Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

J. KOKOTT

van 26 maart 2026 (1)

Zaken C‑531/24 en C‑895/24

An Taisce – The National Trust for Ireland e.a.

[verzoek van de High Court (rechter in eerste aanleg, Ierland) om een prejudiciële beslissing]

„ Verzoek om een prejudiciële beslissing – Milieu – Richtlijn 91/676/EEG – Bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen – Actieprogramma’s voor kwetsbare zones – Goedkeuring van een afwijking waarmee wordt toegestaan dat een grotere hoeveelheid stikstof uit dierlijke mest op of in de bodem wordt gebracht dan de vastgestelde maximumhoeveelheid – Richtlijn 2000/60/EG – Vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid – Maatregelenprogramma – Richtlijn 92/43/EEG – Instandhouding van de natuurlijke habitats en van de wilde flora en fauna – Beoordeling van de verenigbaarheid met de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden – Richtlijn 2001/42/EG – Beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s – Monitoringsmaatregelen – Materiële goederen – Alternatieven ”






Inhoud


I. Inleiding

II. Toepasselijke bepalingen

A. Unierecht

1. Nitraatrichtlijn

2. Door de Commissie goedgekeurde afwijking

3. Habitatrichtlijn

4. Kaderrichtlijn water

5. SMB-richtlijn

B. Iers recht

III. Feiten en verzoeken om een prejudiciële beslissing

IV. Juridische beoordeling

A. Beoordeling krachtens de kaderrichtlijn water

1. Actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn binnen het regelgevingskader van de kaderrichtlijn water

2. Beoordeling van actieprogramma’s uit hoofde van de nitraatrichtlijn in het kader van de kaderrichtlijn water

3. Goedkeuring van de afwijking door de Commissie

4. Voorlopige conclusie

B. Beoordeling van effecten op Natura 2000-gebieden

1. Verplichting om een effectbeoordeling uit te voeren

2. Onderwerp van de effectbeoordeling

3. Voorlopige conclusie

C. Strategische milieubeoordeling

1. Eerste tot en met vierde vraag in zaak C531/24

2. Zevende vraag in zaak C531/24 – Monitoringsmaatregelen in het milieurapport

a) Beschrijving van monitoringsmaatregelen die voldoen aan de eisen van artikel 10 van de SMB-richtlijn

b) Nauwkeurigheid van de informatie over de monitoringsmaatregelen

c) Aanpak van onvoorziene negatieve milieueffecten

3. Achtste vraag in zaak C531/24 en eerste vraag in zaak C895/24 – materiële goederen

4. Tweede vraag in zaak C895/24 – Onderzoek van de alternatieven in het milieurapport

D. Negende vraag in zaak C531/24 – Gevolgen voor de goedkeuring door de Commissie van de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden nitraat

E. Handhaving van gevolgen

V. Conclusie



I.      Inleiding

1.        Welke eisen vloeien voort uit de interactie van de nitraatrichtlijn(2) en de habitatrichtlijn(3), de kaderrichtlijn water(4) en de SMB-richtlijn (SMB staat voor strategische milieubeoordeling)(5), wanneer de Commissie op verzoek van een lidstaat een afwijking goedkeurt waarmee wordt toegestaan dat meer mest op of in de bodem wordt gebracht dan in de nitraatrichtlijn is bepaald? Deze vraag is aan de orde in de twee onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing van de High Court (rechter in eerste aanleg, Ierland).

2.        Deze verzoeken strekken ertoe duidelijkheid te verschaffen over de vereisten die de habitatrichtlijn, de kaderrichtlijn water en de SMB-richtlijn stellen aan de milieubeoordeling van een dergelijke afwijking, die is opgenomen in het Ierse actieprogramma voor de regulering van nitraatemissies uit de landbouw. Bovendien vraagt de High Court of de geldigheid van de door de Commissie verleende goedkeuring van de afwijking(6) door het antwoord op de vragen over de milieubeoordeling ter discussie komt te staan.

II.    Toepasselijke bepalingen

A.      Unierecht

1.      Nitraatrichtlijn

3.        In artikel 1 van de nitraatrichtlijn worden de doelstellingen van de richtlijn omschreven:

„Deze richtlijn heeft tot doel:

–        de waterverontreiniging die wordt veroorzaakt of teweeggebracht door nitraten uit agrarische bronnen te verminderen, en

–        verdere verontreiniging van dien aard te voorkomen.”

4.        Artikel 2, onder j), van de nitraatrichtlijn omschrijft wat moet worden verstaan onder verontreiniging:

„het direct of indirect lozen van stikstofverbindingen uit agrarische bronnen in het aquatisch milieu, ten gevolge waarvan de gezondheid van de mens in gevaar kan worden gebracht, het leven en de aquatische ecosystemen kunnen worden geschaad, de mogelijkheden tot recreatie kunnen worden aangetast of een ander rechtmatig gebruik van het water kan worden gehinderd”.

5.        Op grond van artikel 3 van de nitraatrichtlijn wijzen de lidstaten bepaalde stukken land op hun grondgebied die bovenmatig met stikstof zijn belast, waar het risico van dergelijke belasting bestaat of die door afwatering naar dergelijke stukken land aan een dergelijke belasting zouden kunnen bijdragen, aan als kwetsbare zones.

6.        Artikel 5 bepaalt dat de lidstaten actieprogramma’s moeten opstellen voor kwetsbare zones of voor het hele nationale grondgebied:

„1.      Binnen twee jaar na de in artikel 3, lid 2, bedoelde eerste aanwijzing of binnen één jaar na elke in artikel 3, lid 4, bedoelde aanvullende aanwijzing dienen de lidstaten ter bereiking van de in artikel 1 genoemde doelstellingen actieprogramma’s op te stellen voor de aangewezen kwetsbare zones.

2.      Een actieprogramma kan betrekking hebben op alle kwetsbare zones op het grondgebied van een lidstaat of er kunnen, indien de lidstaten zulks passend achten, verschillende programma’s worden vastgesteld voor verschillende kwetsbare zones of gedeelten daarvan.

