I.

Wprowadzenie

1.

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Conseil d’État (radę stanu, Francja) dotyczy systemu „European Aviation Network” (europejska sieć lotnicza, zwanego dalej „systemem EAN”) wdrożonego przez Inmarsat Ventures SE, dawniej Inmarsat Ventures Ldt (zwaną dalej „spółką Inmarsat”), który ma dostarczać łączność internetową dla samolotów przelatujących nad terytorium Unii.

2.

Wniosek ten wpisuje się w ramy wniesionej przez Eutelsat SA skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Autorité de régulation des communications électroniques et des postes (urzędu regulacji komunikacji elektronicznej i poczty, zwanego dalej „ARCEP”) zezwalającej spółce Inmarsat na wykorzystywanie uzupełniających elementów naziemnych w ramach systemu EAN.

3.

Ta decyzja ARCEP została wydana w następstwie decyzji 2009/449/WE ( 2 ), w której Komisja wybrała spółki Inmarsat i Solaris Mobile Limited jako operatorów systemów satelitarnej komunikacji ruchomej upoważnionych do korzystania z pasma częstotliwości 2 GHz, zgodnie z decyzją 2007/98/WE ( 3 ) i decyzją nr 626/2008/WE ( 4 ).

4.

W istocie pytania przedstawione przez sąd odsyłający zmierzają do ustalenia, czy system EAN wdrożony przez Inmarsat, a w szczególności element naziemny tego systemu, jest zgodny z kryteriami ustanowionymi w decyzji nr 626/2008.

5.

Zaproponuję Trybunałowi udzielenie twierdzącej odpowiedzi na te pytania.

II.

Ramy prawne

A.

Decyzja 2007/98

6.

Artykuł 1 decyzji 2007/98/WE stanowi:

7.

Zgodnie z art. 2 tej decyzji „systemy dostarczające satelitarne usługi komunikacji ruchomej” są to systemy zdolne do świadczenia usług radiokomunikacyjnych między ruchomą stacją naziemną i jedną lub kilkoma stacjami kosmicznymi, lub między ruchomymi stacjami naziemnymi za pośrednictwem jednej lub kilku stacji kosmicznych, lub też między ruchomą stacją naziemną i jedną lub kilkoma uzupełniającymi stacjami naziemnymi o stałej lokalizacji.

8.

Artykuł 3 rzeczonej decyzji stanowi:

B.

Decyzja nr 626/2008

9.

Artykuł 1 ust. 1 decyzji nr 626/2008 ma następujące brzmienie:

10.

Artykuł 2 ust. 2 tej decyzji stanowi:

C.

Decyzja 2009/449

11.

W wykonaniu decyzji nr 626/2008 Komisja wybrała w drodze decyzji 2009/449 spółki Inmarsat i Solaris Mobile Limited jako operatorów systemów satelitarnej komunikacji ruchomej upoważnionych do korzystania z pasma częstotliwości 2 GHz, zgodnie z decyzją 2007/98.

III.

Spór w postępowaniu głównym, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

12.

Decyzją nr 2014-1257 z dnia 21 października 2014 r. ARCEP wydał spółce Inmarsat zezwolenie na wykorzystanie częstotliwości określonych w decyzji 2009/449 na obszarze Francji metropolitalnej.

13.

Decyzją nr 2018-0001 z dnia 22 lutego 2018 r. ARCEP udzielił spółce Inmarsat zezwolenia na eksploatację uzupełniających elementów naziemnych systemu satelitarnej komunikacji ruchomej.

14.

Spółka Eutelsat wniosła do Conseil d’État skargę o stwierdzenie nieważności tej drugiej decyzji. Spółki Viasat Inc. i Viasat UK Ltd (zwane dalej łącznie „spółkami Viasat”) przystąpiły do postępowania głównego w charakterze interwenientów popierających tę skargę.

15.

Z informacji przedstawionych przez ten sąd wynika, że spółka Inmarsat zamierza wykorzystać zezwolenie udzielone w decyzji 2009/449 dla celów rozwoju systemu EAN.

16.

System EAN umożliwia zapewnienie usług komunikacji ruchomej w samolotach poprzez wykorzystanie przekazu satelitarnego, odbieranego przez terminal usytuowany w górnej części kadłuba samolotu, oraz przekazu za pośrednictwem uzupełniających elementów naziemnych rozmieszczonych na terytorium Unii, odbieranego przez terminal usytuowany w dolnej części kadłuba samolotu. Całość tego przekazu odbywa się za pośrednictwem pasma częstotliwości przydzielonego spółce Inmarsat decyzją 2009/449. System ten wykorzystuje satelitę uruchomionego w dniu 29 sierpnia 2017 r.

17.

