Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

N. EMILIOU

van 23 april 2026 (1)

Zaak C‑275/25 [Kolwager] (i)

Finanzamt B

tegen

A

[verzoek van het Bundesfinanzhof (hoogste federale rechter in belastingzaken, Duitsland) om een prejudiciële beslissing]

„ Prejudiciële verwijzing – Protocol betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie – Artikel 13 – Schenkbelasting – Fiscale woonplaats van ambtenaren en overige personeelsleden van de Unie – Verdere woonplaats – Artikel 21 – Personeelsleden van de Europese Investeringsbank ”






I.      Inleiding

1.        Het onderhavige verzoek van het Bundesfinanzhof (hoogste federale rechter in belastingzaken, Duitsland) om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 13 van Protocol (nr. 7) betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie (hierna: „PPI”)(2).

2.        Die bepaling neemt een bijzondere plaats in binnen het PPI, daar zij noch een voorrecht, noch een immuniteit verleent(3); veeleer wordt daarin een regel neergelegd voor het bepalen van de fiscale woonplaats van ambtenaren van de Unie(4). Meer in het bijzonder creëert artikel 13 PPI een juridische fictie waarbij een ambtenaar van de Unie die zich uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt vestigt in een andere lidstaat dan de staat van zijn fiscale woonplaats, voor de toepassing van de inkomsten-, vermogens- en successiebelastingen in beide lidstaten geacht wordt die oorspronkelijke fiscale woonplaats te hebben behouden.

3.        Het verzoek van de verwijzende rechter is ontstaan in de context van een geding tussen de Duitse belastingdienst en A., een personeelslid van de Europese Investeringsbank (EIB), die een verdere woonplaats in Duitsland vestigde, hoewel hij in Luxemburg werkte en woonde en ingevolge artikel 13 PPI zijn oorspronkelijke fiscale woonplaats in Oostenrijk behield. Na de ontvangst van een aanzienlijke gift van een in Oostenrijk woonachtig familielid, heeft de Duitse belastingdienst schenkbelasting aan A. opgelegd, omdat hij op het desbetreffende tijdstip voor belastingdoeleinden woonachtig(5) was in Duitsland. A. is in eerste instantie met succes opgekomen tegen de betreffende aanslag schenkbelasting, met een beroep op artikel 13 PPI (dat ingevolge artikel 21 PPI van toepassing is op EIB-personeelsleden)(6), waarbij hij heeft betoogd dat hij voor belastingdoeleinden beschouwd dient te worden als uitsluitend in Oostenrijk gevestigd, waar hij woonde voordat hij in dienst trad bij de EIB.

4.        Het Bundesfinanzhof, dat kennis heeft genomen van het hoger beroep, stelt nu vragen over de juiste werkingssfeer van artikel 13 PPI. Het wenst met name te vernemen of die bepaling van toepassing is op de heffing van schenkbelasting en, zo ja, of zij eraan in de weg staat dat een verdere fiscale woonplaats wordt erkend in een andere lidstaat dan de lidstaat van tewerkstelling of die van de oorspronkelijke fiscale woonplaats.

II.    Toepasselijke bepalingen

A.      Unierecht

5.        Artikel 13, eerste alinea, eerste volzin, PPI (hierna kortweg: „artikel 13 PPI”) luidt als volgt:

„De ambtenaren en overige personeelsleden van de Unie, die zich uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van hun ambt in dienst van de Unie vestigen op het grondgebied van een andere lidstaat dan de staat van de fiscale woonplaats, welke zij bezitten op het ogenblik van hun indiensttreding bij de Unie, worden voor de toepassing van de inkomsten-, vermogens- en successiebelastingen, alsmede van de tussen de lidstaten van de Unie gesloten overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting, zowel in de staat waar zij zich gevestigd hebben als in de staat van de fiscale woonplaats, geacht hun woonplaats te hebben behouden in de laatstgenoemde staat, indien deze lid is van de Unie.”

6.        Artikel 21, eerste alinea, PPI bepaalt het volgende:

„Dit protocol is eveneens van toepassing op de Europese Investeringsbank, de leden van haar organen, haar personeel en de vertegenwoordigers der lidstaten, welke aan haar werkzaamheden deelnemen, onverminderd de bepalingen van het protocol betreffende haar statuten.”

B.      Duits recht

7.        Onder het kopje „Belastbare feiten” bepaalt § 1 van het Erbschaftsteuer- und Schenkungsteuergesetz (wet op de erf- en schenkbelasting; hierna: „ErbStG”), in de destijds toepasselijke versie:

„(1) Aan erfbelasting (of schenkbelasting) zijn onderworpen:

1.      verkrijgingen door overlijden;

2.      schenkingen onder levenden;

3.      vermogensovergangen met een speciale bestemming;

[...]

(2) Behoudens andersluidende bepaling gelden de bepalingen van deze wet inzake verkrijgingen door overlijden eveneens voor schenkingen en vermogensovergangen met een speciale bestemming [...].”

8.        Volgens § 2 van deze wet is er onder meer sprake van een onbeperkte belastingplicht (voor alle verkrijgingen) wanneer de verkrijger ten tijde van het belastbare feit fiscaal ingezetene is. Als fiscaal ingezetenen worden onder meer beschouwd: natuurlijke personen die hun woonplaats of gewone verblijfplaats in Duitsland hebben.

9.        Overeenkomstig § 8 van de Abgabenordnung (belastingwetboek), in de destijds toepasselijke versie, „heeft een persoon een woonplaats daar waar hij een woning bezit onder omstandigheden die erop wijzen dat hij de woning zal behouden en gebruiken”.

III. Hoofdgeding en prejudiciële vragen

10.      A., verweerder in het hoofdgeding (hierna: „verweerder”), is sinds 1995 personeelslid van de EIB. Teneinde zijn werkzaamheden bij de EIB te beginnen, is hij verhuisd van Oostenrijk, waar hij daarvoor woonde, naar Luxemburg. In 2010 heeft verweerder met zijn echtgenote, ook een EIB-personeelslid, een gemeenschappelijk huishouden gevestigd in haar huis in Duitsland. Hij bleef echter ook gebruikmaken van zijn appartement in Luxemburg.

11.      Op 27 december 2013 ontving verweerder een gift van 300 000 EUR in contanten van zijn broer, die in Oostenrijk woont.

12.      Ten aanzien van die gift heeft het Finanzamt B (Belastingdienst B, Duitsland; hierna: „belastingdienst”) bij aanslag van 13 april 2017 schenkbelasting ten bedrage van 56 000 EUR aan verweerder opgelegd.

13.      Verweerder heeft administratief bezwaar ingediend, stellende dat hij ingevolge artikel 13 PPI behandeld diende te worden alsof hij zijn fiscale woonplaats uitsluitend in Oostenrijk had en dus niet onderworpen was aan de desbetreffende schenkbelasting in Duitsland. Op 1 augustus 2019 heeft de belastingdienst dat bezwaar afgewezen, waarbij hij heeft geoordeeld dat verweerder ten tijde van de ontvangst van de gift zijn woonplaats in Duitsland had (in de zin van artikel 8 van het belastingwetboek) en op die grond beschouwd werd als fiscaal ingezetene met onbeperkte belastingplicht krachtens § 2 ErbStG. Hij heeft zich op het standpunt gesteld dat artikel 13 PPI uitsluitend ziet op de toedeling van de fiscale woonplaats tussen de lidstaat van de oorspronkelijke fiscale woonplaats en de lidstaat waar de ambtenaar zijn ambt uitoefent (hierna: „staat van tewerkstelling”) en niet van toepassing is op een situatie zoals de onderhavige, waarin een ambtenaar zuiver om privéredenen een verdere woonplaats in een derde lidstaat vestigt. In wezen heeft de belastingdienst overwogen dat verweerder, door in Duitsland te gaan wonen, aldaar een fiscale woonplaats gevestigd had, die naast de fictieve woonplaats in Oostenrijk ingevolge artikel 13 PPI bestond. Aangezien Oostenrijk geen schenkbelasting heft, heeft de belastingdienst geoordeeld dat de gift volledig in Duitsland kon worden belast, daar er geen sprake was van concurrerende belastingheffing.(7)

