Wydanie tymczasowe


OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ

STÉPHANIE LAULHÉ SHAELOU

przedstawiona w dniu 22 października 2026 r.(1)

Sprawa C‑497/25

UAB „Maxima LT”

przeciwko

Valsts ieņēmumu dienests

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Administratīvā rajona tiesa (rejonowy sąd administracyjny, Łotwa)]

Odesłanie prejudycjalne – Dyrektywa (UE) 2017/1852 – Mechanizm rozstrzygania sporów dotyczących podwójnego opodatkowania – Spór między dwoma państwami członkowskimi dotyczący interpretacji i stosowania dwustronnej umowy podatkowej – Artykuł 2 ust. 1 lit. c) – Pojęcie podwójnego opodatkowania – Dochód zwolniony z opodatkowania w jednym państwie członkowskim






I.      Wprowadzenie

1.        Powszechnie wiadomo, że nieskoordynowane wykonywanie kompetencji podatkowych w przedmiocie podatków bezpośrednich(2) może prowadzić do sytuacji podwójnego opodatkowania. Formy transgranicznego podwójnego opodatkowania stanowią w szczególności pochodną faktu, że w większości państw podatek krajowy jest ustalany na podstawie nie tylko transakcji wewnętrznych, lecz także czynników eksterytorialnych(3). Aby uniknąć negatywnych konsekwencji wywołanych pokrywaniem się kompetencji podatkowych, państwa uzgadniają często, w drodze podatkowych umów międzynarodowych, podział przysługującego im prawa do opodatkowania w odniesieniu do elementów dochodu lub kapitału objętych zakresem tych umów.Organy krajowe mogą jednak zajmować odmienne stanowiska odnośnie do sposobu interpretacji i stosowania tych traktatów w konkretnych przypadkach, co prowadzi do rozbieżności.

2.        Prawodawca Unii, uznawszy, że takie rozbieżności mogą „powodować poważne przeszkody podatkowe dla przedsiębiorstw prowadzących działalność transgraniczną”(4) oraz że dotychczasowe rozwiązania przewidziane w umowach międzynarodowych są niewystarczające(5), przyjął dyrektywę w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Ustanowiono w niej wzmocniony system proceduralny umożliwiający rozpatrywanie oraz, optymalnie, rozstrzyganie wszelkich powstających w ten sposób sporów. Analizowany wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Administratīvā rajona tiesa (rejonowy sąd administracyjny, Łotwa), stwarza Trybunałowi pierwszą okazję do dokonania wykładni tego aktu prawa Unii.

3.        Okoliczności faktyczne leżące u podstaw rozpatrywanego odesłania prejudycjalnego odnoszą się do opodatkowania dochodu osiągniętego przez spółkę niderlandzką w związku ze sprzedażą udziałów w kilku spółkach prawa łotewskiego. Prawo do opodatkowania tego dochodu rościły sobie zarówno Republika Łotwy, jak i Królestwo Niderlandów, zaś między ich odnośnymi organami tych państw członkowskich powstał spór dotyczący interpretacji umowy podatkowej zawartej przez oba te państwa członkowskie. O ile jednak dochód ten rzeczywiście opodatkowano na Łotwie, o tyle ostatecznie zwolniono go z opodatkowania w Niderlandach.

4.        Sprzedający uznał, że sytuacja podwójnego opodatkowania nie została wyeliminowana ze względu na utrzymywanie się sporu dotyczącego interpretacji umowy podatkowej. W związku z tym sprzedający zwrócił się do organów łotewskich o ustanowienie w szczególności komisji doradczej, co stanowi jeden z etapów procedury rozstrzygania sporów uregulowanej dyrektywą w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Zgodnie z art. 16 ust. 7 tej dyrektywy obowiązek ustanowienia tej komisji nie aktualizuje się jednak w przypadku, gdy sprawa „nie dotyczy podwójnego opodatkowania”. Organy łotewskie powołały się na to odstępstwo oraz na zwolnienie podatkowe przyznane w Niderlandach, aby oddalić ten wniosek.

5.        Skarga na tę decyzję jest obecnie rozpatrywana przez sąd odsyłający, który zmierza do uzyskania wyjaśnień, po pierwsze, w przedmiocie tego, czy rozpatrywana sytuacja „dotyczy podwójnego opodatkowania” oraz, po drugie, w przedmiocie zakresu spoczywającego na organach łotewskich obowiązku ustanowienia komisji doradczej.

6.        Zgodnie z wnioskiem Trybunału w niniejszej opinii skupię się na pierwszym z wymienionych powyżej aspektów w celu wyjaśnienia, czy sytuacja „dotycząca podwójnego opodatkowania” w rozumieniu dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów występuje wówczas, gdy dwa państwa członkowskie roszczą sobie prawo do opodatkowania tego samego dochodu (i gdy powstaje między nimi spór dotyczący interpretacji i stosowania odpowiedniej umowy podatkowej), lecz gdy de facto podatki od tego dochodu nakłada tylko jedno z tych państw członkowskich.

II.    Ramy prawne

A.      Prawo Unii Europejskiej

7.         Artykuł 1 tej dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, zatytułowany „Przedmiot i zakres stosowania”, ma następujące brzmienie:

„Niniejsza dyrektywa ustanawia przepisy dotyczące mechanizmu rozstrzygania sporów między państwami członkowskimi, gdy spory te powstają w związku z interpretacją i stosowaniem umów i konwencji, które przewidują eliminowanie podwójnego opodatkowania dochodu oraz, w stosownych przypadkach, kapitału. Określa ona również prawa i obowiązki osób, których dotyczy spór, gdy spory takie powstają. Do celów niniejszej dyrektywy, sprawę, która prowadzi do takich sporów, określa się mianem »kwestii spornej«”.

8.         Artykuł 2 tej dyrektywy stanowi:

„1.      Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:

[…]

c) »podwójne opodatkowanie« oznacza nałożenie przez dwa lub większą liczbę państw członkowskich podatków objętych zakresem stosowania umowy lub konwencji, o których mowa w art. 1, w odniesieniu do tego samego dochodu lub kapitału podlegającego opodatkowaniu, jeżeli prowadzi to do: (i) dodatkowego obciążenia podatkowego albo (ii) zwiększenia zobowiązań podatkowych, albo (iii) umorzenia lub zmniejszenia strat, od których mogłyby zostać potrącone zyski podlegające opodatkowaniu;

[…]”.

9.        Artykuł 3 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów jest zatytułowany „Skarga” i stanowi, w ust. 1, że „[k]ażda osoba, której dotyczy spór, jest uprawniona do przedłożenia każdemu z właściwych organów każdego z zainteresowanych państw członkowskich skargi dotyczącej kwestii spornej, wnioskując o jej rozstrzygnięcie. Skargę taką przedkłada się w terminie trzech lat od otrzymania pierwszego powiadomienia o działaniu, którego skutkiem jest lub będzie kwestia sporna. […]”.

10.      Artykuł 4 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów jest zatytułowany „Procedura wzajemnego porozumiewania”. Artykuł ten brzmi następująco:

„1.      W przypadku gdy właściwe organy zainteresowanych państw członkowskich przyjmą skargę, starają się rozstrzygnąć kwestię sporną w drodze wzajemnego porozumiewania w terminie dwóch lat, począwszy od ostatniego powiadomienia dotyczącego decyzji jednego z państw członkowskich o przyjęciu skargi.

Okres dwóch lat, o którym mowa w akapicie pierwszym, może zostać przedłużony o maksymalnie jeden rok na wniosek właściwego organu zainteresowanego państwa członkowskiego skierowany do wszystkich pozostałych właściwych organów zainteresowanych państw członkowskich, o ile wnioskujący właściwy organ przedstawi pisemne uzasadnienie.

[…].

3.      W przypadku gdy właściwe organy zainteresowanych państw członkowskich nie osiągną porozumienia w sprawie rozstrzygnięcia kwestii spornej w terminie przewidzianym w ust. 1, właściwy organ każdego z zainteresowanych państw członkowskich informuje o tym osobę, której dotyczy spór, wskazując ogólne przyczyny nieosiągnięcia porozumienia”.