Na poparcie skargi o stwierdzenie nieważności wniesionej do sądu odsyłającego Eutelsat przedstawiła szereg argumentów mających na celu wykazanie, że system EAN wdrożony przez spółkę Inmarsat jest niezgodny z przepisami decyzji nr 626/2008, co pociąga za sobą nieważność decyzji ARCEP z dnia 22 lutego 2018 r.

18.

Conseil d’État (rada stanu), po stwierdzeniu, że argumenty te wywołują szereg trudności przy dokonywaniu wykładni prawa Unii, postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

19.

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym z dnia 28 czerwca 2019 r. został zarejestrowany w sekretariacie Trybunału w dniu 8 lipca 2019 r.

20.

Spółki Eutelsat, Inmarsat, Viasat, rządy francuski, belgijski i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Europejska przedstawiły uwagi na piśmie i odpowiedziały na piśmie na szereg pytań zadanych przez Trybunał.

IV.

Analiza

21.

Z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że skarga wniesiona do sądu odsyłającego przez Eutelsat i popierana przez spółkę Viasat jest jedną z wielu skarg wniesionych do sądów Unii ( 5 ), a także do sądów krajowych w szczególności w Zjednoczonym Królestwie, w Niemczech, we Włoszech, w Hiszpanii i w Belgii, w których strony te zmierzają do uniemożliwienia spółce Inmarsat używania pasma częstotliwości 2 GHz za pomocą uzupełniających elementów naziemnych.

22.

W ramach niniejszej sprawy do Trybunału zwrócono się w istocie o zbadanie trzech argumentów przedstawionych przez Eutelsat w celu zakwestionowania ważności zezwolenia udzielonego spółce Inmarsat przez ARCEP na wykorzystanie uzupełniających elementów naziemnych we Francji, których analiza wymaga dokonania wykładni przepisów prawa Unii. Te trzy argumenty odpowiadają trzem pytaniom przedstawionym przez sąd odsyłający.

23.

W pierwszej kolejności, Eutelsat utrzymuje, że w systemie takim jak wdrożony przez spółkę Inmarsat system EAN terminal usytuowany w dolnej części kadłuba samolotu w celu komunikowania się z uzupełniającymi elementami naziemnymi nie stanowi „ruchomej stacji naziemnej”, wobec czego elementy te nie stanowią integralnej części „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej” w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008.

24.

W drugiej kolejności, Eutelsat twierdzi, że elementy naziemne nie mogą, ze względu na ich dominujące znaczenie w systemie takim jak system EAN, zostać uznane za „uzupełniające”, w związku z czym system ten nie jest „systemem satelitarnej komunikacji ruchomej” w rozumieniu ww. przepisu.

25.

W trzeciej kolejności Eutelsat twierdzi, że władze krajowe nie mogą udzielić spółce Inmarsat zezwolenia na eksploatację uzupełniających elementów naziemnych na ich terytorium ze względu na to, że spółka ta nie wypełniła zobowiązań zapewnienia zasięgu na określonym obszarze w dniu przewidzianym w art. 4 ust. 1 lit. c) ppkt (ii) decyzji nr 626/2008.

26.

W dalszej części mojej opinii przedstawię powody, dla których uważam, że należy oddalić wszystkie argumenty podniesione przez Eutelsat. Innymi słowy, zaproponuję Trybunałowi, aby odpowiedział na przedstawione pytania w ten sposób, że właściwe przepisy prawa Unii nie podważają ważności udzielonego spółce Inmarsat zezwolenia na wykorzystywanie uzupełniających elementów naziemnych we Francji.

A.

W przedmiocie pojęć „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej” i „ruchomej stacji naziemnej” w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 (pytanie pierwsze)

27.

Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 należy interpretować w ten sposób, że w systemie takim jak system EAN będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uzupełniające elementy naziemne komunikują się z „ruchomą stacją naziemną”, a tym samym stanowią integralną część „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej”, jeśli system ten obejmuje dwa odrębne terminale odbiorcze, połączone za pomocą sterownika komunikacyjnego, przy czym pierwszy z nich został umieszczony w górnej części kadłuba samolotu i komunikuje się z satelitą, a drugi został umieszczony w dolnej części kadłuba samolotu i komunikuje się z uzupełniającymi elementami naziemnymi.

28.

Spółki Eutelsat i Viasat zaproponowały udzielenie na to pytanie odpowiedzi przeczącej, w przeciwieństwie do spółki Inmarsat, rządów francuskiego, belgijskiego i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisji.

29.

Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy rozpocząć analizę od brzmienia art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008. Przepis ten definiuje „systemy satelitarnej komunikacji ruchomej” jako „sieci komunikacji elektronicznej i związane z nimi urządzenia”, zdolne do świadczenia trzech rodzajów usług radiokomunikacyjnych:

–

między ruchomą stacją naziemną i jedną lub kilkoma stacjami kosmicznymi; lub

–

między ruchomymi stacjami naziemnymi za pośrednictwem jednej lub kilku stacji kosmicznych; lub

–

między ruchomą stacją naziemną i jednym lub kilkoma uzupełniającymi elementami naziemnymi o stałej lokalizacji.