14.      Vervolgens heeft verweerder bij het Finanzgericht Rheinland-Pfalz (rechter in eerste aanleg in belastingzaken Rijnland-Palts, Duitsland) beroep ingesteld tegen het besluit van de belastingdienst. Bij uitspraak van 16 september 2021 heeft die rechter dat beroep toegewezen. Met name heeft hij geoordeeld dat de situatie van de ambtenaar op het ogenblik van zijn indiensttreding bij de Unie de beslissende factor is bij het bepalen van de fiscale woonplaats van een ambtenaar van de Unie volgens artikel 13 PPI. Dientengevolge is het voldoende dat de ambtenaar zich op dat ogenblik uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt in een andere lidstaat heeft gevestigd. Latere ontwikkelingen, zoals de vestiging van een verdere woonplaats om privéredenen, werden niet van belang geacht, zolang de ambtenaar in dienst van de Unie bleef en de daadwerkelijke woonplaats een geografische band met de plaats van tewerkstelling behield. Op die grond werd verweerder – die EIB-personeelslid bleef en ongeveer 55 kilometer van zijn werkplek in Luxemburg woonde – geacht uitsluitend in Oostenrijk zijn fiscale woonplaats te hebben, de lidstaat waar hij zijn oorspronkelijke fiscale woonplaats had krachtens artikel 13 PPI.(8)

15.      Tegen die uitspraak heeft de belastingdienst bij de verwijzende rechter hoger beroep ingesteld. Daarbij stelt de belastingdienst dat artikel 13 PPI niet van toepassing is in de onderhavige zaak, omdat: (i) het niet op de heffing van schenkbelasting ziet en (ii) het enkel de verdeling van de fiscale bevoegdheden regelt tussen de staat van tewerkstelling en de staat van de oorspronkelijke fiscale woonplaats, zonder rekening te houden met situaties zoals de onderhavige, waarin om privéredenen een verdere woonplaats is gevestigd in een derde lidstaat.

16.      Tegen die achtergrond heeft de verwijzende rechter, die twijfelt aan de uitlegging van artikel 13 PPI, de behandeling van de zaak geschorst en de volgende vragen aan het Hof van Justitie voorgelegd:

„1)      Is [artikel 13 PPI] van toepassing op de heffing van schenkbelasting?

2)      Indien de eerste vraag bevestigend moet worden beantwoord: staat [artikel 13 PPI] eraan in de weg dat een ambtenaar of ander personeelslid van de Unie die zich uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt in dienst van de Unie heeft gevestigd op het grondgebied van een andere lidstaat dan zijn lidstaat van herkomst, een verdere fiscale woonplaats vestigt in een andere lidstaat dan de staat van tewerkstelling, terwijl hij tegelijkertijd een daadwerkelijke woonplaats behoudt in de staat van tewerkstelling?”

17.      Verweerder, de Duitse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Er heeft geen terechtzitting plaatsgevonden.

IV.    Analyse

18.      Met zijn twee vragen wenst de verwijzende rechter duidelijkheid te verkrijgen over de werkingssfeer van artikel 13 PPI, zowel wat betreft de soorten daaronder vallende belasting als wat betreft de woonsituaties waar het artikel op van toepassing is. Ik zal deze vragen achtereenvolgens onderzoeken, waarbij ik ten aanzien van de eerste vraag concludeer dat artikel 13 PPI aldus moet worden uitgelegd dat het van toepassing is op de heffing van schenkbelasting (B) en ten aanzien van de tweede vraag dat indien er sprake is van een verdere woonplaats buiten de staat van tewerkstelling die bepaling enkel toepasselijk is voor zover die woonplaats uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van het ambt gevestigd is (C).

19.      Alvorens die analyse te verrichten, acht ik het echter nuttig om bepaalde opmerkingen vooraf over artikel 13 PPI te maken (A).

A.      Opmerkingen vooraf over artikel 13 PPI

20.      Om te beginnen zij eraan herinnerd dat het PPI, als protocol bij de EU-Verdragen, een wezenlijk onderdeel van die verdragen is en dus primair recht van de Unie vormt. Voorts hebben de lidstaten, hoewel de directe belastingen in beginsel onder de bevoegdheid van die staten blijven vallen, in wezen, middels de fiscale bepalingen van het PPI, hun fiscale soevereiniteit gedeeltelijk afgestaan in het belang van het waarborgen van de goede werking van de Unie.(9) Wat met name ambtenaren van de Unie betreft, is dit het geval met de artikelen 12 en 13 PPI.

21.      Blijkens artikel 12 PPI zijn ambtenaren van de Unie vrijgesteld van nationale belastingen op hun door de Unie betaalde salarissen, lonen en emolumenten en in plaats daarvan onderworpen aan een op Unieniveau geheven belasting.

22.      Voor andere belastingen blijven ambtenaren van de Unie in beginsel echter onderworpen aan belastingheffing door de lidstaten. In dit opzicht legt artikel 13 PPI in wezen een dubbele belastingregel vast(10) op grond waarvan de fiscale woonplaats van ambtenaren wordt bepaald.

23.      Zoals hierboven is opgemerkt, brengt artikel 13 PPI meer in het bijzonder een juridische fictie ten aanzien van bepaalde belastingen tot stand waarbij ambtenaren geacht worden fiscaal ingezetene te zijn gebleven in de lidstaat van hun oorspronkelijke fiscale woonplaats (hierna: „staat van herkomst”), ondanks dat zij zich uit hoofde van hun dienstverband daadwerkelijk gevestigd hebben in een andere lidstaat (hierna: „staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden”). Als zodanig bepaalt en verdeelt die bepaling niet de fiscale bevoegdheden tussen de betrokken lidstaten. Niettemin heeft de fiscale woonplaats, aangezien deze in veel opzichten het primaire aanknopingspunt vormt voor het opleggen van belasting (met name wat betreft het mondiale inkomen en de totale belastingplicht), onvermijdelijk beslissende gevolgen voor de verdeling van de desbetreffende fiscale bevoegdheden tussen die staten.(11)

24.      Dat brengt, praktisch gesproken, doorgaans met zich mee dat er in de staat van herkomst, behalve ten aanzien van door de Unie betaalde salarissen, lonen en emolumenten, in beginsel sprake blijft van een onbeperkte fiscale bevoegdheid(12) met betrekking tot – in de bewoordingen van artikel 13 PPI – de inkomsten-, vermogens- en successiebelastingen(13) (waarnaar ik hierna zal verwijzen als „erfbelasting”).

25.      Benadrukt dient echter te worden – met name in het licht van bepaalde kennelijke misvattingen in de bij het Hof ingediende schriftelijke opmerkingen – dat het voorgaande niet betekent dat de staat van herkomst volgens artikel 13 PPI exclusief bevoegd is om de hierboven genoemde belastingen te heffen. De fiscale vestigingsplaats is slechts één van diverse aanknopingspunten die de lidstaten hanteren bij de uitoefening van hun fiscale jurisdictie. Dientengevolge verzet artikel 13 PPI zich er niet tegen dat ambtenaren van de Unie op basis van andere aanknopingspunten, zoals de bron van inkomsten of de plaats van de goederen, belasting moeten betalen in de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden (of in andere lidstaten).(14) Wanneer dat tot dubbele belasting leidt, zouden toepasselijke overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting of eventueel nationale unilaterale maatregelen dit in beginsel kunnen voorkomen.

26.      Tegen die achtergrond ga ik nu over tot bespreking van de inhoud van de prejudiciële vragen.

B.      Is artikel 13 PPI van toepassing op de heffing van schenkbelasting?

27.      Zoals hierboven is vermeld, wenst de verwijzende rechter met zijn eerste vraag te vernemen of artikel 13 PPI van toepassing is op de heffing van schenkbelasting.

28.      Volgens de bewoordingen van die bepaling treedt de door die bepaling gecreëerde juridische fictie in werking „voor de toepassing van de inkomsten-, vermogens- en [erfbelasting], alsmede van de [...] overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting”. Zoals de verwijzende rechter heeft opgemerkt, wordt met die bewoordingen niet uitdrukkelijk verwezen naar schenkbelasting. Dientengevolge stelt de Duitse regering zich op het standpunt dat die bepaling dusdanig duidelijk en ondubbelzinnig de schenkbelasting uitsluit van wat zij als een uitputtende opsomming van belastingen beschouwt, dat het Hof niet van die uitlegging kan afwijken.

29.      Allereerst zij opgemerkt dat „schenkbelasting” in de verschillende lidstaten verschillend wordt begrepen. In bepaalde lidstaten wordt deze belasting opgevat als een subcategorie van de inkomstenbelasting(15); in veel andere lidstaten wordt zij behandeld op dezelfde manier als erfbelasting en beschouwd als een vervroegde vorm ervan of als een onlosmakelijke aanvulling erop.(16) In diverse landen worden schenkingen die binnen een bepaalde periode vóór het overlijden van de schenker gedaan worden, voor belastingdoeleinden geherdefinieerd als erfenissen.(17) Vanuit dat oogpunt wordt de uitsluiting van schenkbelasting verre van eenduidig ingegeven door de bewoordingen van artikel 13 PPI, terwijl de opname ervan binnen de werkingssfeer van die bepaling niet onmiddellijk kenbaar is uit diezelfde bewoordingen.

