Verzoeksters gaan allereerst in op de wettelijke context waarin het geschil moet worden geplaatst. Zij wijzen hiertoe op de communautaire bepalingen inzake de monetaire compenserende bedragen voor suiker en schetsen voorts de feitelijke situatie waarin de gestelde schade is opgetreden.

Zij merken met name op dat de bij export verschuldigde monetaire compenserende bedragen voor de na 15 maart 1976 gesloten en na 23 juli 1976 uitgevoerde overeenkomsten veel hoger waren dan die welke golden op het tijdstip waarop de overeenkomsten werden gesloten. Dit moet voornamelijk worden toegeschreven aan de bijzondere ordening van de suikermarkt, waarbij wekelijks openbare inschrijvingen worden gehouden en de Commissie de bevoegdheid heeft voor iedere inschrijving de toegewezen hoeveelheden te beperken en het bedrag van de restitutie vast te stellen. In verband daarmee worden de meeste overeenkomsten, zoals ook de onderhavige, pas ettelijke maanden na afsluiting uitgevoerd en kan de hande laar zich ter dekking van een verkoop gedwongen zien meerdere weken aaneen deel te nemen aan inschrijvingen om het exportcertificaat of de exportcertificaten te verkrijgen die hij nodig heeft voor zijn verkoop (zie bijlage 7 bij het verzoekschrift).

Dat een deel der litigieuze contracten in Franse franken zijn afgesloten, terwijl andere zijn aangegaan in Zwitserse franken of US-dollars, verandert niets aan het feit van de op alle overeenkomsten geleden schade.

In het eerste geval had de noodzaak een concurrerende positie te blijven innemen op de markt der andere Lid-Staten verzoeksters belet bij hun prijscalculaties rekening te houden met eventuele — overigens totaal onvoorzienbare — verhogingen der monetaire compenserende bedragen. De in de contracten genoemde prijzen zijn dan ook berekend op basis van de monetaire compenserende bedragen die golden bij de afsluiting. Daar de winstmarge der suikerhandelaren, die ongeveer 1 % bedraagt, hun geen ruimte laat achteraf het risico van deze verhogingen te nemen, komt de aanzienlijke verhoging der monetaire compenserende bedragen na de afsluiting der litigieuze contracten vrijwel overeen met het door verzoeksters geleden verlies.

In het tweede geval zou het onjuist zijn aan te nemen dat de verzoeksters die deze contracten hebben gesloten geen verlies hebben geleden, omdat iedere koersstijging van de in het contract genoemde valuta leidde tot een verhoging van het bedrag dat nodig was voor betaling in Franse franken, hetgeen de mogelijkheid bood althans ten dele de verhoging der monetaire compenserende bedragen tussen de afsluiting van het contract en de uitvoering te dekken. In feite was de situatie van deze verzoeksters gelijk aan de situatie waarin zij zich zouden hebben bevonden bij verkoop in Franse franken.

Volgens de considerans van verordening nr. 2042/73 en als zorgvuldige handelaren zouden zij namelijk, om zich te dekken tegen het risico van wijziging in de wisselkoers tussen de Franse frank en de in het contract vermelde valuta, een in de internationale handel gebruikelijke maatregel hebben moeten nemen, bestaande uit een arbitragetransactie in de contractuele valuta op de dag waarop het contract werd getekend. Dit zou hebben verplicht op die datum de overeengekomen valuta op termijn te verkopen tegen Franse franken (anders gezegd, op die datum de tegenwaarde in Franse franken van de in het contract genoemde valuta op termijn te kopen); hierdoor zou hun positie in Franse franken echter zijn komen vast te liggen en zouden zij — evenals in het geval de in Franse franken aangegane overeenkomsten — geen enkele bescherming hebben tegen eventuele verhogingen van de monetaire compenserende bedragen tussen de sluiting en de uitvoering van de overeenkomst.

De enige manier om verliezen door verhoging van de monetaire compenserende bedragen te ontgaan, zou hebben bestaan in een termijnkoop van de tegenwaarde van de prijs in de vier valuta's van de monetaire slang bij het aangaan van ieder contract, onverschilling of dit luidde in Franse franken of andere valuta (om bovengenoemde redenen in beginsel op termijn verkocht tegen Franse franken). Deze methode is niet alleen uiterst omslachtig, doch kon hier ook niet worden toegepast. Zij is namelijk strikt verboden bij de Franse wetgeving, die een termijnaankoop van deviezen uitsluitend toelaat voor betalingen bij feitelijke invoer van goederen.