11.      Zgodnie z art. 6 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, który jest zatytułowany „Rozstrzyganie sporów przez komisję doradczą”:

„1.      Na wniosek osoby, której dotyczy spór, skierowany do właściwych organów zainteresowanych państw członkowskich, takie właściwe organy ustanawiają komisję doradczą (zwaną dalej »komisja doradczą«) […] w przypadku gdy:

[…]

b) właściwe organy zainteresowanych państw członkowskich przyjęły skargę złożoną przez osobę, której dotyczy spór, ale nie osiągnęły porozumienia co do sposobu rozstrzygnięcia kwestii spornej w drodze wzajemnego porozumiewania w terminie przewidzianym w art. 4 ust. 1.

[…]”.

12.      Artykuł 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów stanowi, że „[p]aństwo członkowskie może odmówić dostępu do procedury rozstrzygania sporów na podstawie art. 6 w indywidualnych przypadkach w przypadku, gdy kwestia sporna nie dotyczy podwójnego opodatkowania. W takim przypadku właściwy organ wspomnianego państwa członkowskiego niezwłocznie informuje osobę, której dotyczy spór, oraz właściwe organy pozostałych zainteresowanych państw członkowskich”.

B.      Prawo krajowe

13.      Z odesłania prejudycjalnego wynika, że na Łotwie transpozycji dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dokonano Likums ‘Par nodokļiem un nodevām’ (ustawą o podatkach i opłatach), (Latvijas Vēstnesis nr 26 z dnia 18 lutego 1995 r.) (w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 17 października 2019 r., obowiązującym od dnia 23 października 2019 r.; zwaną dalej „ustawą o podatkach i opłatach”), w jej rozdziale XV, który jest zatytułowany „Rozstrzyganie sporów z właściwymi organami innych państw członkowskich Unii Europejskiej w związku z wykładnią i stosowaniem międzynarodowych umów o unikaniu podwójnego opodatkowania dochodów i kapitału”.

14.      Zgodnie z art. 119 ust. 2 tej ustawy („Przepisy ogólne dotyczące rozstrzygania sporów”) „na potrzeby niniejszego rozdziału podwójne opodatkowanie oznacza nałożenie na Łotwie i w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej podatków w odniesieniu do tego samego dochodu lub kapitału podlegającego opodatkowaniu, jeżeli takie podatki są objęte zakresem stosowania umów międzynarodowych przewidujących eliminowanie podwójnego opodatkowania dochodu i kapitału oraz jeżeli ich nałożenie skutkuje ziszczeniem się przynajmniej jednego z poniższych warunków, którymi są:

1) powstanie dodatkowego obciążenia podatkowego;

2) zwiększenie zobowiązań podatkowych;

3) umorzenie lub zmniejszenie strat, które mogłyby posłużyć do obniżenia dochodu podlegającego opodatkowaniu.

[…]”.

15.      Sąd odsyłający powołuje się na przepisy tej ustawy, które dotyczą złożenia skargi (art. 120 ust. 1 i 5 ustawy o podatkach i opłatach), zbadania sporu w ramach procedury wzajemnego porozumiewania (art. 121 ust. 1 i 4 ustawy o podatkach i opłatach) oraz ustanowienia komisji doradczej (art. 123 ust. 1 pkt 2 ustawy o podatkach i opłatach).

16.      Ponadto zgodnie z art. 132 ust. 5 ustawy o podatkach i opłatach „krajowy organ podatkowy może odmówić podatnikowi dostępu do procedury rozstrzygania sporów, o której mowa w art. 123 niniejszej ustawy, jeżeli uznaje, w świetle okoliczności konkretnej sprawy, że spór nie dotyczy podwójnego opodatkowania. W takim przypadku krajowy organ podatkowy niezwłocznie informuje podatnika oraz właściwe organy zainteresowanych państw członkowskich Unii Europejskiej”.

17.      Sąd odsyłający powołuje się również na art. 5 ust. 1 pkt 2 i art. 5 ust. 2 Uzņēmumu ienākuma nodokļa likums (ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych) (Latvijas Vēstnesis, 2017, nr 156) (zwanej dalej „ustawą o podatku dochodowym od osób prawnych”).

C.      Prawo międzynarodowe

18.      W dniu 14 marca 1994 r. Republika Łotwy i Królestwo Niderlandów zawarły konwencję w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania, która dotyczy w szczególności podatku dochodowego od osób prawnych (zwaną dalej „konwencją”)(6).

19.      W art. 6 ust. 2 konwencji wskazano, że określenie „majątek nieruchomy” ma „takie znaczenie, jakie nadaje mu prawo tego Umawiającego się Państwa, na terytorium którego dany majątek jest położony”, oraz podano przykładowy wykaz elementów objętych zakresem tej definicji(7).

20.      Artykuł 13 ust. 1 tej konwencji stanowi, że „[z]yski, osiągane przez osobę mającą miejsce zamieszkania lub siedzibę w Umawiającym się Państwie z przeniesienia własności majątku nieruchomego w rozumieniu artykułu 6 i położonego w drugim Umawiającym się Państwie, mogą być opodatkowane w tym drugim Państwie”.

21.      Zgodnie z art. 13 ust. 4 tej konwencji „[z]yski z przeniesienia własności jakiegokolwiek majątku niewymienionego w ustępach 1, 2 i 3 podlegają opodatkowaniu tylko w tym Umawiającym się Państwie, w którym przenoszący własność ma miejsce zamieszkania lub siedzibę”.

III. Okoliczności faktyczne, postępowanie krajowe i pytania prejudycjalne

22.      UAB Maxima LT, spółka prawa litewskiego oraz skarżąca w postępowaniu głównym (zwana dalej „skarżącą”), jest następcą prawnym spółki prawa niderlandzkiego Lincoln Land Erste B.V. W dniu 20 maja 2020 r. druga z tych spółek sprzedała łotewskiej spółce SIA MAXIMA Latvija swoje udziały w 13 spółkach prawa łotewskiego.

23.      Ponieważ w przypadku 12 z tych spółek ponad 50 % wartości aktywów stanowiły nieruchomości położone na Łotwie, transakcja została zakwalifikowana jako sprzedaż nieruchomości w rozumieniu prawa łotewskiego, a od osiągniętego w ten sposób dochodu pobrano podatek zgodnie z zaleceniem Valsts ieņēmumu dienests (państwowej administracji skarbowej; zwanej dalej „VID”)(8). Jednocześnie organy niderlandzkie uznały, że dochód ten jest objęty, do celów podatku dochodowego od osób prawnych (należnego od rezydenta niderlandzkiego), kompetencją podatkową Niderlandów.

24.      Sprzedająca, uznawszy, że przedmiotowa transakcja wiąże się z ryzykiem podwójnego opodatkowania na Łotwie i w Niderlandach, poinformowała w dniu 20 lipca 2020 r. VID o przekazaniu sprawy właściwemu organowi w Niderlandach.

25.      Decyzją z dnia 8 marca 2021 r. VID postanowiła o wszczęciu procedury wzajemnego porozumiewania w rozumieniu dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Właściwe organy obu tych państw członkowskich zajęły odmienne stanowiska w odniesieniu do tego, które z postanowień konwencji powinno znaleźć zastosowanie do rozpatrywanego dochodu. Według VID Łotwa była uprawniona do pobrania podatku na podstawie art. 13 ust. 1 konwencji, ponieważ transakcja dotyczyła majątku nieruchomego położonego na Łotwie. Jednocześnie organ niderlandzki uznał, że dochód ten stanowił zysk kapitałowy z „innego majątku” w rozumieniu art. 13 ust. 4 konwencji oraz że zysk ten podlega opodatkowaniu jedynie w umawiającym się państwie, w którym przenoszący własność ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, mianowicie w Niderlandach.

26.      W dniu 11 marca 2024 r. VID poinformowała skarżącą, że nie osiągnięto porozumienia w zakreślonym terminie wynoszącym trzy lata.Wskazała ona również, że w toku procedury wzajemnego porozumiewania nie otrzymano żadnych dokumentów ani dowodów potwierdzających fakt jej opodatkowania w Niderlandach.