3.      In de actieprogramma’s wordt rekening gehouden met

a)      de beschikbare wetenschappelijke en technische gegevens, hoofdzakelijk wat betreft de respectieve bijdrage van stikstof uit agrarische en uit andere bronnen.

b)      de milieuomstandigheden in de desbetreffende gebieden van de betrokken lidstaat.

4.      De actieprogramma’s worden binnen vier jaar na opstelling uitgevoerd en bestaan uit de volgende verplichte maatregelen:

a)      de maatregelen van bijlage III;

b)      de maatregelen die de lidstaten hebben voorgeschreven in de overeenkomstig artikel 4 opgestelde code(s) van goede landbouwpraktijken, met uitzondering van de maatregelen welke zijn vervangen door die van bijlage III.

5.      De lidstaten treffen bovendien in het kader van de actieprogramma’s de aanvullende of verscherpte maatregelen die zij noodzakelijk achten, indien al aanstonds of in het licht van de bij de uitvoering van de actieprogramma’s opgedane ervaring duidelijk wordt dat de in lid 4 bedoelde maatregelen niet toereikend zijn om de in artikel 1 genoemde doelstellingen te verwezenlijken. Bij het selecteren van die maatregelen houden de lidstaten rekening met de doeltreffendheid en kosten ervan ten opzichte van die van eventuele andere preventieve maatregelen.”

7.        De noodzakelijke inhoud van de actieprogramma’s vloeit voort uit de in artikel 4 van de nitraatrichtlijn genoemde eisen van goede landbouwpraktijken en de in bijlage III opgenomen specifieke eisen. Als deze maatregelen niet voldoende zijn om nitraatverontreiniging te voorkomen, moet de lidstaat overeenkomstig artikel 5, lid 5, in strengere maatregelen voorzien.

8.        Punt 2 van bijlage III bij de nitraatrichtlijn regelt welke maatregelen de lidstaten in hun actieprogramma’s moeten opnemen met betrekking tot de hoeveelheid op of in de bodem gebrachte mest:

„Deze maatregelen moeten waarborgen dat de elk jaar op of in de bodem gebrachte hoeveelheid dierlijke mest, met inbegrip van die welke door de dieren zelf wordt opgebracht, voor elk landbouw- of veehouderijbedrijf een bepaalde hoeveelheid per hectare niet overschrijdt.

Deze bepaalde hoeveelheid per hectare is de hoeveelheid mest die 170 kg [stikstof] bevat. De lidstaten mogen evenwel:

[...]

b)      gedurende en na het eerste actieprogramma van vier jaar andere hoeveelheden dan de bovengenoemde vaststellen. Deze hoeveelheden moeten zodanig worden vastgesteld dat geen afbreuk wordt gedaan aan het bereiken van de in artikel 1 genoemde doelstellingen, en zij moeten worden gemotiveerd aan de hand van objectieve criteria, bijvoorbeeld:

–      lange groeiperiodes;

–      gewassen met hoge stikstofopname;

–      hoge nettoneerslag in de kwetsbare zone;

–      bodems met een uitzonderlijk hoog denitrificatievermogen.

Indien een lidstaat krachtens punt b) van de tweede alinea een andere hoeveelheid toestaat, doet hij daarvan mededeling aan de Commissie, die de motivering volgens de regelgevingsprocedure van artikel 9, lid 2, bestudeert.”

2.      Door de Commissie goedgekeurde afwijking

9.        De Commissie heeft de goedkeuring van de litigieuze afwijking in de overwegingen 17 en 23 van uitvoeringsbesluit 2022/696 als volgt toegelicht:

„(17)      In het licht van de in de overwegingen 11 tot en met 13 bedoelde gegevens moeten de in dit besluit vastgestelde voorwaarden worden aangescherpt ten opzichte van die van uitvoeringsbesluit (EU) 2018/209 [van de Commissie van 8 februari 2018 waarbij een door Ierland gevraagde afwijking krachtens richtlijn 91/676/EEG wordt toegestaan (PB 2018, L 39, blz. 5)]. De vastgestelde voorwaarden en de monitoring- en controlesystemen moeten voldoende zijn om ervoor te zorgen dat deze afwijking in overeenstemming is met de juridisch bindende streefcijfers van de kaderrichtlijn water,

[...]

(23)      De afwijking waarin dit besluit voorziet, doet geen afbreuk aan de verplichtingen van Ierland om [de habitatrichtlijn] toe te passen, met inbegrip van [het arrest van 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882)], met name wat betreft de interpretatie van artikel 6, lid 3, van die richtlijn.”

10.      Artikel 1 van uitvoeringsbesluit 2022/696 staat toe dat per jaar en per hectare een meer dan 170 kg stikstof bevattende hoeveelheid mest op of in de bodem wordt gebracht, onder de in de artikelen 4 tot en met 12 vastgestelde voorwaarden.

11.      Krachtens artikel 4 van uitvoeringsbesluit 2022/696 moeten weideboeren die voor een afwijking in aanmerking wensen te komen, elk jaar een vergunning aanvragen. Artikel 5 bepaalt dat vergunningen kunnen worden verleend om op graslandbedrijven per hectare en per jaar een maximaal 250 kg stikstof bevattende hoeveelheid dierlijke mest op of in de bodem te brengen, en verwijst naar verdere voorwaarden hiervoor.

3.      Habitatrichtlijn

12.      Artikel 6, leden 2 tot en met 4, van de habitatrichtlijn regelt de bescherming van Natura 2000-gebieden:

„2.      De lidstaten treffen passende maatregelen om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de natuurlijke habitats en de habitats van soorten in de speciale beschermingszones niet verslechtert en er geen storende factoren optreden voor de soorten waarvoor de zones zijn aangewezen voor zover die factoren, gelet op de doelstellingen van deze richtlijn, een significant effect zouden kunnen hebben.

3.      Voor elk plan of project dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van het gebied, maar afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor zo’n gebied, wordt een passende beoordeling gemaakt van de gevolgen voor het gebied, rekening houdend met de instandhoudingsdoelstellingen van dat gebied. Gelet op de conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor het gebied en onder voorbehoud van het bepaalde in lid 4, geven de bevoegde nationale instanties slechts toestemming voor dat plan of project nadat zij de zekerheid hebben verkregen dat het de natuurlijke kenmerken van het betrokken gebied niet zal aantasten en nadat zij in voorkomend geval inspraakmogelijkheden hebben geboden.

