<TI><P>De aanwezigheid van pectine</P></TI>28.Pectine is een geleermiddel in de zin van richtlijn 95/2/EG betreffende levensmiddelenadditieven met uitzondering van kleurstoffen en zoetstoffen.Richtlijn van het Europees Parlement en van de Raad van 20 februari 1995 (PB L 61, blz. 1), zoals gewijzigd bij richtlijn 96/85/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 19 december 1996 (PB 1997, L 86, blz. 4) en bij richtlijn 98/72/EG van het Europees Parlement en van de Raad van 15 oktober 1998 (PB L 295, blz. 18; hierna: richtlijn 95/2).
Het betreft een stof die een levensmiddel vorm geeft door de vorming van een gel.Artikel 1, lid 3, sub n, van richtlijn 95/2.
29.Het gebruik van pectine in extra jam is voornamelijk geregeld bij twee communautaire regelingen: richtlijn 95/2, reeds aangehaald, en richtlijn 79/693/EEG inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten betreffende vruchtenjam of -confituur, -gelei en -marmelade, alsmede kastanjepasta.Richtlijn van de Raad van 24 Juli 1979 (PB L 205, blz. 5) zoals gewijzigd bij richtlijn 80/1276/EEG van de Raad van 22 december 1980 tot wijziging in verband met de toetreding van Griekenland van de richtlijnen 76/893/EEG, 79/693/EEG en 80/777/EEG voor wat het aantal stemmen betreft dat vereist is voor de meerderheid in het kader van de procedure van het Permanent Comité voor levensmiddelen (PB L 375, blz. 77), en bij richtlijn 88/593/EEG van de Raad van 18 november 1988 (PB L 318, blz. 44; hierna: richtlijn 79/693).
In richtlijn 95/2 komt pectine voor onder de stoffen die aan extra jams mogen worden toegevoegdRichtlijn 79/693 definieert extra jam als het voldoende gegeleerde mengsel van suikers en van pulp [van vruchten) (...) (bijlage I, A, punt 1).
op grond van het beginsel quantum satis.Bijlagen I en II bij richtlijn 95/2.
De uitdrukking quantum satis betekent dat geen maximale hoeveelheid wordt gespecificeerd, maar dat de betrokken stof moet worden toegepast overeenkomstig goede productiemethoden.Anikei 2, lid 8, van richtlijn 95/2.
Overigens mag pectine ook krachtens richtlijn 79/693 worden gebruikt bij de fabricage van extra jams.Artikel 5, gelezen in samenhang met bijlagen I, A, punt 1; III, A, punt 1, laatste streepje, en III, B, bij richtlijn 79/693.
30.Pectine komt voor in vloeibare of vaste vorm. Uit de bepalingen van de richtlijnen 95/2 en 79/693 volgt, dat pectine in vaste vorm een additief (E440) isBijlage III, B, bij richtlijn 79/693 en bijlagen I en II bij richtlijn 95/2.
, terwijl pectine in vloeibare vorm geacht wordt een ingrediënt van een levensmiddel te zijn.Bijlage III, A, punt 1, laatste streepje, bij richtlijn 79/693 en artikel 1, lid 5, sub b, van richtlijn 95/2.
31.In casu preciseert de verwijzingsbeschikking niet, of de door Darbo gebruikte pectine al dan niet vloeibaar is. Zoals de Commissie echter terecht benadrukt, is deze kwestie niet van beslissende betekenis voor de beoordeling van de vraag of de litigieuze etikettering verenigbaar is met de bepalingen van richtlijn 79/112.32.Artikel 6, lid 4, sub a, van deze richtlijn bepaalt namelijk: Onder ingrediënt wordt verstaan iedere stof, met inbegrip van additieven, die bij de vervaardiging of bereiding van een levensmiddel wordt gebruikt en die in het eindproduct, eventueel in gewijzigde vorm, nog aanwezig is.Cursivering van mij.
33.Hieruit volgt dat de door Darbo gebruikte pectine — ongeacht of zij vloeibaar (ingrediënt) is of vast (additief) — dwingend moet worden vermeld in de lijst van de ingrediënten die deel uitmaken van de samenstelling van het product.34.Het etiket van de litigieuze jam beantwoordt aan dit vereiste. Na de vermelding ingrediënten wordt duidelijk aangegeven dat aardbeien, suiker, citroensapconcentraat en als geleermiddel pectine zijn gebruikt.35.Dit etiket voldoet derhalve aan artikel 3, lid 1, punt 2, alsmede aan artikel 6, lid 4, sub a, en lid 5, sub a, van richtlijn 79/112.36.Ik wil eraan toevoegen dat naast de verplichte vermeldingen genoemd in richtlijn 79/112, richtlijn 79/693 specifieke voorschriften bevat voor de etikettering van jams.Richtlijn 79/112 bepaalt immers: In de communautaire voorschriften die alleen van toepassing zijn op bepaalde levensmiddelen (...) kan worden bepaald dat naast de in artikel 3 genoemde vermeldingen nog andere vermeldingen moeten worden opgenomen (artikel 4, lid 2, eerste alinea).