27.      W tym względzie z postanowienia odsyłającego wynika, że dochód ze sprzedaży przedmiotowych udziałów został ujęty w rachunku zysków i strat sprzedającej do celów podatku dochodowego od osób prawnych za 2020 r. Dochód ten podlegał jednak zwolnieniu z podatku ze względu na spełnienie określonych przesłanek przewidzianych w prawie niderlandzkim(9).

28.      W dniu 22 kwietnia 2024 r. skarżąca zwróciła się do VID o ustanowienie komisji doradczej.

29.      VID oddaliła ten wniosek decyzją z dnia 31 lipca 2024 r., w której powołała się na okoliczność, że dochód ze sprzedaży udziałów był zwolniony z opodatkowania w Niderlandach, w związku z czym nie doszło do podwójnego opodatkowania.

30.      Skarżąca zwróciła się do sądu odsyłającego z wnioskiem o nakazanie VID ustanowienia komisji doradczej. Zwróciła ona uwagę na fakt, że transakcja była objęta niderlandzkim systemem podatkowym, jak – zdaniem skarżącej – wskazał przedstawiciel niderlandzkiej administracji podatkowej. Ponadto, argumentuje ona, że gdyby przewidziane w prawie niderlandzkim przesłanki zwolnienia z opodatkowania nie były spełnione, dochód podlegałby opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób prawnych zarówno na Łotwie, jak i w Niderlandach. Skarżąca uważa, że w przypadku niepowodzenia procedury wzajemnego porozumiewania VID powinna była ustanowić komisję doradczą na podstawie art. 123 ust. 1 ustawy o podatkach i opłatach, ponieważ z brzmienia tego przepisu nie wynika istnienie w tym względzie żadnego zakresu uznania. Ponadto skarżąca stoi na stanowisku, że VID, z racji tego, iż oddaliła jej wniosek, ograniczyła prawa przysługujące jej na podstawie prawa Unii, w szczególności zaś prawo do swobodnego przepływu kapitału (art. 63 TFUE), prawo swobody przedsiębiorczości (art. 49 TFUE) oraz prawo do skutecznego środka prawnego (art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej; zwanej dalej „Kartą”).

31.      VID sprzeciwia się temu żądaniu i przytacza zasadniczo argumenty, które zreferowano w pkt 29 niniejszej opinii.

32.      W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1.      Czy art. 6 ust. 1 lit. b) [dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów] należy interpretować w ten sposób, że właściwy organ państwa członkowskiego jest zobowiązany ustanowić komisję doradczą na wniosek osoby, której dotyczy spór, jeżeli właściwe organy zainteresowanych państw członkowskich przyjęły skargę złożoną przez osobę, której dotyczy spór, lecz nie osiągnęły porozumienia w przedmiocie sposobu rozwiązania spornej kwestii w drodze porozumienia stron w terminie przewidzianym w art. 4 ust. 1 [tej dyrektywy]?

2.      Czy pojęcie »podwójnego opodatkowania« zawarte w art. 2 ust. 1 lit. c) [dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów] należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak te zaistniałe w niniejszej sprawie podwójne opodatkowanie ma miejsce również w przypadku, gdy dany dochód jest objęty systemami podatkowymi dwóch państw członkowskich, mimo że dochód ten jest zwolniony z opodatkowania w jednym z tych państw członkowskich?

3.      Jeżeli odpowiedź na drugie pytanie prejudycjalne jest przecząca, to czy art. 16 ust. 7 [dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów] należy interpretować w ten sposób, że w okolicznościach takich jak te zaistniałe w niniejszej sprawie właściwe organy państw członkowskich nie mogą, w zakresie przysługującej im swobody uznania, odmówić osobie, której dotyczy spór, dostępu do komisji doradczej ds. rozstrzygania sporów, jeżeli właściwe organy państw członkowskich nie osiągnęły porozumienia w przedmiocie prawidłowej interpretacji i stosowania dwustronnej umowy podatkowej, która w danym przypadku określa państwo, które ma prawo opodatkować dane dochody?”.

33.      Uwagi na piśmie w niniejszym postępowaniu zostały przedstawione przez skarżącą, rządy łotewski, belgijski, hiszpański, francuski, polski i fiński oraz przez Komisję Europejską. Nie przeprowadzono rozprawy.

IV.    Analiza

34.      Kluczową kwestią poruszoną w niniejszym odesłaniu prejudycjalnym jest to, czy organy danego państwa członkowskiego mogły zgodnie z prawem oddalić złożony przez podatnika wniosek o ustanowienie komisji doradczej w rozumieniu dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów w celu rozstrzygnięcia sporu między organami podatkowymi dwóch państw członkowskich, który dotyczy interpretacji umowy podatkowej. Skoro w myśl dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dostępu do tej komisji można odmówić w przypadku, gdy sytuacja „nie dotyczy podwójnego opodatkowania”, sąd odsyłający zwraca się (w pytaniu drugim, które – jak wypada przypomnieć – jest jedynym pytaniem analizowanym w niniejszej opinii) o ustalenie, czy pojęcie podwójnego opodatkowania, tak jak zostało ono zdefiniowane w tej dyrektywie, odnosi się do sytuacji, w której dany dochód należy do zakresu kompetencji podatkowych dwóch państw członkowskich, ale jest zwolniony z opodatkowania w ramach jednej z nich.

35.      W toku analizy dojdę do wniosku, który jest zbieżny ze stanowiskiem wszystkich rządów, które przedstawiły uwagi w niniejszym postępowaniu, a także ze stanowiskiem Komisji, że na pytanie drugie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Zanim wskażę, jakie względy doprowadziły mnie do tego wniosku (śródtytuł B), przedstawię odpowiedni kontekst regulacyjny (śródtytuł A).

A.      Eliminowanie podwójnego opodatkowania a dyrektywa w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów

36.      Aby przeanalizować drugie pytanie prejudycjalne w odpowiednim kontekście, poczynię trzy uwagi.

37.      Po pierwsze, przypominam, że chociaż podatki bezpośrednie należą przede wszystkim do kompetencji państw członkowskich, to działania podejmowane przez nie w tej dziedzinie muszą być zgodne z ogólnymi obowiązkami wynikającymi z prawa Unii, w szczególności z podstawowymi swobodami gwarantowanymi traktatem FUE(10) (a także z obowiązkami określonymi w konkretnych środkach harmonizujących). W tym kontekście Trybunał wielokrotnie orzekał, że niekorzystne skutki wynikające z równoległego wykonywania kompetencji podatkowych nie stanowią ograniczeń zakazanych przez traktat FUE, jeżeli ich wykonywanie nie ma charakteru dyskryminującego(11). W związku z tym w zakresie, w jakim dana kwestia nie podlega regulacji żadnego środka harmonizującego, państwa członkowskie zachowują uprawnienia do określenia, w drodze umów lub w sposób jednostronny, kryteriów wykonywania przysługujących im kompetencji podatkowych, zwłaszcza w celu unikania podwójnego opodatkowania, co mogą one uczynić w szczególności w drodze zastosowania kryteriów, które zostały przyjęte w międzynarodowej praktyce podatkowej(12).

38.      Po drugie, jak już zasygnalizowano, podwójne opodatkowanie uważa się za niepożądane ze względu na jego uznane „szkodliwe skutki dla wymiany dóbr, usług i przepływu kapitału, technologii i osób”, a tym samym dla „rozwoju stosunków gospodarczych między państwami”(13). Umowy dwustronne przewidujące eliminowanie podwójnego opodatkowania, które w przeważającej większości opierają się zresztą na modelowych konwencjach OECD lub ONZ, są uważane za środek umożliwiający łagodzenie opisanych powyżej negatywnych skutków. Mają one na celu w szczególności uniknięcie podwójnego opodatkowania w drodze podziału przysługujących umawiającym się państwom praw do opodatkowania konkretnych elementów dochodu (w odniesieniu do kategorii podatków wymienionych w danej umowie). Zazwyczaj te reguły podziału kompetencji albo przyznają wyłączne prawo do opodatkowania jednemu z umawiających się państw, albo zezwalają na opodatkowanie w obu państwach, zapewniając jednocześnie unikanie podwójnego opodatkowania, zwłaszcza z wykorzystaniem metody zwolnienia podatkowego lub ulgi podatkowej.