In deze situatie hebben verzoeksters gevraagd om toepassing van de billijkheidsverordening nr. 1608/74. FIRS voerde Voor de afwijzing van hun verzoek aan dat de wekelijkse wijziging der monetaire compenserende bedragen volgens de diensten van de Commissie slechts een maatregel is ter uitvoering van het stelsel van bedoelde bedragen en op zichzelf geen monetaire maatregel in de zin van artikel 1 van verordening nr. 1608/74 vormt, die toepassing van de daarin voorziene billijkheidsclausule kan meebrengen. Dit door de Commissie bevestigde standpunt miskent echter het doel van de verordening en brengt de aansprakelijkheid van de Commissie mede voor de door verzoeksters in casu geleden schade.

Over de aard en het bestaan van deze schade valt met name op te merken:

Volgens verzoeksters heeft de Commissie niet gehandeld overeenkomstig de billijkheidsgedachte die ten grondslag ligt aan de gehele gemeenschapsregeling op het gebied van de compenserende bedragen, vanaf de verordeningen nrs. 1660/69 en 2042/73 tot en met verordening nr. 1608/74. In deze laatste verordening wordt duidelijk te kennen gegeven:

De letterlijke interpretatie van verordening nr. 1608/74 door de Commissie en het feit dat deze heeft nagelaten de tekst daarvan aan te passen aan de strekking, is in strijd met het door het Hof van Justitie en door de rechtsleer ontwikkelde beginsel dat het gemeenschapsrecht in overeenstemming met zijn doel en algemene opzet moet worden uitgelegd des dat het nuttig effect daarvan tot uitdrukking komt.

Volgens dit beginsel had de Commissie de overeenkomsten waarop de handelaren verliezen leden ten gevolge van een monetaire maatregel die evenzeer van invloed was op vóór 15 maart 1976 gesloten contracten, op dezelfde wijze moeten behandelen als de nadien gesloten overeenkomsten.

Door haar letterlijke interpretatie en door haar nalaten heeft de Commissie echter een onrechtmatige daad begaan, die een discriminatie jegens verzoeksters vormt en in strijd is met het beginsel van het gerechtvaardigd vertrouwen der handelaren.

Volgens verzoeksters blijkt het bestaan van dit verband vooral uit het volgende:

Verweerster merkt in haar verweerschrift in de eerste plaats op dat het standpunt van de Commissie in de brief van het directoraat-generaal Landbouw van 7 december 1976 aan de voorzitter van de Franse Vereniging voor de suikerhandel slechts een inlichting op een desbetreffende vraag van die voorzitter was, en geen voor beroep vatbare handeling. Op grond van de redactie van de brief, het kader waarin het daarin neergelegde standpunt is ingenomen en de hoedanigheid van de geadresseerde kan die standpuntbepaling niet als een voor verzoeksters bezwarende rechtshandeling worden beschouwd.

Zich bewust van de moeilijkheden waarop zij zouden stuiten bij een klacht tegen een dergelijke brief, hebben verzoeksters vervolgens aangevoerd dat de beroepen in wezen zijn gericht tegen de algemene handelwijze van de Commissie, die in deze brief haar weerslag vindt en die bestaat in het nalaten en de weigering verordening nr. 1608/74 aan te passen aan haar strekking.

Nog afgezien van de ontvankelijkheid van deze wijziging, is de hier aangevoerde grief ongegrond. Immers, het begrip billijkheid mag bij bijzondere omstandigheden in individuele gevallen dan wel een zekere verzachting op het ius strictum aanbrengen, maar het is onoirbaar dit begrip te verheffen tot een algemeen beginsel hetwelk de opstellers van een op billijkheidsoverwegingen gebaseerde regeling zou verplichten onder alle omstandigheden verder te gaan dan de in die regeling bedoelde situaties, onder het voorwendsel dat daarin bij de vaststelling niet met alle bijzondere situaties rekening is gehouden.