Krachtens deze regeling moet de verpakking van extra jams omvatten:de vermelding bereid met (...) g vruchten per 100 g waarbij het vermelde cijfer aangeeft, per 100 g eindproduct de hoeveelheden pulp (van vruchten) (...) die voor de bereiding (...) zijn gebruiktArtikel 7, lid 3, sub a, van richtlijn 79/693.
alsmede
de vermelding totaal gehalte aan suikers: (...) g per 100 g, waarbij het vermelde cijfer de refractometrische bepaalde waarde van het eindproduct bij 20o Celsius aangeeft.Artikel 7, lid 3, sub b, van richtlijn 79/693.
37.De etikettering van het litigieuze product beantwoordt eveneens aan deze twee aanvullende vereisten. Er wordt immers aangegeven dat de jam minstens 50 g fruit per 100 g alsmede een totaal suikergehalte: 60 g per 100 g bevat.38.Onder deze omstandigheden ben ik van mening, dat de vermelding natuurzuiver een koper niet kan misleiden met betrekking tot de samenstelling van het litigieuze product.39.In een arrest van 26 oktober 1995 heeft het Hof immers erkend dat (...) de consument, wiens aankoopbeslissing wordt bepaald door de samenstelling van de betrokken producten, eerst de lijst van ingrediënten leest, waarvan de vermelding krachtens (...) de richtlijn [79/112] verplicht is.Commissie/Duitsland (C-51/94, Jurispr. blz. I-3599, punt 34, cursivering van mij).
In casu wordt een gemiddelde, omzichtig handelende en oplettende consument die de lijst van ingrediënten leest, terstond geïnformeerd over de aanwezigheid van het geleermiddel pectine in de Darbojam. Op grond van de litigieuze etikettering kan derhalve de consument zijn aankoopbeslissing nemen met volledige kennis van zaken en, in voorkomend geval, de exacte reikwijdte van de aanduiding natuurzuiver vaststellen.
40.Het Hof heeft voorts geoordeeld: Een lidstaat kan evenwel niet stellen, dat een lijst van ingrediënten die in overeenstemming is met artikel 3 van richtlijn [79/112] niettemin misleidend is in de zin van artikel 15, lid 2, van richtlijn [79/112] (...)Arrest Van der Laan, aangehaald in punt 37.
41.Aangezien de lijst van ingrediënten van de litigieuze jam in overeenstemming is met artikel 3 van richtlijn 79/112 alsmede met de voorschriften van richtlijn 79/693, kan zij niet geacht worden de koper te kunnen misleiden.<TI><P>De aanwezigheid van residuen van lood, cadmium en pesticiden</P></TI>42.De andere grieven van de Verein hebben betrekking op de sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden die in de Darbojam zijn vastgesteld.43.Zoals de Commissie terecht heeft benadrukt, behoren de genoemde residuen niet tot de ingrediënten van een levensmiddel in de zin van artikel 6, lid 4, van richtlijn 79/112. Zij komen evenmin voor op de lijst van de verplichte vermeldingen, opgesomd in artikel 3, lid 1, van die richtlijn. Volgens richtlijn 79/112 behoeven zij derhalve niet op de verpakking van de litigieuze jam te worden vermeld.44.Nochtans dient te worden onderzocht, of, gezien de aanwezigheid van de genoemde residuen, de vermelding natuurzuiver de koper kan misleiden met betrekking tot de kenmerken van het voedingsmiddel in de zin van artikel 2, lid 1, sub ai, van richtlijn 79/112.Zie, in deze zin, arrest Van der Laan, aangehaald in de punten 39 en 40.
45.In dit opzicht verschaft het etiket van de Darbojam enige aanwijzingen over de wijze waarop het product is gefabriceerd.Het preciseert, dat dit product is vervaardigd volgens een Tirools recept dat sedert 1879 binnen de familie Darbo is overgeleverd. Volgens dat recept wordt de jam voorzichtig verwarmd en omgeroerd, zodat waardevolle vitamines en het natuurlijk aroma van het fruit bewaard blijven. Bovendien wordt vermeld dat de jam wordt bereid uit tuinaardbeien.