39.      Należy jednak dodać, że cel polegający na wyeliminowaniu podwójnego opodatkowania jest często formułowany równolegle z celem zwalczania uchylania się od opodatkowania(14). W tym duchu w 2017 r. dodano preambułę do modelowych konwencji OECD i ONZ, tak aby uznać, że cel polegający na eliminowaniu podwójnego opodatkowania nie powinien stwarzać okazji do nieopodatkowania lub obniżenia opodatkowania(15).

40.       Po trzecie, podobnie jak uznaje się potrzebę realizacji celów związanych z zapobieganiem podwójnemu opodatkowaniu (i podwójnemu nieopodatkowaniu), tak samo dostrzega się też trudności przy interpretacji i stosowaniu różnych pojęć używanych w umowach podatkowych, czego dobrym przykładem jest niniejsza sprawa(16).

41.      Do umów podatkowych wprowadzane są, z myślą o wyjaśnianiu takich właśnie nieporozumień, postanowienia dotyczące rozstrzygania sporów. Nakładają one zazwyczaj na odpowiednie organy obowiązek „podjęcia starań” w celu rozwiązania sprawy, bądź to jednostronnie, bądź też w drodze procedury wzajemnego porozumiewania. Jeżeli takie wysiłki zakończą się niepowodzeniem, można przewidzieć przedłożenie sprawy do postępowania arbitrażowego, które, podobnie jak procedura wzajemnego porozumiewania, jest postępowaniem toczącym się między zainteresowanymi organami podatkowymi (z czego wynika, że nie jest ono postępowaniem, w którym podatnik występuje jako strona sporu). Tego rodzaju system został przewidziany w szczególności w art. 25 modelowej konwencji OECD z 2017 r., w art. 25 (wariant B) modelowej konwencji ONZ z 2025 r., w art. 27 konwencji(17) oraz w art. 6 i nast. unijnej konwencji arbitrażowej(18).

42.      Prawodawca Unii, uznawszy, że tego rodzaju mechanizmy prawa międzynarodowego mogą nie umożliwiać skutecznego rozstrzygania transgranicznych sporów podatkowych „we wszystkich przypadkach w sposób terminowy”(19), przyjął dyrektywę w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów w celu zaoferowania bardziej efektywnego rozwiązania.

43.      Dyrektywa ta, podobnie jak wcześniejsze instrumenty, o których mowa powyżej, jest oparta na podejściu trzyetapowym [(i) wniesienie skargi, (ii) procedura wzajemnego porozumiewania oraz (iii) postępowanie przed komisją doradczą], zaś jej wartość dodana polega na tym, że ma ona ogólny zakres stosowania(20), przewiduje wzmocnienie roli podatnika(21) oraz zawiera różne przepisy szczególne pozwalające zapewnić, iż procedura toczy się z zachowaniem obowiązujących terminów, co przyczynia się do skuteczności i kompleksowego charakteru całego systemu(22).

44.      Poniżej przedstawię, bez wdawania się w nadmierne szczegóły, zasadnicze cechy charakteryzujące trzy główne etapy tej procedury.

45.      Etap pierwszy polega na złożeniu przez osobę, której dotyczy spór, każdemu z właściwych organów zainteresowanych państw członkowskich, skargi dotyczącej danej sprawy. Przy składaniu skargi osoba, której dotyczy spór, musi spełnić szereg wymogów, zaś etap ten kończy się decyzją o przyjęciu lub odrzuceniu skargi, którą należy podjąć w terminie sześciu miesięcy(23).

46.      Jeżeli skarga zostaje przyjęta oraz o ile dany organ nie rozstrzygnie sprawy jednostronnie, sprawa „przechodzi”, na etapie drugim, do procedury wzajemnego porozumiewania. Na tym etapie właściwe organy „starają się” rozstrzygnąć sprawę. Osiągnięte między nimi wzajemne porozumienie stanowi decyzję, która jest wiążąca dla organów i możliwa do wyegzekwowania przez osobę, której dotyczy spór, o ile ta osoba przyjmuje tę decyzję i zrzeka się prawa do jakiegokolwiek innego środka zaskarżenia. Etap ten musi zostać zakończony w okresie dwóch lat, który może zostać przedłużony o jeden rok(24).

47.      W przypadku nieosiągnięcia porozumienia dochodzi zasadniczo, na etapie trzecim, do aktualizacji obowiązku ustanowienia komisji doradczej (na wniosek osoby, której dotyczy spór). Ustanowiona w ten sposób komisja wydaje opinię w sprawie w terminie sześciu miesięcy, który może zostać wydłużony do dziewięciu miesięcy(25). Niemniej jednak art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów umożliwia państwom członkowskim, w drodze odstępstwa od obowiązku ustanowienia komisji doradczej, odmowę dostępu do tego etapu procedury rozstrzygania sporów w indywidualnych przypadkach, jeżeli sprawa „nie dotyczy podwójnego opodatkowania”. Z tej właśnie możliwości skorzystała Łotwa.

48.      W świetle poczynionych powyżej uwag ogólnych przejdę teraz do konkretnej kwestii, która została poruszona w drugim pytaniu prejudycjalnym.

B.      Pojęcie podwójnego opodatkowania w dyrektywie w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów

49.      Jeżeli chodzi o pojęcie „podwójnego opodatkowania” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, pragnę wskazać, że zostało ono zdefiniowane jako „nałożenie przez dwa lub większą liczbę państw członkowskich podatków objętych zakresem stosowania umowy lub konwencji [przewidującej eliminowanie podwójnego opodatkowania dochodu oraz, w stosownych przypadkach, kapitału], w odniesieniu do tego samego dochodu lub kapitału podlegającego opodatkowaniu, jeżeli prowadzi to do: (i) dodatkowego obciążenia podatkowego albo (ii) zwiększenia zobowiązań podatkowych, albo (iii) umorzenia lub zmniejszenia strat, od których mogłyby zostać potrącone zyski podlegające opodatkowaniu”.

50.      Ta definicja nie odsyła do prawa krajowego państw członkowskich, co oznacza, jak zauważa sąd odsyłający, że należy jej nadać autonomiczną i jednolitą wykładnię w całej Unii, z uwzględnieniem brzmienia danego przepisu, jego kontekstu i celów realizowanych przez uregulowania, których część on stanowi(26). Odniosę się kolejno do tych trzech aspektów.

1.      Analiza brzmienia definicji

51.      Uważam, podobnie jak wszystkie rządy, które przedstawiły uwagi na piśmie, oraz Komisja, że z brzmienia art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów wynika dość jasno, iż do zaistnienia sytuacji podwójnego opodatkowania w rozumieniu tego przepisu konieczne jest nie tylko to, by dany dochód lub kapitał podlegał kompetencjom podatkowym (co najmniej) dwóch państw członkowskich, lecz także to, by wykonywanie tych równoległych kompetencji prowadziło do rzeczywistego opodatkowania w tych państwach. Inaczej rzecz ujmując, moim zdaniem okoliczność, że ten sam dochód może podlegać in abstracto (co najmniej) dwóm jurysdykcjom podatkowym, nie jest sama w sobie wystarczająca do powstania sytuacji podwójnego opodatkowania w rozumieniu dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów.

52.      Uważam, że powyższy wniosek wynika z faktu użycia w art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów słowa „nałożenie”, a także z posłużenia się w nim sformułowaniem „(i) dodatkowego obciążenia podatkowego (ii) zwiększenia zobowiązań podatkowych, albo (iii) umorzenia lub zmniejszenia strat, od których mogłyby zostać potrącone zyski podlegające opodatkowaniu”.