4.      Indien een plan of project, ondanks negatieve conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor het gebied, bij ontstentenis van alternatieve oplossingen, om dwingende redenen van groot openbaar belang, met inbegrip van redenen van sociale of economische aard, toch moet worden gerealiseerd, neemt de lidstaat alle nodige compenserende maatregelen om te waarborgen dat de algehele samenhang van Natura 2000 bewaard blijft. De lidstaat stelt de Commissie op de hoogte van de genomen compenserende maatregelen.

[...]”

4.      Kaderrichtlijn water

13.      In artikel 4, lid 1, onder a), punten i) en ii), van de kaderrichtlijn water zijn het verbod op achteruitgang en het verbeteringsvereiste met betrekking tot oppervlaktewateren vastgelegd. Punt c) van dit lid bevat een specifieke regeling voor beschermde gebieden:

„1.      Bij de tenuitvoerlegging van het in het stroomgebiedsbeheerplan omschreven maatregelenprogramma:

a)      voor oppervlaktewateren

i)      leggen de lidstaten de nodige maatregelen ten uitvoer ter voorkoming van achteruitgang van de toestand van alle oppervlaktelichamen, onder voorbehoud van de toepassing van de leden 6 en 7 en onverminderd lid 8;

ii)      beschermen, verbeteren en herstellen de lidstaten alle oppervlaktewateren, onder voorbehoud van punt iii) voor kunstmatige en sterk veranderde waterlichamen, met de bedoeling uiterlijk 15 jaar na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn een goede toestand van het oppervlaktewater overeenkomstig bijlage V te bereiken, onder voorbehoud van verlengingen in overeenstemming met lid 4 en toepassing van de leden 5, 6 en 7 en onverminderd lid 8;

[...]

onverminderd de voor de betrokken partijen relevante internationale overeenkomsten van artikel 1;

[...]

c)      voor beschermde gebieden

uiterlijk 15 jaar na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn voldoen de lidstaten aan alle normen en doelstellingen, voor zover niet anders bepaald in de communautaire wetgeving waaronder het betrokken beschermde gebied is ingesteld.”

14.      Artikel 5 van de kaderrichtlijn water regelt de beoordeling van de watertoestand:

„1.      Elke lidstaat draagt er zorg voor dat voor elk stroomgebiedsdistrict of op zijn grondgebied gelegen deel van een internationaal stroomgebiedsdistrict

–      een analyse van de kenmerken ervan,

–      een beoordeling van de effecten van menselijke activiteiten op de toestand van het oppervlaktewater en op het grondwater, en

–      een economische analyse van het watergebruik

worden uitgevoerd overeenkomstig de technische specificaties van de bijlagen II en III en dat zij uiterlijk vier jaar na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn voltooid zijn.

De in lid 1 bedoelde analyses en beoordelingen worden uiterlijk 13 jaar na de datum van inwerkingtreding van deze richtlijn en vervolgens om de zes jaar getoetst en zo nodig bijgewerkt.”

15.      Artikel 10 van de kaderrichtlijn water voorziet in een gecombineerde aanpak voor lozingen van verontreinigende stoffen uit puntbronnen en diffuse bronnen. Hiertoe behoort uitdrukkelijk de vaststelling van emissiebeheersingsmaatregelen op basis van de beste beschikbare techniek en de beste milieupraktijken die zijn vervat in de nitraatrichtlijn. Bovendien bepaalt artikel 10, lid 3, dat strengere voorwaarden kunnen worden vastgesteld:

„Wanneer op grond van een kwaliteitsdoelstelling of kwaliteitsnorm, vastgesteld overeenkomstig deze richtlijn, de in bijlage IX genoemde richtlijnen of overeenkomstig andere communautaire wetgeving strengere voorwaarden vereist zijn [...], worden er dienovereenkomstig strengere emissiebeheersingsmaatregelen vastgesteld.”

16.      Artikel 11, lid 1, van de kaderrichtlijn water voorziet in een maatregelenprogramma om de doelstellingen van de richtlijn te bereiken:

„1.      Elke lidstaat draagt er zorg voor dat voor elk stroomgebiedsdistrict of voor het op zijn grondgebied gelegen deel van een internationaal stroomgebiedsdistrict, een maatregelenprogramma wordt opgesteld waarin rekening is gehouden met de resultaten van de krachtens artikel 5 voorgeschreven analyses, teneinde de doelstellingen van artikel 4 te verwezenlijken. [...]

2.      Elk maatregelenprogramma omvat de in lid 3 genoemde ‚basismaatregelen’ en, waar nodig, ‚aanvullende maatregelen’.

3.      ‚basismaatregelen’ zijn de minimumvereisten waaraan moet worden voldaan en omvatten:

a)      de maatregelen die voor de toepassing van de communautaire wetgeving voor de waterbescherming nodig zijn, met inbegrip van maatregelen die krachtens de in artikel 10 en deel A van bijlage VI genoemde wetgeving vereist zijn;

[...]

5.      Wanneer uit monitoringsgegevens of andere gegevens blijkt dat de doelstellingen uit hoofde van artikel 4 voor een waterlichaam vermoedelijk niet worden bereikt, zorgen de lidstaten ervoor dat:

–        de oorzaken van het eventuele falen worden onderzocht;

–        de betrokken vergunningen en toestemmingen onderzocht en zo nodig herzien worden;

–        de monitoringsprogramma’s getoetst en zo nodig bijgesteld worden;

–        eventueel noodzakelijke aanvullende maatregelen worden getroffen teneinde die doelstellingen te bereiken, waaronder indien nodig de vaststelling van strengere milieukwaliteitsnormen, overeenkomstig de procedures van bijlage V.

Indien deze oorzaken het resultaat zijn van redelijkerwijs niet te voorziene of uitzonderlijke omstandigheden die het gevolg zijn van natuurlijke oorzaken of overmacht, met name omvangrijke overstromingen of lange droogteperioden, kan de lidstaat bepalen dat aanvullende maatregelen niet haalbaar zijn, onder voorbehoud van artikel 4, lid 6.”