46.Gelet op deze verschillende inlichtingen ben ik van mening dat de vermelding natuurzuiver de koper niet kan misleiden aangaande de behandelingsmethode van het fruit waaruit het levensmiddel is samengesteld. Inzonderheid komt het mij voor, dat de genoemde vermelding niet de indruk kan wekken dat de litigieuze jam een biologisch product is.47.In de handel worden immers producten die op biologische wijze zijn verkregen, in het algemeen aan de consumenten aangeboden onder de benaming bio of biologisch.Zie, in dit verband, artikel 2 van verordening (EEG) nr. 2092/91 van de Raad van 24 juni 1991 inzake de biologische productiemethode en aanduidingen dienaangaande op landbouwproducten en levensmiddelen (PB L 198, blz. 1).
Zij mogen eveneens worden voorzien van aanduidingen die op enigerlei wijze verwijzen naar een biologische productiemethode.Zie, in dit verband, de derde overweging van de considerans alsmede artikel 1, lid 1, van verordening nr. 2092/91.
Zoals wij hebben gezien, bevat het etiket van de Darbojam echter geen enkele aanduiding van deze aard.48.Niettemin is het de vraag, of een gemiddelde, normaal geïnformeerde, omzichtig handelende en oplettende consument de aanwezigheid van sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden mag verwachten in een natuurzuivere jam.49.In haar schriftelijke opmerkingenBladzijden 9-11 van de Franse vertaling.
heeft de Commissie het Hof hiervoor een nauwkeurig criterium voorgesteld. Zij zet uiteen, dat verscheidene communautaire regelingen bepaalde maximumgehalten voor residuen van lood, cadmium en pesticiden in levensmiddelen vastleggen en stelt voor, de door de verwijzende rechter genoemde waarden te vergelijken met de maxima die op communautair niveau zijn vastgesteld. De Commissie is van oordeel, dat de vermelding natuurzuiver alleen dan de koper zou kunnen misleiden wanneer de in de litigieuze jam vastgestelde hoeveelheden de communautaire maxima aanzienlijk zouden overschrijden.50.De Finse regeringZie, inzonderheid, punt 13 van haar schriftelijke opmerkingen.
acht daarentegen een dergelijk criterium onjuist. Zij benadrukt, dat alle levensmiddelen die beantwoorden aan de zuiverheidsnormen van het gemeenschapsrecht noodzakelijkerwijs moeten worden gekwalificeerd als zuiver. Wanneer zou blijken dat de litigieuze jam aan deze normen voldoet, moet er daarom van worden uitgegaan dat de aanduiding natuurzuiver in strijd is met artikel 2, lid 1, sub a-iii, van richtlijn 79/112. In dat geval zou de aanduiding immers suggereren dat het levensmiddel bijzondere kenmerken vertoont, hoewel alle soortgelijke levensmiddelen dezelfde kenmerken bezitten.51.Mijns inziens kan de vermelding natuurzuiver in twee gevallen de consument misleiden omtrent de kenmerken van het levensmiddel.In de eerste plaats zou de aanduiding natuurzuiver de koper kunnen misleiden, wanneer deze aanduiding onverenigbaar blijkt met de aanwezigheid van sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden in de litigieuze jam. In dat geval zou het levensmiddel namelijk giftige of verontreinigende stoffen bevatten, die klaarblijkelijk in de weg staan aan het gebruik van de vermelding natuurzuiver.
In de tweede plaats zou de vermelding natuurzuiver ook in het geval dat de litigieuze jam redelijkerwijs sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden mag bevatten, de koper kunnen misleiden, wanneer het gehalte van die residuen bijzonder hoog blijkt te zijn. In dat geval zou het levensmiddel namelijk een zodanige hoeveelheid residuen van lood, cadmium en pesticiden bevatten, dat het klaarblijkelijk niet meer als natuurlijk kan worden gekwalificeerd. Bovendien zou in een dergelijk geval de omstandigheid dat het etiket van de jam de koper niet attendeert op de aanwezigheid van de genoemde residuen, een misleiding van de consument opleveren in de zin van de bepalingen van richtlijn 79/112.