30.

Przedstawione pytania drugie i trzecie dotyczą trzeciego typu usług radiokomunikacyjnych, między ruchomą stacją naziemną i uzupełniającymi elementami naziemnymi.

31.

Na wstępie uważam za użyteczne wyjaśnienie znaczenia terminów „ruchome”, „naziemne”, „kosmiczne” i „satelitarne” używanych do opisu tych usług radiokomunikacyjnych.

32.

Podobnie jak wszystkie strony, które przedstawiły uwagi, nie mam zastrzeżeń co do tego, aby kierować się w tym względzie definicjami ustanowionymi w Regulaminie Radiokomunikacyjnym przyjętym przez Światową Konferencję Radiokomunikacyjną z 1995 r. (zwanym dalej „Regulaminem Radiokomunikacyjnym”) ( 6 ). W odniesieniu do tych terminów rozważanych z osobna nie ma bowiem sprzeczności między tym regulaminem a decyzją nr 626/2008.

33.

Pragnę przede wszystkim zauważyć, że w wielu przepisach decyzji 2007/98 i decyzji nr 626/2008 użyto wyrażenia „stacja kosmiczna” i terminu „satelita” w sposób prawie zamienny, a przynajmniej bez wyjaśnienia związku między tymi dwoma pojęciami ( 7 ). Jakkolwiek różnica ta nie jest decydująca dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym, to jednak pragnę uściślić, że w tym kontekście prawnym pojęcie „stacji kosmicznej” wydaje mi się wymagać obecności nie tylko satelity, ale również niektórych uzupełniających elementów technicznych; innymi słowy, pojęcie to ma węższy zakres znaczeniowy niż pojęcie „satelita” ( 8 ). W ramach sporu w postępowaniu głównym bezsporne jest, że system EAN obejmuje stację kosmiczną, jak tego wymaga art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 ( 9 ).

34.

Następnie stacja „ziemska” jest „umieszczona na powierzchni Ziemi lub w głównej części atmosfery naziemnej” ( 10 ). Stację umieszczoną na samolocie, jak w systemie EAN, należy uznać za stację naziemną.

35.

Wreszcie „ruchoma” stacja naziemna jest w szczególności „przeznaczona do używania w ruchu lub w czasie postojów w nieokreślonych punktach” ( 11 ). Pierwsze z zadanych pytań dotyczy właśnie tego pojęcia „ruchomej stacji naziemnej”.

36.

Wyjaśniwszy powyższe, mogę teraz zbadać argumentację przedstawioną przez spółkę Eutelsat i popieraną przez spółkę Viasat zarówno przed Trybunałem, jak i przed sądem odsyłającym, która dotyczy trzeciej kategorii usług radiokomunikacyjnych opisanej w art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008, a mianowicie między ruchomą stacją naziemną i uzupełniającymi elementami naziemnymi.

37.

Spółki Eutelsat i Viasat dążą w istocie do wykazania, że uzupełniające elementy naziemne nie łączą się z ruchomą stacją naziemną w systemie takim jak system EAN rozpatrywany w sporze w postępowaniu głównym, w związku z czym nie stanowią one integralnej części „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej” w rozumieniu tego przepisu.

38.

Nie zgadzam się z tym rozumowaniem.

39.

Sylogizm zaproponowany przez spółki Eutelsat i Viasat można streścić w następujący sposób. Pojęcie „ruchomej stacji naziemnej” wymaga, aby taka stacja była zdolna do komunikowania się z satelitą ( 12 ) (przesłanka większa). System EAN komunikuje się z uzupełniającymi elementami naziemnymi dzięki terminalowi umieszczonemu w dolnej części kadłuba samolotu, stanowiącemu niezależną stację, która nie jest zdolna do komunikowania się z satelitą (przesłanka mniejsza). W konsekwencji uzupełniające elementy naziemne wykorzystywane w ramach systemu EAN nie komunikują się z ruchomą stacją naziemną, a zatem nie stanowią integralnej części systemu satelitarnej komunikacji ruchomej.

40.

Moim zdaniem argumentacja ta jest dotknięta dwiema nieusuwalnymi wadami, dotyczącymi, odpowiednio, przesłanki większej i przesłanki mniejszej tego sylogizmu.

41.

W pierwszej kolejności, wbrew temu, co twierdzą spółki Eutelsat i Viasat, pojęcie „ruchomej stacji naziemnej” w rozumieniu decyzji nr 626/2008 nie wymaga, aby taka stacja była zdolna do komunikowania się z satelitą. Przypominam w tym względzie, że pojęcie to nie zostało wyraźnie zdefiniowane przez prawodawcę Unii.

42.