17.      Volgens punt ix in deel A van bijlage VI bij de kaderrichtlijn water moeten de op grond van de nitraatrichtlijn vereiste maatregelen worden opgenomen in de maatregelenprogramma’s uit hoofde van artikel 11, lid 3, onder a), van de kaderrichtlijn water.

18.      Punt 1.4 van bijlage II bij de kaderrichtlijn water specificeert hoe de milieudruk moet worden geïdentificeerd:

„De lidstaten verzamelen informatie over soort en omvang van de significante antropogene belastingen waaraan oppervlaktewaterlichamen in elk stroomgebiedsdistrict onderhevig kunnen zijn, en houden die informatie bij. Het betreft met name

[...]

schatting en identificatie van significante verontreiniging uit diffuse bronnen, met name door in bijlage VIII bedoelde stoffen, afkomstig van stedelijke, industriële, agrarische en andere installaties en activiteiten, onder meer gebaseerd op informatie die is vergaard krachtens

i)      de artikelen 3, 5 en 6 van [de nitraatrichtlijn] [...]”.

19.      In punt 1.5 van bijlage II bij de kaderrichtlijn water staat hoe de aldus verkregen informatie moet worden gebruikt:

„De lidstaten beoordelen in hoeverre de oppervlaktewatertoestand van lichamen gevoelig is voor de bovenvermelde vormen van belasting.

De lidstaten gebruiken de bovenvermelde informatie die zij verzameld hebben, en alle andere relevante informatie met inbegrip van bestaande milieumonitoringsgegevens, om een beoordeling te maken van de kans dat oppervlaktewaterlichamen in het stroomgebiedsdistrict niet zullen voldoen aan de milieukwaliteitsdoelstellingen die artikel 4 aan die lichamen stelt. De lidstaten kunnen bij die beoordeling modelleringstechnieken gebruiken.

Voor lichamen waarvan is gebleken dat zij gevaar lopen niet te voldoen aan de milieukwaliteitsdoelstellingen moet, voor zover dienstig, een verdere karakterisering plaatsvinden om het ontwerp van de bij artikel 8 voorgeschreven monitoringsprogramma’s en de bij artikel 11 voorgeschreven maatregelenprogramma’s te optimaliseren.”

5.      SMB-richtlijn

20.      Het doel van de SMB-richtlijn komt in het bijzonder naar voren in artikel 1:

„Deze richtlijn heeft ten doel te voorzien in een hoog milieubeschermingsniveau en bij te dragen tot de integratie van milieuoverwegingen in de voorbereiding en vaststelling van plannen en programma’s, met het oog op de bevordering van duurzame ontwikkeling, door ervoor te zorgen dat bepaalde plannen en programma’s die aanzienlijke effecten op het milieu kunnen hebben overeenkomstig deze richtlijn aan een milieubeoordeling worden onderworpen.”

21.      Artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn geeft de volgende definitie van plannen en programma’s:

„In deze richtlijn wordt verstaan onder:

a)      ‚plannen en programma’s’: plannen en programma’s, met inbegrip van die welke door de Gemeenschap worden medegefinancierd, alsook de wijzigingen ervan,

–        die door een instantie op nationaal, regionaal of lokaal niveau worden opgesteld en/of vastgesteld of die door een instantie worden opgesteld om middels een wetgevingsprocedure door het parlement of de regering te worden vastgesteld en

–        die door wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen zijn voorgeschreven”;

22.      De verplichting om een strategische milieubeoordeling te verrichten is geregeld in artikel 3 van de SMB-richtlijn:

„1.      Een milieubeoordeling wordt uitgevoerd overeenkomstig de artikelen 4 tot en met 9, voor de in de leden 2, 3 en 4 bedoelde plannen en programma’s die aanzienlijke milieueffecten kunnen hebben.

2.      Onverminderd lid 3, wordt een milieubeoordeling gemaakt van alle plannen en programma’s

a)      die voorbereid worden met betrekking tot landbouw, bosbouw, visserij, energie, industrie, vervoer, afvalstoffenbeheer, waterbeheer, telecommunicatie, toerisme en ruimtelijke ordening of grondgebruik en die het kader vormen voor de toekenning van toekomstige vergunningen voor de in de bijlagen I en II bij [de MEB-richtlijn(7)] genoemde projecten, of

b)      waarvoor, gelet op het mogelijk effect op gebieden, een beoordeling vereist is uit hoofde van de artikelen 6 of 7 van [de habitatrichtlijn(8)].

[...]”

23.      Artikel 5 van de SMB-richtlijn betreft de inhoud van de milieubeoordeling en de mate waarin rekening moet worden gehouden met alternatieven:

„1.      Wanneer krachtens artikel 3, lid 1, een milieubeoordeling vereist is, wordt een milieurapport opgesteld waarin de mogelijke aanzienlijke milieueffecten van de uitvoering van het plan of programma alsmede van redelijke alternatieven, die rekening houden met het doel en de geografische werkingssfeer van het plan of programma, worden bepaald, beschreven en beoordeeld. Voor de voor dit doel te verstrekken informatie wordt verwezen naar bijlage I.

2.      Het krachtens lid 1 opgestelde milieurapport bevat de informatie die redelijkerwijs mag worden vereist, gelet op de stand van kennis en beoordelingsmethoden, de inhoud en het detailleringsniveau van het plan of programma, de fase van het besluitvormingsproces waarin het zich bevindt en de mate waarin bepaalde aspecten beter op andere niveaus van dat proces kunnen worden beoordeeld, teneinde overlappende beoordelingen te vermijden.

[...]”

24.      Artikel 9, lid 1, van de SMB-richtlijn regelt de inhoud van het besluit over het plan of programma:

„1.      De lidstaten zien erop toe dat, wanneer een plan of programma wordt vastgesteld, de in artikel 6, lid 3, bedoelde instanties, het publiek en elke uit hoofde van artikel 7 geraadpleegde lidstaat hiervan in kennis worden gesteld en dat hun onderstaande stukken beschikbaar worden gesteld:

a)      het plan of programma zoals het is vastgesteld;

b)      een verklaring die samenvat hoe milieuoverwegingen in het plan of het programma werden geïntegreerd en hoe, overeenkomstig artikel 8, met het volgens artikel 5 opgestelde milieurapport, de volgens artikel 6 gegeven meningen en het resultaat van de raadpleging volgens artikel 7 werd rekening gehouden en de redenen samenvat waarom is gekozen voor het plan of het programma zoals het is aangenomen, zulks in het licht van de andere redelijke alternatieven die zijn behandeld, en

c)      de monitoringsmaatregelen waartoe wordt besloten overeenkomstig artikel 10.”