30.      Dat brengt mij op een tweede punt: de Duitse regering heeft zich uitgesproken tegen de opname van schenkbelasting binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI, onder verwijzing naar het concept en de aard van die belasting naar Duits recht.(18) Mijns inziens laat de diversiteit in de verschillende lidstaten van benaderingen van de classificatie en aanduiding van belastingen (waaronder schenkbelasting) echter zien dat artikel 13 PPI niet kan worden uitgelegd op grond van nationaal recht.

31.      Het is juist dat het Hof in een van zijn betrekkelijk weinige arresten inzake – het huidige – artikel 13 PPI wel naar het nationale recht leek te kijken bij de vaststelling of een belasting het voorwerp vormde van die bepaling. Met name heeft het geoordeeld dat „[d]e betekenis van het begrip ‚inkomstenbelasting’ in de zin van [artikel 13 PPI] moet worden bepaald aan de hand van de criteria van het toepasselijke nationale recht”.(19) Niettemin geef ik het Hof in overweging dat een op nationale classificaties gebaseerde uitlegging tot aanzienlijke problemen zou leiden.

32.      Ten eerste is onduidelijk welk nationaal recht bepalend zou moeten zijn: dat van de staat van herkomst of dat van de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden, wanneer die rechtsstelsels verschillen wat betreft de opvatting en de classificatie van een bepaalde belasting. Indien schenkbelasting bijvoorbeeld onder het recht van de ene staat als een soort inkomstenbelasting wordt beschouwd, terwijl zij onder het recht van de andere staat als een volledig afzonderlijke belasting wordt gezien, zou de toepasselijkheid van artikel 13 PPI, afhankelijk van welke nationale classificatie wordt gevolgd, met betrekking tot dezelfde ambtenaar van de Unie variëren.

33.      Ten tweede zou een beroep op het nationale recht (zij het dat van de staat van herkomst of dat van de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden) er in elk geval toe leiden dat de werkingssfeer van artikel 13 PPI per lidstaat zou verschillen. Zoals de Commissie terecht heeft opgemerkt, zou dit leiden tot ondermijning van de eenvormige toepassing van het primaire recht dat artikel 13 PPI is, waarvan het Hof de noodzaak uitdrukkelijk heeft erkend.(20) Tevens zou het ertoe leiden dat ambtenaren van de Unie verschillend worden behandeld, waarbij dat artikel voor sommigen wel, maar voor anderen niet geldt, afhankelijk van de bijzonderheden van de aan de orde zijnde nationale belastingstelsels.(21) Daarnaast zou deze benadering vanuit praktisch oogpunt aanzienlijke complicaties met zich meebrengen voor de diverse nationale belastingdiensten, die voor iedere ambtenaar de fiscale woonplaats anders zouden moeten bepalen, afhankelijk van de belasting in kwestie en van potentieel concurrerende nationale classificaties – waarbij bovendien delicate vragen rijzen inzake bevoegdheid in dit opzicht.

34.      Ten derde zou, zoals advocaat-generaal Jacobs heeft opgemerkt in zijn conclusie in de zaak Kristoffersen,(22) een van het nationale recht afhankelijke uitlegging van artikel 13 PPI volop ruimte laten voor de omzeiling van dat artikel. Zo kan een staat van herkomst trachten een belasting binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI te brengen (en aldus aanspraak maken op de fiscale vestigingsplaats), enkel door die belasting aan te wijzen als een van de belastingen waarnaar uitdrukkelijk in dat artikel wordt verwezen. Daarentegen kan een staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden ontsnappen aan de toepassing van die bepaling door een belasting die niettemin in wezen als inkomsten-, vermogens- of erfbelasting fungeert, kunstmatig als een afzonderlijke categorie te classificeren.

35.      Gelet op een en ander ben ik het eens met de Commissie – en met wat vermeld is in de conclusie in de zaak Kristoffersen – dat de inhoud van de begrippen „inkomstenbelasting”, „vermogensbelasting” en „[erfbelasting]” in artikel 13 PPI niet kunnen afhangen van nationaal recht, maar autonoom dienen te worden uitgelegd, in overeenstemming met de gangbare opvatting ervan en met inachtneming van het doel van die bepaling.

36.      De gangbare opvatting van die begrippen biedt geen sluitend antwoord op de onderhavige vraag. Zoals de verwijzende rechter heeft opgemerkt, vertoont schenkbelasting zowel gelijkenissen als verschillen met de in artikel 13 PPI genoemde belastingen. Schenkbelasting is met name een belasting over een verrijking die voortvloeit uit een verkrijging om niet, zodat zij eigenschappen deelt met zowel de inkomstenbelasting (in de ruime zin van het belasten van een vergroting van de economische rijkdom) als de erfbelasting (als een belasting over verkrijgingen om niet). Zij verschilt echter van de inkomstenbelasting, met name in de zin dat zij geen verband houdt met een op de markt gecreëerde toegevoegde waarde, en van de erfbelasting, in de zin dat zij verkrijgingen onder levenden betreft, waarvan het precieze tijdstip, anders dan bij verkrijgingen wegens overlijden, kan worden gepland.

37.      Derhalve is het doel van artikel 13 PPI doorslaggevend bij de bepaling of schenkbelasting binnen de werkingssfeer van die bepaling valt.

38.      De overkoepelende doelstelling van het PPI, zoals weergegeven in de enige overweging ervan en in artikel 343 VWEU,(23) alsook in artikel 17 PPI,(24) bestaat erin te waarborgen dat de Unie de voorrechten en immuniteiten geniet welke nodig zijn voor de vervulling van haar taak.

39.      In lijn met die doelstelling dient artikel 13 PPI aldus te worden begrepen dat het ook twee specifieke doelen nastreeft, die beide voortvloeien uit het feit dat, hoewel ambtenaren van de Unie worden geworven uit alle lidstaten, hun plaatsen van tewerkstelling zich bevinden in specifieke lidstaten, en met name geconcentreerd zijn in België en Luxemburg, waar de meeste instellingen van de Unie hun zetel hebben.

40.      Ten eerste wordt met artikel 13 PPI getracht te voorkomen dat de ontvangende lidstaten een ongerechtvaardigd fiscaal voordeel verwerven door (behalve met betrekking tot verbruiks- en andere lokale belastingen) onbeperkte fiscale bevoegdheden uit te oefenen ten aanzien van ambtenaren van de Unie, die, ware het niet vanwege hun officiële ambt, niet op hun grondgebied zouden wonen. Aan de andere kant wordt met dit artikel gewaarborgd dat aan de staten van herkomst niet ten onrechte fiscale bevoegdheden worden onthouden ten aanzien van individuen die daar anders fiscaal ingezetenen zouden zijn gebleven.(25)

41.      Ten tweede wordt ten aanzien van de ambtenaren van de Unie zelf met artikel 13 PPI getracht om neutraliteit te waarborgen, zodat hun indiensttreding bij de Unie hen noch benadeelt noch bevoordeelt wat de fiscale woonplaats betreft. Door hun reeds bestaande fiscale status quo te handhaven, maakt die bepaling mobiliteit mogelijk, beperkt zij het risico van aan woonplaats gerelateerde dubbele belasting en neemt zij administratieve complexiteiten weg die verband houden met een verhuizing met het doel de Unie te dienen.

42.      Die logica vertoont veel gelijkenis met die van het internationaal publiekrecht, met name zoals neergelegd in het Verdrag nopens de voorrechten en immuniteiten van de Verenigde Naties(26), het belangrijkste multilaterale instrument inzake de voorrechten en immuniteiten van internationale organisaties, hun ambtenaren en vertegenwoordigers, dat reeds van kracht was ten tijde van de goedkeuring van het PPI in 1957. In § 13 van dat verdrag wordt bepaald dat „[i]n die gevallen, waarin de verschuldigdheid tot enige vorm van belasting afhangt van verblijf, [...] de perioden, gedurende welke de vertegenwoordigers van leden in de [organen] van de Verenigde Naties en op conferenties, die door de Verenigde Naties zijn bijeengeroepen, in een staat aanwezig zijn voor de uitoefening van hun taak, niet geacht [zullen] worden perioden van verblijf te zijn” (cursivering van mij). Deze bepaling, die overgenomen is in tal van latere internationale instrumenten(27), heeft in beginsel dezelfde gevolgen als artikel 13 PPI, namelijk dat zij eraan in de weg staat dat een fiscale woonplaats wordt gevestigd in de ontvangende staat en dat de fiscale woonplaats in de staat van herkomst wordt behouden. De onderliggende ratio is dezelfde: aanwezigheid in een ontvangende staat uit hoofde van het officiële ambt dient niet te leiden tot wijziging van de fiscale vestigingsplaats.(28)

43.      Gezien het bovenstaande is mijns inziens de ratio legis van artikel 13 PPI dat wordt voorkomen dat met betrekking tot belastingen die primair of in aanzienlijke mate van de woonplaats afhangen, de fiscale woonplaats wordt gevestigd in de ontvangende lidstaat, aangezien de betreffende ambtenaren niet in die staat aanwezig zijn op grond van een persoonlijke keuze maar enkel uit hoofde van hun dienstverband bij de Unie.