Daar het bij de litigieuze verordening overigens om een tekst van algemene aard gaat, die een uitzonderingsregeling geeft op de strikte toepassing van de compenserende bedragen, heeft de Commissie bepalingen van beperkte strekking vastgesteld, die de mogelijkheid bieden bij wijze van proef een zekere soepelheid in het strakke stelsel der monetaire compenserende bedragen te brengen. Deze afwijkende regeling moet eng worden uitgelegd, daar als hoofdregel de toepassing der monetaire compenserende bedragen blijft gelden.

Voorts zou men het algemene stelsel der monetaire compenserende bedragen op losse schroeven zetten door als argument aan te voeren dat verordening nr. 1608/74 leemten bevat. Het kenmerkende van de monetaire compenserende bedragen is nu juist dat zij steeds kunnen variëren met de schommelingen van de werkelijke wisselkoers van de betrokken valuta. Het is nauwelijks voorstelbaar hoe een dergelijk stelsel zou kunnen functioneren, wanneer de handelaren geheel of gedeeltelijk zouden moeten worden gevrijwaard voor de invloed der monetaire compenserende bedragen, naar gelang van de bijzonderheden van ieder afzonderlijk geval. Verzoeksters miskennen dat het bij een dergelijk stelsel juist door zijn forfaitair karakter niet mogelijk is met alle individuele omstandigheden rekening te houden, daar het anders volledig onbruikbaar zou worden.

Als gevolg hiervan kan er ook geen sprake zijn van schending van het gerechtvaardigd vertrouwen der handelaren. Een dergelijk middel zou bovendien alleen kunnen slagen ingeval van een gekwalificeerde schending van een hogere rechtsregel gegeven ter bescherming van particulieren. In casu kan een dergelijke schending echter niet worden gesteld; immers, verzoeksters klagen niet over een wijziging in de gemeenschapsregeling die hun rechtspositie zou hebben aangetast — standaardklacht in gevallen waarin schending van het gerechtvaardigd vertrouwen wordt gesteld —, doch klagen erover dat verordening nr. 1608/74 niet werd gewijzigd, hetgeen zij in strijd achten met het in deze verordening neergelegde billijkheidsbeginsel, waarop zij volledig vertrouwd hadden. Daar echter een deel van hun contracten nà15 maart 1976 is gesloten, valt niet wel in te zien hoe verzoeksters konden rekenen op toepassing van de billijkheidsclausule, gezien de voorwaarden in artikel 2, lid 1, van verordening nr. 1608/74.

Ten slotte is het beroep van verzoeksters niet alleen niet-ontvankelijk, doch ook ongegrond wegens het ontbreken van causaal verband tussen de gestelde schade en de gedraging van de Commissie, aan wie immers in zoverre geen enkele handeling of nalaten kan worden verweten. In feite trachten verzoeksters van de Commissie in plaats van de Franse Staat ontheffing te krijgen van het gedeelte der monetaire compenserende bedragen dat het tarief van 12 juli 1976 overschrijdt.

Ten slotte stelt de Commissie het Hof voor om de discussie over de omvang van de schade uit te stellen tot een latere fase in de procedure, voor geval het Hof een aansprakelijkheid van de Commissie ten gronde mocht aannemen.

Verzoeksters betogen in repliek dat het voorstel van de Commissie om de discussie over de omvang van de schade uit te stellen niet gerechtvaardigd is. Hun vorderingen hebben namelijk slechts betrekking op het gedeelte van de schade dat ontegenzeglijk is geleden en gemakkelijk is vast te stellen, en niet op de — moeilijk kwantificeerbare — handelsstoornis, veroorzaakt door de onzekerheid in hun werkomstandigheden en de winstderving ten gevolge van een belangrijke omzetdaling in de tweede helft van 1976.

Wat betreft de vraag of verordening nr. 1608/74 leemten vertoont, mag het waar zijn dat elk in deze verordening niet voorzien geval nog niet noodzakelijkerwijs een leemte in het stelsel vormt, doch het is anderzijds evenzeer waar dat de situatie waarin verzoeksters zich thans bevinden uitdrukkelijk is beoogd in de considerans van de verordening en dat de auteurs in dat geval bescherming hebben willen bieden.