25.      Artikel 10, lid 1, van de SMB-richtlijn regelt de monitoring van de milieueffecten van plannen en programma’s:

„De lidstaten gaan de aanzienlijke gevolgen voor het milieu van de tenuitvoerlegging van plannen en programma’s na, onder meer om onvoorziene negatieve gevolgen in een vroeg stadium te kunnen identificeren en de passende herstellende maatregelen te kunnen nemen.”

26.      In bijlage I bij de SMB-richtlijn is geregeld welke informatie in het milieurapport moet worden opgenomen:

„De informatie welke krachtens artikel 5, lid 1, moet worden verstrekt, omvat, onverminderd artikel 5, lid 2 en lid 3, de volgende elementen:

[...]

c)      de milieukenmerken van gebieden waarvoor de gevolgen aanzienlijk kunnen zijn;

d)      alle bestaande milieuproblemen die relevant zijn voor het plan of programma, met inbegrip van met name milieuproblemen in gebieden die vanuit milieuoogpunt van bijzonder belang zijn, zoals gebieden die op grond van […] richtlijn 79/409/EEG [van de Raad van 2 april 1979 inzake het behoud van de vogelstand (PB 1979, L 103, blz. 1; hierna: ‚vogelrichtlijn’)] en [de habitatrichtlijn] zijn aangewezen;

e)      de op internationaal, communautair of nationaal niveau vastgestelde doelstellingen ter bescherming van het milieu, welke relevant zijn voor het plan of programma, alsook de wijze waarop met deze doelstellingen en andere milieuoverwegingen rekening is gehouden bij de voorbereiding van het plan of programma;

f)      de mogelijke aanzienlijke milieueffecten, bijvoorbeeld voor de biodiversiteit, bevolking, gezondheid van de mens, fauna, flora, bodem, water, lucht, klimaatfactoren, materiële goederen, cultureel erfgoed, met inbegrip van architectonisch en archeologisch erfgoed, landschap en de wisselwerking tussen bovengenoemde elementen.

[...]

h)      een schets van de redenen voor de selectie van de onderzochte alternatieven en een beschrijving van de wijze waarop de beoordeling is uitgevoerd, met inbegrip van de moeilijkheden die bij het verzamelen van de vereiste informatie zijn ondervonden (zoals technische tekortkomingen of ontbrekende kennis);

i)      een beschrijving van de voorgenomen monitoringsmaatregelen overeenkomstig artikel 10;

[...]”

B.      Iers recht

27.      Op grond van afdeling 4 van de Planning and Development Act 2000 (Ierse wet van 2000 op de ruimtelijke ordening en ontwikkeling) en artikel 28 van de European Communities (Birds and Natural Habitats) Regulations 2011 (Ierse regelingen van 2011 waarbij de Europese vogel- en habitatrichtlijn zijn omgezet in nationaal recht) kunnen landbouwactiviteiten worden verboden als zij schade zouden kunnen toebrengen aan beschermde gebieden die zijn aangewezen op grond van de habitatrichtlijn of de vogelrichtlijn.

28.      Het feit dat per jaar en per hectare een meer dan 170 kg stikstof bevattende hoeveelheid mest op of in de bodem mag worden gebracht, is primair geregeld in artikel 35, lid 1, van de European Union (Good Agricultural Practice for Protection of Waters) Regulations 2022 (Ierse regelingen van 2022 inzake de goede landbouwpraktijken voor de bescherming van waterlichamen van de Europese Unie) (S.I. nr. 113 van 2022), zoals gewijzigd bij S.I. nr. 393 van 2022 (hierna: „Regulations 2022”):

„Het feit dat in een bepaald jaar op de grond van een bedrijf een hoeveelheid dierlijke mest op of in de bodem wordt gebracht die groter is dan de in artikel 20, lid 1, genoemde hoeveelheid, vormt geen overtreding van die bepaling indien aan alle onderstaande voorwaarden is voldaan:

a)      de eigenaar van het bedrijf heeft voor het betreffende jaar bij de Minister for Agriculture, Food and the Marine [(Ierse minister van Landbouw, Voedselvoorziening en Mariene Zaken)] een verzoek tot vrijstelling ingediend om van de vereisten van die bepaling te mogen afwijken;

b)      het in punt a) bedoelde verzoek is naar behoren ingevuld in de door de minister vastgestelde vorm en ingediend binnen de door de minister vastgestelde termijn;

c)      bij het in punt a) bedoelde verzoek is een schriftelijke verklaring van de eigenaar gevoegd waarin hij zich ertoe verbindt aan alle in bijlage 5 genoemde voorwaarden te voldoen, en

d)      de eigenaar voldoet aan alle in bijlage 5 vastgelegde voorwaarden met betrekking tot het bedrijf.”

29.      In bijlage 5 bij de Regulations 2022 wordt onder meer de hoeveelheid stikstof beperkt tot 250 kg.

30.      Als het verzoek niet aan de eisen voldoet, wijst de minister het verzoek af op grond van artikel 35, lid 2, van de Regulations 2022. In lid 3 is bepaald dat een landbouwbedrijf geen vergunning voor het volgende jaar krijgt als wordt vastgesteld dat het in het lopende jaar niet aan de eisen van de artikelen 6 tot en met 9 van het besluit van de Commissie voldoet.

III. Feiten en verzoeken om een prejudiciële beslissing

31.      In de verzoeken om een prejudiciële beslissing worden de feiten als volgt weergegeven.

32.      In overeenstemming met artikel 5, lid 2, van de nitraatrichtlijn past Ierland een nitraatactieprogramma toe voor zijn hele nationale grondgebied.