44.      Gelet op het voorgaande dient de verwijzing in artikel 13 PPI naar „inkomstenbelasting”, „vermogensbelasting” en „[erfbelasting]” mijns inziens niet te worden begrepen als een rigide opsomming van drie eng gedefinieerde belastingen, maar als een ruime verwijzing naar de drie voornaamste categorieën van directe belastingen over het verdienen, aanhouden en verkrijgen van rijkdom, waarvoor de verschuldigdheid gerelateerd is aan de woonplaats. Belastingen waarbij een dergelijk verband ontbreekt – zoals verbruiksbelastingen of bepaalde transactiegerelateerde heffingen – vallen daarentegen buiten de werkingssfeer van artikel 13 PPI.

45.      Binnen die taxonomie van op de woonplaats gebaseerde directe belastingen is het mijns inziens evident dat de schenkbelasting, als een directe belasting over de verkrijging om niet van rijkdom die gewoonlijk gerelateerd is aan de woonplaats van de schenker of de begunstigde, tot hetzelfde conceptuele kader behoort en bijgevolg duidelijk binnen de bovengenoemde categorieën belasting valt die het voorwerp vormen van artikel 13 PPI. Voor de toepassing van die bepaling, en gezien de doelstellingen ervan, kan de schenkbelasting volgens mij het beste worden begrepen als deel van de ruimere categorie van belastingen over verkrijgingen om niet, naast de erfbelasting. Beide belastingen hebben dezelfde economische functie, namelijk de heffing van belasting over verkrijgingen van rijkdom om niet; schenkbelasting kan aldus worden gezien als de tegenhanger onder levenden van erfbelasting, waarmee zij bestanddeel is van een coherente functionele eenheid.

46.      Gelet op het bovenstaande dient schenkbelasting mijns inziens te worden beschouwd als een belasting die binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI valt. Volgens mij, en gezien de ratio legis van die bepaling, is er geen overtuigende reden om een belasting uit te sluiten die, net als erfbelasting, geheven wordt over verkrijgingen om niet en waartoe de verschuldigdheid nauw verbonden is aan de woonplaats. Zou dit wel worden gedaan, dan zou daarmee een onderscheid worden aangebracht dat niet gebaseerd is op enige relevante objectieve factoren en zou dit leiden tot fragmentatie van de fiscale woonplaats, met als gevolg dat ambtenaren van de Unie in de ene woonplaats specifiek belastingplichtig zijn voor de schenkbelasting en in een andere woonplaats voor andere belastingen. Een dergelijke uitkomst zou noch voor die ambtenaren, noch voor de belastingdiensten efficiënt zijn en bijgevolg in strijd zijn met de doelstelling het werk van ambtenaren en daarmee de werking van de Unie te vergemakkelijken.

47.      Volledigheidshalve merk ik op dat de afwezigheid van een uitdrukkelijke verwijzing naar schenkbelasting in artikel 13 PPI primair lijkt te kunnen worden toegeschreven aan historische overwegingen. De bewoordingen van die bepaling – en van het PPI als geheel – zijn inhoudelijk ongewijzigd gebleven sinds het PPI in 1957 is goedgekeurd. Destijds was het heffen van schenkbelasting minder gangbaar of werd de schenkbelasting ondergebracht bij de inkomsten- of erfbelasting, net als tegenwoordig.(29) Bovendien betroffen de aanvankelijke, ten tijde van de goedkeuring van het PPI geldende modelverdragen ter voorkoming van dubbele belasting – die onder meer bedoeld waren om conflicten inzake de fiscale vestigingsplaats te beslechten – juist de drie ruime categorieën van de in artikel 13 PPI bedoelde belastingen.(30)

48.      Ten slotte wordt de hierboven gegeven uitlegging van artikel 13 PPI duidelijk bevestigd door de verwijzing in dat artikel naar „de toepassing [...] van de [...] overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting”. Deze verwijzing lijkt bedoeld te zijn om te waarborgen dat de door artikel 13 PPI tot stand gebrachte juridische fictie ook wordt gehandhaafd in het kader van de werking van die overeenkomsten. Overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting tussen de lidstaten zijn grotendeels gebaseerd op de OESO-modelverdragen inzake belastingen(31) en betreffen primair belastingen over inkomsten en vermogen en, minder vaak, erf- en schenkbelastingen.(32) Wanneer bijvoorbeeld de staat van herkomst en de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden een overeenkomst ter voorkoming van dubbele belasting inzake schenkbelasting hebben gesloten, zou de staat van herkomst voor de toepassing van die overeenkomst bijgevolg ook worden beschouwd als de staat van de fiscale woonplaats met betrekking tot die belasting. Mijns inziens zou het echter inconsequent zijn om te concluderen dat de schenkbelasting in het algemeen buiten de werkingssfeer van artikel 13 PPI valt, doch indirect binnen die werkingssfeer zou kunnen worden gebracht middels bilaterale verdragen waaronder een dergelijke belasting uitdrukkelijk wel valt. Een dergelijke benadering zou de werkingssfeer van die bepaling afhankelijk stellen van het bestaan en de inhoud van bilaterale overeenkomsten, en de eenvormige toepassing ervan dus ondermijnen.

49.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de eerste vraag aldus te beantwoorden dat artikel 13 PPI aldus dient te worden uitgelegd dat het van toepassing is op de heffing van schenkbelasting.

C.      Is artikel 13 PPI van toepassing op een verdere, om privéredenen gevestigde woonplaats in een andere lidstaat dan de staat van tewerkstelling?

50.      Mocht artikel 13 PPI aldus worden uitgelegd dat het van toepassing is op de heffing van schenkbelasting, dan wenst de verwijzende rechter ook te vernemen of die bepaling eraan in de weg staat dat een verdere fiscale woonplaats wordt gevestigd in een andere lidstaat dan de staat van herkomst of de staat van tewerkstelling, indien de betrokken ambtenaar ook een daadwerkelijke woonplaats in de staat van tewerkstelling behoudt. In wezen wenst de verwijzende rechter te vernemen of een ambtenaar van de Unie, die volgens artikel 13 PPI een fictieve fiscale woonplaats in zijn staat van herkomst en een daadwerkelijke woonplaats in de staat van tewerkstelling aanhoudt, niettemin een verdere fiscale woonplaats in een derde lidstaat kan vestigen, waarmee hij aldaar belastingplichtig wordt.

51.      Opmerkelijk is hoe divers met deze vraag wordt omgegaan door de belanghebbenden die opmerkingen hebben ingediend.

52.      De Duitse regering stelt zich op het standpunt dat artikel 13 PPI enkel ziet op de relatie tussen de staat van herkomst en de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden, en dat het er bijgevolg niet aan in de weg staat dat elders een verdere fiscale woonplaats wordt gevestigd.

53.      Verweerder voert daarentegen aan dat met die bepaling één enkele, exclusieve fiscale woonplaats wordt gevestigd in de staat van herkomst en dat zij er dus aan in de weg staat dat voor de gehele duur van de loopbaan van een ambtenaar een andere fiscale woonplaats binnen de Unie ontstaat.

54.      De Commissie neemt een tussenpositie in. Zij stelt dat artikel 13 PPI eraan in de weg staat dat een verdere fiscale woonplaats wordt gevestigd in een andere lidstaat dan de staat van herkomst, zolang de betrokken ambtenaar van de Unie echter op zodanige afstand van de plaats van tewerkstelling woont dat hij niet gehinderd wordt in de uitoefening van zijn werkzaamheden.

55.      Ten behoeve van een nuttig antwoord op de prejudiciële vraag, zal ik eerst uitleggen waarom artikel 13 PPI er mijns inziens enkel aan in de weg staat dat een fiscale woonplaats wordt gevestigd in een lidstaat waar uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt [van de ambtenaar] zijn woonplaats is gevestigd, en niet in andere lidstaten (1). Vervolgens zal ik nader onderzoeken hoe die voorwaarde – te weten dat de woonplaats uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van dat ambt is gevestigd – dient te worden uitgelegd (2). Ten slotte zal ik de gevolgen van die uitlegging uiteenzetten voor woonplaatsen die gevestigd zijn in aanvulling op een bestaande woonplaats in de lidstaat van tewerkstelling (3).

