Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

ΣΤΕΦΑΝΗΣ ΛΟΛΛΕ ΣΙΑΗΛΟΥ

της 22ας Οκτωβρίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑497/25

UAB «Maxima LT»

κατά

Valsts ieņēmumu dienests

[αίτηση του Administratīvā rajona tiesa (διοικητικού πρωτοδικείου, Λεττονία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία (ΕΕ) 2017/1852 – Μηχανισμός επίλυσης φορολογικών διαφορών – Διαφωνία μεταξύ δύο κρατών μελών σχετικά με την ερμηνεία και την εφαρμογή διμερούς φορολογικής σύμβασης – Άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ – Έννοια της διπλής φορολογίας – Έκπτωση εισοδημάτων από τον φόρο στο ένα κράτος μέλος »






I.      Εισαγωγή

1.        Είναι γνωστό ότι η μη συντονισμένη άσκηση της κυριαρχίας όσον αφορά την άμεση φορολογία (2) μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις διπλής φορολογίας. Διάφορες μορφές διεθνούς διπλής φορολογίας προκύπτουν κυρίως από το γεγονός ότι οι περισσότερες χώρες βασίζουν την εθνική τους φορολογία όχι μόνο σε εγχώριες πράξεις, αλλά και σε εξωεδαφικούς παράγοντες (3).      Προκειμένου να αποφεύγονται οι αρνητικές συνέπειες της επικάλυψης των φορολογικών αρμοδιοτήτων, τα κράτη συχνά συμφωνούν, μέσω διεθνών φορολογικών συμβάσεων, να κατανέμουν τις φορολογικές τους εξουσίες όσον αφορά τα στοιχεία εισοδήματος ή κεφαλαίου που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω συμφωνιών. Εντούτοις, οι απόψεις των εθνικών αρχών σχετικά με τον προσήκοντα τρόπο ερμηνείας και εφαρμογής των συμβάσεων αυτών σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ενδέχεται ενίοτε να διαφέρουν, με αποτέλεσμα να προκύπτουν διαφωνίες.

2.        Εκτιμώντας ότι οι διαφωνίες αυτές «μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρά φορολογικά εμπόδια για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε διασυνοριακό επίπεδο» (4) και φρονώντας ότι οι προϋπάρχουσες λύσεις που περιλαμβάνονταν σε διεθνείς συμφωνίες δεν ήταν ικανοποιητικές (5), ο νομοθέτης της Ένωσης εξέδωσε την οδηγία 2017/1852. Η οδηγία αυτή θεσπίζει ένα ενισχυμένο διαδικαστικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση και, ιδανικά, για την επίλυση κάθε διαφωνίας που προκύπτει στο πλαίσιο αυτό. Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, την οποία έχει υποβάλει το Administratīvā rajona tiesa (διοικητικό πρωτοδικείο, Λεττονία), παρέχει στο Δικαστήριο μια πρώτη ευκαιρία για την ερμηνεία της εν λόγω πράξης του δικαίου της Ένωσης.

3.        Τα πραγματικά περιστατικά που προηγήθηκαν της έκδοσης της υπό κρίση αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως αφορούν τη φορολόγηση εισοδημάτων τα οποία απέκτησε ολλανδική εταιρία από την πώληση μετοχών σε πλείονες εταιρίες που έχουν συσταθεί στη Λεττονία. Τόσο η Δημοκρατία της Λεττονίας όσο και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών έκριναν ότι διέθεταν εξουσία φορολόγησης των εν λόγω εισοδημάτων και ανέκυψε διαφωνία μεταξύ των αρμόδιων αρχών σε αυτά τα κράτη μέλη σχετικά με την ερμηνεία της φορολογικής συμφωνίας που ισχύει μεταξύ των δύο κρατών μελών. Τούτου λεχθέντος, μολονότι τα εισοδήματα φορολογήθηκαν πράγματι στη Λεττονία, εν τέλει απαλλάχθηκαν από τον φόρο στις Κάτω Χώρες.

4.        Η πωλήτρια υποστήριξε ότι το πρόβλημα της διπλής φορολογίας δεν είχε επιλυθεί, διότι εξακολουθούσε να υφίσταται διαφωνία σχετικά με την ερμηνεία της φορολογικής σύμβασης. Ως εκ τούτου, η εν λόγω πωλήτρια ζήτησε από τις λεττονικές αρχές, ειδικότερα, να συστήσουν συμβουλευτική επιτροπή, η οποία αποτελεί ένα συγκεκριμένο στάδιο του μηχανισμού επίλυσης διαφορών που διέπεται από την οδηγία 2017/1852. Ωστόσο, κατά το άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας αυτής, υποχρέωση σύστασης της εν λόγω επιτροπής δεν γεννάται όταν το ζήτημα «δεν αφορά διπλή φορολογία». Βασιζόμενες στην παρέκκλιση αυτή και λαμβάνοντας υπόψη τη φορολογική απαλλαγή που είχε χορηγηθεί στις Κάτω Χώρες, οι λεττονικές αρχές απέρριψαν την αίτηση.

5.        Η απόφαση αυτή αμφισβητείται τώρα ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, το οποίο ζητεί διευκρινίσεις, αφενός, όσον αφορά το ζήτημα αν η υπό κρίση περίπτωση «αφορά διπλή φορολογία» και, αφετέρου, ως προς την έκταση της υποχρέωσης των λεττονικών αρχών να συστήσουν συμβουλευτική επιτροπή.

6.        Κατόπιν αιτήματος του Δικαστηρίου, οι παρούσες προτάσεις θα επικεντρωθούν στην πρώτη από τις προαναφερθείσες πτυχές, προκειμένου να διευκρινιστεί κατά πόσον συντρέχει περίπτωση που «αφορά διπλή φορολογία», κατά την έννοια της οδηγίας 2017/1852, όταν δύο κράτη μέλη κρίνουν ότι έχουν εξουσία φορολόγησης του ίδιου εισοδήματος (και υφίσταται διαφωνία μεταξύ τους σχετικά με την ερμηνεία και την εφαρμογή της εφαρμοστέας φορολογικής σύμβασης), αλλά στην πράξη μόνον ένα από τα κράτη μέλη έχει εισπράξει φόρους επί του εν λόγω εισοδήματος.

II.    Το νομικό πλαίσιο

Α.      Το δίκαιο της Ένωσης

7.         Το άρθρο 1 της οδηγίας 2017/1852 αφορά το «Αντικείμενο και πεδίο εφαρμογής» της οδηγίας και έχει ως εξής:

«Η παρούσα οδηγία θεσπίζει κανόνες για μηχανισμό επίλυσης διαφορών μεταξύ των κρατών μελών οι οποίες προκύπτουν από την ερμηνεία και την εφαρμογή συμφωνιών και συμβάσεων που προβλέπουν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας εισοδήματος και, κατά περίπτωση, κεφαλαίου. Ορίζει επίσης τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των θιγόμενων προσώπων όταν προκύπτουν τέτοιες διαφορές. Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας το θέμα το οποίο εγείρει τέτοιες διαφορές αναφέρεται ως “αμφισβητούμενο ζήτημα”.»

8.         Το άρθρο 2 της οδηγίας ορίζει τα εξής:

«1.      Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:

[…]

γ)      “διπλή φορολογία”: η επιβολή εκ δύο (ή περισσότερων) κρατών μελών φόρων που καλύπτονται από συμφωνία ή σύμβαση του άρθρου 1 επί του ίδιου φορολογητέου εισοδήματος ή κεφαλαίου, όταν αυτή επιφέρει i) πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση, ii) αύξηση φορολογικών υποχρεώσεων ή iii) ακύρωση ή μείωση ζημιών οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αντιστάθμιση φορολογητέων κερδών·

[…]».

9.        Το άρθρο 3 της οδηγίας 2017/1852 φέρει τον τίτλο «Ένσταση» και ορίζει, στην παράγραφο 1, ότι «[κ]άθε θιγόμενο πρόσωπο δικαιούται να υποβάλει ένσταση επί αμφισβητούμενου ζητήματος με την οποία θα ζητεί την επίλυση του εν λόγω ζητήματος ενώπιον καθεμίας από τις αρμόδιες αρχές καθενός από τα ενδιαφερόμενα κράτη μέλη. Η ένσταση υποβάλλεται εντός τριών ετών από την παραλαβή της πρώτης κοινοποίησης του μέτρου το οποίο εγείρει ή θα εγείρει αμφισβητούμενο ζήτημα […]».

10.      Το άρθρο 4 της οδηγίας 2017/1852 αφορά τη «Διαδικασία φιλικού διακανονισμού». Έχει ως εξής:

«1.      Εάν οι αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών κάνουν δεκτή την ένσταση, προσπαθούν να επιλύσουν το ζήτημα με διαδικασία φιλικού διακανονισμού εντός δύο ετών από την τελευταία κοινοποίηση της απόφασης ενός εκ των κρατών μελών περί της αποδοχής της ένστασης.

Η διετής περίοδος του πρώτου εδαφίου μπορεί να παραταθεί για μέγιστο διάστημα ενός έτους κατόπιν αίτησης αρμόδιας αρχής ενδιαφερόμενου κράτους μέλους προς όλες τις άλλες αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών, εφόσον η αιτούσα αρμόδια αρχή παράσχει σχετική αιτιολόγηση εγγράφως.

[…].

3.      Εάν οι αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών δεν καταλήξουν σε συμφωνία για τον τρόπο επίλυσης του αμφισβητούμενου ζητήματος εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στην παράγραφο 1, η αρμόδια αρχή καθενός εκ των ενδιαφερόμενων κρατών μελών ενημερώνει σχετικά το θιγόμενο πρόσωπο εκθέτοντας τους γενικούς λόγους για τη μη επίτευξη συμφωνίας.»