33.      In het verzoek om een prejudiciële beslissing wordt verwezen naar besluiten van de Commissie sinds 2007, op grond waarvan Ierland in het kader van zijn nitraatactieprogramma’s landbouwbedrijven mag toestaan om onder bepaalde voorwaarden tot 250 kg stikstof per jaar per hectare op of in de bodem te brengen.(9) De besluiten die ten tijde van het verzoek om een prejudiciële beslissing het meest recent waren en het overeenkomstige nitraatactieprogramma voor de jaren 2022 tot en met 2025 vormen het voorwerp van het hoofdgeding.

34.      Tegelijkertijd worden in het verzoek om een prejudiciële beslissing rapporten van het Ierse Environmental Protection Agency (hierna: „EPA”) aangehaald, volgens welke bijna de helft van de rivieren en meren in Ierland niet langer in een bevredigende staat verkeert als gevolg van overmatige fosfor- en stikstofbelasting.(10)

35.      De Minister for Housing, Local Government and Heritage (Ierse minister van Huisvesting, Lokaal Bestuur en Erfgoed) heeft beoordeeld welke effecten het betrokken nitraatactieprogramma heeft voor Natura 2000-gebieden. Er is echter geen volledige beoordeling verricht van de milieueffecten van de nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op grond van de afwijking voor het op of in de bodem brengen van stikstof zouden worden uitgevoerd. De beoordelingen waren uitsluitend gericht op de beoogde beschermingsmaatregelen. Uit de bronnen [met name de EPA-rapporten en de „Natura Impact Statement” (wetenschappelijk advies over de gevolgen voor Natura 2000-gebieden) voor het bij de kaderrichtlijn water voorgeschreven beheerplan voor de Ierse wateren in de jaren 2022 tot en met 2027] blijkt echter duidelijk dat een beoordeling van de milieueffecten van de onderliggende landbouwactiviteiten waarschijnlijk ook significante nadelige milieueffecten zou hebben aangetoond voor Europese gebieden in de zin van de habitatrichtlijn.

36.      Volgens de genoemde „Natura Impact Statement” voor het beheerplan voor de Ierse wateren is het van cruciaal belang dat de gevolgen van alle uit het nitraatactieprogramma voortvloeiende afwijkingen voor individuele landbouwbedrijven worden beoordeeld en dat zorgvuldig rekening wordt gehouden met nadelige cumulatieve effecten. Van de meer dan 130 000 landbouwbedrijven in Ierland verzoeken elk jaar ongeveer 6 500 landbouwers om toepassing van de afwijking. De overgrote meerderheid van deze aanvragers zijn melkveehouders. Er worden geen individuele afwijkingen gepubliceerd, maar alleen geaggregeerde gegevens over de locatie van de betreffende landbouwbedrijven per lokaal kiesdistrict. Voor geen van deze besluiten is in de praktijk een effectbeoordeling uitgevoerd en er bestaat ook geen werkbaar systeem hiervoor. De nationale wetgeving ter uitvoering van de habitatrichtlijn wordt in deze context in de praktijk niet toegepast.

37.      Daarnaast heeft de Minister for Housing, Local Government and Heritage een strategische milieubeoordeling van het nitraatactieprogramma uitgevoerd, maar daarbij de alternatieven niet even gedetailleerd onderzocht als het programma zelf. Het nitraatactieprogramma is ook niet beoordeeld in het licht van artikel 4 van de kaderrichtlijn water en de effecten van de onderliggende landbouwactiviteiten zijn niet volledig onderzocht.

38.      Bij de strategische milieubeoordeling werden niet alle bijzonderheden over de monitoring in het milieurapport opgenomen. Het milieurapport bevatte geen voldoende gedetailleerde beschrijving van de voorgenomen monitoringsmaatregelen als bedoeld in artikel 10 van de SMB-richtlijn om aan te tonen dat aan artikel 10 zal worden voldaan. Het bevatte met name geen bijzonderheden over de wijze waarop deze monitoring zou geschieden, wanneer deze zou plaatsvinden, hoe de monitoring zou worden gebruikt en hoe eventueel vastgestelde onvoorziene negatieve milieueffecten zouden worden aangepakt.

39.      Bij de strategische milieubeoordeling werden de economische gevolgen voor materiële goederen onderzocht en er werd geoordeeld dat zij opwogen tegen wat anders misschien milieuvriendelijkere opties zouden zijn geweest. Hierbij is onder meer rekening gehouden met bredere economische aspecten, zoals materiële goederen, de brede maatschappelijke gevolgen van landbouwactiviteiten, de effecten van het plan of project op de landbouwsector en op de productie en het inkomen van de landbouwers, de duurzaamheid van de landbouwsector in de betrokken lidstaat, de voedselvoorzieningsketen en de werkgelegenheid van een aanzienlijk deel van de bevolking.

40.      Op 9 maart 2022 heeft de Minister for Housing, Local Government and Heritage het vijfde nitraatactieprogramma voor de periode 2022‑2025 goedgekeurd en de Good Agricultural Practice Regulations (S.I. nr. 113) ondertekend. Op 29 april 2022 heeft de Commissie de eerder aan Ierland toegestane afwijking overeenkomstig punt 2 van bijlage III bij de nitraatrichtlijn verlengd. Daarop heeft de minister op 28 juli 2022 het actieprogramma aangevuld met de overeenkomstige bepalingen (S.I. nr. 393).

41.      Op 31 mei 2022 heeft An Taisce bij de High Court een verzoek tot rechterlijke toetsing van het actieprogramma ingediend. In het kader van deze procedure heeft de High Court twee verzoeken om een prejudiciële beslissing ingediend bij het Hof, die het Hof heeft ingeschreven onder de nummers C‑531/24 en C‑895/24 en op 11 november 2025 heeft gevoegd.

42.      De vragen in zaak C‑531/24 luiden als volgt:

„1)      Hebben artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, artikel 4, lid 1, van de kaderrichtlijn water en/of artikel 3, lid 1, van de SMB-richtlijn, gelezen in het licht van artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het Handvest van de grondrechten [van de Europese Unie (hierna: ‚Handvest’)] tot gevolg dat een volgens deze richtlijn of in het licht van deze richtlijnen te beoordelen actieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn moet worden beoordeeld aan de hand van de milieueffecten van nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op basis van in het kader van het plan toegestane afwijkingen worden uitgevoerd, hetzij in het algemeen, hetzij voor zover het ontbreken van strengere beschermende maatregelen in het plan indirect bijdraagt tot dergelijke effecten, in plaats van dat het uitsluitend wordt beoordeeld aan de hand van de in het plan in positieve bewoordingen opgenomen beschermende maatregelen?