Strony te wywodzą ów wymóg z Regulaminu Radiokomunikacyjnego. W kontekście tego regulaminu z jego art. 1.63 i 1.68 można bowiem wywnioskować, że każda ruchoma stacja naziemna komunikuje się albo ze stacją kosmiczną, albo z inną ruchomą stacją naziemną za pomocą obiektu w kosmosie ( 13 ).

43.

Jednakże – jak słusznie zauważyła spółka Inmarsat – żaden element decyzji nr 626/2008 ( 14 ), ani też decyzji 2007/98, nie wskazuje na to, że definicje zawarte w Regulaminie Radiokomunikacyjnym należy w całości przenieść na grunt tych decyzji.

44.

Co się tyczy dokładniej pojęcia „ruchomej stacji naziemnej”, moim zdaniem istnieje powód kategorycznie sprzeciwiający się takiej transpozycji. Jak podkreśliła Komisja, pojęcie „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej” zdefiniowane w art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 nie odpowiada pojęciu „służby ruchomej satelitarnej” zawartemu w art. 1.25 Regulaminu Radiokomunikacyjnego ( 15 ).

45.

Aby dobrze zrozumieć różnice pomiędzy tymi dwoma pojęciami, należy rozróżnić cztery kategorie łączności.

46.

Jak wynika z tabeli powyżej, art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 ma zakres jednocześnie węższy (ponieważ nie obejmuje łączności między stacjami kosmicznymi) i szerszy (ponieważ obejmuje łączność między ruchomą stacją naziemną a uzupełniającymi elementami naziemnymi) niż art. 1.25 Regulaminu Radiokomunikacyjnego.

47.

I tak, zważywszy, że Regulamin Radiokomunikacyjny nie przewiduje łączności między ruchomą stacją naziemną a uzupełniającymi elementami naziemnymi, które właśnie stanowią przedmiot niniejszej sprawy, definicje, które rozporządzenie to ustanawia w tym względzie, nie mogą zostać przeniesione na grunt art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008.

48.

Jeśli oprzeć się na przepisach decyzji nr 626/2008, jest jasne, że „system satelitarnej komunikacji ruchomej”, o którym mowa w art. 2 ust. 2 lit. a) tej decyzji, musi nieuchronnie obejmować przynajmniej jedną ruchomą stację naziemną zdolną do porozumiewania się ze stacją kosmiczną. Wynika to z ostatniego zdania tego przepisu, zgodnie z którym w skład takiego systemu powinna wchodzić „co najmniej jedna stacja kosmiczna”, jak również z samej nazwy tego systemu, która zakłada obecność „satelity”.

49.

Jednakże wymóg ten nie wyklucza, że w skład takiego systemu wchodzą również inne ruchome stacje naziemne, które mają komunikować się z uzupełniającymi elementami naziemnymi, ale nie są jednak zdolne do komunikowania się z satelitą.

50.

Innymi słowy, o ile bezsporne jest, że system satelitarnej komunikacji ruchomej powinien obejmować jedną ruchomą stację naziemną zdolną do porozumiewania się z satelitą, o tyle nie ma żadnego powodu, by uznać, na podstawie definicji zawartych w decyzji nr 626/2008, że wszystkie ruchome stacje naziemne włączone w ten system muszą być zdolne do komunikowania się z satelitą.

51.

Tak więc argumentację spółek Eutelsat i Viasat, streszczoną w pkt 39 niniejszej opinii, należy oddalić już na tej pierwszej podstawie. Wbrew temu, co twierdziły te strony, stacja komunikująca się z uzupełniającymi elementami naziemnymi może zostać zakwalifikowana jako „ruchoma stacja naziemna” w rozumieniu art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008, nawet w braku możliwości komunikowania się z satelitą.

52.

W drugiej kolejności, nawet przy założeniu, że Trybunał stwierdzi, iż każda „ruchoma stacja naziemna” musi być zdolna do komunikowania się z satelitą, argumentacja Eutelsat i Viasat jest nadal wadliwa, ponieważ opiera się ona na sztucznym rozdzieleniu technicznych składników systemu EAN.

53.

Zgodnie z tą argumentacją istnieje z jednej strony terminal odbiorczy znajdujący się w górnej części kadłuba samolotu, który komunikuje się z satelitami, a z drugiej strony terminal odbiorczy znajdujący się w dolnej części kadłuba samolotu, który komunikuje się z uzupełniającymi elementami naziemnymi. Skoro ten ostatni nie jest zdolny do komunikowania się z satelitą, nie może on stanowić ruchomej stacji naziemnej i nie spełnia w związku z tym definicji ustanowionej w art. 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008, interpretowanej – według mnie błędnie – jako wymagającej takiej zdolności.

54.