53.      Po pierwsze bowiem, słowo „nałożenie” odnosi się moim zdaniem do sytuacji, w której podatki od danego dochodu lub kapitału są nakładane, a nie tylko hipotetycznie należne.Po drugie, sformułowania „dodatkowe obciążenie podatkowe”, „zwiększenie zobowiązań podatkowych” lub „umorzenie lub zmniejszenie strat, od których mogłyby zostać potrącone zyski podlegające opodatkowaniu” nie opisują sytuacji, w której ten sam dochód lub kapitał podlega konkurencyjnym kompetencjom podatkowym, lecz wskazują na konkretne konsekwencje gospodarcze (dla podatnika), jakie musi nieść za sobą nakładanie się tych kompetencji. Moim zdaniem każdy z tych elementów potwierdza, że termin „podwójne opodatkowanie” należy rozumieć w ten sposób, iż odnosi się on do rzeczywistego nałożenia podatku.

54.      W ramach krótkiego porównania można wskazać, że o ile ani modelowa konwencja OECD z 2017 r. czy modelowa konwencja ONZ 2025 r., ani przykładowe umowy podatkowe, z jakimi miałam okazję się zapoznać, nie wydają się zawierać ogólnej definicji podwójnego opodatkowania (do celów tych odpowiednich instrumentów), o tyle w komentarzu do modelowej konwencji OECD z 2017 r. podwójne opodatkowanie określono jako „nałożenie porównywalnych podatków w dwu państwach (lub większej liczbie państw) na tego samego podatnika z tego samego tytułu i za taki sam okres”(27).

55.      Chociaż poszczególne umowy podatkowe mogą się od siebie różnić, jeżeli chodzi o ich dokładną treść, to powyżej wyjaśniłam już, że modelowa konwencja OECD z 2017 r. została zmodyfikowana w celu podkreślenia, w preambule, iż wysiłki na rzecz wyeliminowania podwójnego opodatkowania nie powinny prowadzić do sytuacji podwójnego nieopodatkowania lub obniżenia opodatkowania. Tego rodzaju cel sprawia moim zdaniem, że dość mało prawdopodobne jest, iż podwójne opodatkowanie, jako zdarzenie, którego należy unikać i które zostało określone jako równoległe nakładanie podatków, powinno być traktowane w kategoriach czysto abstrakcyjnych, a nie jako sytuacja w której podatki są nakładane więcej niż raz w odniesieniu do tego samego elementu dochodu(28).

56.      W każdym wypadku wydaje mi się, że gdyby zamiarem prawodawcy Unii było nadanie pojęciu „podwójnego opodatkowania” tak szerokiego znaczenia, iż jego zakresem objęte byłyby sytuacje, w których ten sam dochód lub kapitał li tylko podlega, w sposób abstrakcyjny, konkurencyjnym jurysdykcjom podatkowym, jego definicja byłaby zgoła inna. Uważam, że nie byłoby w niej mowy o „nałożeniu” oraz że to pojęcie nie byłoby zdefiniowane bardziej szczegółowo poprzez odniesienie do trzech opisanych powyżej rodzajów konsekwencji gospodarczych (dodatkowe obciążenie podatkowe itp.). Gdyby bowiem pojęcie podwójnego opodatkowania było zdefiniowane poprzez odniesienie do samego tylko istnienia równoległych kompetencji podatkowych, wskazanie tych konsekwencji byłoby pozbawione jakiegokolwiek znaczenia praktycznego.

57.      Analiza brzmienia art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów skłania mnie zatem do zasugerowania, że zdefiniowane w tym przepisie pojęcie „podwójnego opodatkowania” nie obejmuje sytuacji, w której dany dochód podlega kompetencjom podatkowym dwóch państw członkowskich, ale jest zwolnione z opodatkowania w jednym z nich. Do tego samego wniosku prowadzi również analiza odpowiedniego kontekstu, której dokonam poniżej.

2.      Odpowiedni kontekst definicji

58.      Pomijając analizowaną definicję, termin „podwójne opodatkowanie” pojawia się w głównym tekście dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów tylko w dwóch miejscach.

59.      Po pierwsze, posłużono się nim w art. 1 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, w którym określono „przedmiot i zakres stosowania” tej dyrektywy. Należy przypomnieć, że dyrektywa ta ma ustanawiać mechanizm rozstrzygania sporów między państwami członkowskimi, gdy spory te „powstają w związku z interpretacją i stosowaniem umów i konwencji, które przewidują eliminowanie podwójnego opodatkowania dochodu oraz, w stosownych przypadkach, kapitału”(29).

60.      Przepis ten ma niewątpliwie zasadnicze znaczenie dla określenia kwestii, które mogą być badane w ramach ustanowionego tą dyrektywą mechanizmu rozstrzygania sporów rozpatrywanego w ujęciu całościowym. Te umowy i konwencje są instrumentami prawa międzynarodowego i jako takie różnią się jednak oczywiście od dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów oraz od przewidzianego w niej mechanizmu rozstrzygania sporów. Zgadzam się więc z rządem belgijskim, że zawarta w przepisie określającym zakres stosowania tej dyrektywy charakterystyka odpowiednich umów podatkowych nie rozstrzyga bezpośrednio, jak należy rozumieć zawartą w jej art. 2 ust. 1 lit. c) konkretną definicję „podwójnego opodatkowania” na potrzeby stosowania tego aktu prawa Unii.

61.       Po drugie, i w przeciwieństwie do tego, uważam, że art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów ma bezpośrednie znaczenie dla tego rozumienia. Przepis ten, w rzeczywistości jako jedyny [poza art. 2 ust. 1 lit. c)], używa terminu „podwójne opodatkowanie” w sposób autonomiczny (a zatem nie jako element charakteryzujący umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania). Należy przypomnieć, że przepis ten ustanawia wyjątek od ciążącego na państwach członkowskich obowiązku ustanowienia komisji doradczej, który to wyjątek ma zastosowanie wówczas, gdy dana sprawa „nie dotyczy podwójnego opodatkowania”.

62.      Jak zasadniczo zauważyły rządy belgijski, francuski i polski oraz Komisja, w drodze odstępstwa przewidzianego w art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów wprowadzone zostało rozróżnienie między, z jednej strony, zakresem procedury wzajemnego porozumiewania oraz, z drugiej strony, zakresem postępowania przed komisją doradczą.

63.      Przedmiotem procedury wzajemnego porozumiewania może być każda kwestia powstająca w związku z interpretacją lub stosowaniem umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania (co wynika jasno z określonego w art. 1 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów zakresu jej stosowania), w tym także kwestia, która nie dotyczy podwójnego opodatkowania (na przykład kwestia, czy podatki zostały nałożone zgodnie z daną umową). Z kolei dostęp do komisji doradczej może być zawężony do kwestii „dotyczących podwójnego opodatkowania”.

64.      Inaczej mówiąc, w ujęciu całościowym mechanizm rozstrzygania sporów przewidziany w dyrektywie w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów może (ale niekoniecznie musi) dotyczyć sporów odnoszących się do podwójnego opodatkowania – zależy to od konkretnego etapu procedury oraz od tego, czy dane państwo członkowskie postanowiło skorzystać z odstępstwa, o którym mowa w art. 16 ust. 7 tej dyrektywy. Okoliczność, że zakres mechanizmu rozstrzygania sporów rozpatrywanego jako całość musi być zróżnicowany, została zresztą potwierdzona w motywach tej dyrektywy, w których jest zasadniczo mowa o potrzebie skutecznego rozstrzygania sporów podlegających jej regulacji, w szczególności (ale – jak zatem uściślę – nie tylko) sporów prowadzących do podwójnego opodatkowania(30).

65.      Pragnę nadmienić, że dwuetapowy charakter systemu rozstrzygania sporów, w ramach którego przewidziane są zróżnicowane zakresy ratione materiae, wydaje się stanowić owoc negocjacji prowadzonych w toku procesu legislacyjnego. Jak zasadniczo zauważyły rządy belgijski, francuski i łotewski, przepis odpowiadający art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów nie znajdował się we wniosku Komisji, lecz wydaje się wynikać z tekstu kompromisowego(31). To uzupełnienie stanowiło element pakietu innych zmian proponowanego tekstu, które miały bardziej ogólny charakter.