2)      Indien de eerste vraag in het algemeen ontkennend wordt beantwoord, hebben voornoemde bepalingen dan tot gevolg dat de bepalingen van nationaal recht van de betrokken lidstaat inzake de beoordeling van individuele afwijkingen die zijn toegestaan in het kader van een actieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn, in die context in de praktijk niet worden toegepast, waardoor er in de praktijk geen beoordeling krachtens de habitatrichtlijn wordt uitgevoerd van in het kader van het plan toegestane individuele afwijkingen waarbij wordt vastgesteld wat het effect op Europese gebieden is van nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op grond van deze afwijkingen worden verricht?

3)      Hebben artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn en/of artikel 3, lid 1, en/of artikel 5, lid 1, en/of artikel 11, lid 2, van de SMB-richtlijn, gelezen in het licht van artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het [Handvest], tot gevolg dat de beoordeling van een onder deze artikelen vallend plan of programma dat milieueffecten kan hebben op een waterlichaam een beoordeling in het licht van artikel 4 van de kaderrichtlijn water moet omvatten, hetzij op zichzelf beschouwd, hetzij in combinatie met andere door de lidstaat vastgestelde bindende maatregelen die streng genoeg zijn om te waarborgen dat het plan of programma geen achteruitgang van de toestand van een oppervlaktewaterlichaam zal teweegbrengen, noch het bereiken van een goede toestand van het oppervlaktewater of van een goed ecologisch potentieel en een goede chemische toestand van dat water op het volgens de kaderrichtlijn water relevante tijdstip in gevaar zal brengen, en zo ja, vereisen deze bepalingen of vereist een van deze bepalingen dat in een dergelijke beoordeling uitdrukkelijk en/of duidelijk controleerbaar wordt aangegeven of de relevante milieudoelstellingen van de kaderrichtlijn water na de vaststelling van het plan of programma zullen worden bereikt; hetzij in het algemeen, hetzij in het specifieke geval van de voorgestelde vaststelling van een basismaatregel als omschreven in artikel 11, lid 3, van de kaderrichtlijn water en in het bijzonder van een nitraatactieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn [in de zin van punt ix in deel A van bijlage VI bij de kaderrichtlijn en de verwijzing in artikel 11, lid 3, onder a), van deze richtlijn]?

4)      Indien het antwoord op de derde vraag aldus luidt dat de beoordeling van een onder artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn en/of artikel 3, lid 1, van de SMB-richtlijn vallend plan of programma dat milieueffecten kan hebben op een waterlichaam een beoordeling in het licht van artikel 4 van richtlijn 2000/60 moet omvatten en het antwoord op de eerste of de tweede vraag aldus luidt dat een beoordeling in het kader van de SMB-richtlijn wat betreft de naleving van de kaderrichtlijn water een beoordeling moet omvatten van de milieueffecten van de nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op basis van in het kader van het plan toegestane afwijkingen zullen worden uitgevoerd en/of in het bijzonder van het ontbreken van strengere maatregelen in een plan, heeft artikel 4, lid 1, van de kaderrichtlijn water (en meer in het bijzonder het rechtsbeginsel dat de lidstaten verplicht zijn om, tenzij een afwijking wordt toegestaan, de goedkeuring voor een individueel project te weigeren wanneer dat project een achteruitgang van de toestand van een oppervlaktewaterlichaam teweeg kan brengen of het bereiken van een goede toestand van het oppervlaktewater respectievelijk een goed ecologisch potentieel en een goede chemische toestand van dat water op het volgens die richtlijn relevante tijdstip in gevaar brengt), gelezen in het licht van artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het [Handvest], tot gevolg dat de lidstaten ook moeten weigeren een plan aan te nemen indien de door het plan geboden bijzondere bescherming alleen of in combinatie met andere door de lidstaat vastgestelde bindende maatregelen niet streng genoeg is om te waarborgen dat de nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op basis van in het kader van het plan toegestane afwijkingen zullen worden uitgevoerd geen achteruitgang van de toestand van een oppervlaktewaterlichaam teweeg zullen brengen, noch het bereiken van een goede toestand van het oppervlaktewater of van een goed ecologisch potentieel en een goede chemische toestand van dat water op het volgens de kaderrichtlijn water relevante tijdstip in gevaar zullen brengen, hetzij in het algemeen, hetzij in het specifieke geval van de voorgestelde vaststelling van een basismaatregel als omschreven in artikel 11, lid 3, van de kaderrichtlijn water en in het bijzonder van een nitraatactieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn [in de zin van punt ix in deel A van bijlage VI bij richtlijn 2000/60 en de verwijzing in artikel 11, lid 3, onder a), van deze richtlijn]?

5)      Indien de derde en/of vierde vraag in het algemeen ontkennend worden beantwoord, hebben de genoemde bepalingen dan het genoemde gevolg dat de bepalingen van nationaal recht van de betrokken lidstaat inzake de beoordeling van individuele afwijkingen die zijn toegestaan in het kader van een actieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn, in die context in de praktijk niet worden toegepast, waardoor er in de praktijk geen beoordeling krachtens de habitatrichtlijn (hetzij in het licht van artikel 4 van de kaderrichtlijn water, hetzij anderszins) wordt uitgevoerd van in het kader van het plan toegestane individuele afwijkingen waarbij wordt vastgesteld wat het effect op waterlichamen is van nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op grond van deze afwijkingen worden verricht?