52.Het eerste geval werpt de vraag op, in hoeverre lood, cadmium en pesticiden in de natuurlijke omgeving voorkomen.53.Het tweede geval leidt tot het door de Commissie voorgestelde criterium, vergelijking van de door de verwijzende rechter aangegeven waarden met de in het gemeenschapsrecht vastgestelde maximumgehalten.54.Alvorens deze twee gevallen te onderzoeken zou ik — aan de hand van enige arresten — willen herinneren aan de aard van de controle van het Hof wanneer het gaat om het eventuele misleidend karakter van een benaming, merk of reclame-uiting.55.De zaak Pall, reeds aangehaald, betrof het gebruik van het teken (r) — afgeleid van het Engelse woord registered — aangebracht naast een merk om aan te geven dat het een ingeschreven merk betrof. Naar Duits recht kon het in de handel brengen van een product met het teken (r) worden verboden wanneer het merk van het product niet in die staat was ingeschreven, doch in een andere lidstaat. Dit berustte hierop dat het teken (r) consumenten misleidde wanneer het merk niet was ingeschreven in het land waar de goederen in de handel werden gebracht.Het Hof verwierp dit argument met de volgende motivering: gesteld al dat de consumenten of een deel van hen ten aanzien van dit punt zouden kunnen worden misleid, kan dit gevaar een zo ernstige belemmering van het vrije verkeer van goederen niet rechtvaardigen (...).Arrest Pall, aangehaald in punt 19 (cursivering van mij).
56.De zaak Mars, reeds aangehaald, betrof een Duitse wettelijke bepaling die de invoer van in Frankrijk rechtmatig in het verkeer gebrachte ijsrepen verbood, waarvan de verpakking vermeldde + 10 % en waarvan de hoeveelheid was vergroot ter gelegenheid van een reclamecampagne. De nationale rechter stelde de vraag, of de aanduiding + 10 % misleidend kon zijn, inzonderheid in het geval dat de detailhandelaren de prijs van de ijsrepen navenant hadden verhoogd.Dienaangaande constateerde het Hof dat Mars in feite de reclamecampagne niet heeft aangegrepen om de verkoopprijs te verhogen, en dat nergens uit het dossier blijkt dat de detailhandelaren zelf hun prijzen hebben verhoogd.Arrest Mars, aangehaald in punt 19.
Het voegde daaraan echter toe, dat in alle geval (...) het enkele risico dat importeurs en detailhandelaren de prijs van het product verhogen en dat de consument bijgevolg kan worden misleid, niet volstaat ter rechtvaardiging van een algemeen verbod dat de intracommunautaire handel kan belemmeren.Arrest Mars, aangehaald in punt 19 (cursivering van mij). Het Hof heeft echter gepreciseerd: Dit sluit niet uit, dat een lidstaat door middel van passende maatregelen kan optreden tegen naar behoren aangetoonde handelingen die tot misleiding van de consument zouden kunnen leiden (punt 19).
57.In het arrest Commissie/Duitsland, reeds aangehaald, ging het — naast andere producten — om Hollandse saus en béarnaisesaus. In Duitsland mochten op basis van plantaardige vetten bereide sausen alleen worden verkocht, wanneer het etiket naast de lijst van ingrediënten vermeldde dat het een product met plantenvet betrof. De Duitse regering, aan wie niet-nakoming van de verplichtingen van artikel 30 van het Verdrag ten laste was gelegd, verklaarde dat met het litigieuze vereiste werd bedoeld de aandacht van de consumenten te vestigen op de aanwezigheid van ingrediënten die zij niet verwachtten: de bereidingswijze van de betrokken sausen week immers af van de Duitse traditionele receptuur.Naar het oordeel van het Hof was de voorlichting van de consumenten verzekerd door de ingrediëntenlijst van de producten. Het voegde hieraan toe: zelfs indien de consument in bepaalde gevallen kan worden misleid, is dit gevaar gering en kan het derhalve niet de door de in geding zijnde vereisten veroorzaakte belemmering van het vrije goederenverkeer rechtvaardigen.Arrest Commissie/Duitsland, aangehaald in punt 34 (cursivering van mij).
58.Uit deze arresten blijkt, dat het Hof voor de beoordeling of een benaming, merk of reclame-uiting de consument kan misleiden, uitgaat van een soort de minimisregel.Zie eveneens, in deze zin, de arresten Clinique, aangehaald in de punten 20-23, en Van der Laan, aangehaald in de punten 41 en 42.
Het Hof aanvaardt het bestaan van misleiding van de consument alleen wanneer het van mening is dat het misleidingsgevaar voldoende ernstig of duidelijk is.59.In het arrest van 26 november 1996, Graffione, oordeelde het Hof voorts:(...) dat een risico van misleiding van de consumenten niet meer gewicht kan hebben dan de vereisten van het vrije verkeer van goederen, zodat dit risico belemmeringen van het handelsverkeer slechts kan rechtvaardigen, voorzover het voldoende ernstig is (...).C-313/94, Jurispr. blz. I-6039, punt 24 (cursivering van mij).