66.      W swoim wniosku Komisja założyła w szczególności, że rozpatrywany mechanizm rozstrzygania sporów będzie miał zastosowanie do „sporów między państwami członkowskimi w sprawie sposobu wyeliminowania podwójnego opodatkowania […]”(32). W tym świetle zakres stosowania przyjętej dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów jest szerszy niż pierwotnie przewidywano, ponieważ „kwalifikujące się” spory, o ile powstają w związku z interpretacją lub stosowaniem umowy podatkowej, niekoniecznie muszą dotyczyć eliminowania podwójnego opodatkowania. Wymagająca rozstrzygnięcia kwestia jest bowiem ujmowana bardziej ogólnie jako „kwestia sporna”, które to pojęcie należy traktować w kategoriach skrótu myślowego użytego w art. 1 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów w celu określenia sprawy prowadzącej do sporu powstającego w związku z interpretacją lub stosowaniem umów podatkowych.

67.      W tym kontekście uwzględnienie w tekście normy zawartej w art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów równoważy szerszy zakres systemu rozstrzygania sporów w ten sposób, że umożliwia państwom członkowskim ograniczenie etapu postępowania przed komisją doradczą do spraw dotyczących „podwójnego opodatkowania”. Chociaż w art. 16 ust. 7 nie zawarto żadnych dodatkowych wyjaśnień co do znaczenia tego terminu, okoliczność, że ma on służyć ograniczeniu zakresu jednego etapu rozstrzygania sporów w porównaniu z jego poprzednim etapem, potwierdza, iż nie należy nadawać mu znaczenia, które wykraczałoby poza to, które nasuwa się w świetle analizy brzmienia przeprowadzonej w poprzedniej części niniejszej opinii.

68.      Pragnę dodać, podobnie jak rządy belgijski i fiński, że na ustalenie, iż zawarty w art. 2 ust. 1 lit. c) i art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów termin „podwójne opodatkowanie” odnosi się do rzeczywistego podwójnego opodatkowania, a nie do hipotetycznego podwójnego opodatkowania, nie ma wpływu fakt, że w swoim wniosku Komisja zasugerowała wyłączenie z zakresu przyszłej dyrektywy „dochodu lub kapitału, które są objęte zwolnieniem podatkowym lub do których na mocy prawa krajowego stosuje się zerową stawkę podatku”(33), które to wyłączenie nie ostało się w przyjętym tekście.

69.      W tym względzie sąd odsyłający podziela stanowisko zajęte przez skarżącą w toczącym się przed nim postępowaniu (oraz w niniejszym postępowaniu), zgodnie z którym ta konkretna modyfikacja, której dokonano w toku procesu legislacyjnego, oznacza, że pojęcie „podwójnego opodatkowania” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów jest szerokie i obejmuje również sytuacje, w których dochód podlega dwóm równoległym kompetencjom podatkowym, ale w rzeczywistości nie jest dwukrotnie opodatkowany. Oznaczałoby to, że odstępstwo przewidziane w art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów nie może mieć zastosowania w przypadku hipotetycznego podwójnego opodatkowania oraz że państwa członkowskie muszą udzielić dostępu do komisji doradczej także wówczas, gdy takie podwójne opodatkowanie nie skutkuje dwukrotnym nałożeniem podatków.

70.      Ustosunkowując się do tego argumentu, pragnę zauważyć, że zmiana, o której mowa powyżej i do której doszło w toku procesu legislacyjnego, rzutuje na ogólny zakres systemu rozstrzygania sporów w ten sposób, iż elementy dochodu objęte zwolnieniem itp. nie stanowią kwestii wyłączonych z katalogu spraw, które mogą zostać poddane pod rozstrzygnięcie w ramach tego mechanizmu. Zmiana ta pozostaje jednak bez wpływu na definicję podwójnego opodatkowania (która zresztą jest zasadniczo taka sama w tekście proponowanym i w tekście przyjętym)(34) oraz na równowagę wypracowaną w obrębie systemu rozpatrywanego w ujęciu całościowym, tak jak został on już opisany. W szczególności dość szerokie ujęcie etapu procedury wzajemnego porozumiewania nie wpływa na węższe ujęcie następującego po niej etapu, tj. postępowania przed komisją doradczą.

71.      Tą uwagą pragnę zakończyć badanie odpowiedniego kontekstu, które potwierdza wniosek wypływający z dokonanej powyżej analizy brzmienia. Pozostaje mi jedynie ustalić, jakie skutki wiążą się z celami, które przyświecają dyrektywie w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów.

3.      Cele dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów

72.      Jak już zauważyłam, dyrektywa w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów ma umożliwić skuteczne rozstrzyganie sporów dotyczących interpretacji i stosowania umów podatkowych. Z różnych motywów tej dyrektywy wynika, że skuteczne rozstrzyganie takich sporów jest konieczne w szczególności – jak podkreśla skarżąca – aby zapewnić „pewność prawa i środowisko przyjazne inwestycjom przedsiębiorstw w celu stworzenia sprawiedliwych i skutecznych systemów podatkowych w Unii”(35).

73.      Prawdą jest, że podejście, zgodnie z którym zawartą w art. 16 ust. 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów wzmiankę o podwójnym opodatkowaniu należy rozumieć szeroko, mianowicie w ten sposób, iż dostęp do komisji doradczej należy zapewnić również w sytuacjach hipotetycznego podwójnego opodatkowania, przyczyniłoby się do osiągnięcia powyższych celów. Zwiększyłoby ono pewność prawa wśród podatników, ponieważ gdyby państwa członkowskie były zobowiązane do rozstrzygnięcia sporu interpretacyjnego niezależnie od rzeczywistych skutków gospodarczych, istniałaby jasność co do tego, jak powinno się postępować w podobnych przypadkach w przyszłości. W związku z tym przyczyniłoby się ono do zmniejszenia liczby ewentualnych sporów. Z opisu sytuacji w postępowaniu głównym wynika bowiem, że – jak twierdzi skarżąca – utrzymywanie się między organami niderlandzkimi a łotewskimi sporu dotyczącego interpretacji lub stosowania konwencji stanowi konsekwencję faktu, iż spór ten nie mógł zostać rozwiązany na etapie procedury wzajemnego porozumiewania.

74.      Niemniej jednak z wykładni językowej i kontekstowej, której dokonano w poprzednich częściach niniejszej opinii, płynie wniosek, że definicja podwójnego opodatkowania zawarta w art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów (którym to pojęciem posłużono się także w jej art. 16 ust. 7) obejmuje przypadki rzeczywistego podwójnego opodatkowania. O ile wymienione powyżej cele ogólne pozostają oczywiście w pełni aktualne, o tyle z dokonanej przeze mnie powyżej analizy wynika, że prawodawca Unii realizuje je z wykorzystaniem mechanizmu rozstrzygania sporów w takiej formie, w jakiej został on pomyślany i zrównoważony (co oznacza – jak wypada przypomnieć – iż ma on szeroki zakres, który na ostatnim etapie może zostać bardziej ograniczony). Poleganie na tych ogólnych celach, które leżały u podstaw przyjęcia dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, nie może zatem przeważyć nad tymi cechami oraz zakłócić tej równowagi.

75.      Ponadto prawodawca Unii, gdy przyjmował dyrektywę w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, podkreślił, jak ważne jest, aby mechanizmy rozstrzygania sporów były nie tylko kompleksowe i skuteczne, lecz także trwałe(36). Moim zdaniem „trwałość” odnosi się w tym kontekście do tych cech systemu rozstrzygania sporów, które gwarantują, że jest on w stanie funkcjonować i przynosić rezultaty w mających zastosowanie terminach (w długim okresie). Realizacja tego celu jest w pełni zgodna z definicją podwójnego opodatkowania jako odnoszącą się do rzeczywistego podwójnego opodatkowania, zważywszy że definicja ta stanowi istotny parametr umożliwiający ograniczenie konkretnego etapu systemu rozstrzygania sporów do sytuacji, w których państwa członkowskie dążą do ochrony swojej podstawy opodatkowania (i w których rzeczywiście może zmaterializować się ryzyko nadmiernego obciążenia podatkowego podatnika).