To rozdzielenie nie wydaje mi się być zgodne z technicznymi realiami systemu EAN. Podobnie jak w istocie podniosły spółka Inmarsat, rządy francuski, belgijski i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja, wydaje mi się sztuczne, z funkcjonalnego punktu widzenia, podzielenie systemu takiego jak system EAN będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym na dwie odrębne i niezależne stacje. Strony są bowiem zgodne co do tego, że oba terminale odbiorcze systemu EAN są połączone między sobą za pomocą sterownika komunikacyjnego, który wskazuje, w zależności od okoliczności, terminal – satelitarny lub naziemny – używany do przesyłania sygnału przychodzącego lub wychodzącego.

55.

W tym kontekście sama okoliczność, iż te dwa terminale są fizycznie oddzielone, ponieważ zostały umieszczone odpowiednio w górnej i w dolnej części kadłuba samolotu, nie może sama w sobie oznaczać, że stanowią one dwie odrębne „stacje”. Przeciwnie, wydaje mi się, że scentralizowane sterowanie ich odpowiednimi sygnałami oznacza, iż terminale te wchodzą w skład jednej i tej samej „stacji”, jak w szczególności słusznie podkreśliły rząd francuski i Komisja.

56.

Wykładnia ta znajduje poparcie w art. 1.61 Regulaminu Radiokomunikacyjnego, zgodnie z którym „stacja” oznacza „jeden lub wiele nadajników lub odbiorników lub zestaw nadajników i odbiorników – łącznie z wyposażeniem dodatkowym – niezbędnych do wykonywania w jednej lokalizacji służby radiokomunikacyjnej lub służby radioastronomicznej”.

57.

Okoliczność, że tego rodzaju „nadajniki” nie zostały fizycznie umieszczone w tej samej obudowie, nie może być w tym względzie rozstrzygająca, gdyż w przeciwnym wypadku można by popaść w prawny formalizm niezgodny z techniczną rzeczywistością wymagający, aby anteny tych terminali były skierowane odpowiednio w górę (w celu komunikowania się z satelitami) i w dół (w celu komunikowania się z uzupełniającymi elementami naziemnymi), jak wyjaśniła spółka Inmarsat.

58.

Rząd francuski dodał w tym względzie, że istnienie dwóch terminali odbiorczych jest również konieczne z technicznego punktu widzenia ze względu na istnienie różnych języków programowania służących do łączności z satelitami (język „DVB-S”) i z uzupełniającymi elementami naziemnymi (język „LTE”) ( 16 ).

59.

Rząd Zjednoczonego Królestwa zilustrował ten pogląd przy użyciu przykładu opartego na „common sense” (ujęcie zdroworozsądkowe). Rząd ten wyjaśnił, że telefon komórkowy obejmuje różne elementy zdolne do połączenia się z siecią 3G, z siecią 4G i z siecią Wifi, czy też do utworzenia połączenia Bluetooth. Niemniej jednak wszystkie te elementy stanowią część jednej i tej samej stacji, a mianowicie wspomnianego telefonu komórkowego. Ten prosty przykład wystarcza moim zdaniem do odrzucenia argumentacji spółek Eutelsat i Viasat.

60.

I tak, wbrew temu, co twierdziły te strony, całość składającą się z dwóch odrębnych terminali odbiorczych połączonych za pomocą sterownika komunikacyjnego, pierwszego umieszczonego w górnej części kadłuba samolotu i komunikującego się z satelitą, oraz drugiego umieszczonego w dolnej części kadłuba samolotu i komunikującego się z uzupełniającymi elementami naziemnymi, należy uznać za „ruchomą stację naziemną”.

61.

Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie pierwsze. Artykuł 2 ust. 2 lit. a) decyzji nr 626/2008 należy interpretować w ten sposób, że w systemie takim jak system EAN będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym uzupełniające elementy naziemne komunikują się z „ruchomą stacją naziemną”, a co za tym idzie stanowią integralną część „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej”, w sytuacji, gdy system ten obejmuje dwa odrębne terminale odbiorcze połączone za pomocą sterownika komunikacyjnego, pierwszy umieszczony w górnej części kadłuba samolotu i komunikujący się z satelitą, oraz drugi umieszczony w dolnej części kadłuba samolotu i komunikujący się z uzupełniającymi elementami naziemnymi.

B.

W przedmiocie pojęcia „»uzupełniających« elementów naziemnych” w rozumieniu art. 2 ust. 2 decyzji nr 626/2008 (pytanie drugie)

62.

Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 2 decyzji nr 626/2008 należy interpretować w ten sposób, że elementy naziemne wykorzystywane w systemie takim jak system EAN będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym można uznać za „uzupełniające” niezależnie od okoliczności, że elementy te odgrywają dominującą rolę w funkcjonowaniu tego systemu, bez względu na to, czy obejmują całe terytorium Unii i czy umożliwiają zwiększenie jakości oferowanych usług łączności.

63.