60.Het vereiste van een voldoende ernstig risico van misleiding van de consument is derhalve een constant element in de rechtspraak van het Hof.61.Gelet op dit vereiste zou het Hof naar mijn mening in casu een tweeledig criterium kunnen aanleggen voor de beoordeling, of de vermelding natuurzuiver de consument kan misleiden. Volgens dit tweeledige criterium:- a)zou de vermelding natuurzuiver de koper kunnen misleiden wanneer het gebruik van die vermelding klaarblijkelijk onverenigbaar is met de aanwezigheid van sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden in de litigieuze jam;
- b)zou, ook wanneer dit niet het geval is, de vermelding natuurzuiver nochtans de koper kunnen misleiden wanneer het gebruik van die vermelding klaarblijkelijk onverenigbaar is met de genoemde residuen wegens de in de litigieuze jam aangetroffen hoeveelheden ervan.
62.Dit tweeledige criterium komt overeen met de twee gevallen van misleiding van de consument die ik hierboven heb aangegeven.Zie punt 51 van deze conclusie.
Het klaarblijkelijk onverenigbaar karakter van de vermelding natuurzuiver met de aanwezigheid van sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden in de litigieuze jam
63.Lood en cadmium kunnen worden omschreven als verontreinigingen in de zin van de bepalingen van verordening (EEG) nr. 315/93 tot vaststelling van communautaire procedures inzake verontreinigingen in levensmiddelen.Verordening van de Raad van 8 februari 1993 (PB L 37, blz. 1).
Hieronder valt elke stof die niet opzettelijk aan levensmiddelen is toegevoegd, doch daarin niettemin voorkomt als residu van de productie (...) of ten gevolge van verontreiniging door het milieu.Artikel 1, tid 1, tweede alinea, van verordening nr. 315/93.
64.Lood en cadmium zijn zware metalen die zowel in de lucht als op de grond voorkomen ten gevolge van de verontreiniging van het milieu.De grond bevat eveneens lood en cadmium in natuurlijke staat in de vorm van zouten.
65.Overigens refereren verscheidene communautaire regelingen aan de aanwezigheid van deze twee stoffen in onze natuurlijke omgeving.Ten aanzien van lood wijst bijvoorbeeld richtlijn 82/884/EEGRichtlijn van de Raad van 3 december 1982 betreffende een grenswaarde van de luchtkwaliteit voor lood (PB L 378, blz. 15).
erop dat het gebruik van lood thans leidt tot loodverontreiniging van talrijke bestanddelen van het milieu.Tweede overweging van de considerans van richtlijn 82/884 (cursivering van mij).
Bij deze richtlijn heeft de Raad een grenswaarde van de luchtkwaliteit voor lood vastgesteld teneinde een specifieke bijdrage te leveren tot de bescherming van de mens tegen de gevolgen van lood in het milieu.Artikel 1, lid 1, van richtlijn 82/884 (cursivering van mij).
Een ander voorbeeld is richtlijn 1999/30/EG van de Raad van 22 april 1999.Richtlijn betreffende grenswaarden voor zwaveldioxide, stikstofdioxide en stikstofoxiden, zwevende deeltjes en lood in de lucht (PB L 163, blz. 41).
Deze heeft evenals richtlijn 82/884 ten doel grenswaarden (...) vast te stellen (...) voor de concentraties (...) van lood in de lucht (...) .Artikel 1, eerste streepje, van richtlijn 1999/30 (cursivering van mij).
Voorts geeft richtlijn 80/778/EEGRichtlijn van de Raad van 15 juli 1980 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB L 229, blz. 11).
aan dat het aquatisch milieu eveneens een dergelijke stof kan bevatten. Naar uit de bepalingen ervan blijkt, bevat water voor menselijke gebruik, ongeacht of het aan verbruikers of levensmiddelenbedrijven wordt geleverd, in het algemeen bepaalde hoeveelheden lood.Zie, inzonderheid, de artikelen 2 en 3 alsmede bijlage I, D, punt 51, bij richtlijn 80/778.
De aanwezigheid van cadmium in water wordt in meerdere communautaire regelingen bevestigd.