76.      Powyższe rozważania prowadzą mnie do wniosku, że na drugie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w ten sposób, iż pojęcie „podwójnego opodatkowania” w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów nie znajduje zastosowania do sytuacji, w której ten sam dochód podlega systemom podatkowym dwóch państw członkowskich, ale jest zwolniony z podatku w jednym z nich.

V.      Wnioski

77.      Proponuję Trybunałowi, by na pytanie drugie przedstawione przez Administratīvā rajona tiesa (rejonowy sąd administracyjny, Łotwa) odpowiedział następująco:

Artykuł 2 ust. 1 lit. c) dyrektywy Rady (UE) 2017/1852 z dnia 10 października 2017 r. w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dotyczących podwójnego opodatkowania w Unii Europejskiej

należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „podwójnego opodatkowania” zawarte w tym przepisie nie znajduje zastosowania do sytuacji, w której ten sam dochód podlega systemom podatkowym dwóch państw członkowskich, ale korzysta ze zwolnienia podatkowego w jednym z nich.


1      Język oryginału: angielski.


2      W odniesieniu do pojęcia „kompetencji w dziedzinie podatków pośrednich” zob. wyrok z dnia 12 maja 1998 r., Gilly (C‑336/96, EU:C:1998:221, pkt 48). Trybunał odnosi się również w tym kontekście do „kompetencji podatkowej”. Zobacz na przykład wyroki: z dnia 19 listopada 2015 r., Bukovansky, C‑241/14, EU:C:2015:766, pkt 37, 38; z dnia 14 listopada 2006 r., Kerckhaert i Morres, C‑513/04, EU:C:2006:713, pkt 19–23.


3      Zobacz na przykład E. Reimer, A. Rust, Klaus Vogel on Double Taxation Convention, 5th ed., Alphen aan den Rijn, Wolters Kluwer Law International 2022, s. 14, pkt 2, 3.


4      Zgodnie z motywem 1 dyrektywy Rady (UE) 2017/1852 z dnia 10 października 2017 r. w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dotyczących podwójnego opodatkowania w Unii Europejskiej (Dz.U. 2017, L 265, s. 1) (zwanej dalej „dyrektywą w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów”) „[s]ytuacje, w których różne państwa członkowskie odmiennie interpretują lub stosują postanowienia dwustronnych umów i konwencji podatkowych lub [unijnej konwencji arbitrażowej], mogą powodować poważne przeszkody podatkowe dla przedsiębiorstw prowadzących działalność transgraniczną. […]”. Termin „unijna konwencja arbitrażowa” odnosi się do Konwencji w sprawie eliminowania podwójnego opodatkowania w przypadku korekty zysków przedsiębiorstw powiązanych (90/436/EWG) (Dz.U. 1990, L 225, s. 10).


5      Motyw 3 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów przewiduje, że „[m]echanizmy obecnie przewidziane w dwustronnych umowach i konwencjach podatkowych oraz w unijnej konwencji arbitrażowej mogą nie zapewniać skutecznego rozstrzygania takich sporów we wszystkich przypadkach w sposób terminowy. […]”.


6      Konwencja między Republiką Łotewską a Królestwem Niderlandów w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania (Latvijas Vēstnesis, 1994, nr 151); podpisana w Hadze w dniu 14 marca 1994 r. i obowiązująca od dnia 29 stycznia 1995 r.).


7      W ten sposób, że wskazano w nim, iż „[o]kreślenie to obejmuje w każdym przypadku mienie przynależne do majątku nieruchomego, żywy i martwy inwentarz gospodarstw rolnych i leśnych, prawa, do których mają zastosowanie przepisy prawa powszechnego dotyczące nieruchomości gruntowych, prawa użytkowania nieruchomości, jak również prawa do stałych lub zmiennych świadczeń z tytułu eksploatacji lub prawa do eksploatacji złóż mineralnych, źródeł i innych zasobów naturalnych. […]”.


8      Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 5 ust. 2 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych.


9      W odesłaniu prejudycjalnym wskazano, że są to następujące przesłanki: po pierwsze, udziały własnościowe wynoszą co najmniej 5 % oraz, po drugie, jednostka zależna nie jest traktowana wyłącznie jako inwestycja portfelowa; po trzecie, jednostka zależna jest opodatkowana według rozsądnej efektywnej stawki podatkowej, ustalonej zgodnie z niderlandzkimi zasadami podatkowymi; lub, po czwarte, mniej niż 50 % udziałów jednostki zależnej stanowią tak zwane aktywa „pasywne”. Te przesłanki nie zostały omówione bardziej szczegółowo w postanowieniu odsyłającym.


10      Zobacz na przykład: wyrok z dnia 30 października 2025 r., Attal et Associés, C‑321/24, EU:C:2025:836, pkt 27 i przytoczone tam orzecznictwo; opinia rzeczniczki generalnej J. Kokott w sprawie Komisja/Belgia (Dyrektywa 2016/1164 – Podwójne opodatkowanie) (C‑524/23, EU:C:2025:381, pkt 1).


11      Zobacz na przykład wyroki: z dnia 12 marca 2026 r., Marhaux, C‑150/25, EU:C:2026:188, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 25 lutego 2021 r., Société Générale, C‑403/19, EU:C:2021:136, pkt 28 i przytoczone tam orzecznictwo. Zobacz także wyrok z dnia 14 listopada 2006 r., Kerckhaert i Morres, C‑513/04, EU:C:2006:713, pkt 19, 20.


12      Jak zostało to podsumowane w opinii rzecznika generalnego P. Mengozziego w sprawie Austria/Niemcy (C‑648/15, EU:C:2017:311, pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo). Zobacz także wyrok z dnia 26 lutego 2026 r., Komisja/Belgia (Dyrektywa 2016/1164 – Podwójne opodatkowanie) (C‑524/23, EU:C:2026:111, pkt 100, 101), który dotyczy sytuacji, w której istnieje środek harmonizujący.


13      OECD, Model Tax Convention on Income and on Capital 2017 (Full Version), OECD Publishing, 2019, s. I-1, pkt 1 (zwana dalej „modelową konwencją OECD z 2017 r.”). Zobacz także United Nations Model Tax Convention 2025, New York, United Nations 2025, s. iv, pkt 6 (zwana dalej „modelową konwencją ONZ z 2025 r.”).


14      O czym świadczą pełne tytuły tych umów, w których często jest mowa o eliminowaniu podwójnego opodatkowania i zapobieganiu uchylaniu się od opodatkowania (lub w których używane są podobne sformułowania), jak wydaje się to mieć miejsce w przypadku konwencji analizowanej w postępowaniu głównym, co zresztą znalazło również odzwierciedlenie w modyfikacji ogólnego tytułu kolejnych modelowych konwencji OECD. Zobacz modelowa konwencja OECD z 2017 r., s. I‑7, pkt 16.


15      Zobacz: modelowa konwencja OECD z 2017 r., s. I-7, pkt 16. 1, M-5 i M-6; modelowa konwencja ONZ z 2025 r., s. 104, pkt 52. Zobacz także Konwencja wielostronna implementująca środki traktatowego prawa podatkowego mające na celu zapobieganie erozji podstawy opodatkowania i przenoszeniu zysku, która została przyjęta pod auspicjami OECD w 2016 r. i która ma na celu modyfikację obowiązujących umów podatkowych w celu przeciwdziałania ryzyku uchylania się od opodatkowania i unikania opodatkowania.


16      Zobacz, co się tyczy złożonego charakteru odpowiednich pojęć używanych w umowach podatkowych, na przykład M. Helminen, „General report” on hhe notion of tax and the elimination of international double taxation or double non-taxation, Cahiers de droit fiscal international. Schriften zum internationalen Steuerrecht. Studies on international fiscal law, Vol. 101B, 2016, s. 17–76.


17      Do tej konwencji odesłano w pkt 18 niniejszej opinii.


18      Do tej konwencji odesłano w przypisie 4 do niniejszej opinii.


19      Motyw 3 dyrektywy w spawie mechanizmów rozstrzygania sporów, do którego odesłano w przypisie 5 do niniejszej opinii.