Pragnę uściślić, że w wypadku odpowiedzi przeczącej na to pytanie, system EAN wdrożony przez spółkę Inmarsat nie mógłby zostać uznany za „system satelitarnej komunikacji ruchomej” w rozumieniu wspomnianego przepisu, ponieważ kwalifikacja ta jest uzależniona od obecności „uzupełniających” elementów naziemnych.

64.

Zanim udzielę odpowiedzi na zadane pytanie, uważam za użyteczne przedstawienie kilku okoliczności faktycznych dotyczących charakteru i roli uzupełniających elementów naziemnych w funkcjonowaniu systemu EAN wdrożonego przez spółkę Inmarsat.

65.

Przede wszystkim z uwag spółki Inmarsat wynika, co nie zostało zakwestionowane przez pozostałe strony, że uzupełniające elementy naziemne są porównywalne ze stacjami wykorzystywanymi w ramach sieci 4G telefonii komórkowej, „z tą różnicą, że są one skierowane pionowo w niebo, a nie horyzontalnie powyżej gruntu” ( 17 ). Przyjmuje się, że to pionowe ukierunkowanie wynika z konieczności wysłania odpowiednich sygnałów do przelatujących samolotów, na których znajdują się terminale odbiorcze systemu EAN.

66.

Następnie spółka Inmarsat sama przyznała, że połączenie z uzupełniającymi elementami naziemnymi daje wiele korzyści technicznych w porównaniu z połączeniem z satelitą. Po pierwsze, połączenie z elementami naziemnymi jest lepszej jakości ze względu na znacznie mniejszą odległość przebytą przez sygnał (36 000 km dla satelity, mniej niż 100 km w przypadku elementu naziemnego). Po drugie, w przeciwieństwie do połączenia satelitarnego, połączenie naziemne może zostać z łatwością ulepszone w przypadku przeciążenia poprzez dodanie elementów naziemnych ( 18 ).

67.

Wreszcie między stronami bezsporne jest, że uzupełniające elementy naziemne, ze względu na ich wyższość techniczną ( 19 ), odgrywają dominującą rolę w funkcjonowaniu systemu EAN. Tak więc zgodnie z doskonałą opinią sprawozdawcy publicznego w sprawie w postępowaniu głównym „bezsporne jest, że ten system satelitarnej komunikacji ruchomej opiera się w rzeczywistości zasadniczo nie na łączności satelitarnej, lecz na komunikowaniu się z uzupełniającymi elementami naziemnymi, pozwalającymi na znacznie szybszą transmisję, co do których brytyjscy sędziowie i niemiecki organ regulacyjny stwierdzili, że zapewniają 99% usługi, zaś satelita ma być wykorzystywany jedynie na obszarach nieobjętych tymi uzupełniającymi elementami naziemnymi (np. nad morzami)” ( 20 ).

68.

To właśnie ze względu na tę dominującą rolę odgrywaną przez elementy naziemne w funkcjonowaniu systemu EAN, spółki Eutelsat i Viasat podnoszą, że elementy te nie mogą zostać uznane za „uzupełniające”, a co za tym idzie system taki nie może zostać uznany za „system satelitarnej komunikacji ruchomej” w rozumieniu art. 2 ust. 2 decyzji nr 626/2008. Strony te zarzucają w istocie systemowi EAN, że nie jest systemem łączności satelitarnej uzupełnionym elementami naziemnymi, lecz systemem łączności naziemnej uzupełnionym elementem satelitarnym.

69.

Nie zgadzam się z tym rozumowaniem. Innymi słowy, podobnie jak spółka Inmarsat, rządy francuski, belgijski i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja uważam, że takie elementy naziemne mogą zostać uznane za „uzupełniające” niezależnie od ich dominującej roli w funkcjonowaniu systemu EAN.

70.

Moim zdaniem z decyzji nr 626/2008 można wywieść dwa wymogi w odniesieniu do satelitarnego składnika „systemu satelitarnej komunikacji ruchomej”.

71.

Po pierwsze, system taki musi zawierać satelitę. Oprócz samej nazwy („system satelitarnej komunikacji ruchomej”) wymóg ten wynika z art. 2 ust. 2 lit. a) zdanie ostatnie decyzji nr 626/2008 („w skład takich systemów powinna wchodzić co najmniej jedna stacja kosmiczna” ( 21 )), a także z załącznika do tej decyzji, z którego wynika, że produkcja i wystrzelenie satelity stanowią niezbędne etapy procesu selekcji operatorów.

72.

Po drugie, jak podniósł rząd Zjednoczonego Królestwa, satelita musi nie tylko być obecny, ale także być używany. Wymóg ten wynika w sposób dorozumiany z art. 8 ust. 3 lit. c) decyzji nr 626/2008, zgodnie z którym „niezależna eksploatacja uzupełniających [elementów] naziemnych w razie awarii elementu satelitarnego związanego z nim systemu satelitarnej komunikacji ruchomej nie może trwać dłużej niż 18 miesięcy” ( 22 ). Innymi słowy, zasadą jest łączna eksploatacja elementów naziemnych i elementu satelitarnego.