1.      Artikel 13 PPI als regel van verdeling van fiscale bevoegdheden tussen specifieke lidstaten

56.      Volgens de bewoordingen van artikel 13 PPI dienen ambtenaren, „zowel in de staat waar zij zich gevestigd hebben als in de staat van de fiscale woonplaats,” geacht te worden hun oorspronkelijke fiscale woonplaats te behouden. Zoals het Hof eerder heeft aangegeven(33), volgt hieruit dat het de bedoeling is van die bepaling om enkel de relatie en de verdeling van de fiscale bevoegdheden te regelen tussen die twee lidstaten, te weten de staat van herkomst en de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden.

57.      Die lezing vindt ook steun in het doel van artikel 13 PPI, dat er, zoals hierboven uiteen is gezet, in wezen in bestaat om – zowel voor de ambtenaren van de Unie als voor de betrokken lidstaten – de belastinggevolgen te neutraliseren van de vanwege het dienstverband bij de Unie vereiste verhuizing. Hieruit volgt dat die bepaling, zoals hieronder verder besproken zal worden, beperkt is tot situaties die voortvloeien uit een dergelijke met de tewerkstelling verband houdende verhuizing en geen los daarvan gevestigde woonplaatsen betreft.

58.      Daaruit volgt dat artikel 13 PPI, zoals de Duitse regering heeft gesteld, niet aldus kan worden opgevat dat het de uitoefening van fiscale bevoegdheden door een derde lidstaat en de vestiging van een fiscale vestigingsplaats aan de hand van de criteria van het nationale recht van die staat reglementeert, laat staan uitsluit.

59.      Dat wil echter niet zeggen dat de door die bepaling gecreëerde juridische fictie niet van belang is voor andere lidstaten. Aangezien die fictie zowel in de staat van herkomst als in de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden geldt, moeten die staten ook jegens derde lidstaten van die fictie uitgaan, met als gevolg dat tussen die twee staten enkel de staat van herkomst beschouwd dient te worden als de fiscale woonplaats van de betreffende ambtenaar, met uitsluiting van de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden. Dat staat er echter niet aan in de weg dat die derde lidstaten die ambtenaar ook beschouwen als hun eigen fiscaal ingezetene op grond van hun nationale regelgeving, net als zij dat zouden doen met betrekking tot elke andere (niet-fictieve) fiscaal ingezetene in de staat van herkomst. Zoals de verwijzende rechter heeft opgemerkt, dienen alle in dit verband optredende conflicten in voorkomend geval beslecht te worden met behulp van overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting of vergelijkbare mechanismen.

60.      Aan die lezing wordt niet afgedaan door de rechtspraak waarop verweerder en de Commissie zich baseren. Met name in het arrest X(34) heeft het Hof geoordeeld dat de door artikel 13 PPI tot stand gebrachte verdeling van de fiscale bevoegdheden zou worden aangetast indien het de ambtenaar vrij stond, zijn fiscale woonplaats te verleggen naar een andere staat dan die waar hij oorspronkelijk fiscale woonplaats had. Op die basis heeft het Hof geoordeeld dat volgens artikel 13 PPI de fiscale woonplaats van de ambtenaar niet afhankelijk kan zijn van zijn wil.

61.      Op basis van die rechtspraak komen zowel verweerder als de Commissie (en voorlopig ook de verwijzende rechter) tot de slotsom dat de vestiging van een fiscale woonplaats in een andere staat dan de staat van herkomst categorisch wordt uitgesloten, hetgeen betekent dat die staat in alle omstandigheden en onafhankelijk van de vestiging van andere woonplaatsen de enige fiscale woonplaats van de betreffende ambtenaar blijft.

62.      Die lezing gaat echter voorbij aan de context en de juiste reikwijdte van het arrest van het Hof. In het arrest X(35) was de vraag in wezen of een ambtenaar ervoor kon kiezen om zijn woonplaats te hebben in de staat waar hij zich voor zijn tewerkstelling vestigt in plaats van in de staat van herkomst, zonder rekening te houden met de door artikel 13 PPI tot stand gebrachte juridische fictie. Het Hof heeft een dergelijke mogelijkheid terecht verworpen, waarbij het heeft geoordeeld dat die bepaling uitsluitend in het belang van de Unie is vastgesteld(36) – en derhalve geen persoonlijk voorrecht is waarvan de betrokken ambtenaar afstand kan doen.

63.      Als die rechtspraak juist wordt begrepen, wordt daarin enerzijds bepaald dat de fiscale woonplaats in de staat van herkomst niet vervangen kan worden door de wil van de ambtenaar, die gebonden blijft aan de fictie van artikel 13 PPI,(37) en anderzijds dat de staat van tewerkstelling niet de status van fiscale woonplaats kan verwerven wanneer de woonplaats aldaar uitsluitend verband houdt met zijn dienstverband. Hieruit volgt echter niet dat een ambtenaar buiten de sfeer van die aan zijn dienstverband gerelateerde woonplaats waarop artikel 13 PPI ziet, ervan wordt weerhouden om daadwerkelijke banden met andere lidstaten tot stand te brengen die op grond van het nationale recht van die staten kunnen resulteren in een verdere fiscale woonplaats.

64.      Verder zou de mogelijkheid om in een derde lidstaat nog een fiscale woonplaats te vestigen, anders dan in de opmerkingen van de Commissie wordt vermeld, artikel 13 PPI niet zijn doel ontnemen. In dit verband voert de Commissie aan dat een ambtenaar zijn fiscale woonplaats kan wijzigen door louter zich elders te vestigen, met als gevolg dat de door die bepaling tot stand gebrachte fictie niet meer aan de orde is. Zoals hierboven uiteen is gezet, wordt de fictieve fiscale woonplaats volgens artikel 13 PPI dan echter niet vervangen, maar blijft deze naast de verdere fiscale woonplaats bestaan.(38) De redenering van de Commissie lijkt stilzwijgend te berusten op de aanname dat een individu slechts één fiscale woonplaats kan hebben. Dat weerspiegelt echter niet de realiteit van het internationale belastingrecht. Situaties waarin meerdere staten aan de hand van hun respectieve nationale criteria tegelijkertijd aanspraak maken op de fiscale vestigingsplaats van een en dezelfde persoon zijn noch zeldzaam noch bijzonder; veeleer betreffen zij juist de situaties waarvoor overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting onder meer bedoeld zijn.

65.      Derhalve moet worden geconcludeerd dat artikel 13 PPI er enkel aan in de weg staat dat een fiscale woonplaats wordt gevestigd in de lidstaat waar de ambtenaar zich om tewerkstellingsdoeleinden vestigt, en niet in een andere lidstaat. Aldus voorkomt die bepaling niet dat een andere lidstaat dan de staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden een ambtenaar van de Unie op grond van zijn nationale recht behandelt als zijn eigen fiscaal ingezetene.

66.      Voor de onderhavige zaak betekent dit dat de vestiging van een fiscale woonplaats voor verweerder in Duitsland op basis van zijn vestiging daar, enkel wordt uitgesloten indien hij zich daar heeft gevestigd om tewerkstellingsdoeleinden of, meer in het bijzonder in de bewoordingen van artikel 13 PPI, indien de betrokkene zich daar uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt in dienst van de Unie heeft gevestigd.

2.      Vestiging „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt in dienst van de Unie”

67.      Met het bovenstaande in gedachten dien ik bijgevolg nu over te gaan tot bespreking van de cruciale voorwaarde voor de toepassing van artikel 13 PPI, namelijk een ambtenaar die zich „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [zijn] ambt in dienst van de Unie” in een andere lidstaat dan de staat van herkomst heeft gevestigd. Enkel wanneer aan deze voorwaarde is voldaan, mag de betreffende lidstaat de ambtenaar niet als fiscaal ingezetene behandelen. De voorwaarde vraagt om een aantal verduidelijkingen, die ik hieronder zal geven.

a)      Staat van tewerkstelling of staat van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden?

68.      Allereerst moet worden verduidelijkt, mocht zulks nog niet duidelijk zijn, dat artikel 13 PPI niet vereist dat de ambtenaar zich, om de fictieve fiscale woonplaats in de staat van herkomst van toepassing te laten zijn, vestigt op het grondgebied van de staat van tewerkstelling (dat wil zeggen: de staat waarin de zetel of andere kantoren van de werkgevende instelling of het werkgevende orgaan zich bevinden). Artikel 13 verwijst enkel naar een vestiging „op het grondgebied van een andere lidstaat dan de [oorspronkelijke] staat van de fiscale woonplaats [van de ambtenaar]” (cursivering van mij).