20      W szczególności w porównaniu z unijną konwencją arbitrażową. Zobacz motyw 7 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, zgodnie z którym „[u]sprawniony mechanizm rozstrzygania sporów powinien opierać się na istniejących już w Unii systemach, w tym na unijnej konwencji arbitrażowej. Zakres stosowania niniejszej dyrektywy powinien być jednak szerszy niż zakres stosowania unijnej konwencji arbitrażowej, który ogranicza się jedynie do sporów dotyczących ustalania cen transferowych i przypisywania zysków stałym zakładom. […]”. Zakres stosowania konkretnych dwustronnych umów podatkowych może być oczywiście szerszy.


21      W doktrynie zwraca się uwagę na potencjalne skutki, jakie mogą wynikać ze stosowania Karty. Zobacz na przykład J. Kokott, Taxpayers’ rights, European Taxation, styczeń 2020 r., tom 60, nr 1, s. 3–7.


22      W sprawozdaniu Komisji dla Rady – Sprawozdanie z wykonania dotyczące przeglądu dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów COM(2024) 494 final z dnia 28 października 2024 r., s. 1, przyznano, że w chwili sporządzania tego sprawozdania dostępne były jedynie ograniczone dane pozwalające ocenić funkcjonowanie dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Zobacz także Opinion Statement FC 3/2020 on the Directive on Tax Dispute Resolution Mechanisms in the European Union, issued by the CFE Fiscal Committee, 20 marca 2020 r.


23      Zobacz, w odniesieniu do etapu pierwszego, art. 3 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów.


24      Zobacz, w odniesieniu do drugiego etapu, art. 4 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów.


25      Artykuł 6 ust. 3 i art. 14 ust. 1 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Dla pełności wywodu należy dodać, że zgodnie z art. 6 ust. 1 lit. a) dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów obowiązek ustanowienia komisji doradczej aktualizuje się również w przypadku odrzucenia skargi przez co najmniej jeden, lecz nie wszystkie, z zainteresowanych właściwych organów (ten scenariusz nie ma znaczenia w rozpatrywanej sprawie).


26      Zobacz na przykład wyrok z dnia 3 września 2026 r., Jautiva, C‑798/24, EU:C:2026:679, pkt 40 i przytoczone tam orzecznictwo. Pragnę zauważyć, że zgodnie z art. 2 ust. 2 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów każdy termin, który nie został w niej zdefiniowany, otrzymuje, zasadniczo oraz o ile z kontekstu nie wynika inaczej, znaczenie, jakie ma on w tym samym czasie na mocy stosownej obowiązującej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania lub, w przypadku jej braku, znaczenie, jakie miał on na mocy przepisów zainteresowanego państwa członkowskiego. Ponieważ pojęcie rozpatrywane w niniejszej sprawie zostało zdefiniowane w dyrektywie w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów, należy nadać mu wykładnię autonomiczną, jak wyjaśniłam powyżej.


27      Modelowa konwencja OECD z 2017 r.: s. I‑1, pkt 1. W komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Podwójne opodatkowanie w obrębie jednolitego rynku” C(2011) 712 wersja ostateczna z dnia 11 listopada 2011 r., s. 4 podwójne opodatkowanie zdefiniowano podobnie jako „obciążenie porównywalnymi podatkami przez dwie (lub więcej) jurysdykcje podatkowe w odniesieniu do tego samego podlegającego opodatkowaniu dochodu lub kapitału”. Zobacz także dokument roboczy służb Komisji, ocena skutków towarzysząca wnioskowi dotyczącemu dyrektywy Rady w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dotyczących podwójnego opodatkowania w Unii Europejskiej, SWD(2016) 343 final, z dnia 25 października 2016 r., s. 5, pkt 2.1; s. 62. Dla pełności wywodu pragnę zauważyć, że definicja podana w pkt 54 odnosi się do tak zwanego międzynarodowego prawnego podwójnego opodatkowania (istotnego w niniejszej sprawie), które powszechnie odróżnia się od międzynarodowego podwójnego opodatkowania w wymiarze ekonomicznym, ponieważ to drugie pojęcie opisuje sytuację, w której dwie różne osoby podlegają opodatkowaniu z tytułu tego samego dochodu lub kapitału [modelowa konwencja OECD z 2017 r., s. C(23)–I].


28      Zobacz także wyroki: z dnia 30 kwietnia 2020 r., Istituto nazionale della previdenza sociale, C‑168/19 i C‑169/19, EU:C:2020:338, pkt 17 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 12 maja 1998 r., Gilly, C‑336/96, EU:C:1998:221, pkt 46.


29      Podkreślenie moje.


30      Zobacz motywy 2, 6 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów. Motyw drugi przewiduje, że „[…] konieczne jest, aby w Unii istniały mechanizmy, które zapewniają skuteczne rozstrzyganie sporów dotyczących interpretacji i stosowania takich dwustronnych umów i konwencji podatkowych oraz unijnej konwencji arbitrażowej, a w szczególności sporów prowadzących do podwójnego opodatkowania”. Zgodnie z motywem 6 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów „[r]ozstrzyganie sporów powinno mieć zastosowanie do odmiennej interpretacji i odmiennego stosowania dwustronnych umów i konwencji podatkowych oraz unijnej konwencji arbitrażowej, w szczególności do odmiennej interpretacji i odmiennego stosowania prowadzących do podwójnego opodatkowania. […]”.


31      Zobacz w szczególności dokument roboczy prezydencji do Grupy Roboczej do Spraw Podatkowych (opodatkowanie bezpośrednie – rozstrzyganie sporów) w sprawie mechanizmu rozstrzygania sporów: tekst kompromisowy wszystkich artykułów na posiedzenie Grupy Roboczej do Spraw Podatkowych (opodatkowanie bezpośrednie – rozstrzyganie sporów) w dniu 27 kwietnia 2017 r., WK 4620/2017 INIT z dnia 21 kwietnia 2017 r., projekt art. 15 ust. 7. Wskazuję, że dyrektywa w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów została przyjęta na podstawie art. 115 TFUE, który stanowi, iż „[b]ez uszczerbku dla artykułu 114, Rada, stanowiąc jednomyślnie zgodnie ze specjalną procedurą ustawodawczą i po konsultacji z Parlamentem Europejskim i Komitetem Ekonomiczno-Społecznym, uchwala dyrektywy w celu zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich, które mają bezpośredni wpływ na ustanowienie lub funkcjonowanie rynku wewnętrznego”.


32      W odniesieniu do podatków wymienionych w proponowanym załączniku I. Zobacz projektowany art. 1 we wniosku dotyczącym dyrektywy Rady w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów dotyczących podwójnego opodatkowania w Unii Europejskiej COM(2016) 686 final z dnia 25 października 2016 r.


33      W projektowanym art. 1 akapit trzeci wniosku, do którego odesłano w poprzednim przypisie, wskazano, że przyszła dyrektywa „nie ma zastosowania do dochodu lub kapitału, które są objęte zwolnieniem podatkowym lub do których na mocy prawa krajowego stosuje się zerową stawkę podatku”.


34      Z zastrzeżeniem w szczególności zmiany polegającej na modyfikacji pierwotnej definicji zakresu systemu rozstrzygania sporów, w myśl której miał on mieć zastosowanie do podatków wymienionych w załączniku, na co zwrócono uwagę w przypisie 32 do niniejszej opinii.


35      Motyw 5 dyrektywy w sprawie mechanizmów rozstrzygania sporów przewiduje, że „[z]asadnicze znaczenie ma wprowadzenie skutecznych i efektywnych ram rozstrzygania sporów podatkowych, które to ramy zapewniają pewność prawa i środowisko przyjazne inwestycjom przedsiębiorstw w celu stworzenia sprawiedliwych i skutecznych systemów podatkowych w Unii. […]”. Zobacz także motyw 1, do którego odesłano w przypisie 4 do niniejszej opinii; zob. także motywy 2, 7, o których mowa odpowiednio w przypisach 30 i 20 powyżej.


36      Zgodnie z motywem 4 tej dyrektywy „[…] w duchu sprawiedliwego systemu podatkowego konieczne jest też zapewnienie, aby mechanizmy rozstrzygania sporów były kompleksowe, skuteczne i trwałe. […]”.