Zo wordt in de considerans van richtlijn 83/513/EEGRichtlijn van de Raad van 26 september 1983 betreffende grenswaarden van kwaliteitsdoelstellingen voor lozingen van cadmium (PB L 291, blz. 1).
uiteengezet:
dat, aangezien de verontreiniging door lozing van cadmium in het water door een groot aantal industrieën wordt veroorzaakt, er specifieke grenswaarden naargelang van het type industrie moeten worden vastgesteld, alsmede kwaliteitsdoelstellingen voor het aquatisch milieu, waarin door deze industrieën cadmium wordt geloosd.Vierde overweging van de considerans van richtlijn 83/513 (cursivering van mij).
In deze richtlijn heeft de Raad de grenswaarden voor emissienormen voor cadmium in lozingen afkomstig van industriële bedrijven (...)Artikel 1, lid 1, eerste streepje, van richtlijn 83/513.
en kwaliteitsdoelstellingen voor het aquatisch milieu ten aanzien van cadmiumArtikel 1, lid 1, tweede streepje, van richtlijn 83/513 (cursivering van mij).
vastgelegd.
Voorts bevestigen de bepalingen van richtlijn 80/778, dat het water bestemd voor menselijke consumptie, ongeacht of het aan verbruikers of levensmiddelenbedrijven wordt geleverd, eveneens bepaalde hoeveelheden cadmium kan bevatten.Zie, inzonderheid, de artikelen 2 en 3 alsmede bijlage I, D, punt 46, van richtlijn 80/778.
66.Uit al deze richtlijnen volgt, dat een aanzienlijk aantal industrieën lood en cadmium in het milieu lozen of hebben geloosd. Hoe betreurenswaardig dit ook moge zijn, de aanwezigheid van deze twee stoffen in onze natuurlijke omgeving is derhalve een feit.In dit opzicht is de verontreiniging van de lucht door lood niet werkelijk verrassend. Men zal zich immers herinneren, dat de automobielindustrie deze stof gedurende lange tijd in de lucht geloosd heeft toen de door automobielen gebruikte brandstof nog niet loodvrij was.
67.Tuinvruchten worden per definitie in een dergelijke omgeving geteeld en zijn dan ook onvermijdelijk blootgesteld aan de daarin aanwezige schadelijke stoffen. Onder deze omstandigheden is het niet verbazingwekkend dat sporen of residuen van lood en cadmium worden aangetroffen in tuinaardbeien die op natuurlijke wijze zijn geteeld.68.Ik stel derhalve vast, dat de vermelding natuurzuiver a priori niet onverenigbaar is met de aanwezigheid van de genoemde residuen in de litigieuze jam.69.Aangaande pesticiden kan worden verwezen naar richtlijn 90/642/EEG van 27 november 1990.Richtlijn van de Raad tot vaststelling van maximumgehalten aan residuen van bestrijdingsmiddelen in en op bepaalde producten van plantaardige oorsprong, met inbegrip van groenten en fruit (PB L 350, blz. 71), zoals laatstelijk gewijzigd bij richtlijn 1999/71/EG van de Commissie van 14 juli 1999 houdende wijziging van de bijlagen bij de richtlijnen 86/362/EEG, 86/363/EEG en 90/642/EEG van de Raad (PB L 194, blz. 36; hierna: richtlijn 90/642).
In de considerans hiervan worden de redenen voor het gebruik van pesticiden zeer pregnant samengevat:overwegende dat de plantaardige productie in de Gemeenschap een zeer belangrijke plaats inneemt;
overwegende dat de opbrengst van deze productie aanhoudend in gevaar wordt gebracht door schadelijke organismen en onkruid;
overwegende dat bescherming van planten en plantaardige producten tegen de inwerking van deze organismen niet alleen is vereist om een daling van de opbrengsten of schade aan de geoogste producten te voorkomen, maar ook om de productiviteit in de landbouw te doen toenemen;
overwegende dat een van de belangrijkste middelen om planten en plantaardige producten tegen de inwerking van deze organismen te beschermen, het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen is; dat het evenwel wenselijk is de verplichte maximumgehalten vast te stellen op een zo laag mogelijk niveau als in het licht van de goede landbouwpraktijken verantwoord is.Eerste t/m vierde overweging van de considerans van richtlijn 90/642 (cursivering van mij).
70.Het gebruik van pesticiden is blijkens deze regeling een van de gebruikelijkste middelen ter bestrijding van schadelijke organismen op fruit en groenten.Het Hof heeft trouwens bij herhaling vastgesteld, dat bestrijdingsmiddelen stoffen zijn, die noodzakelijk zijn voor de landbouw (...) (arresten van 19 september 1984, Heijn, 94/83, Jurispr. blz. 3263, punt 15, en 13 maart 1986, Mirepoix, 54/85, Jurispr. blz. 1067, punt 14).