69.      Uiteraard zal de doeltreffende uitoefening van iemands ambt gewoonlijk – en in ieder geval wanneer een rol niet volledig is gedigitaliseerd – een zekere mate van geografische nabijheid tot de plaats van tewerkstelling vereisen. Met inachtneming van dat vereiste kan niettemin, met name in het licht van kort grensoverschrijdend woon-werkverkeer, niet uitgesloten worden dat een ambtenaar zich eventueel vestigt in een andere lidstaat dan de staat van tewerkstelling. Dat is met name zo voor Luxemburg, waar het inderdaad gebruikelijk is voor ambtenaren om in de grensregio’s met de naburige lidstaten (België, Duitsland of Frankrijk) te wonen, terwijl zij hun ambt in Luxemburg uitoefenen.

70.      Die lezing vindt verdere steun in de regelingen inzake de tewerkstelling van ambtenaren. Met name ingevolge artikel 20 van het Statuut van de ambtenaren van de Europese Unie (hierna: „Statuut”) is de ambtenaar verplicht „in zijn standplaats te wonen of op zodanige afstand daarvan dat hij niet gehinderd wordt in de uitoefening van zijn werkzaamheden” (cursivering van mij). Evenzo wordt in artikel 10 van het personeelsreglement van de EIB, dat in het geval van verweerder van toepassing is, bepaald dat „behalve met speciale toestemming, personeelsleden verplicht zijn in of nabij hun plaats van tewerkstelling te wonen” (cursivering van mij).

71.      De Commissie lijkt van mening te zijn dat de betekenis van het begrip plaats waar de ambtenaar zich om tewerkstellingsdoeleinden vestigt, bepaald dienen te worden in het licht van de hierboven genoemde vereisten inzake de plaats van vestiging van ambtenaren. Bijgevolg zou een plaats van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden, waarop artikel 13 PPI van toepassing is, voor de Commissie elke plaats van vestiging zijn die zich op zodanige afstand van de plaats van tewerkstelling van de ambtenaar bevindt dat de ambtenaar niet gehinderd wordt in de uitoefening van zijn werkzaamheden.

72.      Ik ben het met de Commissie eens dat de aan ambtenaren opgelegde vereisten inzake de plaats van vestiging relevant zijn bij de bepaling of een plaats van vestiging verband houdt met de uitoefening van het ambt. Niettemin is mijns inziens een geografisch criterium van nabijheid noch voldoende, noch altijd nodig. Een plaats van vestiging kan in geografisch opzicht namelijk nabij zijn doch geen verband houden met de tewerkstelling, of daarentegen verder weg liggen doch op grond van specifieke regelingen toegestaan zijn – zoals mogelijk lijkt op grond van het personeelsreglement van de EIB, dat, bij wijze van uitzondering en met speciale toestemming, een woonplaats elders toestaat. Bovendien draagt een vaag criterium van nabijheid het risico in zich dat het ingewikkeld is voor de nationale autoriteiten om dit consequent toe te passen, en kan het resulteren in uiteenlopende uitleggingen van het PPI.

73.      Derhalve moet een plaats van vestiging, om beschouwd te kunnen worden als plaats van vestiging om tewerkstellingsdoeleinden, mijns inziens opgegeven worden bij en geregistreerd worden door de werkgevende instelling of het werkgevende orgaan als de plaats waar de ambtenaar zich ten behoeve van de naleving van de relevante vereisten inzake tewerkstelling bij de Unie heeft gevestigd.(39) Dat criterium biedt een objectievere en beter administreerbare basis voor beoordeling, waarvan de toepassing wordt vergemakkelijkt door artikel 18 PPI, dat vereist dat de instellingen van de Unie ten behoeve van de uitvoering van het PPI in overeenstemming met de nationale autoriteiten handelen.

74.      In dit verband merk ik op dat artikel 13 PPI niet enkel vereist dat de plaats van vestiging verband houdt met de tewerkstelling, maar meer in het bijzonder dat de ambtenaar deze „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van het ambt” heeft gevestigd (cursivering van mij). Derhalve moeten de aard en de zwaarte van die voorwaarde worden onderzocht.

b)      Betekenis van „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt”

75.      Teneinde de betekenis van de voorwaarde „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt” op de juiste wijze uit te leggen, dient wederom in het algemeen te worden verwezen naar de doelstelling van het PPI en specifiek naar het doel van artikel 13 ervan (zie de punten 38‑41 hierboven). Ter zake heeft het Hof consequent geoordeeld dat de voorrechten en immuniteiten op grond van het PPI slechts een functioneel karakter hebben aangezien zij bedoeld zijn om te voorkomen dat de Unie in haar werking en onafhankelijkheid wordt belemmerd. Dit brengt met name met zich mee dat de voorrechten, immuniteiten en faciliteiten uitsluitend in het belang van de Unie aan de ambtenaren worden verleend.(40) In dit kader wordt, zoals hierboven is vermeld, met artikel 13 PPI getracht om de belastinggevolgen te neutraliseren van de mobiliteit die vereist wordt door een dienstverband bij de Unie, en niets meer.

76.      In die context dient de uitdrukking „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt” aldus te worden begrepen dat deze verwijst naar situaties waarin de ambtenaar zich, ware het niet vanwege de vereisten van zijn ambt, dat wil zeggen: zijn dienstverband bij de Unie, niet in een andere lidstaat zou hebben gevestigd.

77.      Verduidelijking is hier echter geboden. Mijns inziens kan de term „uitsluitend” niet aldus worden uitgelegd dat deze een vorm van absoluut of zuiver oorzakelijk verband vereist, zonder enige bijkomende overwegingen. Een dergelijke lezing zou de betrokken bepaling grotendeels buiten werking stellen, aangezien beslissingen inzake werk en verhuizing in werkelijkheid bijna altijd gebaseerd worden op een reeks persoonlijke, financiële of praktische overwegingen.

78.      Veeleer is van belang of de uitoefening van het ambt de doorslaggevende en bepalende reden vormt voor de vestiging van de woonplaats. Mijns inziens wordt door de aanwezigheid van aanvullende overwegingen – zoals woonlasten, familie- of sociale banden, of persoonlijke redenen – op zich de toepassing van artikel 13 niet terzijde gesteld, zolang de ambtenaar zich, ware het niet vanwege zijn dienstverband bij de Unie, niet in die lidstaat zou hebben gevestigd. Dat is volgens mij de cruciale „toets”. Een dergelijke beoordeling kan in de praktijk uiteraard lastig blijken. Daarom heeft het Hof in het arrest X geoordeeld dat geen rekening kan worden gehouden met het enkele voornemen van een ambtenaar met betrekking tot woonplaats, maar dat veeleer objectief bewijs vereist is dat de betrokken ambtenaar zich, „onafhankelijk van zijn indiensttreding bij de [Unie]”, metterwoon zou hebben gevestigd in de lidstaat in kwestie.(41) Dergelijk objectief bewijs zou mijns inziens bijvoorbeeld kunnen bestaan in de eerdere aanvaarding van een ander arbeidsaanbod in die lidstaat, vergezeld van concrete stappen richting een verhuizing, zoals het regelen van accommodatie, voordat de ambtenaar er uiteindelijk in plaats daarvan voor koos om in dienst te treden bij de Unie.

79.      In dat verband heeft de Duitse regering erop gewezen dat verweerder in de onderhavige zaak zich om privéredenen in Duitsland vestigde. Daarover bevatten de opmerkingen of de verwijzingsbeslissing echter geen informatie, behalve dat verweerder met zijn echtgenote een gemeenschappelijk huishouden heeft gevestigd in haar huis in Duitsland. Het staat aan de verwijzende rechter om dit vast te stellen, met inachtneming van alle aan hem voorgelegde feitelijke omstandigheden. Niettemin zie ik in het licht van de analyse hierboven geen principiële grondslag voor het maken van een onderscheid tussen ambtenaren die ervoor kiezen om in een naburige lidstaat te wonen om financiële redenen of wegens persoonlijke voorkeur, en degenen die dat doen vanwege het gemak van een bestaand huis van de echtgenote op een locatie nabij, indien in beide gevallen de beslissende factor de noodzaak was om binnen een zodanig redelijke afstand van de plaats van tewerkstelling te wonen dat de uitoefening van de werkzaamheden mogelijk wordt gemaakt. In beide situaties is het relevante criterium of de ambtenaar zich daar zou hebben gevestigd bij gebreke van die werkzaamheden. Een ander standpunt zou het risico met zich meebrengen van ongelijke behandeling van ambtenaren zonder objectieve rechtvaardiging, zoals verweerder en de Commissie in wezen hebben aangevoerd.

c)      Werkingssfeer van die voorwaarde in de tijd

80.      Ik ga nu over tot bespreking van de dimensie in de tijd van die voorwaarde. Verweerder, en tot op bepaalde hoogte ook de verwijzende rechter en de Commissie, lijken van mening te zijn dat enkel op het ogenblik van indiensttreding hoeft te worden voldaan aan de voorwaarde van vestiging „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [het] ambt” en zouden latere plaatsen van vestiging, wat de reden daarvoor ook is, niettemin binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI vallen, zolang de ambtenaar in dienst blijft van de Unie.