73.

W ramach sporu w postępowaniu głównym z akt sprawy przedłożonych Trybunałowi wynika, że element satelitarny jest faktycznie wykorzystywany, gdy samoloty wyposażone w system EAN przelatują nad morzem lub nad terytorium Serbii lub też gdy jakiś problem uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie elementów naziemnych. Spółka Inmarsat wyjaśniła, że ze względu na wiarygodność i stabilność sygnału satelitarnego element satelitarny zapewnia ciągłość usług łączności. Oczywiście weryfikacja faktycznego wykorzystania elementu satelitarnego należy do kompetencji sądu krajowego, który jako jedyny jest uprawniony do badania okoliczności faktycznych w ramach postępowania prejudycjalnego.

74.

Wyjaśniwszy powyższe, nie sądzę, aby z tej decyzji można było wywieść dodatkowy wymóg dotyczący znaczenia ról odgrywanych odpowiednio przez elementy satelitarne i naziemne takiego systemu.

75.

Na wstępie, wbrew twierdzeniom spółek Eutelsat i Viasat, przymiotnik „uzupełniające” nie wyklucza moim zdaniem dominującej roli elementów naziemnych w stosunku do roli elementu satelitarnego.

76.

Jak zauważył rząd francuski, zgodnie ze słownikiem Akademii Francuskiej „uzupełniający” oznacza „który służy do uzupełnienia”, to znaczy do „uczynienia kompletnym”. W języku angielskim słownik oksfordzki definiuje termin „complementary” w następujący sposób: „combining in such a way as to form a complete whole or enhance each other” ( 23 ). W niemieckiej wersji językowej użyto słowa „ergänzende”, które ma podobne znaczenie ( 24 ).

77.

Z definicji tych wynika, że termin „uzupełniające” sam w sobie nie wskazuje na względne znaczenie rozważanych elementów. Tak więc termin ten nie wyklucza, że elementy naziemne odgrywają dominującą rolę w systemie satelitarnej komunikacji ruchomej w stosunku do elementu satelitarnego. Elementy te mogą „uzupełniać” taki system, odgrywając w nim dominującą rolę.

78.

W swoich uwagach Komisja wyjaśniła, że termin „uzupełniające” podkreśla fakultatywny charakter elementów naziemnych, w przeciwieństwie do obowiązkowej obecności elementu satelitarnego.

79.

Milczenie decyzji nr 626/2008 w kwestii względnego znaczenia elementów naziemnych i satelitarnych również wydaje mi się wiele mówiące. Jak zauważyły rządy belgijski i francuski, prawodawca Unii mógł bowiem wyjaśnić, że rola elementów naziemnych powinna pozostać „drugorzędna”, „akcesoryjna” czy też „pomocnicza” w stosunku do roli elementu satelitarnego, a nawet określić maksymalny procent łączności, który może być zapewniony przez elementy naziemne.

80.

Tymczasem decyzja ta nie zawiera takich wyjaśnień. Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ust. 2 lit. b) uzupełniające elementy naziemne są wykorzystywane w stałej lokalizacji w celu poprawy dostępu do satelitarnej usługi komunikacji ruchomej na obszarach geograficznych, gdzie nie może zostać zapewniona łączność satelitarna o wymaganej jakości.

81.

Moim zdaniem definicja ta nie zakazuje, z całą wymaganą jasnością, by elementy naziemne odgrywały dominującą rolę w rozpatrywanym systemie.

82.

Przyznaję rzeczywiście, że niektóre zwroty językowe (w szczególności „o stałej lokalizacji”) mogłyby być interpretowane – gdyby towarzyszyły im jasne przepisy o takim znaczeniu – jako wymagające dominującej roli elementu satelitarnego. Postępując w ten sposób, prawodawca Unii pozwolił na powstanie wątpliwości co do dokładnego zakresu pojęcia „uzupełniających elementów naziemnych”.

83.

Jednakże, jak podnosi spółka Inmarsat, wymogi pewności prawa zakazują rozstrzygania sporu o zakres tego pojęcia w sposób niekorzystny dla interesów operatorów wybranych w wykonaniu decyzji nr 626/2008. Innymi słowy, jestem zdania, że w podobnych okolicznościach wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść operatorów wybranych przez Komisję ponad dziesięć lat wcześniej, którzy dokonali wyborów gospodarczych i poczynili znaczne inwestycje, opierając się na interpretacji zgodnej z brzmieniem tej decyzji.

84.

Jedyne ograniczenie w tym względzie polega właśnie na sprawdzeniu, czy wdrożony przez tych operatorów system łączności jest rzeczywiście zgodny ze sformułowaniami użytymi w decyzji nr 626/2008.