Het betoog van de Commissie over de noodzaak de betrokken verordening eng uit te leggen, houdt op dit punt geen steek. In de eerst plaats wijkt het stelsel der monetaire compenserende bedragen zelf af van de fundamentele verdragsbeginselen, zodat de billijkheidsverordening een afwijking op een afwijking vormt, daar zij juist ten doel heeft de gewone rechtsregeling die gold vóór de invoering van de monetaire compenserende bedragen in bepaalde gevallen te doen herleven. In de tweede plaats kan een billijkheidsverordening uiteraard niet restrictief worden uitgelegd, daar de billijkheid de basis van ieder rechtsstelsel is en een essentieel aanknopingspunt in twijfelgevallen. Een enge toepassing van dit begrip zou zelfs in strijd zijn met het doel van verordening nr. 1608/74.

Voorts zijn de overwegingen van de Commissie over het forfaitaire karakter van de monetaire compenserende bedragen, waarbij geen rekening zou mogen worden gehouden met individuele situaties, irrelevant, daar verzoeksters zich geenszins beroepen op hun individuele situatie doch op een abnormale situatie, ontstaan door een monetaire maatregel die een hele groep handelaren benadeelt.

Vervolgens komen verzoeksters op tegen de stelling dat schending van het gerechtvaardigd vertrouwen alleen kan worden ingeroepen in geval van wijziging van de geldende regeling. Een dergelijke uitlegging van een hogere rechtsregel zou de toepassing daarvan beperken en de inhoud daaraan ontnemen.

Volgens 's Hofs eigen jurisprudentie is trouwens het nalaten gelijk te stellen met een positieve handeling.

In casu hebben verzoeksters uit vroeger genomen maatregelen, uit de aanduiding van verordening nr. 1608/74 als billijkheidsverordening en uit het algemene karakter van deze tekst afgeleid dat zij bij onherroepelijk aangegane transacties zouden worden beschermd indien zij door een onvoorzienbare wijziging der monetaire compenserende bedragen buitensporige verliezen zouden lijden bij de uitvoering van hun overeenkomsten.

Een aanpassing van verordening nr. 1608/74 aan de door de achtereenvolgende verhogingen van de monetaire compenserende bedragen ontstane situatie is niet in strijd met een dwingend openbaar belang en heeft ook geen speculaties in de hand gewerkt, daar de betrokkenen moesten aantonen dat de schade werkelijk geleden was.

Daarentegen heeft de Commissie, door na te laten de regeling in die zin aan te passen, niet alleen gehandeld in strijd met het beginsel van het gerechtvaardigd vertrouwen der handelaren, maar ook het rechtszekerheidsbeginsel geschonden. Zij heeft tevens discriminerende situaties ten nadele van verzoeksters geschapen en daarmee een gekwalificeerde inbreuk gemaakt op het beginsel van de vrije mededinging. De onzekerheid die is ontstaan doordat verordening nr. 1608/74 niet is aangepast, heeft de Franse exporteurs namelijk in een moeilijke positie gebracht, nog afgezien van het feit dat de betrokkenen door de geleden verliezen — die zij onder de Franse deviezenwetgeving niet konden vermijden — zich bij het begin van het verkoopjaar 1976/1977 meer op de achtergrond hebben gehouden.

De Commissie heeft zich dusdoende schuldig gemaakt aan een onrechtmatige handeling, die verzoeksters een moeilijk bepaalbare schade heeft toegebracht, omdat zij zich onvermijdelijk uit de markt moesten terugtrekken, en een wel bepaalbaar verlies op de overeenkomsten die waren aangegaan vóór de verhoging van de monetaire compenserende bedragen maar nadien waren uitgevoerd.

Ten slotte betogen verzoeksters met betrekking tot het causaal verband dat de Franse staat in casu de litigieuze ontheffing niet vermocht te verlenen, daar alleen de Commissie bevoegd was verordening nr. 1608/74 aan te passen aan haar strekking, en meer in het bijzonder aan de situatie waarin verzoeksters zich door de achtereenvolgende verhogingen van de monetaire compenserende bedragen bevonden.

De Commissie heeft gedesisteerd van dupliek.