11.      Το άρθρο 6 της οδηγίας 2017/1852, το οποίο φέρει τον τίτλο «Επίλυση διαφορών από τη συμβουλευτική επιτροπή», προβλέπει τα εξής:

«1.      Κατόπιν αίτησης που υποβάλλεται από το θιγόμενο πρόσωπο προς τις αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών, συγκροτείται συμβουλευτική επιτροπή (“συμβουλευτική επιτροπή”) από τις εν λόγω αρμόδιες αρχές [...] αν:

[…]

β)      οι αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών είχαν αποδεχτεί την ένσταση που υποβλήθηκε από το θιγόμενο πρόσωπο, αλλά δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τον τρόπο επίλυσης του ζητήματος μέσω φιλικού διακανονισμού εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στο άρθρο 4 παράγραφος 1.

[…]»

12.      Το άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 ορίζει ότι: «Ένα κράτος μέλος μπορεί να αρνηθεί την πρόσβαση στη διαδικασία επίλυσης διαφορών βάσει του άρθρου 6, κατά περίπτωση, όταν το αμφισβητούμενο ζήτημα δεν αφορά διπλή φορολογία. Σε αυτή την περίπτωση, η αρμόδια αρχή του εν λόγω κράτους μέλους ενημερώνει το θιγόμενο πρόσωπο και τις αρμόδιες αρχές των λοιπών κρατών μελών αμελλητί».

Β.      Το εθνικό δίκαιο

13.      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η οδηγία 2017/1852 έχει μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο της Λεττονίας με τον Likums «Par nodokļiem un nodevām» (νόμο περί φόρων και τελών) (Latvijas Vēstnesis, αριθ. 26, της 18ης Φεβρουαρίου 1995, όπως τροποποιήθηκε με τον νόμο της 17ης Οκτωβρίου 2019, ο οποίος είναι σε ισχύ από τις 23 Οκτωβρίου 2019, στο εξής: νόμος περί φόρων και τελών), και ειδικότερα με το κεφάλαιο XV, που φέρει τον τίτλο «Επίλυση διαφορών που ανακύπτουν με τις αρμόδιες αρχές άλλων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την ερμηνεία και εφαρμογή διεθνών συμβάσεων που προβλέπουν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας εισοδήματος και κεφαλαίου».

14.      Κατά το άρθρο 119, παράγραφος 2, του εν λόγω νόμου («Γενικές διατάξεις σχετικά με την επίλυση διαφορών»), «για τους σκοπούς του παρόντος κεφαλαίου, ως διπλή φορολογία νοείται η επιβολή φόρων στη Λεττονία και σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης επί του ίδιου φορολογητέου εισοδήματος ή κεφαλαίου, εφόσον οι φόροι αυτοί υπόκεινται στην εφαρμογή διεθνών συμβάσεων που προβλέπουν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας εισοδήματος και κεφαλαίου και εφόσον η επιβολή αυτή έχει επιφέρει τουλάχιστον μία από τις ακόλουθες καταστάσεις:

1.      πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση·

2.      αύξηση φορολογικών υποχρεώσεων·

3.      ακύρωση ή μείωση ζημιών οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση φορολογητέων εισοδημάτων.

[…]»

15.      Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει τις επόμενες διατάξεις του ίδιου νόμου οι οποίες αφορούν την υποβολή της ένστασης (άρθρο 120, παράγραφοι 1 και 5, του νόμου περί φόρων και τελών)· την εξέταση της διαφοράς στο πλαίσιο της διαδικασίας φιλικού διακανονισμού (άρθρο 121, παράγραφοι 1 και 4, του νόμου περί φόρων και τελών) και τη σύσταση συμβουλευτικής επιτροπής (άρθρο 123, παράγραφος 1, σημείο 2, του νόμου περί τελών και τελών).

16.      Επιπλέον, κατά το άρθρο 132, παράγραφος 5, του νόμου περί φόρων και τελών: «η Υπηρεσία Δημοσίων Εσόδων μπορεί να αρνηθεί σε φορολογούμενο το δικαίωμα να προσφύγει στη διαδικασία επίλυσης διαφορών του άρθρου 123 του παρόντος νόμου, αν κρίνει, υπό το πρίσμα των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης, ότι η διαφορά δεν αφορά διπλή φορολογία. Στην περίπτωση αυτή, η Υπηρεσία Δημοσίων Εσόδων ενημερώνει αμέσως τον φορολογούμενο και τις αρμόδιες αρχές των οικείων κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

17.      Το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει επίσης το άρθρο 5, παράγραφος 1, σημείο 2, και παράγραφος 2, του Uzņēmumu ienākuma nodokļa likums (νόμου περί φόρου εταιριών) (Latvijas Vēstnesis, 2017, αριθ. 156, στο εξής: νόμος περί φόρου εταιριών).

Γ.      Το διεθνές δίκαιο

18.      Στις 14 Μαρτίου 1994 η Δημοκρατία της Λεττονίας και το Βασίλειο των Κάτω Χωρών συνήψαν σύμβαση για την αποφυγή της διπλής φορολογίας και την αποτροπή της φοροδιαφυγής, η οποία διέπει, μεταξύ άλλων, τον φόρο εισοδήματος εταιριών (στο εξής: Σύμβαση) (6).

19.      Το άρθρο 6, παράγραφος 2, της Σύμβασης ορίζει ότι ο όρος «ακίνητο» έχει «την έννοια που του αποδίδεται από το δίκαιο του συμβαλλόμενου κράτους της τοποθεσίας του οικείου ακινήτου» και παραθέτει ενδεικτικό κατάλογο των στοιχείων που εμπίπτουν στον ορισμό αυτό (7).

20.      Το άρθρο 13, παράγραφος 1, της Σύμβασης προβλέπει ότι «η υπεραξία την οποία αποκόμισε κάτοικος συμβαλλόμενου κράτους από την εκποίηση ακινήτου που αναφέρεται στο άρθρο 6 και βρίσκεται στο άλλο συμβαλλόμενο κράτος μπορεί να φορολογηθεί στο άλλο αυτό κράτος».

21.      Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 4, «η υπεραξία από την εκποίηση περιουσιακών στοιχείων άλλων από τα αναφερόμενα στις παραγράφους 1, 2 και 3 φορολογείται μόνο στο συμβαλλόμενο κράτος κατοικίας του εκποιούντος».

III. Τα πραγματικά περιστατικά, η εθνική διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα

22.      Η UAB Maxima LT, εταιρία συσταθείσα στη Λιθουανία και προσφεύγουσα της κύριας δίκης (στο εξής: προσφεύγουσα), είναι διάδοχος της Lincoln Land Erste B.V., εταιρίας συσταθείσας στις Κάτω Χώρες. Η τελευταία αυτή εταιρία πώλησε τις μετοχές που κατείχε σε 13 εταιρίες που είχαν συσταθεί στη Λεττονία σε μια λεττονική εταιρία, τη SIA MAXIMA Latvija, στις 20 Μαΐου 2020.

23.      Δεδομένου ότι, όσον αφορά δώδεκα από τις εταιρίες, άνω του 50 % της αξίας των περιουσιακών στοιχείων τους συνίστατο σε ακίνητα ευρισκόμενα στη Λεττονία, η πράξη θεωρήθηκε πώληση ακινήτων βάσει του λεττονικού δικαίου και εισπράχθηκε αντίστοιχα φόρος επί των εισοδημάτων που προέκυψαν, κατόπιν σύστασης της Valsts ieņēmumu dienests (κρατικής φορολογικής αρχής, Λεττονία, στο εξής: VID) (8). Ταυτόχρονα, οι ολλανδικές αρχές έκριναν ότι τα επίμαχα εισοδήματα υπάγονταν στη φορολογική αρμοδιότητα των Κάτω Χωρών για τον σκοπό της επιβολής φόρου επί εταιρικών εισοδημάτων (τα οποία αποκόμισε κάτοικος των Κάτω Χωρών).

24.      Εκτιμώντας ότι η επίμαχη πράξη ενείχε κίνδυνο διπλής φορολογίας στη Λεττονία και στις Κάτω Χώρες, η πωλήτρια ενημέρωσε τη VID, στις 20 Ιουλίου 2020, ότι η υπόθεση είχε υποβληθεί στην αρμόδια αρχή των Κάτω Χωρών.

25.      Η VID κίνησε, με απόφαση της 8ης Μαρτίου 2021, τη διαδικασία φιλικού διακανονισμού κατά την έννοια της οδηγίας 2017/1852. Οι απόψεις των αρμόδιων αρχών των δύο κρατών μελών διέφεραν ως προς τη διάταξη της σύμβασης που θα έπρεπε να εφαρμοστεί στα επίμαχα εισοδήματα. Κατά τη VID, η Λεττονία είχε την εξουσία να εισπράξει τον φόρο δυνάμει του άρθρου 13, παράγραφος 1, της σύμβασης, διότι η πράξη αφορούσε ακίνητα κείμενα στη Λεττονία. Ταυτόχρονα, η ολλανδική αρχή έκρινε ότι τα εισοδήματα συνιστούσαν υπεραξία προερχόμενη από «άλλα περιουσιακά στοιχεία», κατά την έννοια του άρθρου 13, παράγραφος 4, της σύμβασης αυτής, και ότι η υπεραξία αυτή ήταν φορολογητέα μόνο στο συμβαλλόμενο κράτος κατοικίας του μεταβιβάζοντος, ήτοι στις Κάτω Χώρες.

26.      Στις 11 Μαρτίου 2024 η VID ενημέρωσε την προσφεύγουσα ότι δεν είχε επιτευχθεί συμφωνία εντός της προβλεπόμενης τριετούς προθεσμίας. Επισήμανε επίσης ότι κατά τη διάρκεια της διαδικασίας φιλικού διακανονισμού δεν είχε παραληφθεί κανένα έγγραφο ή αποδεικτικό στοιχείο από το οποίο να προέκυπτε ότι υπήρξε φορολόγησή της στις Κάτω Χώρες.

27.      Συναφώς, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι το εισόδημα που προήλθε από την πώληση των επίμαχων μετοχών καταχωρίστηκε στον λογαριασμό αποτελεσμάτων χρήσεως της πωλήτριας για τους σκοπούς της επιβολής φόρου εταιριών για το έτος 2020. Εντούτοις, το εισόδημα αυτό απαλλάχθηκε από τον φόρο, κατ’ εφαρμογήν των σχετικών προϋποθέσεων που προβλέπονται στο ολλανδικό δίκαιο (9).