85.

Wyjaśniłem już w pkt 75–78 niniejszej opinii powody, dla których uważam, że wyrażenie „uzupełniające” nie wyklucza dominującej roli elementów naziemnych.

86.

Pragnę obecnie zauważyć, że jak wskazała Komisja definicja ustanowiona w art. 2 ust. 2 lit. b) decyzji nr 626/2008 nie określa maksymalnej liczby „stałych lokalizacji”, w których mogą być używane elementy naziemne. W związku z tym wybrany operator może zainstalować takie elementy na całym terytorium Unii.

87.

Ponadto wydaje mi się trudne do podważenia – w świetle okoliczności faktycznych streszczonych w pkt 64–67 niniejszej opinii – że elementy naziemne poprawiają jednocześnie „dostęp” do świadczonych usług łączności, jak i ich „jakość” w rozumieniu wspomnianego przepisu.

88.

W szczególności nie widzę żadnego ważnego powodu, aby w arbitralny sposób „ograniczyć” jakość usług łączności do maksymalnej jakości, jaka może być oferowana przez element satelitarny, jak zasugerowały Eutelsat, Viasat i Komisja, co byłoby sprzeczne z interesem konsumentów.

89.

Nie zgadzam się z argumentem przedstawionym przez Komisję, zgodnie z którym należy „zapewnić, aby wymogi prawne nie były obchodzone, a mianowicie aby satelita nie odgrywał marginalnej roli”. Po pierwsze, z pkt 77–87 niniejszej opinii wynika, że z decyzji nr 626/2008 nie można wywieść żadnego „wymogu prawnego” dotyczącego odpowiedniej roli komponentów satelitarnych i naziemnych. Po drugie, zasada pewności prawa sprzeciwia się temu, aby decyzja ta została „uzupełniona” poprzez dodanie górnej granicy jakości świadczonych usług, skoro takie ograniczenie nie zostało przewidziane przez prawodawcę Unii.

90.

Jak podnoszą spółka Inmarsat oraz rządy francuski, belgijski i Zjednoczonego Królestwa, kryterium jakości zostało zdefiniowane w sposób szeroki w art. 2 ust. 2 lit. b) decyzji nr 626/2008, tak że każdy operator ma swobodę w określaniu jakości usług, które zamierza oferować. Jakakolwiek inna wykładnia prowadziłaby do sztucznego ograniczenia przez przepisy unijne proponowanych usług łączności, wbrew technologicznym i handlowym realiom związanym z tymi usługami.

91.

Natomiast przysługująca wybranemu operatorowi swoboda wykorzystywania elementów naziemnych, jeśli są one bardziej wydajne niż element satelitarny, pozwala na jak najbardziej efektywne wykorzystanie pasma częstotliwości 2 GHz, tym istotniejsze w sytuacji, gdy dostępne pasma częstotliwości stanowią zasoby rzadkie ( 25 ). Wykładnia ta jest zgodna z promowaniem konkurencji i innowacji, a także z interesami konsumentów, celami realizowanymi przez decyzję nr 626/2008 ( 26 ), jak słusznie podkreśliły Inmarsat oraz rządy francuski i Zjednoczonego Królestwa.

92.

Dla zupełności wywodu pragnę jeszcze podkreślić, że motyw 18 decyzji nr 626/2008, który jest pozbawiony wiążącego charakteru ze względu na swój charakter, nie zawiera ponadto żadnego zwrotu językowego, który mógłby podważyć zaproponowaną przeze mnie wykładnię ( 27 ).

93.

Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytanie drugie. Artykuł 2 ust. 2 decyzji nr 626/2008 należy interpretować w ten sposób, że elementy naziemne wykorzystywane w systemie takim jak system EAN będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym mogą zostać uznane za „uzupełniające” niezależnie od okoliczności, że elementy te odgrywają dominującą rolę w funkcjonowaniu tego systemu, obejmują całe terytorium Unii i pozwalają na poprawę jakości oferowanych usług łączności.

C.

W przedmiocie konsekwencji nieprzestrzegania zobowiązań zapewnienia zasięgu na danym terytorium w dniu przewidzianym w art. 4 ust. 1 lit. c) ppkt (ii) decyzji nr 626/2008 (pytanie trzecie)

94.

Jeśli chodzi o trzecie pytanie zadane przez sąd odsyłający, pragnę zauważyć, że w wyroku Viasat UK i Viasat ( 28 ) Trybunał miał sposobność udzielenia przeczącej odpowiedzi na podobne pytanie, sformułowane w prawie identyczny sposób.

95.

Wystarczy zatem w tym względzie odesłać do odpowiedzi udzielonej przez Trybunał w tej sprawie.

V.

Wnioski

96.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania prejudycjalne zadane przez Conseil d’État w następujący sposób: