–

w imieniu rządu niemieckiego przez M. Hellmanna, T. Henzego oraz J. Mentgen, działających w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu rządu portugalskiego przez L. Ineza Fernandesa, M. Figueireda oraz M. Castelo-Branco, działających w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu rządu rumuńskiego przez A. Wellman oraz R.H. Radu, działających w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu Komisji Europejskiej przez E. Montaguti oraz G. von Rintelena, działających w charakterze pełnomocników,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 18 i 21 TFUE.

2

Wniosek ten został złożony w ramach postępowania zainicjowanego przez Mirceę Floriana Freitaga, a dotyczącego uznania w Niemczech oraz zapisu w rejestrze stanu cywilnego zmiany nazwiska na nazwisko nabyte zgodnie z prawem w Rumunii.

Ramy prawne

Istotne dla sprawy przepisy ustawy wprowadzającej kodeks cywilny

3

Artykuł 5 Einführungsgesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuch (ustawy wprowadzającej kodeks cywilny) z dnia 21 września 1994 r. (BGB1. 1994 I, s. 2494, sprostowanie BGBl. 1997 I, s. 1061) w brzmieniu obowiązującym w czasie właściwym dla okoliczności faktycznych sprawy w postępowaniu głównym (zwanej dalej „EGBGB”), zatytułowany „Status osobowy”, w ust. 1 zdania pierwsze i drugie stanowi:

4

Artykuł 10 EGBGB, zatytułowany „Nazwisko”, w ust. 1 stanowi:

5

Artykuł 48 EGBGB, zatytułowany „Wybór nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej”, stanowi:

Ustawa o zmianie nazwisk

6

W prawie niemieckim zmiana nazwiska podlega prawu publicznemu, a mianowicie procedurze przewidzianej w Gesetz über die Änderung von Familiennamen und Vornamen (NamÄndG) (ustawie o zmianie nazwisk i imion) z dnia 5 stycznia 1938 r. (RGBl. 1938 I, s. 9), zmienionej art. 54 ustawy z dnia 17 grudnia 2008 r. (BGBl. 2008 I, s. 2586) (zwanej dalej „ustawą o zmianie nazwisk”).

7

Paragraf 1 ustawy o zmianie nazwisk brzmi następująco:

8

Paragraf 3 ust. 1 tej ustawy stanowi:

9

Zgodnie z § 3 ust. 2 ustawy o zmianie nazwisk okoliczności sprawy istotne dla wydania decyzji powinny być oceniane z urzędu.

10

Na podstawie § 5 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk wniosek o zmianę nazwiska należy złożyć do organu administracyjnego niższego rzędu w okręgu, w którym wnioskodawca ma miejsce zamieszkania lub pobytu.

11

Punkt 27 ust. 1 Allgemeine Verwaltungsvorschrift zum Gesetz über die Änderung von Familiennamen und Vornamen (NamÄndVw) (ogólnego rozporządzenia administracyjnego w sprawie ustawy o zmianie nazwisk i imion) z dnia 11 sierpnia 1980 r., ostatnio zmienionego rozporządzeniem administracyjnym z dnia 11 lutego 2014 r. (BAnz. AT z dnia 18 lutego 2014 r., B2) (zwanego dalej „rozporządzeniem w sprawie ustawy o zmianie nazwisk”), ma następujące brzmienie:

12

Punkt 28 tego rozporządzenia stanowi:

13

Punkt 31 rzeczonego rozporządzenia stanowi:

14

Punkt 49 rozporządzenia w sprawie ustawy o zmianie nazwisk przewiduje:

15

Jeżeli właściwy organ administracyjny odmawia zmiany nazwiska, przeciwko takiej decyzji przysługują administracyjne środki zaskarżenia. Jeżeli natomiast właściwy organ administracyjny uwzględnia wniosek o zmianę nazwiska, dopilnowuje on, aby zmiana nazwiska została zaktualizowana lub stwierdzona w aktach stanu cywilnego.

Okoliczności sporu w postępowaniu głównym i pytanie prejudycjalne

16

Wnioskodawca w postępowaniu głównym urodził się w dniu 25 kwietnia 1986 r. w Rumunii pod nazwiskiem Pavel. Jest on dzieckiem obywateli rumuńskich Angeli Freitag i Viki Pavela i posiada obywatelstwo rumuńskie.

17

Jego rodzice rozwiedli się, a matka zawarła ponownie związek małżeński z obywatelem niemieckim o nazwisku Freitag.

18

Na mocy orzeczenia sądowego z dnia 21 maja 1997 r. pan Freitag przysposobił wnioskodawcę w postępowaniu głównym, który nabył w ten sposób obywatelstwo niemieckie i od tej pory nosi nazwisko Freitag.

19

Decyzją rady powiatowej w Braszowie (Rumunia) z dnia 9 lipca 2013 r. nazwisko wnioskodawcy w postępowaniu głównym zostało na jego wniosek ponownie zmienione na Pavel. W trakcie postępowania w sprawie zmiany nazwiska w Rumunii wnioskodawca w postępowaniu głównym miał zwykłe miejsce pobytu w Niemczech.

20

Następnie zwrócił się on do Standesamt der Stadt Wuppertal (urzędu stanu cywilnego w Wuppertalu, Niemcy), przedkładając swój nowy rumuński paszport wystawiony na nazwisko Pavel, i wniósł o uznanie zmiany nazwiska również na gruncie prawa niemieckiego oraz o odpowiednie uzupełnienie wpisu w aktach stanu cywilnego.

21

Urząd stanu cywilnego w Wuppertalu i Oberbürgermeister der Stadt Wuppertal (burmistrz Wuppertalu), działający jako niższy organ kontroli stanu cywilnego, przedłożyli sprawę do oceny Amtsgericht Wuppertal (sądowi rejonowemu w Wuppertalu) w związku z wątpliwościami dotyczącymi możliwości dokonania kolejnego wpisu w aktach stanu cywilnego.

22

Zdaniem sądu odsyłającego, skoro wnioskodawca w postępowaniu głównym miał w czasie trwania w Rumunii postępowania w sprawie zmiany nazwiska zwykłe miejsce pobytu w Niemczech, zastosowanie art. 48 EGBGB nie jest możliwe, ponieważ przepis ten uzależnia prawo wyboru, poprzez złożenie oświadczenia w urzędzie stanu cywilnego, nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim Unii od warunku, aby przedmiotowe nazwisko zostało nabyte podczas zwykłego pobytu w owym innym państwie członkowskim, który to warunek nie został spełniony w niniejszym przypadku.

23

Sąd odsyłający wskazuje, że zastosowanie w drodze analogii art. 48 EGBGB nie jest również możliwe. Z dokumentów dotyczących procedury legislacyjnej wynika, że ustawodawca zamierzał w szczególności wdrożyć wymogi określone w wyroku z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul (C‑353/06, EU:C:2008:559), oraz że miał on świadomość, iż przepis ten nie obejmuje wszystkich możliwych sytuacji dotyczących rozbieżności w nazwiskach.

24

W konsekwencji sąd odsyłający zastanawia się, czy art. 18 i 21 TFUE nakładają obowiązek uznania zmiany nazwiska dokonanej w innym państwie członkowskim, gdy zainteresowany nie ma miejsca zwykłego pobytu w owym innym państwie członkowskim, jednak ze względu na swe podwójne obywatelstwo posiada innego rodzaju powiązanie z tym państwem.

25

W tych okolicznościach Amtsgericht Wuppertal (sąd rejonowy w Wuppertalu) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

W przedmiocie pytania prejudycjalnego

Uwagi wstępne

26

Tytułem wstępu należy wskazać, że sąd odsyłający – zmierzając poprzez swoje pytanie do ustalenia, czy art. 18 i 21 TFUE stoją na przeszkodzie temu, aby właściwe organy państwa członkowskiego mogły odmówić uznania nazwiska nabytego zgodnie z prawem przez obywatela tego państwa członkowskiego w innym państwie członkowskim, którego obywatelstwo również posiada, podczas gdy nie miał on w tym innym państwie członkowskim zwykłego miejsca zamieszkania – opiera się na art. 48 EGBGB.

27

Należy zauważyć, że we wniosku sąd odsyłający wspomina również o tym, że istnieje – co podkreślają także rząd niemiecki i Komisja Europejska – odrębna procedura prawa publicznego, przewidziana ustawą o zmianie nazwisk i pozwalająca na złożenie do właściwego organu administracyjnego wniosku o zmianę nazwiska.

28

Ta procedura w trybie ustawy o zmianie nazwisk ma zdaniem rządu niemieckiego zastosowanie w sytuacji takiej jak sytuacja wnioskodawcy w postępowaniu głównym, ponieważ nawet jeżeli art. 48 EGBGB co do zasady stosuje się do tego wnioskodawcy, to jednak wnioskodawca ów nie spełnia wymaganej przez ten przepis przesłanki zwykłego pobytu w innym państwie członkowskim. Zdaniem rządu niemieckiego procedura w trybie ustawy o zmianie nazwisk pozwala osobie znajdującej się w sytuacji porównywalnej z sytuacją wnioskodawcy w postępowaniu głównym na uzyskanie prawa do noszenia nazwiska otrzymanego na podstawie prawa innego państwa członkowskiego poprzez złożenie stosownego wniosku do właściwego organu administracyjnego.

29

W ramach procedury współpracy między sądami krajowymi i Trybunałem zadaniem Trybunału jest udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. Mając to na uwadze, Trybunał musi w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania (zob. w szczególności wyrok z dnia 19 września 2013 r., Betriu Montull, C‑5/12, EU:C:2013:571, pkt 40).

30

W tym stanie rzeczy pytanie postawione przez sąd odsyłający należy rozumieć w ten sposób, że zmierza ono zasadniczo do ustalenia, czy wykładni art. 18 i 21 TFUE trzeba dokonywać w taki sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by urząd stanu cywilnego państwa członkowskiego mógł odmówić uznania i wpisania do akt stanu cywilnego nazwiska nabytego zgodnie z prawem przez obywatela tego państwa członkowskiego w innym państwie członkowskim, którego obywatelstwo również posiada, i które to nazwisko odpowiada jego nazwisku rodowemu, na podstawie przepisu prawa krajowego uzależniającego możliwość domagania się takiego zapisu poprzez złożenie oświadczenia w urzędzie stanu cywilnego od przesłanki nabycia tego nazwiska podczas zwykłego pobytu w tym innym państwie członkowskim, podczas gdy inne przepisy prawa krajowego pozwalają temu samemu obywatelowi na złożenie wniosku o zmianę nazwiska do innego organu, któremu przy rozpatrywaniu tego wniosku przysługują uprawnienia dyskrecjonalne.

31

Należy dodać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału art. 21 TFUE obejmuje nie tylko prawo do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich, lecz również zakaz wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową. W konsekwencji sytuację wnioskodawcy w postępowaniu głównym należy zbadać w świetle tego jedynie przepisu (wyrok z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn, C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 65; zob. analogicznie wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 34).

W przedmiocie zakresu stosowania prawa Unii

32

Na wstępie należy ustalić, czy sytuacja wnioskodawcy w postępowaniu głównym mieści się w przedmiotowym zakresie zastosowania prawa Unii, a w szczególności norm, które dotyczą wykonywania przez obywatela Unii przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się i które zakazują dyskryminacji.

33

Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że chociaż na obecnym etapie rozwoju prawa Unii przepisy regulujące zapis nazwiska w aktach stanu cywilnego należą do kompetencji państw członkowskich, państwa te są jednak zobowiązane do wykonywania omawianej kompetencji zgodnie z prawem Unii, a w szczególności z postanowieniami traktatu FUE dotyczącymi przyznanej każdemu obywatelowi Unii swobody przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich (wyroki: z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello, C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 25; z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul, C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 16; z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn‑Wittgenstein, C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 38, 39; z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn, C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 63; a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 32).

34

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w przypadku osób będących obywatelami jednego państwa członkowskiego i przebywających legalnie na terytorium innego państwa członkowskiego istnieje związek z prawem Unii (wyrok z dnia 2 października 2003 r., Garcia Avello, C‑148/02, EU:C:2003:539, pkt 27). Tak jest w sytuacji wnioskodawcy w postępowaniu głównym, który posiada obywatelstwo rumuńskie i przebywa na terytorium Republiki Federalnej Niemiec, której obywatelstwo również posiada.

W przedmiocie istnienia ograniczenia swobodnego przemieszczania się w rozumieniu art. 21 TFUE

35

Należy przypomnieć, że Trybunał wielokrotnie orzekał, iż uregulowanie krajowe, które stawia w gorszej sytuacji niektórych obywateli danego kraju z tego tylko powodu, że skorzystali oni ze swobody przemieszczania się i pobytu w innym państwie członkowskim, stanowi ograniczenie swobód gwarantowanych każdemu obywatelowi Unii przez art. 21 ust. 1 TFUE (wyroki: z dnia 14 października 2008 r., Grunkin i Paul, C‑353/06, EU:C:2008:559, pkt 21; z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein, C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 53; z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn, C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 68; a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 36).

36

Z orzecznictwa Trybunału wynika również, że odmowa uznania przez organy państwa członkowskiego nazwiska obywatela tego państwa – który skorzystał z przysługującego mu prawa do swobodnego przemieszczania się i posiada również obywatelstwo innego państwa członkowskiego – w brzmieniu określonym w tym ostatnim państwie członkowskim, może ograniczać wykonywanie ustanowionego w art. 21 TFUE prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. Rozbieżność pomiędzy dwoma nazwiskami stosowanymi w odniesieniu do tej samej osoby może bowiem prowadzić do nieporozumień i niedogodności (zob. podobnie wyrok z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 37).

37

W tej kwestii należy przypomnieć, że wiele czynności życia codziennego zarówno w dziedzinie publicznej, jak i w dziedzinie prywatnej wymaga przedstawienia dowodu własnej tożsamości, a ponadto, w wypadku rodziny, dowodu związków rodzinnych istniejących między różnymi jej członkami (wyroki: z dnia 12 maja 2011 r., Runevič-Vardyn i Wardyn, C‑391/09, EU:C:2011:291, pkt 73; a także z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 43).

38

Po stronie obywatela posiadającego obywatelstwo dwóch państw członkowskich, jak ma to miejsce w przypadku wnioskodawcy w postępowaniu głównym, istnieje bez wątpienia konkretne ryzyko – z powodu posiadania dwóch nazwisk, mianowicie Pavel i Freitag – konieczności wyeliminowania wątpliwości co do jego tożsamości oraz autentyczności przedstawianych przez niego dokumentów lub prawdziwości zawartych w nich danych, co, jak stwierdził Trybunał, jest okolicznością mogącą stanowić przeszkodę w wykonywaniu prawa ustanowionego w art. 21 TFUE (zob. wyroki: z dnia 22 grudnia 2010 r., Sayn-Wittgenstein, C‑208/09, EU:C:2010:806, pkt 70; z dnia 2 czerwca 2016 r., Bogendorff von Wolffersdorff, C‑438/14, EU:C:2016:401, pkt 40).

39

W konsekwencji odmowa ze strony urzędu stanu cywilnego państwa członkowskiego uznania i wpisania do akt stanu cywilnego nazwiska nabytego zgodnie z prawem przez obywatela tego państwa członkowskiego w innym państwie członkowskim, którego obywatelstwo również posiada, na podstawie przepisu prawa krajowego uzależniającego możliwość domagania się takiego wpisu poprzez złożenie oświadczenia w urzędzie stanu cywilnego od przesłanki nabycia tego nazwiska podczas zwykłego pobytu w tym innym państwie członkowskim, może ograniczać wykonywanie ustanowionego w art. 21 TFUE prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich.

40

Rząd niemiecki podkreśla jednak, że skoro prawo niemieckie obejmuje inne podstawy prawne w celu dokonania zmiany nazwiska na wniosek zainteresowanego, a mianowicie właściwe przepisy ustawy o zmianie nazwisk, to w swobodnym przemieszczaniu się osób nie istnieje przeszkoda, która mogłaby powstać w wyniku rozbieżności w nazwiskach. O ile bowiem § 3 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk uzależnia taką zmianę od warunku, że ową zmianę uzasadnia istotny powód, o tyle z pkt 49 rozporządzenia w sprawie ustawy o zmianie nazwisk wynika zdaniem tego rządu, że powodem takim może być wyeliminowanie rozbieżności w nazwiskach w przypadku obywateli niemieckich posiadających podwójne obywatelstwo. Tak więc w sytuacji takiej jak ta w sprawie w postępowaniu głównym zainteresowany może uzyskać zmianę nazwiska zgodnie z prawem przyjętego w innym państwie członkowskim, składając w trybie ustawy o zmianie nazwisk wniosek do właściwego organu administracji.

41

W tej kwestii należy zauważyć, że aby niemieckie uregulowanie w sprawie nazwiska, traktowane jako całość, mogło zostać uznane za zgodne z prawem Unii, konieczne jest, by przepisy lub postępowanie krajowe umożliwiające złożenie wniosku o zmianę nazwiska nie czyniły niemożliwym lub nadmiernie utrudnionym wykonywania uprawnień przyznanych w art. 21 TFUE. Z punktu widzenia prawa Unii co do zasady jest mało istotne, na podstawie jakiego przepisu lub jakiej wewnętrznej procedury wnioskodawca może dochodzić swoich praw związanych z jego nazwiskiem.

42

Wobec braku uregulowania Unii w dziedzinie zmiany nazwiska to do wewnętrznego porządku prawnego każdego z państw członkowskich należy bowiem określenie szczegółowych zasad przewidzianych prawem krajowym i służących zapewnieniu ochrony praw jednostek wywodzonych z prawa Unii, przy czym, po pierwsze, zasady te nie mogą być mniej korzystne aniżeli te służące realizacji praw wywodzonych z krajowego porządku prawnego (zasada równoważności) oraz, po drugie, nie mogą one uczynić wykonywania w praktyce praw przyznanych przez porządek prawny Unii niemożliwym ani nadmiernie utrudnionym (zasada skuteczności) (zob. w szczególności analogicznie wyroki: z dnia 12 września 2006 r., Eman i Sevinger, C‑300/04, EU:C:2006:545, pkt 67; z dnia 3 lipca 2014 r., Kamino International Logistics i Datema Hellmann Worldwide Logistics, C‑129/13 i C‑130/13, EU:C:2014:2041, pkt 75; a także z dnia 8 marca 2017 r., Euro Park Service, C‑14/16, EU:C:2017:177, pkt 36).

43

Do sądu krajowego należy dokonanie oceny, czy możliwe jest wdrożenie przez ów sąd praw przyznanych przez art. 21 TFUE oraz przyznanie prawa do uznania nazwiska nabytego w okolicznościach takich jak te w sprawie w postępowaniu głównym lub, jeśli jest taka konieczność, skorzystanie przez wnioskodawcę w postępowaniu głównym z procedury prawa publicznego przewidzianej w ustawie o zmianie nazwisk.

44

Jak wskazano w pkt 40 niniejszego wyroku, rząd niemiecki twierdzi, że wyeliminowanie rozbieżności w nazwiskach stanowi „poważny powód” w rozumieniu § 3 ust. 1 ustawy o zmianie nazwisk. Ponadto wykonywanie praw przez obywatela takiego jak wnioskodawca w postępowaniu głównym na podstawie art. 21 TFUE nie może podlegać zakwestionowaniu w wyniku uprawnień dyskrecjonalnych przysługujących właściwym organom niemieckim.

45

W tej kwestii należy zaznaczyć, że takie uprawnienia dyskrecjonalne powinny być przez właściwe organy wykonywane w sposób zapewniający pełną skuteczność art. 21 TFUE.

46

W szczególności konieczne jest, by procedura istniejąca w prawie niemieckim i mająca na celu umożliwienie zmiany nazwiska mogła zagwarantować, że istnienie „poważnego powodu” mogło zostać uwzględnione w okolicznościach takich jak okoliczności sprawy w postępowaniu głównym, gdy zainteresowany wykazuje z innym państwem członkowskim, w którym nabył nazwisko, związek inny niż zwykły pobyt – na przykład obywatelstwo – co umożliwi uznanie nazwiska nabytego w innym państwie członkowskim.

47

Na postawione pytanie należy zatem udzielić następującej odpowiedzi: wykładni art. 21 TFUE należy dokonywać w ten sposób, że postanowienie to stoi na przeszkodzie temu, by urząd stanu cywilnego państwa członkowskiego mógł odmówić uznania i wpisania do akt stanu cywilnego nazwiska nabytego zgodnie z prawem przez obywatela tego państwa członkowskiego w innym państwie członkowskim, którego obywatelstwo również posiada, i które to nazwisko odpowiada jego nazwisku rodowemu, na podstawie przepisu prawa krajowego uzależniającego możliwość uzyskania takiego wpisu poprzez złożenie oświadczenia w urzędzie stanu cywilnego od przesłanki nabycia tego nazwiska podczas zwykłego pobytu w tym innym państwie członkowskim, chyba że w prawie krajowym istnieją inne przepisy umożliwiające skuteczne uznanie tego nazwiska.

W przedmiocie kosztów

48

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.