28.      Στις 22 Απριλίου 2024 η προσφεύγουσα ζήτησε από τη VID να συστήσει συμβουλευτική επιτροπή.

29.      Η VID απέρριψε την εν λόγω αίτηση με απόφαση της 31ης Ιουλίου 2024, επικαλούμενη το γεγονός ότι το εισόδημα από τη μεταβίβαση των μετοχών είχε απαλλαγεί από τον φόρο στις Κάτω Χώρες και ότι, ως εκ τούτου, δεν υφίστατο διπλή φορολογία.

30.      Η προσφεύγουσα ζήτησε από το αιτούν δικαστήριο να εκδώσει διαταγή που να υποχρεώνει τη VID να συστήσει συμβουλευτική επιτροπή. Αναφέρθηκε στο γεγονός ότι η πράξη υπόκειτο στο ολλανδικό φορολογικό καθεστώς, όπως είχε επισημάνει, κατά την προσφεύγουσα, εκπρόσωπος της ολλανδικής φορολογικής αρχής. Επιπλέον υποστηρίζει ότι, αν δεν είχαν πληρωθεί οι προϋποθέσεις του ολλανδικού δικαίου για την απαλλαγή από τον φόρο, το εισόδημα θα υπόκειτο σε φόρο εταιριών τόσο στη Λεττονία όσο και στις Κάτω Χώρες. Δεδομένου ότι η διαδικασία φιλικού διακανονισμού απέτυχε, η προσφεύγουσα φρονεί ότι η VID ήταν υποχρεωμένη να συστήσει συμβουλευτική επιτροπή σύμφωνα με το άρθρο 123, παράγραφος 1, του νόμου περί φόρων και τελών, διότι το γράμμα της διάταξης αυτής δεν καταλείπει διακριτική ευχέρεια. Επιπλέον, η προσφεύγουσα θεωρεί ότι, απορρίπτοντας το αίτημά της, η VID περιόρισε τα δικαιώματά της που κατοχυρώνονται από το δίκαιο της Ένωσης, και ιδίως την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων ( άρθρο 63 ΣΛΕΕ), την ελευθερία εγκατάστασης (άρθρο 49 ΣΛΕΕ), καθώς και το δικαίωμά της σε πραγματική προσφυγή (άρθρο 47 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο εξής: Χάρτης).

31.      Η VID αντιτάσσει στον εν λόγω ισχυρισμό, κατ’ ουσίαν, τους ίδιους λόγους με εκείνους που εκτίθενται στο σημείο 29 των παρουσών προτάσεων.

32.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Έχει το άρθρο 6, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2017/1852 την έννοια ότι η αρμόδια αρχή κράτους μέλους υποχρεούται να συγκροτήσει συμβουλευτική επιτροπή, κατόπιν αίτησης του θιγόμενου προσώπου, όταν οι αρμόδιες αρχές των ενδιαφερόμενων κρατών μελών είχαν αποδεχτεί την ένσταση που υποβλήθηκε από το θιγόμενο πρόσωπο, αλλά δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τον τρόπο επίλυσης του ζητήματος μέσω φιλικού διακανονισμού εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στο άρθρο 4, παράγραφος 1[, της οδηγίας αυτής];

2)      Έχει ο όρος “διπλή φορολογία”, ο οποίος περιέχεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852, την έννοια ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, διπλή φορολογία υφίσταται και στην περίπτωση κατά την οποία το ίδιο εισόδημα υπόκειται στα φορολογικά καθεστώτα δύο κρατών μελών, καίτοι το εισόδημα τυγχάνει απαλλαγής από τον φόρο σε ένα από τα εν λόγω κράτη μέλη;

3)      Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, έχει το άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 την έννοια ότι, υπό περιστάσεις όπως αυτές της υπό κρίση υπόθεσης, οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών δεν μπορούν, στο πλαίσιο της διακριτικής τους ευχέρειας, να αρνηθούν στο θιγόμενο πρόσωπο την πρόσβαση σε συμβουλευτική επιτροπή επίλυσης διαφορών, όταν οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμφωνία ως προς την ορθή ερμηνεία και εφαρμογή της διμερούς φορολογικής σύμβασης, πράγμα από το οποίο εξαρτάται, με τη σειρά του, το ζήτημα του κράτους το οποίο δικαιούται να φορολογήσει τα εισοδήματα;»

33.      Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η προσφεύγουσα, η Λεττονική, η Βελγική, η Ισπανική, η Γαλλική, η Πολωνική και η Φινλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.

IV.    Ανάλυση

34.      Το βασικό ζήτημα που τίθεται με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι αν οι αρχές ορισμένου κράτους μέλους μπορούσαν νομίμως να απορρίψουν αίτηση φορολογουμένου για τη σύσταση συμβουλευτικής επιτροπής, κατά την έννοια της οδηγίας 2017/1852, με σκοπό την επίλυση διαφωνίας μεταξύ των φορολογικών αρχών δύο κρατών μελών σχετικά με την ερμηνεία φορολογικής σύμβασης. Δεδομένου ότι, βάσει της οδηγίας 2017/1852, η πρόσβαση στην εν λόγω επιτροπή μπορεί να απορριφθεί όταν η περίπτωση «δεν αφορά διπλή φορολογία», το αιτούν δικαστήριο ερωτά (με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο, υπενθυμίζω, είναι το μόνο που εξετάζεται στις παρούσες προτάσεις) αν η έννοια της διπλής φορολογίας, όπως ορίζεται στην εν λόγω οδηγία, περιλαμβάνει την περίπτωση κατά την οποία το επίμαχο εισόδημα εμπίπτει στις φορολογικές αρμοδιότητες δύο κρατών μελών, αλλά απαλλάσσεται από τον φόρο σε ένα από αυτά.

35.      Στην ανάλυσή μου θα καταλήξω στο συμπέρασμα ότι στο ερώτημα αυτό πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση, συντασσόμενη με τις απόψεις όλων των κυβερνήσεων που υπέβαλαν παρατηρήσεις στην παρούσα διαδικασία, καθώς και με την άποψη της Επιτροπής. Πριν εκθέσω τους λόγους στους οποίους στηρίζομαι (Β), θα διατυπώσω ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με το κρίσιμο ρυθμιστικό πλαίσιο (Α).

Α.      Η εξάλειψη της διπλής φορολογίας και η οδηγία 2017/1852

36.      Προκειμένου να εξετάσω το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα εντός του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, θα ήθελα να διατυπώσω τρεις δέσμες παρατηρήσεων.

37.      Πρώτον, υπενθυμίζω ότι η άμεση φορολογία εμπίπτει κατά κύριο λόγο στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, μολονότι η δράση τους στον τομέα αυτό πρέπει να συνάδει με τις γενικές υποχρεώσεις που απορρέουν από το δίκαιο της Ένωσης, και ιδίως με τις θεμελιώδεις ελευθερίες που κατοχυρώνονται στη ΣΛΕΕ (10) (καθώς και με τις υποχρεώσεις που καθορίζονται σε ειδικά μέτρα εναρμόνισης). Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα κρίνει ότι τα μειονεκτήματα που απορρέουν από την παράλληλη άσκηση των φορολογικών αρμοδιοτήτων δεν συνιστούν απαγορευόμενους από τη ΣΛΕΕ περιορισμούς, κατά το μέτρο που η άσκηση των αρμοδιοτήτων αυτών δεν συνεπάγεται διακρίσεις (11). Συγκεκριμένα, εφόσον ο συγκεκριμένος τομέας δεν διέπεται από μέτρο εναρμόνισης, τα κράτη μέλη διατηρούν την αρμοδιότητα να καθορίζουν, συμβατικώς ή μονομερώς, τα κριτήρια άσκησης της φορολογικής τους αρμοδιότητας, προκειμένου, μεταξύ άλλων, να εξαλείψουν τη διπλή φορολογία, χρησιμοποιώντας ιδίως τα κριτήρια που ακολουθούνται στη διεθνή φορολογική πρακτική (12).

38.      Δεύτερον, όπως ήδη αναφέρθηκε, η διπλή φορολογία θεωρείται ανεπιθύμητη, επειδή είναι γνωστές οι «αρνητικές συνέπειες [της] στην παροχή αγαθών και υπηρεσιών και στην κυκλοφορία του κεφαλαίου, της τεχνολογίας και των προσώπων» και, κατά συνέπεια, στην «ανάπτυξη των οικονομικών σχέσεων μεταξύ των χωρών» (13). Οι διμερείς συμβάσεις που προβλέπουν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας –οι οποίες μάλιστα στη συντριπτική τους πλειοψηφία φαίνονται να βασίζονται στα υποδείγματα του ΟΟΣΑ ή του ΟΗΕ– θεωρούνται καθοριστικής σημασίας για την άμβλυνση των ανωτέρω αναφερόμενων αρνητικών συνεπειών. Οι συμβάσεις αυτές αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στην αποφυγή της διπλής φορολογίας μέσω της κατανομής των εξουσιών των συμβαλλόμενων κρατών για φορολόγηση των ειδικότερα προσδιοριζόμενων στοιχείων εισοδήματος (όσον αφορά τις κατηγορίες φόρου που απαριθμούνται στη συγκεκριμένη σύμβαση). Οι εν λόγω κανόνες κατανομής συνήθως είτε παραχωρούν αποκλειστικές εξουσίες φορολόγησης στο ένα από τα συμβαλλόμενα κράτη είτε επιτρέπουν τη φορολόγηση σε αμφότερα τα κράτη, μεριμνώντας παράλληλα για την αποφυγή της διπλής φορολογίας, ιδίως μέσω της μεθόδου της φορολογικής απαλλαγής ή της φορολογικής πίστωσης.

39.      Τούτου λεχθέντος, πρέπει να συμπληρώσω ότι ο σκοπός της εξάλειψης της διπλής φορολογίας συχνά εξετάζεται παράλληλα με τον σκοπό της καταπολέμησης της φοροαποφυγής (14). Στο πνεύμα αυτό, προστέθηκε το 2017 προοίμιο στα υποδείγματα του ΟΟΣΑ και του ΟΗΕ, προκειμένου να αναγνωριστεί ότι ο σκοπός της εξάλειψης της διπλής φορολογίας δεν θα πρέπει να δημιουργεί δυνατότητες μη φορολόγησης ή μειωμένης φορολόγησης (15) .

40.      Τρίτον, όσο και αν αναγνωρίζεται η ανάγκη επίτευξης των σκοπών της αποφυγής της διπλής φορολογίας (και της διπλής μη φορολόγησης), το ίδιο ισχύει και για την πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει την ερμηνεία και την εφαρμογή διαφόρων εννοιών που χρησιμοποιούνται στις φορολογικές συμβάσεις, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων αποτελεί η υπό κρίση υπόθεση (16).

41.      Για την αντιμετώπιση τέτοιων διαφωνιών, οι φορολογικές συμβάσεις περιέχουν διατάξεις σχετικά με την επίλυση των διαφορών. Οι διατάξεις αυτές συνήθως περιλαμβάνουν την υποχρέωση των αντίστοιχων αρχών να «προσπαθήσουν» να επιλύσουν το ζήτημα μονομερώς ή στο πλαίσιο διαδικασίας φιλικού διακανονισμού. Σε περίπτωση αποτυχίας των προσπαθειών αυτών, μπορεί να προβλέπεται διαιτησία, η οποία, όπως η διαδικασία φιλικού διακανονισμού, αποτελεί διαδικασία μεταξύ των οικείων φορολογικών αρχών (και, ως εκ τούτου, δεν αποτελεί διαδικασία στο πλαίσιο της οποίας ο φορολογούμενος θα ενεργούσε ως διάδικος). Τέτοιο καθεστώς προβλέπεται, μεταξύ άλλων, στο άρθρο 25 του υποδείγματος του ΟΟΣΑ του 2017, στο άρθρο 25 (εναλλακτική διατύπωση Β) του υποδείγματος των Ηνωμένων Εθνών του 2025, στο άρθρο 27 της Σύμβασης (17) και στα άρθρα 6 επ. της σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης (18).

42.      Εκτιμώντας ότι τέτοιοι μηχανισμοί του διεθνούς δικαίου μπορεί να μην επιτυγχάνουν την αποτελεσματική επίλυση των διασυνοριακών φορολογικών διαφορών «σε εύθετο χρόνο σε όλες τις περιπτώσεις» (19), ο νομοθέτης της Ένωσης εξέδωσε την οδηγία 2017/1852, έχοντας ως σκοπό να προσφέρει μια αποδοτικότερη λύση.

43.      Η οδηγία αυτή, όπως και οι προαναφερθείσες προϋπάρχουσες πράξεις, καθιερώνει μια διαδικασία τριών σταδίων [(i) υποβολή ένστασης, (ii) διαδικασία φιλικού διακανονισμού και (iii) διαδικασία ενώπιον συμβουλευτικής επιτροπής] και η προστιθέμενη αξία της έγκειται στο γενικό πεδίο εφαρμογής της (20), στον ενισχυμένο ρόλο του φορολογουμένου (21) και σε διάφορους ειδικούς κανόνες που διασφαλίζουν τη διεξαγωγή της διαδικασίας εντός των προβλεπόμενων χρονικών ορίων, συμβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στην αποτελεσματικότητα και τη σφαιρικότητα του συνολικού συστήματος (22).

44.      Χωρίς να απαιτείται λεπτομερής περιγραφή της εν λόγω διαδικασίας, τα κύρια χαρακτηριστικά των τριών σταδίων της είναι τα ακόλουθα.

45.      Το πρώτο στάδιο συνίσταται στην υποβολή ένστασης σχετικά με το συγκεκριμένο ζήτημα από τον ενδιαφερόμενο προς καθεμιά από τις αρμόδιες αρχές των οικείων κρατών μελών. Κατά την υποβολή της ένστασης, ο ενδιαφερόμενος πρέπει να πληροί ορισμένες απαιτήσεις και το στάδιο ολοκληρώνεται με την απόφαση αποδοχής ή απόρριψης της ένστασης, η οποία πρέπει να ληφθεί εντός έξι μηνών (23).

46.      Σε περίπτωση αποδοχής της ένστασης, και εφόσον η σχετική αρχή δεν διευθετήσει μονομερώς το ζήτημα, ακολουθεί, δεύτερον, το στάδιο του φιλικού διακανονισμού. Στο στάδιο αυτό, οι αρμόδιες αρχές έχουν την υποχρέωση να «προσπαθ[ήσουν] να επιλύσουν» το ζήτημα. Ο φιλικός διακανονισμός, εάν επιτευχθεί, συνιστά απόφαση δεσμευτική για τις αρχές και εκτελεστή από τον ενδιαφερόμενο, υπό την προϋπόθεση ότι αυτός την αποδέχεται και παραιτείται από κάθε άλλο μέσο θεραπείας. Το στάδιο αυτό πρέπει να ολοκληρωθεί εντός διετούς προθεσμίας, η οποία μπορεί να παραταθεί κατά ένα έτος. (24) 

47.      Τρίτον, σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί συμφωνία, γεννάται κατ’ αρχήν υποχρέωση σύστασης συμβουλευτικής επιτροπής (κατόπιν αίτησης του ενδιαφερομένου). Η συσταθείσα επιτροπή πρέπει να διατυπώσει γνώμη επί του ζητήματος εντός προθεσμίας έξι μηνών, η οποία μπορεί να παραταθεί σε εννέα μήνες (25). Ωστόσο, κατά παρέκκλιση από την υποχρέωση σύστασης συμβουλευτικής επιτροπής, το άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να αρνούνται την πρόσβαση στο εν λόγω στάδιο του μηχανισμού επίλυσης διαφορών, κατά περίπτωση, όταν το ζήτημα «δεν αφορά διπλή φορολογία». Η Λεττονία έκανε χρήση της δυνατότητας αυτής.

48.      Έχοντας κατά νου τις ανωτέρω γενικές παρατηρήσεις, θα εξετάσω ακολούθως το συγκεκριμένο ζήτημα που τίθεται με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.

Β.      Η έννοια της διπλής φορολογίας στην οδηγία 2017/1852

49.      Όσον αφορά την έννοια της «διπλής φορολογίας» κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852, επισημαίνω ότι αυτή ορίζεται ως «η επιβολή εκ δύο (ή περισσότερων) κρατών μελών φόρων που καλύπτονται από συμφωνία ή σύμβαση [που προβλέπει την εξάλειψη της διπλής φορολογίας εισοδήματος και, κατά περίπτωση, κεφαλαίου] επί του ίδιου φορολογητέου εισοδήματος ή κεφαλαίου, όταν αυτή επιφέρει: i) πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση, ii) αύξηση φορολογικών υποχρεώσεων ή iii) ακύρωση ή μείωση ζημιών οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αντιστάθμιση φορολογητέων κερδών».

50.      Ο ανωτέρω ορισμός δεν παραπέμπει στα εθνικά δίκαια των κρατών μελών, όπερ συνεπάγεται, όπως επισημαίνει το αιτούν δικαστήριο, ότι πρέπει να ερμηνεύεται αυτοτελώς και ομοιόμορφα σε ολόκληρη την Ένωση, λαμβανομένων υπόψη του γράμματος της επίμαχης διάταξης, του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται και των σκοπών που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (26). Θα εξετάσω διαδοχικά τις τρεις αυτές πτυχές.

1.      Εξέταση του γράμματος του ορισμού

51.      Συντασσόμενη με την άποψη του συνόλου των κυβερνήσεων που έχουν υποβάλει γραπτές παρατηρήσεις, καθώς και της Επιτροπής, φρονώ ότι από το γράμμα του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852 προκύπτει με αρκετή σαφήνεια ότι, για να συντρέχει περίπτωση διπλής φορολογίας κατά την έννοια της διάταξης αυτής, δεν αρκεί να υπάγεται το επίμαχο εισόδημα ή κεφάλαιο στη φορολογική αρμοδιότητα δύο (ή περισσότερων) κρατών μελών, αλλά πρέπει επίσης η άσκηση των παράλληλων αυτών αρμοδιοτήτων να καταλήγει σε πραγματική φορολόγηση στα εν λόγω κράτη. Με άλλα λόγια, το γεγονός και μόνον ότι το ίδιο εισόδημα μπορεί να υπάγεται σε δύο (ή περισσότερες) φορολογικές δικαιοδοσίες in abstracto δεν αρκεί, κατά τη γνώμη μου, για να στοιχειοθετηθεί περίπτωση διπλής φορολογίας κατά την έννοια της οδηγίας 2017/1852.

52.      Φρονώ ότι το ανωτέρω συμπέρασμα απορρέει από τη χρήση του όρου «επιβολή» στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852, καθώς και από τις εκφράσεις «i) πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση, ii) αύξηση φορολογικών υποχρεώσεων ή iii) ακύρωση ή μείωση ζημιών οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αντιστάθμιση φορολογητέων κερδών», που χρησιμοποιούνται στην εν λόγω διάταξη.

53.      Τούτο δε διότι, πρώτον, ο όρος «επιβολή» υποδηλώνει, κατά τη γνώμη μου, ότι οι φόροι επί του συγκεκριμένου εισοδήματος ή κεφαλαίου εισπράττονται και δεν είναι απλώς υποθετικά οφειλόμενοι. Δεύτερον, οι εκφράσεις «πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση», «αύξηση φορολογικών υποχρεώσεων» ή «ακύρωση ή μείωση ζημιών οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για την αντιστάθμιση φορολογητέων κερδών» δεν περιγράφουν μια κατάσταση στην οποία το ίδιο εισόδημα ή κεφάλαιο υπάγεται σε συντρέχουσες φορολογικές αρμοδιότητες, αλλά προσδιορίζουν τις συγκεκριμένες οικονομικές συνέπειες (για τον φορολογούμενο) τις οποίες πρέπει να επιφέρει μια τέτοια επικάλυψη. Καθεμιά από τις εν λόγω δέσμες στοιχείων επιβεβαιώνει, κατά τη γνώμη μου, ότι ο όρος «διπλή φορολογία» πρέπει να νοείται υπό την έννοια της πραγματικής είσπραξης φόρων.

54.      Από μια σύντομη σύγκριση προκύπτει ότι, ενώ ούτε τα υποδείγματα του ΟΟΣΑ του 2017 και του ΟΗΕ του 2025 ούτε τα παραδείγματα φορολογικών συμβάσεων που μπόρεσα να εξετάσω φαίνεται να περιέχουν γενικό ορισμό του τι συνιστά διπλή φορολογία (για τους αντίστοιχους σκοπούς των εν λόγω νομικών πράξεων), στον σχολιασμό του υποδείγματος του ΟΟΣΑ του 2017 η διπλή φορολογία περιγράφεται ως «η επιβολή παρεμφερών φόρων με το ίδιο αντικείμενο και για την ίδια χρονική περίοδο σε δύο (ή περισσότερα) Κράτη επί του ίδιου φορολογικού υποκειμένου» (27).

55.      Μολονότι το ακριβές περιεχόμενο των διαφόρων φορολογικών συμβάσεων μπορεί να διαφέρει, εξήγησα ανωτέρω ότι το υπόδειγμα του ΟΟΣΑ τροποποιήθηκε το 2017 ώστε να τονίζει, στο προοίμιό του, ότι οι προσπάθειες για την εξάλειψη της διπλής φορολογίας δεν θα πρέπει να οδηγούν σε κατάσταση διπλής μη φορολόγησης ή μειωμένης φορολόγησης. Κατά τη γνώμη μου, ο σκοπός αυτός καθιστά απίθανο η διπλή φορολογία, ως το φαινόμενο που πρέπει να αποφεύγεται και το οποίο περιγράφεται ως παράλληλη επιβολή, να ερμηνεύεται με καθαρά αφηρημένο τρόπο και όχι ως μια κατάσταση στην οποία εισπράττονται φόροι περισσότερες από μία φορές για το ίδιο στοιχείο εισοδήματος (28).

56.      Εν πάση περιπτώσει, φρονώ ότι, αν ο νομοθέτης της Ένωσης είχε την πρόθεση να θεσπίσει μια έννοια της διπλής φορολογίας τόσο ευρεία ώστε να περικλείει και τις περιπτώσεις στις οποίες το ίδιο εισόδημα ή κεφάλαιο απλώς υπάγεται, αφηρημένα, σε συντρέχουσες φορολογικές δικαιοδοσίες, θα προέκυπτε πιθανότατα ένας διαφορετικός ορισμός. Κατά τη γνώμη μου, ο ορισμός δεν θα αναφερόταν σε «επιβολή» και η εν λόγω έννοια δεν θα οριζόταν περαιτέρω με αναφορά στις τρεις κατηγορίες οικονομικών συνεπειών που περιγράφηκαν ανωτέρω (πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση κ.ο.κ.). Τούτο δε διότι, αν η έννοια της διπλής φορολογίας οριζόταν με αναφορά απλώς και μόνο στην ύπαρξη παράλληλων φορολογικών αρμοδιοτήτων, η περιγραφή των συνεπειών αυτών δεν θα είχε καμία πρακτική αποτελεσματικότητα.

57.      Ως εκ τούτου, από την εξέταση του γράμματος του άρθρου 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852 συνάγω το συμπέρασμα ότι ο όρος «διπλή φορολογία» που ορίζεται στη διάταξη αυτή δεν περικλείει την περίπτωση κατά την οποία το συγκεκριμένο εισόδημα υπάγεται στη φορολογική αρμοδιότητα δύο κρατών μελών, αλλά απαλλάσσεται από τον φόρο σε ένα από αυτά. Το ίδιο συμπέρασμα προκύπτει και από την εξέταση του σχετικού πλαισίου, στην οποία θα προβώ αμέσως ακολούθως.

2.      Το σχετικό πλαίσιο του ορισμού

58.      Εκτός από τον υπό εξέταση ορισμό, ο όρος «διπλή φορολογία» απαντά στο κυρίως κείμενο της οδηγίας 2017/1852 μόνο δύο φορές.

59.      Ο ορισμός αυτός περιλαμβάνεται, πρώτον, στο άρθρο 1 της οδηγίας 2017/1852, το οποίο διευκρινίζει το «[α]ντικείμενο και πεδίο εφαρμογής» της οδηγίας αυτής. Πρέπει να υπομνησθεί ότι η οδηγία αυτή αποβλέπει στη θέσπιση ενός μηχανισμού για την επίλυση των διαφορών μεταξύ των κρατών μελών οι οποίες «προκύπτουν από την ερμηνεία και την εφαρμογή συμφωνιών και συμβάσεων που προβλέπουν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας εισοδήματος και, κατά περίπτωση, κεφαλαίου» (29).

60.      Η διάταξη αυτή είναι σαφώς πρωταρχικής σημασίας για τον προσδιορισμό των ζητημάτων που μπορούν να υπάγονται στον μηχανισμό επίλυσης διαφορών που προβλέπεται στην οδηγία 2017/1852. Οι εν λόγω συμφωνίες και συμβάσεις αποτελούν πράξεις του διεθνούς δικαίου και ως τέτοιες διαφέρουν από την οδηγία 2017/1852 και από τον μηχανισμό επίλυσης διαφορών που προβλέπεται σε αυτήν. Ως εκ τούτου, συμμερίζομαι την άποψη της Βελγικής Κυβέρνησης ότι η περιγραφή των φορολογικών συμβάσεων στον ορισμό του πεδίου εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας δεν καθορίζει άμεσα τον προσήκοντα τρόπο ερμηνείας του συγκεκριμένου ορισμού της «διπλής φορολογίας», που περιλαμβάνεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας, για τους σκοπούς της εν λόγω πράξης του δικαίου της Ένωσης.

61.      Δεύτερον, αντιθέτως, είμαι της γνώμης ότι το άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 συνδέεται άμεσα με την ερμηνεία αυτή. Η εν λόγω διάταξη περιλαμβάνει, στην πραγματικότητα, τη μόνη περίπτωση (εκτός από το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας) στην οποία ο όρος «διπλή φορολογία» χρησιμοποιείται αυτοτελώς (δηλαδή όχι στο πλαίσιο της περιγραφής συμβάσεων αποφυγής της διπλής φορολογίας). Υπενθυμίζεται ότι με τη διάταξη αυτή θεσπίζεται εξαίρεση από την υποχρέωση των κρατών μελών να συστήσουν συμβουλευτική επιτροπή, η οποία εφαρμόζεται όταν η συγκεκριμένη περίπτωση «δεν αφορά διπλή φορολογία».

62.      Όπως επισήμαναν, κατ’ ουσίαν, η Βελγική, η Γαλλική και η Πολωνική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, η παρέκκλιση που προβλέπεται στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 καθιερώνει μια διαφορά όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής της διαδικασίας φιλικού διακανονισμού, αφενός, και της διαδικασίας ενώπιον της συμβουλευτικής επιτροπής, αφετέρου.

63.      Τούτο δε διότι η διαδικασία φιλικού διακανονισμού μπορεί να αφορά οποιοδήποτε ζήτημα γεννάται σε σχέση με την ερμηνεία ή την εφαρμογή σύμβασης για την αποφυγή της διπλής φορολογίας (όπως προκύπτει σαφώς από τον ορισμό του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2017/1852 στο άρθρο 1 αυτής), συμπεριλαμβανομένων ζητημάτων που δεν αφορούν τη διπλή φορολογία (όπως το αν έχουν εισπραχθεί φόροι σύμφωνα με συγκεκριμένη σύμβαση). Αντιθέτως, η πρόσβαση σε συμβουλευτική επιτροπή μπορεί να περιορίζεται σε ζητήματα που «αφορούν διπλή φορολογία».

64.      Με άλλα λόγια, ο μηχανισμός επίλυσης διαφορών που προβλέπεται από την οδηγία 2017/1852 μπορεί εν γένει –αλλά όχι απαραιτήτως– να άπτεται διαφορών που αφορούν τη διπλή φορολογία, ανάλογα με το συγκεκριμένο στάδιό του και με το αν το οικείο κράτος μέλος έχει αποφασίσει να εφαρμόσει την παρέκκλιση που προβλέπεται στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852. Το γεγονός ότι το εν γένει πεδίο εφαρμογής του μηχανισμού επίλυσης διαφορών, εξεταζόμενο στο σύνολό του, πρέπει να διαφοροποιείται αναγνωρίζεται μάλιστα στις αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας, οι οποίες αναφέρονται, κατ’ ουσίαν, στην ανάγκη αποτελεσματικής επίλυσης των διαφορών που εμπίπτουν στην οδηγία 2017/1852, ειδικότερα ή ιδίως (και, θα συμπλήρωνα επομένως, όχι μόνον) των διαφορών που έχουν ως αποτέλεσμα διπλή φορολογία (30).

65.      Επισημαίνω ότι το σύστημα δύο σταδίων για την επίλυση διαφορών, με διαφορετικό καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής σε κάθε στάδιο, φαίνεται να αποτελεί αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων που διεξήχθησαν στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας. Συγκεκριμένα, όπως επισήμαναν κατ’ ουσίαν η Βελγική, η Γαλλική και η Λεττονική Κυβέρνηση, η διάταξη που αντιστοιχεί στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 δεν περιλαμβανόταν στην πρόταση της Επιτροπής, αλλά φαίνεται να προκύπτει από συμβιβαστικό κείμενο (31). Η προσθήκη αυτή περιλαμβανόταν σε άλλες γενικότερες τροποποιήσεις του προταθέντος κειμένου.

66.      Πρόθεση της Επιτροπής, στην πρότασή της, ήταν, ειδικότερα, ο επίμαχος μηχανισμός επίλυσης διαφορών να εφαρμόζεται σε «διαφορές μεταξύ κρατών μελών σχετικά με τον τρόπο εξάλειψης της διπλής φορολογίας […]» (32). Υπό το πρίσμα αυτό, το πεδίο εφαρμογής της εκδοθείσας οδηγίας 2017/1852 είναι στην πραγματικότητα ευρύτερο από εκείνο που αρχικώς επιδιώχθηκε, διότι οι «επιλέξιμες» διαφορές, στο μέτρο που προκύπτουν από την ερμηνεία και την εφαρμογή φορολογικής σύμβασης, δεν είναι απαραίτητο να αφορούν την εξάλειψη της διπλής φορολογίας. Πράγματι, το προς επίλυση ζήτημα είναι διατυπωμένο υπό την έννοια ενός γενικότερου «αμφισβητούμενου ζητήματος», όρος ο οποίος χρησιμοποιείται στο άρθρο 1 της οδηγίας 2017/1852 για να περιγράψει ένα ζήτημα ως προς το οποίο γεννάται διαφορά σχετικά με την ερμηνεία και την εφαρμογή φορολογικών συμβάσεων.

67.      Στο πλαίσιο αυτό, η προσθήκη του κανόνα που περιλαμβάνεται στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 αντισταθμίζει το διευρυμένο πεδίο εφαρμογής του συστήματος επίλυσης διαφορών με τη δυνατότητα που παρέχεται στα κράτη μέλη να περιορίζουν το συγκεκριμένο στάδιο ενώπιον της συμβουλευτικής επιτροπής στις περιπτώσεις που αφορούν «διπλή φορολογία». Μολονότι το άρθρο 16, παράγραφος 7, δεν περιλαμβάνει καμία πρόσθετη διευκρίνιση ως προς τη σημασία των όρων αυτών, το γεγονός ότι η λειτουργία τους συνίσταται στον περιορισμό του πεδίου εφαρμογής ενός σταδίου επίλυσης διαφορών σε σχέση με προγενέστερο στάδιο επιβεβαιώνει ότι δεν πρέπει να τους προσδοθεί έννοια βαίνουσα πέραν εκείνης που απορρέει από τη γραμματική ερμηνεία που παρατίθεται στο προηγούμενο τμήμα των παρουσών προτάσεων.

68.      Θα ήθελα να συμπληρώσω, συντασσόμενη με την άποψη της Βελγικής και της Φινλανδικής Κυβέρνησης, ότι το συμπέρασμα ότι ο όρος «διπλή φορολογία» που απαντά στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, και στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 αναφέρεται σε πραγματική διπλή φορολογία και όχι σε υποθετική διπλή φορολογία δεν αναιρείται από το γεγονός ότι, στην πρόταση, η Επιτροπή πρότεινε να εξαιρεθούν από το πεδίο εφαρμογής της μελλοντικής οδηγίας τα «εισοδήματα ή κεφάλαια που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής φοροαπαλλαγής ή για τα οποία ισχύει μηδενικός φορολογικός συντελεστής βάσει των εθνικών κανόνων» (33), ενώ η εν λόγω εξαίρεση δεν περιλαμβάνεται στο εγκριθέν κείμενο.

69.      Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο συμμερίζεται την άποψη την οποία εξέφρασε η προσφεύγουσα ενώπιόν του (καθώς και στην παρούσα διαδικασία) ότι η συγκεκριμένη αυτή τροποποίηση στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας σημαίνει ότι η έννοια της διπλής φορολογίας κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852 είναι ευρεία και περικλείει επίσης τις περιπτώσεις εισοδήματος το οποίο υπάγεται σε δύο παράλληλες φορολογικές αρμοδιότητες χωρίς να φορολογείται πράγματι δύο φορές. Τούτο σημαίνει, κατά την άποψη αυτή, ότι η παρέκκλιση του άρθρου 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 δεν μπορεί να εφαρμοστεί σε περίπτωση υποθετικής διπλής φορολογίας και ότι τα κράτη μέλη πρέπει να παρέχουν πρόσβαση σε συμβουλευτική επιτροπή ακόμη και όταν η διπλή αυτή φορολογία δεν συνεπάγεται διπλή είσπραξη φόρων.

70.      Σχετικά με το επιχείρημα αυτό, επισημαίνω ότι η ανωτέρω τροποποίηση στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας αφορά το γενικό πεδίο εφαρμογής του συστήματος επίλυσης διαφορών, με αποτέλεσμα τα στοιχεία εισοδήματος που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής μιας απαλλαγής κ.ο.κ. να μην εξαιρούνται από τα ζητήματα που μπορούν να υπαχθούν στον εν λόγω μηχανισμό. Ωστόσο, η τροποποίηση αυτή δεν επηρεάζει ούτε τον ορισμό της διπλής φορολογίας (ο οποίος, εξάλλου, παρέμεινε κατ’ ουσίαν ο ίδιος στα κείμενα που προτάθηκαν και εγκρίθηκαν (34)) ούτε την ισορροπία που επιτυγχάνεται στο πλαίσιο του συστήματος στο σύνολό του, όπως αυτή έχει ήδη περιγραφεί. Ειδικότερα, το γεγονός ότι το στάδιο της διαδικασίας φιλικού διακανονισμού είναι αρκετά ευρύ δεν επηρεάζει τον πιο περιορισμένο ορισμό του μεταγενέστερου σταδίου ενώπιον συμβουλευτικής επιτροπής.

71.      Με το σχόλιο αυτό ολοκληρώνω την εξέταση του σχετικού πλαισίου, το οποίο επιβεβαιώνει το συμπέρασμα της γραμματικής εξέτασης που εκτέθηκε ανωτέρω. Αυτό που απομένει να εξετάσω είναι τι συμπεράσματα αντλούνται από τους σκοπούς τους οποίους επιδιώκει η οδηγία 2017/1852.

3.      Σκοποί τους οποίους επιδιώκει η οδηγία 2017/1852

72.      Όπως ήδη επισήμανα, η οδηγία 2017/1852 αποσκοπεί στην αποτελεσματική επίλυση των διαφορών που σχετίζονται με την ερμηνεία και την εφαρμογή φορολογικών συμβάσεων. Από πλείονες αιτιολογικές σκέψεις της οδηγίας προκύπτει ότι η αποτελεσματική επίλυση των εν λόγω διαφορών είναι, όπως υπογραμμίζει η προσφεύγουσα, αναγκαία, μεταξύ άλλων, προκειμένου να εξασφαλίζεται «ασφάλεια δικαίου και ευνοϊκό για τις επενδύσεις επιχειρηματικό περιβάλλον για την επίτευξη δίκαιων και αποδοτικών συστημάτων φορολόγησης στην Ένωση» (35).

73.      Ομολογουμένως, η άποψη ότι η περιλαμβανόμενη στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της οδηγίας 2017/1852 αναφορά σε διπλή φορολογία πρέπει να ερμηνευθεί ευρέως, υπό την έννοια ότι η πρόσβαση σε συμβουλευτική επιτροπή πρέπει να παρέχεται και σε περιπτώσεις υποθετικής διπλής φορολογίας, θα συνέβαλλε στην επίτευξη των ανωτέρω σκοπών. Θα ενίσχυε την ασφάλεια δικαίου για τους φορολογουμένους, διότι, υποχρεώνοντας τα κράτη μέλη να επιλύουν τις διαφωνίες ως προς την ερμηνεία ανεξάρτητα από τον πραγματικό οικονομικό τους αντίκτυπο, θα αποσαφηνιζόταν ο τρόπος με τον οποίο θα πρέπει να αντιμετωπίζονται παρόμοιες περιπτώσεις στο μέλλον. Επομένως, τούτο θα συνέβαλλε ενδεχομένως στη μείωση του αριθμού των σχετικών διαφορών. Εξάλλου, από την περιγραφή της κατάστασης την οποία αφορά η υπόθεση της κύριας δίκης προκύπτει ότι, όπως υποστηρίζει η προσφεύγουσα, εξακολουθεί να υφίσταται διαφωνία σχετικά με την ερμηνεία ή την εφαρμογή της Σύμβασης μεταξύ των ολλανδικών και των λεττονικών αρχών, διότι αυτή δεν κατέστη δυνατόν να επιλυθεί κατά το στάδιο της διαδικασίας φιλικού διακανονισμού.

74.      Τούτου λεχθέντος, από τη γραμματική και συστηματική ερμηνεία που πραγματοποιήθηκε στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων προκύπτει ότι ο ορισμός της διπλής φορολογίας στο άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852 (η οποία μνημονεύεται και στο άρθρο 16, παράγραφος 7, της ίδιας οδηγίας) ισχύει για τις περιπτώσεις πραγματικής διπλής φορολογίας. Μολονότι, βεβαίως, οι προαναφερθέντες γενικοί σκοποί εξακολουθούν να είναι απολύτως κρίσιμοι, από την ανωτέρω ανάλυσή μου προκύπτει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης τους επιδιώκει μέσω του μηχανισμού επίλυσης διαφορών, όπως αυτός έχει συγκεκριμένα σχεδιαστεί και αποτελέσει αντικείμενο στάθμισης (ήτοι, υπενθυμίζω, έχοντας ευρύτερο πεδίο εφαρμογής, το οποίο μπορεί να περιορίζεται περισσότερο κατά το τελευταίο στάδιο). Η επίκληση των γενικών αυτών σκοπών που ενέπνευσαν την έκδοση της οδηγίας 2017/1852 δεν μπορεί, συνεπώς, να υπερισχύσει των εν λόγω χαρακτηριστικών και της εν λόγω στάθμισης.

75.      Επιπλέον, κατά την έκδοση της οδηγίας 2017/1852, ο νομοθέτης της Ένωσης τόνισε ότι είναι σημαντικό οι μηχανισμοί επίλυσης διαφορών να είναι όχι μόνον ολοκληρωμένοι και αποτελεσματικοί, αλλά και βιώσιμοι (36). Κατά τη γνώμη μου, η έννοια της βιωσιμότητας αναφέρεται, στο παρόν πλαίσιο, σε χαρακτηριστικά ενός συστήματος επίλυσης διαφορών τα οποία μπορούν να διασφαλίσουν την ικανότητά του να λειτουργεί και να παράγει αποτελέσματα εντός των προβλεπόμενων προθεσμιών (για μεγάλο χρονικό διάστημα). Η επιδίωξη της εκπλήρωσης του σκοπού αυτού ευθυγραμμίζεται πλήρως με τον ορισμό της διπλής φορολογίας υπό την έννοια ότι αναφέρεται στην πραγματική διπλή φορολογία, όταν ο ορισμός αυτός αποτελεί τη σχετική παράμετρο που καθιστά δυνατό τον περιορισμό ενός συγκεκριμένου σταδίου του συστήματος επίλυσης διαφορών στις περιπτώσεις στις οποίες τα κράτη μέλη επιδιώκουν να προστατεύσουν τη φορολογική τους βάση (και στις οποίες μπορεί πράγματι να επέλθει ο κίνδυνος υπερβολικής φορολογικής επιβάρυνσης για τον φορολογούμενο).

76.      Κατόπιν των ανωτέρω, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι ο όρος «διπλή φορολογία», κατά το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2017/1852, δεν εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία το ίδιο εισόδημα υπόκειται στα φορολογικά καθεστώτα δύο κρατών μελών, αλλά τυγχάνει απαλλαγής από τον φόρο σε ένα από αυτά.

V.      Πρόταση

77.      Προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του Administratīvā rajona tiesa (διοικητικού πρωτοδικείου, Λεττονία) ως εξής:

Το άρθρο 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1852 του Συμβουλίου, της 10ης Οκτωβρίου 2017, για τους μηχανισμούς επίλυσης φορολογικών διαφορών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει την έννοια ότι ο όρος «διπλή φορολογία» που περιλαμβάνεται στη διάταξη αυτή δεν εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία το ίδιο εισόδημα υπόκειται στα φορολογικά καθεστώτα δύο κρατών μελών, αλλά τυγχάνει απαλλαγής από τον φόρο σε ένα από αυτά.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.


2      Όσον αφορά τη χρήση της έκφρασης «κυριαρχία όσον αφορά την άμεση φορολογία», βλ. απόφαση της 12ης Μαΐου 1998, Gilly (C‑336/96, EU:C:1998:221, σκέψη 48). Σημειώνω ότι το Δικαστήριο αναφέρεται, στο πλαίσιο αυτό, και στη «φορολογική αρμοδιότητα». Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 2015, Bukovansky (C‑241/14, EU:C:2015:766, σκέψεις 37 και 38), και της 14ης Νοεμβρίου 2006, Kerckhaert και Morres (C‑513/04, EU:C:2006:713, σκέψεις 19 έως 23).


3      Βλ., για παράδειγμα, Reimer, E., και Rust, A., Klaus Vogel on Double Taxation Conventions, 5η έκδ., Wolters Kluwer Law International, Alphen aan den Rijn, 2022, σ. 14, σημεία 2 και 3.


4      Κατά την αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1852 του Συμβουλίου, της 10ης Οκτωβρίου 2017, για τους μηχανισμούς επίλυσης φορολογικών διαφορών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2017, L 265, σ. 1) (στο εξής: οδηγία 2017/1852), «[ο]ι περιπτώσεις κατά τις οποίες περισσότερα του ενός κράτη μέλη ερμηνεύουν ή εφαρμόζουν διαφορετικά τις διατάξεις διμερών φορολογικών συμφωνιών ή συμβάσεων, περιλαμβανομένης της [σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης], μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρά φορολογικά εμπόδια για τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε διασυνοριακό επίπεδο [...]». Ο όρος «σύμβαση περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης» αναφέρεται στη σύμβαση για την εξάλειψη της διπλής φορολογίας σε περίπτωση διορθώσεως των κερδών συνδεδεμένων επιχειρήσεων (90/436/ΕΟΚ) (ΕΕ 1990, L 225, σ. 10).


5      Η αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2017/1852 προβλέπει ότι «[ο]ι υφιστάμενοι μηχανισμοί που προβλέπονται στις διμερείς φορολογικές συνθήκες και στη σύμβαση περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης ενδέχεται να μην επιτυγχάνουν την αποτελεσματική επίλυση των εν λόγω διαφορών σε εύθετο χρόνο σε όλες τις περιπτώσεις […]».


6      Σύμβαση μεταξύ της Δημοκρατίας της Λεττονίας και του Βασιλείου των Κάτω Χωρών για την αποφυγή της διπλής φορολογίας και την αποτροπή της φοροαποφυγής (Latvijas Vēstnesis, 1994, αριθ. 151), η οποία υπογράφηκε στη Χάγη στις 14 Μαρτίου 1994 και τέθηκε σε ισχύ στις 29 Ιανουαρίου 1995).


7      Στη συνέχεια διευκρινίζει ότι «ο όρος περιλαμβάνει, εν πάση περιπτώσει, τα περιουσιακά στοιχεία που αποτελούν εξαρτήματα ακινήτων, τα ζώα και τον εξοπλισμό που χρησιμοποιείται στη γεωργία και τη δασοκομία· τα δικαιώματα επί των οποίων εφαρμόζονται οι διατάξεις του γενικού δικαίου σχετικά με την ακίνητη περιουσία, τα κτίρια, την επικαρπία ακινήτων και τα δικαιώματα σε μεταβλητές ή σταθερές πληρωμές ως αντάλλαγμα για την εκμετάλλευση, ή το δικαίωμα εκμετάλλευσης, ορυκτών κοιτασμάτων, πηγών και άλλων φυσικών πόρων […]».


8      Σύμφωνα με την παράγραφο 1, σημείο 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 2, του νόμου περί φόρου εταιριών.


9      Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι οι προϋποθέσεις είναι οι ακόλουθες: i) η συμμετοχή στο κεφάλαιο είναι τουλάχιστον 5 %· και ii) η θυγατρική δεν κατέχεται απλώς και μόνο ως επένδυση χαρτοφυλακίου· iii) η θυγατρική υπόκειται σε εύλογο πραγματικό φορολογικό συντελεστή, βάσει των αρχών που ισχύουν στο ολλανδικό φορολογικό δίκαιο· ή iv) λιγότερο από το 50 % των περιουσιακών στοιχείων της θυγατρικής αποτελείται από λεγόμενα «παθητικά» περιουσιακά στοιχεία. Οι προϋποθέσεις αυτές δεν εξετάζονται ενδελεχέστερα στη διάταξη περί παραπομπής.


10      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 30ής Οκτωβρίου 2025, Attal et Associés (C‑321/24, EU:C:2025:836, σκέψη 27 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Επιτροπή κατά Βελγίου (Οδηγία 2016/1164 – Διπλή φορολόγηση) (C‑524/23, EU:C:2025:381, σημείο 1).


11      Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 12ης Μαρτίου 2026, Marhaux (C‑150/25, EU:C:2026:188, σκέψη 37 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία) και της 25ης Φεβρουαρίου 2021, Société Générale (C‑403/19, EU:C:2021:136, σκέψη 28 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2006, Kerckhaert και Morres (C‑513/04, EU:C:2006:713, σκέψεις 19 και 20).


12      Όπως εκτίθεται συνοπτικά στις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Mengozzi στην υπόθεση Αυστρία κατά Γερμανίας (C‑648/15, EU:C:2017:311, σημείο 48 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Βλ. επίσης απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2026, Επιτροπή κατά Βελγίου (Οδηγία 2016/1164 – Διπλή φορολόγηση) (C‑524/23, EU:C:2026:111, σκέψεις 100 και 101), η οποία αφορά μια περίπτωση στην οποία υφίσταται μέτρο εναρμόνισης.


13      OECD, Model Tax Convention on Income and on Capital 2017 (Full Version), OECD Publishing, 2019, σ. I-1, σημείο 1 (στο εξής: υπόδειγμα του ΟΟΣΑ του 2017). Βλ. επίσης «United Nations Model Tax Convention 2025», Ηνωμένα Έθνη, Νέα Υόρκη, 2025, σ. iv, σημείο 6 (στο εξής: υπόδειγμα του ΟΗΕ του 2025).


14      Όπως προκύπτει από τον πλήρη τίτλο των συμβάσεων αυτών, ο οποίος συχνά αναφέρεται στην εξάλειψη της διπλής φορολογίας και στην αποτροπή της φοροδιαφυγής (ή σε παρόμοιους όρους), όπως φαίνεται να συμβαίνει και στην περίπτωση της επίμαχης στην κύρια δίκη Σύμβασης και όπως αντανακλάται επίσης στην τροποποίηση του γενικού τίτλου των διαδοχικών υποδειγμάτων του ΟΟΣΑ. Βλ. υπόδειγμα του ΟΟΣΑ του 2017, σ. I‑7, σημείο 16.


15      Βλ. υπόδειγμα του ΟΟΣΑ του 2017, σ. I‑7, σημείο 16.1, M‑5 και M‑6, και υπόδειγμα του ΟΗΕ του 2025, σ. 104, σημείο 52. Βλ. επίσης πολυμερή σύμβαση για την εφαρμογή των μέτρων που σχετίζονται με τις φορολογικές συμφωνίες για την πρόληψη της διάβρωσης της φορολογικής βάσης και της μετατόπισης κερδών, η οποία εγκρίθηκε υπό την αιγίδα του ΟΟΣΑ το 2016 και αποσκοπεί στην τροποποίηση των υφιστάμενων φορολογικών συμβάσεων, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος της φοροδιαφυγής και της φοροαποφυγής.


16      Βλ., σχετικά με την πολυπλοκότητα των σχετικών εννοιών που χρησιμοποιούνται στις φορολογικές συμβάσεις, για παράδειγμα, Helminen, M., «General report on the notion of tax and the elimination of international double taxation or double non-taxation», Cahiers de droit fiscal international. Schriften zum internationalen Steuerrecht. Studies on international fiscal law, τόμος 101B, 2016, σ. 17 έως 76.


17      Μνημονεύεται στο σημείο 18 των παρουσών προτάσεων.


18      Μνημονεύεται στην υποσημείωση 4 των παρουσών προτάσεων.


19      Αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 2017/1852, η οποία μνημονεύεται στην υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων.


20      Σε σύγκριση, ειδικότερα, με τη σύμβαση περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης. Βλ. αιτιολογική σκέψη 7 της οδηγίας 2017/1852, κατά την οποία: «Ο βελτιωμένος μηχανισμός επίλυσης διαφορών θα πρέπει να βασίζεται στα υφιστάμενα συστήματα της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης. Ωστόσο, το πεδίο εφαρμογής της παρούσας οδηγίας θα πρέπει να είναι ευρύτερο από αυτό της σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης, το οποίο περιορίζεται αποκλειστικά στις διαφορές σχετικά με τις τιμές μεταβίβασης και τον καταλογισμό κερδών σε μόνιμη εγκατάσταση. […]». Βεβαίως, το πεδίο εφαρμογής των συγκεκριμένων διμερών φορολογικών συμβάσεων μπορεί να είναι ευρύτερο.


21      Σχολιαστές έχουν επιστήσει την προσοχή στις πιθανές συνέπειες που μπορεί να έχει η δυνατότητα εφαρμογής του Χάρτη. Βλ., για παράδειγμα, Kokott, J., «Taxpayers’ rights», European Taxation, Ιανουάριος 2020, τόμος 20, αριθ. 1, σ. 3 έως 7.


22      Η έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο – Έκθεση εφαρμογής σχετικά με την επανεξέταση της οδηγίας ΜΕΔ [COM(2024) 494 final της 28ης Οκτωβρίου 2024, σ. 1], αναγνωρίζει τα περιορισμένα δεδομένα που ήταν διαθέσιμα κατά τη στιγμή της σύνταξης της έκθεσης για την αξιολόγηση της λειτουργίας της οδηγίας 2017/1852. Βλ. επίσης CFE Fiscal Committee, «Opinion statement FC 3/2020 on the directive on tax dispute resolution mechanisms in the European Union», 20 Μαρτίου 2020.


23      Βλ., όσον αφορά το πρώτο στάδιο, άρθρο 3 της οδηγίας 2017/1852.


24      Βλ., όσον αφορά το δεύτερο στάδιο, άρθρο 4 της οδηγίας 2017/1852.


25      Άρθρο 6, παράγραφος 3, και άρθρο 14, παράγραφος 1, της οδηγίας 2017/1852. Χάριν πληρότητας, πρέπει να συμπληρώσω ότι, βάσει του άρθρου 6, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2017/1852, η υποχρέωση σύστασης συμβουλευτικής επιτροπής γεννάται και στην περίπτωση που η ένσταση απορρίφθηκε από τουλάχιστον μία από τις οικείες αρμόδιες αρχές, αλλά όχι από όλες (περίπτωση που δεν αφορά την υπό κρίση υπόθεση).


26      Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 3ης Σεπτεμβρίου 2026, Jautiva (C‑798/24, EU:C:2026:679, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Επισημαίνω ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 2017/1852, εκτός αν απαιτείται άλλως από τα συμφραζόμενα, κάθε όρος που δεν ορίζεται στην οδηγία αυτή έχει κατ’ ουσίαν την έννοια που του δίνεται κατά τον χρόνο αυτόν στο πλαίσιο της σχετικής φορολογικής σύμβασης ή, ελλείψει τέτοιου ορισμού, βάσει της νομοθεσίας του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους. Επειδή η επίμαχη εν προκειμένω έννοια ορίζεται στην οδηγία 2017/1852, πρέπει να ερμηνεύεται αυτοτελώς, όπως μόλις εξήγησα.


27      Υπόδειγμα του ΟΟΣΑ του 2017, σ. I‑1, σημείο 1. Στην ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή - Διπλή φορολόγηση στην ενιαία αγορά, CΟΜ(2011) 712 τελικό της 11ης Νοεμβρίου 2011, σ. 4, η διπλή φορολογία ορίζεται παρομοίως ως «η επιβολή συγκρίσιμων φόρων από δύο (ή περισσότερες) φορολογικές δικαιοδοσίες επί του ίδιου φορολογητέου εισοδήματος ή κεφαλαίου». Βλ. επίσης έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής, Impact assessment, το οποίο συνοδεύει το έγγραφο «Proposal for a Council directive on a double taxation Dispute resolution mechanism in the European Union, SWD (2016) 343 final της 25ης Οκτωβρίου 2016, σ. 5, σημείο 2.1., και σ. 62. Χάριν πληρότητας επισημαίνω ότι ο ορισμός που παρατίθεται στο σημείο 54 αναφέρεται στη λεγόμενη διεθνή διπλή φορολογία από νομική άποψη (που είναι κρίσιμη εν προκειμένω), η οποία διακρίνεται γενικά από τη διεθνή διπλή φορολογία από οικονομική άποψη, διότι με τη δεύτερη νοείται η περίπτωση κατά την οποία δύο διαφορετικά πρόσωπα υπόκεινται σε φόρο για το ίδιο εισόδημα ή κεφάλαιο [υπόδειγμα ΟΟΣΑ του 2017, σ. C(23)-1].


28      Βλ. επίσης αποφάσεις της 30ής Απριλίου 2020, Istituto nazionale della previdenza sociale (C‑168/19 και C‑169/19, EU:C:2020:338, σκέψη 17 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 12ης Μαΐου 1998, Gilly (C‑336/96, EU:C:1998:221, σκέψη 46).


29      Η υπογράμμιση δική μου.


30      Βλ. αιτιολογικές σκέψεις 2 και 6 της οδηγίας 2017/1852. Η αιτιολογική σκέψη 2 αναφέρει ότι «είναι αναγκαίο να υπάρχουν μηχανισμοί στην Ένωση οι οποίοι διασφαλίζουν την αποτελεσματική επίλυση των διαφορών που αφορούν την ερμηνεία και εφαρμογή των εν λόγω διμερών φορολογικών συνθηκών και της σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης, ειδικότερα δε των διαφορών που οδηγούν σε διπλή φορολογία». Κατά την αιτιολογική σκέψη 6 της οδηγίας 2017/1852, «[η] επίλυση διαφορών θα πρέπει να εφαρμόζεται για τη διαφορετική ερμηνεία και την εφαρμογή διμερών φορολογικών συνθηκών, καθώς και της σύμβασης περί διαδικασίας διαιτησίας της Ένωσης – ιδίως για τις διαφορετικές ερμηνείες και την εφαρμογή που έχουν ως αποτέλεσμα διπλή φορολογία […]».


31      Βλ, ιδίως, έγγραφο συνεδρίασης της Προεδρίας προς την Ομάδα Εργασίας για Φορολογικά Θέματα (Άμεση Φορολογία – Επίλυση Διαφορών) σχετικά με την οδηγία 2017/1852: συμβιβαστικό κείμενο για όλα τα άρθρα, εν όψει της συνεδρίασης της Ομάδας Εργασίας για Φορολογικά Θέματα (Άμεση Φορολογία – Επίλυση Διαφορών) στις 27 Απριλίου 2017, WK 4620/2017 INIT, της 21ης Απριλίου 2017, σχέδιο άρθρου 15, παράγραφος 7. Επισημαίνω ότι η οδηγία 2017/1852 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 115 ΣΛΕΕ, το οποίο ορίζει ότι, «[μ]ε την επιφύλαξη του άρθρου 114, το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα, σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία, και μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή, εκδίδει οδηγίες για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών, οι οποίες έχουν άμεση επίπτωση στην εγκαθίδρυση ή τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς».


32      Όσον αφορά τους φόρους που απαριθμούνται στο προταθέν παράρτημα Ι. Βλ. σχέδιο άρθρου 1 της πρότασης οδηγίας του Συμβουλίου για τους μηχανισμούς επίλυσης διαφορών διπλής φορολογίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, COM(2016) 686 final της 25ης Οκτωβρίου 2016.


33      Το σχέδιο άρθρου 1, τρίτο εδάφιο, της πρότασης που μνημονεύεται στην προηγούμενη υποσημείωση προέβλεπε ότι η μελλοντική οδηγία «δεν εφαρμόζεται σε εισοδήματα ή κεφάλαια που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής φοροαπαλλαγής ή για τα οποία ισχύει μηδενικός φορολογικός συντελεστής βάσει των εθνικών κανόνων».


34      Με την επιφύλαξη, ειδικότερα, της τροποποίησης που αφορά τον αρχικό ορισμό του πεδίου εφαρμογής του συστήματος επίλυσης διαφορών, όπως εφαρμόζεται στους φόρους που απαριθμούνται σε παράρτημα, όπως επισημάνθηκε στην υποσημείωση 32 των παρουσών προτάσεων.


35      Η αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας 2017/1852 αναφέρει ότι «[ε]ίναι ζωτικής σημασίας να θεσπιστεί ένα αποτελεσματικό και αποδοτικό πλαίσιο για την επίλυση φορολογικών διαφορών που να εξασφαλίζει ασφάλεια δικαίου και ευνοϊκό για τις επενδύσεις επιχειρηματικό περιβάλλον για την επίτευξη δίκαιων και αποδοτικών συστημάτων φορολόγησης στην Ένωση. […]». Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 1, η οποία μνημονεύεται στην υποσημείωση 4 των παρουσών προτάσεων, και αιτιολογικές σκέψεις 2 και 7, οι οποίες μνημονεύονται, αντίστοιχα, στις υποσημειώσεις 30 και 20 των παρουσών προτάσεων.


36      Κατά την αιτιολογική σκέψη 4 της οδηγίας, «[...] στο πνεύμα της εξασφάλισης δίκαιου φορολογικού συστήματος, είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί η ύπαρξη ολοκληρωμένων, αποτελεσματικών και βιώσιμων μηχανισμών επίλυσης διαφορών […]».