Overigens worden pesticiden niet alleen gebruikt op industrieel niveau of voor teelt van grote omvang. Particulieren die kamerplanten bezitten of in een privé-tuin fruit en groenten telen, moeten immers ter bescherming van hun planten eveneens tot dergelijke stoffen hun toevlucht nemen.71.De omstandigheid dat tuinaardbeien op natuurlijke wijze worden geteeld, behoeft daarom de aanwezigheid van residuen van pesticiden op het fruit niet uit te sluiten. Het is juist dat, voor biologische producten verordening nr. 2092/91 voorschriften heeft vastgesteld die belangrijke beperkingen met zich (brengen) voor wat betreft het gebruik van meststoffen of bestrijdingsmiddelen die (...) kunnen leiden tot de aanwezigheid van residuen (...).Negende overweging van de considerans van verordening nr. 2092/91.
Ik heb echter al vastgesteld, dat de Darbojam geen biologisch product is in de zin van de genoemde verordening en dat niets in de etikettering de indruk kan wekken dat hij op biologische wijze is bereid.Zie de punten 45-47 van deze conclusie.
72.Onder deze omstandigheden komt het mij voor dat de vermelding natuurzuiver a priori niet onverenigbaar is met de aanwezigheid van sporen of residuen van pesticiden in de litigieuze jam.Het klaarblijkelijk onverenigbaar karakter van de vermelding natuurzuiver met het in de litigieuze jam vastgestelde gehalte aan residuen van lood, cadmium en pesticiden.
73.Evenwel moeten nog de gehalten van de in de litigieuze jam aangetroffen residuen van lood, cadmium en pesticiden worden onderzocht. De vermelding natuurzuiver zou immers nochtans van zodanige aard kunnen zijn dat de consument wordt misleid wanneer het levensmiddel een bijzonder hoog gehalte aan residuen van giftige of verontreinigende stoffen zou bevatten.A fortiori zou de vermelding natuurzuiver de koper kunnen misleiden wanneer het levensmiddel wegens net bijzonder hoog gehalte aan de litigieuze residuen een gevaar zou opleveren voor de gezondheid van de consument.
74.Daartoe dienen de door de verwijzende rechter aangegeven gehalten te worden vergeleken met de maximumgehalten die in het gemeenschapsrecht zijn vastgesteld.75.Wat lood en cadmium betreft, heb ik geen enkel specifiek voorschrift aangetroffen dat de aanwezigheid van deze twee stoffen in fruit regelt. De Commissie heeft het Hof echter documenten voorgelegd waaruit blijkt, dat op dit gebied verschillende internationale en communautaire studies zijn verricht.Zo heeft in december 1998 de commissie van de Codex alimentarius van de FAO [Food and Agriculture Organization (of the United Nations)] en van de WereldgezondheidsorganisatieIk wijs erop, dat het Hof regelmatig verwijst naar de werkzaamheden van de commissie van de Codex alimentarius van de FAO en van de Wereldgezondheidsorganisatie: zie, bijvoorbeeld, de arresten van 12 maart 1987, Commissie/Duitsland, Reinheitsgebot voor bier (178/84, Jurispr. blz. 1227, punt 44); 13 december 1990, Belion (C-42/90, Jurispr. blz. I-4863, punt 14), en 4 juni 1992, Debus (C-13/91 en C-113/91, Jurispr. blz. I-3617, punt 17).
verschillende teksten aangenomen waarin internationale grenswaarden voor lood en cadmium in bepaalde levensmiddelen wordt aanbevolen. Ten aanzien van fruit heeft zij als maxima 0,3 mg/kg voor loodresiduen en 0,01 mg/kg voor cadmiumresiduen voorgesteld.Bijlage 1 bij de opmerkingen van de Commissie (blz. 8 en 5).
Voorts heeft het directoraat-generaal Industrie een onderzoek ingesteld naar de wetgevingen van de lidstaten met betrekking tot de maximumgehalten voor lood en cadmium in levensmiddelen. In februari 1995 heeft het een rapport opgesteld, getiteld Vergelijking van de grenswaardenregelingen voor verontreinigingen in levensmiddelen in de wetgeving der lidstaten.Bijlage 2 bij de opmerkingen van de Commissie.
Daaruit blijkt, dat de lidstaten voor fruit en groenten loodgehalten tussen 0,1 mg/kg en 0,5 mg/kg toelaten en cadmiumgehalten tussen 0,02 mg/kg en 0,2 mg/kg. Voorts blijkt, dat de Duitse wetgeving voor de meeste fruitsoorten een gehalte van 0,5 mg/kg lood en van 0,2 mg/kg voor cadmium aanvaardt.
76.Het Oberlandesgericht Köln geeft in zijn prejudiciële vraag aan, dat de Darbojam de volgende sporen bevat: < 0,01 mg/kg lood en 0,008 mg/kg cadmium.77.De in de litigieuze jam aangetroffen residuen zijn dus aanzienlijk lager dan alle hierboven genoemde nationale en internationale waarden. Het litigieuze product heeft immers een loodgehalte dat 30 maal lager is dan het gehalte dat — bijvoorbeeld — door de commissie van de Codex alimentarias van de FAO en van de Wereldgezondheidsorganisatie wordt aanbevolen. Voorts is het cadmiumgehalte 25 keer lager dan het maximumgehalte dat — om een ander voorbeeld te geven — door de Duitse wetgeving is toegestaan.78.Aangaande pesticiden kan worden afgestemd op de bepalingen van richtlijn 90/642 van 27 november 1990. Daarin heeft de Raad immers uitdrukkelijk maximumgehalten aan residuen van bestrijdingsmiddelen in en op bepaalde producten van plantaardige oorsprong, met inbegrip van groenten en fruit vastgesteld.Zoals blijkt uit de titel van richtlijn 90/642.
Volgens bijlage II bij richtlijn 90/642 ligt de bovengrens voor residuen in aardbeien (andere dan bosaardbeien) zowel voor procymidone als vinchlozolin bij 5 mg/kg.Zie, wat betreft vinchlozolin, bijlage II, punt 1, sub v, bij richtlijn 90/642, zoals gewijzigd bij artikel 2 van richtlijn 93/58/EEG van de Raad van 29 juni 1993 houdende wijziging van bijlage II bij richtlijn 76/895/EEG en van de bijlage bij richtlijn 90/642/EEG (PB L 211, blz. 6). Zie, voor procymidone, bijlage H, punt 1, sub v, b, bij richtlijn 90/642, zoals gewijzigd bij artikel 3 van richtlijn 98/82/EG van de Commissie van 27 oktober 1998 houdende wijziging van de bijlagen bij de richtlijnen 86/362/EEG, 86/363/EEG en 90/642/EEG van de Raad (PB L 290, blz. 25).
79.In zijn prejudiciële vraag heeft de verwijzende rechter aangegeven dat Darbojam de volgende sporen bevat: 0,016 mg/kg procymidone en 0,005 mg/kg vinchlozolin.80.De in de litigieuze jam aangetroffen hoeveelheden pesticiden zijn dus zeer gering in vergelijking met de in het gemeenschapsrecht toegelaten maxima.De Commissie noemt ze zelfs opmerkelijk laag (blz. 11 van de Franse vertaling van haar opmerkingen).
Het gehalte aan procymidone is immers 300 maal lager dan het bij richtlijn 90/642 toegestane maximumgehalte. Voorts is het gehalte aan vinchlozolin 1000 maal lager dan het communautaire maximum.81.Onder deze omstandigheden ben ik van mening, dat de vermelding natuurzuiver de consument niet kan misleiden over de kenmerken van de litigieuze jam en met name niet over de kwaliteiten, samenstelling en bereidingswijze ervan. Vooral is geenszins aangetoond, dat de Darbojam wegens de daarin vastgestelde sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden niet meer kan worden gekwalificeerd als natuurlijk of niet de vermelding natuurzuiver verdient.Bovendien dient te worden benadrukt, dat gelet op het bijzonder lage gehalte van de genoemde residuen in vergelijking met de door de bevoegde autoriteiten (nationale, communautaire of internationale) toegestane waarden, de omstandigheid dat de etikettering de koper niet informeert over de aanwezigheid van de genoemde residuen, geen misleiding van de consument vormt in de zin van de bepalingen van richtlijn 79/112.
82.Ik geef het Hof dan ook in overweging de vraag van het Oberlandesgericht Köln aldus te beantwoorden, dat het gebruik van de vermelding natuurzuiver voor een aardbeienjam die het geleermiddel pectine bevat alsmede sporen of residuen van lood, cadmium en pesticiden in de hoeveelheden aangegeven in de verwijzingsbeschikking, niet geacht kan worden de koper te misleiden over de kenmerken van het levensmiddel in de zin van artikel 2, lid 1, sub ai, van richtlijn 79/112.