81.      Ter ondersteuning van dat standpunt wordt met name een beroep gedaan op de verwijzing in artikel 13 PPI naar het „ogenblik van indiensttreding bij de Unie”. Die verwijzing is daar echter louter in opgenomen om de staat van herkomst te bepalen, dat wil zeggen: de „staat van de fiscale woonplaats [...] op het ogenblik van hun indiensttreding bij de Unie” (cursivering van mij), en dient dus uitsluitend om te bepalen in welke lidstaat de fiscale woonplaats behouden dient te worden krachtens de door dat artikel 13 tot stand gebrachte juridische fictie. Zij houdt niet in dat alle latere plaatsen in andere lidstaten waar een ambtenaar zich tijdens zijn loopbaan vestigt, automatisch binnen de werkingssfeer van die bepaling vallen. Integendeel, latere plaatsen waar een personeelslid zich tijdens zijn loopbaan vestigt, moeten nog steeds worden beoordeeld tegen het criterium van vestiging „uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van [zijn] ambt” voordat artikel 13 PPI van toepassing is. Dit geldt zowel voor een wijziging van de plaats van vestiging (bijvoorbeeld wanneer een ambtenaar van functie verandert en van Luxemburg naar België verhuist) als voor verdere woonplaatsen, tot de bespreking waarvan ik nu meer in het bijzonder overga.

3.      Toepassing van artikel 13 PPI op verdere woonplaatsen

82.      Gelet op een en ander dient ten behoeve van de tweede prejudiciële vraag nog nader onderzocht te worden of artikel 13 PPI van toepassing is in situaties waarin een ambtenaar meer dan één woonplaats aanhoudt, met name wanneer hij naast een woonplaats in de staat van tewerkstelling een verdere woonplaats vestigt.

83.      Uit de hierboven gegeven uitlegging volgt dat artikel 13 PPI van toepassing kan zijn op elke plaats waar de ambtenaar zich om tewerkstellingsdoeleinden vestigt – of die, nauwkeuriger verwoord, voldoet aan de voorwaarde van vestiging uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van het ambt. Die bepaling beperkt mijns inziens een dergelijke woonplaats niet tot één enkele lidstaat. Wanneer een ambtenaar zich op meer dan één plaats vestigt en meerdere van die plaatsen aan die voorwaarde voldoen, kan elk van die plaatsen dientengevolge binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI vallen. Neem bijvoorbeeld het geval van een EIB-personeelslid dat niet alleen in Luxemburg woont, maar ook een woonplaats in Madrid vestigt, uitsluitend omdat hij regelmatig aan projecten in Spanje of op de EIB-kantoren aldaar moet werken. In een dergelijk geval zouden beide plaatsen van vestiging mijns inziens binnen de werkingssfeer van artikel 13 PPI vallen.

84.      Daarentegen valt een vestiging om redenen die geen verband houden met de uitoefening van het ambt buiten de werkingssfeer van artikel 13 PPI en kan deze dus resulteren in een verdere fiscale woonplaats.

85.      Bij wijze van voorbeeld kan worden gedacht aan de situatie van een in Luxemburg tewerkgestelde ambtenaar die middels parttime werk en perioden van verlof, een aanzienlijk deel van het jaar kan wonen in een andere lidstaat, zoals Spanje. Indien hij in die omstandigheden voldoet aan de voorwaarden voor een fiscale woonplaats in die tweede lidstaat, kan niet worden volgehouden dat die plaats nooit kan worden erkend voor belastingdoeleinden, louter omdat hij een ambtenaar van de Unie is die tewerkgesteld is in Luxemburg.

86.      De aanvaarding van een dergelijk standpunt zou haaks staan op de doelstelling van het PPI, te weten het waarborgen van de goede werking en de onafhankelijkheid van de Unie, en op het functionele karakter van artikel 13 PPI, waarvan de werkingssfeer uitdrukkelijk beperkt is tot vestigingsplaatsen die noodzakelijk zijn in verband met werkzaamheden in dienst van de Unie. Tevens zou een dergelijk standpunt tot op zekere hoogte neerkomen op het afschermen van een individu van de fiscale jurisdictie van een lidstaat, wat betreft een situatie die in het geheel niet gerelateerd is aan de uitoefening van diens ambt en waarop het PPI dus niet ziet.

87.      Dientengevolge is artikel 13 PPI niet van toepassing wanneer een persoon zich om privéredenen ergens vestigt, en dient de betreffende persoon in dat opzicht op dezelfde wijze behandeld te worden als elke andere belastingplichtige. Bijgevolg blijft het de betrokken lidstaat vrijstaan om op grond van haar nationale recht te bepalen of en in hoeverre een dergelijke vestiging tot belastingplicht leidt.

88.      Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging de tweede prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat artikel 13 PPI in die zin dient te worden uitgelegd dat het er enkel aan in de weg staat dat een verdere fiscale woonplaats wordt gevestigd wanneer een ambtenaar zich in een andere lidstaat vestigt dan die waar hij zijn plaats van tewerkstelling heeft, indien hij zich daar uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt in dienst van de Unie heeft gevestigd. Bij de bepaling of aan die voorwaarde is voldaan, dient er met name rekening mee te worden gehouden of de werkgevende instelling of het werkgevende orgaan die plaats heeft erkend als de plaats waar de ambtenaar zich voor de uitoefening van zijn ambt heeft gevestigd, en met objectieve factoren waaruit blijkt of hij zich daar, onafhankelijk van een dienstverband bij de Unie, gevestigd zou hebben.

V.      Conclusie

89.      Gelet op alle voorgaande overwegingen geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van het Bundesfinanzhof te beantwoorden als volgt:

„1)      Artikel 13, eerste alinea, eerste volzin, van Protocol (nr. 7) betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie moet aldus worden uitgelegd dat het van toepassing is op de heffing van schenkbelasting.

2)      Artikel 13 van Protocol (nr. 7) betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie moet aldus worden uitgelegd dat het er enkel aan in de weg staat dat een verdere fiscale woonplaats wordt gevestigd wanneer een ambtenaar zich in een andere lidstaat vestigt dan die waar hij zijn plaats van tewerkstelling heeft, indien hij zich daar uitsluitend uit hoofde van de uitoefening van zijn ambt in dienst van de Unie heeft gevestigd. Bij de bepaling of aan die voorwaarde is voldaan, dient er met name rekening mee te worden gehouden of de werkgevende instelling of het werkgevende orgaan die plaats heeft erkend als de plaats waar de ambtenaar zich voor de uitoefening van zijn ambt heeft gevestigd, en met objectieve factoren waaruit blijkt of hij zich daar, onafhankelijk van een dienstverband bij de Unie, gevestigd zou hebben.”


1      Oorspronkelijke taal: Engels.


i      Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.


2      PB 2016, C 202, blz. 266.


3      Zie Athen, M., en Dörr, O., „AEUV Art. 343 Kommentar”, in Grabitz, E., Hilf, M., en Nettesheim, M. (red.), Das Recht der Europäischen Union, 73e aanvulling, mei 2021, C.H. Beck, München, punten 108‑114.


4      Eenvoudigheidshalve zal ik in de onderhavige conclusie de term „ambtenaar” ook hanteren voor overige personeelsleden van de Unie en voor personeelsleden van de Europese Centrale Bank en van de Europese Investeringsbank, op wie artikel 13 PPI evenzeer van toepassing is.


5      Ten behoeve van de onderhavige conclusie zullen de termen „fiscale vestigingsplaats” en „fiscale woonplaats” door elkaar worden gebruikt, daar het onderscheid dat daartussen in het nationale recht van bepaalde staten wordt gemaakt, in de onderhavige context niet relevant is.


6      In artikel 21, eerste alinea, PPI wordt bepaald dat „[het] protocol eveneens van toepassing [is] op de Europese Investeringsbank, de leden van haar organen, haar personeel en de vertegenwoordigers der lidstaten, welke aan haar werkzaamheden deelnemen, [...]”.


7      Oostenrijk heeft de erf- en schenkbelasting per 2008 afgeschaft, hetgeen ook heeft geleid tot de beëindiging van de overeenkomst ter voorkoming van dubbele belasting tussen Duitsland en Oostenrijk inzake erf- en schenkbelastingen.


8      Zie uitspraak van het Finanzgericht Rheinland-Pfalz (rechter in eerste aanleg in belastingzaken Rijnland-Palts, Duitsland) van 16 september 2021, zaak 4 K 1762/19.


9      Zie de conclusie van advocaat-generaal Darmon in de zaak X (C‑88/92, EU:C:1993:129, punt 20).


10      Zie Athen, M., en Dörr, O., op. cit., voetnoot 3, punt 110.


11      Zie arrest van 17 juni 1993, X (C‑88/92, EU:C:1993:246, punt 11; hierna: „arrest X”).


12      Zie arrest van 28 juli 2011, Gistö (C‑270/10, EU:C:2011:529, punt 17 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Gistö”).


13      De Engelse term „death duties” (successiebelastingen) is een brede term die, met name in het Verenigd Koninkrijk, van oudsher wordt gebruikt om de belastingen mee aan te duiden waarvoor de Engelse term „inheritance tax” (erfbelasting) tegenwoordig gangbaarder is; zie ook aanbeveling van de Commissie 2011/856/EU van 15 december 2011 betreffende voorkoming voor dubbele belasting van nalatenschappen (PB 2011, L 336, blz. 81), die de actuelere Engelse term „inheritance tax” hanteert.


14      Zie arrest van 24 februari 1988, Commissie/België (260/86, EU:C:1988:91, punt 13).


15      Zoals in de Tsjechische Republiek, Letland en Litouwen; zie Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), „Inheritance Taxation in OECD Countries”, OECD Tax Policy Studies, nr. 28, OECD Publishing, Parijs, 2021, blz. 115.


16      Zoals in Griekenland, Spanje, Frankrijk en Italië. Uit een vergelijkende analyse blijkt dat veel lidstaten schenkingen en erfenissen binnen een integraal belastingkader behandelen, daar het onderscheid tussen schenkbelasting en erfbelasting grotendeels technisch in plaats van conceptueel van aard is. Zie ook blz. 16 van de studie met als titel Study on Inheritance Taxes in EU Member States and Possible Mechanisms to Resolve Problems of Double Inheritance Taxation in the EU, waartoe opdracht is gegeven door het directoraat-generaal Belastingen en Douane-unie van de Commissie en die in 2011 is uitgevoerd door de organisatie Copenhagen Economics, die opmerkt dat de meeste lidstaten schenkbelasting heffen teneinde te voorkomen dat erfbelasting wordt omzeild via schenkingen onder levenden.


17      Zie OESO, „Inheritance Taxation in OECD Countries”, op. cit., voetnoot 15, blz. 115‑117.


18      Hoewel de verwijzende rechter op de verschillen naar Duits recht heeft gewezen, heeft hij ook de gelijkenissen erkend tussen schenkbelasting enerzijds en inkomsten- en erfbelasting anderzijds.


19      Arrest van 25 mei 1993, Kristoffersen (C‑263/91, EU:C:1993:207, punt 12).


20      Zie arrest X, punt 14.


21      Zodra de toepasselijke fiscale woonplaats op basis van een eenvormige uitlegging van artikel 13 PPI is bepaald, kunnen ambtenaren niettemin geconfronteerd worden met inhoudelijk verschillende uitkomsten, afhankelijk van de vraag of – en in hoeverre – er op grond van die woonplaats bepaalde belastingen worden geheven.


22      Zie conclusie van advocaat-generaal Jacobs in de zaak Kristoffersen (C‑263/91, EU:C:1992:462, punt 10; hierna: „conclusie in de zaak Kristoffersen”).


23      Artikel 343 VWEU luidt: „De Unie geniet, overeenkomstig de bepalingen van het [PPI], op het grondgebied van de lidstaten de voorrechten en immuniteiten welke nodig zijn ter vervulling van haar taak. Ditzelfde geldt voor de Europese Centrale [Bank] en de [EIB].” De enige overweging van het PPI verwijst naar de bewoordingen van artikel 343 VWEU.


24      Artikel 17, eerste alinea, PPI is als volgt geformuleerd: „De voorrechten, immuniteiten en faciliteiten worden aan de ambtenaren en overige personeelsleden van de Unie uitsluitend in het belang van de Unie verleend.”


25      Zie naar analogie de conclusie van advocaat-generaal Darmon in de zaak X (C‑88/92, EU:C:1993:129, punt 9).


26      Goedgekeurd op 13 februari 1946, United Nations Treaty Series, deel 1, blz. 15.


27      Zie bijvoorbeeld de Headquarters Agreement between the International Criminal Court and the Host State, 1 maart 2008 (ICC-BD/04‑01‑08), die in een equivalente regel ten aanzien van personeel van die rechterlijke instantie voorziet.


28      Zie ook, mutatis mutandis, Denza, E., Diplomatic Law – Commentary on the Vienna Convention on Diplomatic Relations, 5e druk, Oxford University Press, Oxford, 2025, blz. 299, die opmerkt dat belastingprivileges voor diplomaten onder meer worden gerechtvaardigd door de noodzaak om de onafhankelijke uitoefening van officiële functies te waarborgen en om diplomaten, om administratieve redenen, onder het belastingstelsel van de uitzendende staat te laten blijven vallen in plaats van hen te onderwerpen aan de achtereenvolgende belastingregimes van ontvangende staten.


29      Zie punt 29 hierboven en onder meer OESO, „Part I – Introductory Report by the Committee on Fiscal Affairs”, Model Double Taxation Convention on Estates and Inheritances and on Gifts, OECD Publishing, Parijs, 1982.


30      Zie League of Nations Fiscal Committee, Model Bilateral Convention on the Prevention of the Double Taxation of Income and Property (waarin in de Nederlandse taalversie de term „vermogen” wordt gebruikt, net als in het PPI) en Model Bilateral Convention for the Prevention of the Double Taxation of Estates and Successions; in te zien op https://archives.ungeneva.org/fiscal-committee-london-and-mexico-model-tax-conventions-commentary-and-text. Het Londense concept van het laatstgenoemde modelverdrag was volgens de toelichting erop zodanig opgesteld dat dit het voor de onderhandelaren van de bilaterale verdragen op basis van het modelverdrag mogelijk maakte om er schenkingen onder levenden in op te nemen, ondanks dat de titel ervan enkel naar boedels en nalatenschappen verwijst. Pas veel later, ten tijde van de ontwikkeling van de OECD Model Double Taxation Convention on Estates and Inheritances and on Gifts, in 1982, is de term „schenkbelasting” uitdrukkelijk ingevoerd naast „erfbelasting”, niet alleen om de in de nationale belastingstelsels gaande ontwikkeling weer te geven van de schenkbelasting als aanvulling op de erfbelasting met het doel het ontwijken van die belasting tegen te gaan, maar ook gezien hun nauwe onderlinge verband.


31      De OESO biedt tegenwoordig twee relevante modelverdragen: de Model Tax Convention on Income and on Capital en de Model Double Taxation Convention on Estates and Inheritances and on Gifts.


32      Nadere informatie over de door de lidstaten van de Unie gesloten overeenkomsten ter voorkoming van dubbele belasting is beschikbaar op https://taxation-customs.ec.europa.eu/taxation/tax-transparency-cooperation/double-taxations-conventions_en.


33      Zie arrest X, punt 11.


34      Ibidem, punten 12 en 13; zie ook arrest Gistö, punt 18.


35      Vergelijkbare overwegingen waren aan de orde in het arrest Gistö.


36      Zie arrest X, punt 10.


37      Zelfs als deze benadering, zoals uiteengezet in de conclusie in de zaak Kristoffersen (punt 11), hoogst kunstmatig lijkt, met name wanneer de betrokken persoon louter gedurende een betrekkelijk korte periode in de staat van herkomst heeft gewoond alvorens in dienst te treden bij de Unie.


38      Hoewel een dergelijke situatie in de praktijk gevolgen kan hebben voor de uitoefening van fiscale bevoegdheden door de staat van herkomst, vloeien deze gevolgen niet voort uit het dienstverband van de ambtenaar bij de Unie en worden die gevolgen derhalve niet uitgesloten door artikel 13 PPI.


39      In artikel 20, tweede volzin, van het Statuut wordt uitdrukkelijk bepaald dat „[de ambtenaar] zijn adres [meedeelt] aan het tot aanstelling bevoegde gezag en [...] onmiddellijk [kennisgeeft] van iedere adresverandering”. Een dergelijke mededeling van de plaats waar de ambtenaar woont kan binnen het rechtskader van de EIB ook van belang zijn voor de verlening van bepaalde vergoedingen, met name de in artikel 2.1.2 van de personeelsvoorschriften van de EIB bedoelde ontheemdingstoelage.


40      Zie arrest van 30 november 2021, LR Ģenerālprokuratūra (C‑3/20, EU:C:2021:969, punt 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie ook, inzake het beginsel van de functionele noodzaak van voorrechten en immuniteiten, Bekker, P.H.F., The Legal Position of Intergovernmental Organizations: A Functional Necessity Analysis of Their Legal Status and Immunities, 2e herziene druk, Brill, Leiden, 2025.


41      Zie arrest X, punten 14‑16 en dictum.