6)      Volgt uit artikel 4 van de kaderrichtlijn water, gelezen in het licht van artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het [Handvest], dat een plan of programma, in het bijzonder een nitraatactieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn met potentiële gevolgen voor de toestand van een relevant waterlichaam in een lidstaat, niet door de bevoegde autoriteit van een lidstaat kan worden aangenomen tenzij deze bevoegde autoriteit zich ten eerste ervan moet vergewissen dat de aanname van het plan of programma geen achteruitgang teweeg kan brengen van de toestand van een ander oppervlaktewaterlichaam dat door die lidstaat als „type” oppervlaktewaterlichaam is of had moeten worden aangewezen, en evenmin het bereiken van een goede oppervlaktewatertoestand of een goed ecologisch potentieel en een goede chemische toestand van een dergelijk oppervlaktewaterlichaam in gevaar kan brengen; en zich er ten tweede van moet vergewissen dat de aanname van dat plan of programma verenigbaar is met de maatregelen die zijn uitgevoerd in het kader van het programma dat overeenkomstig artikel 11 van de kaderrichtlijn water voor het betrokken stroomgebiedsdistrict is opgesteld?

7)      Hebben artikel 5, lid 1, van en punt i) van bijlage I bij de SMB-richtlijn, gelezen in het licht van artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het [Handvest], tot gevolg dat het milieurapport zelf een voldoende gedetailleerde beschrijving moet bevatten van de voorgenomen monitoringsmaatregelen als bedoeld in artikel 10 van de SMB-richtlijn om aan te tonen dat aan artikel 10 zal worden voldaan, met inbegrip van bijzonderheden over de wijze waarop deze monitoring zal geschieden, wanneer deze zal plaatsvinden en/of hoe de monitoring zal worden gebruikt en hoe eventueel vastgestelde onvoorziene negatieve milieueffecten zullen worden aangepakt?

8)      Sluit het begrip „materiële goederen” in punt f) van bijlage I bij de SMB-richtlijn de waarde van dergelijke goederen uit en/of sluit dit begrip, in het bijzonder in het geval van de beoordeling van een actieprogramma als bedoeld in artikel 5 van de nitraatrichtlijn, de brede maatschappelijke gevolgen van landbouwactiviteiten, de effecten van het plan of project op de landbouwsector en op de productie en het inkomen van de landbouwers, de duurzaamheid van de landbouwsector in de betrokken lidstaat, de voedselvoorzieningsketen en de werkgelegenheid van een aanzienlijk deel van de bevolking, uit en zo ja, heeft de SMB-richtlijn dan tot gevolg dat het onrechtmatig is om bij de beoordeling van de effecten van het plan met deze aspecten rekening te houden?

9)      Indien het antwoord op een of meer van de eerste acht vragen tot gevolg heeft dat de habitatrichtlijn, de kaderrichtlijn water en/of de SMB-richtlijn bij de aanname van het nitraatactieprogramma zijn geschonden, is [uitvoerings]besluit 2022/696 van de Commissie dan ongeldig gelet op onder meer artikel 3, lid 3, VEU en/of artikel 11 en/of artikel 191, lid 2, VWEU en/of artikel 37 van het [Handvest]?”

43.      De twee aanvullende vragen in zaak C‑895/24 luiden als volgt:

„1)      Hebben artikel 5, lid 1, en/of artikel 9, lid 1, onder b), van de SMB-richtlijn en punt f) van bijlage I daarbij tot gevolg dat materiële goederen niet kunnen worden beschouwd als de factor die feitelijk opweegt tegen andere factoren, waaronder andere milieueffecten, voor de beoordeling overeenkomstig artikel 3, lid 1, van die richtlijn en/of dat die beoordeling moet uitmonden in de optie die het minst schadelijk is voor het milieu?

2)      Hebben artikel 5, lid 1, en/of artikel 9, lid 1, onder b), van de SMB-richtlijn en punt h) van bijlage I daarbij tot gevolg dat, in het kader van de beoordeling overeenkomstig artikel 3, lid 1, van die richtlijn, alternatieven op vergelijkbare wijze moeten worden bepaald, beschreven en beoordeeld?”

44.      In beide zaken hebben An Taisce – The National Trust for Ireland, de Irish Creamery Milk Suppliers Association (ICMSA), Ierland en de Europese Commissie schriftelijke opmerkingen ingediend. Daarnaast zijn in zaak C‑531/24 door Feirmeoirí Aontuithe na hÉireann Iontaobaithe Teoranta als trustee voor de Irish Farmers’ Association (IFA) en in zaak C‑895/24 door Duitsland schriftelijke opmerkingen ingediend.

45.      Op 11 december 2025 heeft het Hof een hoorzitting gehouden over beide zaken, waaraan An Taisce, de IFA, de ICMSA, Ierland en de Commissie hebben deelgenomen.

IV.    Juridische beoordeling

46.      De nitraatrichtlijn beoogt de noodzakelijke instrumenten ter beschikking te stellen om de bescherming van het water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen te waarborgen.(11) Om die doelstelling te bereiken, dienen de lidstaten, zoals blijkt uit artikel 5, lid 1, van de nitraatrichtlijn, voor de aangewezen kwetsbare zones actieprogramma’s op te stellen en uit te voeren.(12) Op grond van artikel 3, lid 5, kunnen zij dergelijke programma’s echter ook (net als Ierland) op hun hele grondgebied toepassen.

47.      Volgens artikel 5, lid 4, onder a) en b), moeten deze actieprogramma’s bepaalde in de bijlagen II en III bij deze richtlijn bedoelde verplichte maatregelen omvatten.(13) In het onderhavige geval werden de meeste van deze maatregelen op 9 maart 2022 vastgesteld. Zij zijn niet het voorwerp van de prejudiciële vragen en, voor zover kan worden nagegaan, ook niet van het daaraan ten grondslag liggende nationale geding. Derhalve zal ik niet verder ingaan op de uitvoering van deze vereisten en eventuele milieubeoordelingen die in dit verband nodig kunnen zijn.

48.      Volgens punt 2 van bijlage III bij de nitraatrichtlijn moet het actieprogramma echter met name waarborgen dat de hoeveelheid mest die landbouwers per hectare en per jaar op of in de bodem brengen maximaal 170 kg stikstof bevat. Volgens punt 2, onder b), van bijlage III bij die richtlijn mogen de lidstaten evenwel hogere hoeveelheden toestaan indien dit niet in strijd is met de doelstellingen van de richtlijn. Daarom staat het vijfde nitraatactieprogramma van Ierland, net als eerdere actieprogramma’s, alle landbouwbedrijven toe om onder bepaalde voorwaarden tot 250 kg stikstof per hectare per jaar op of in de bodem te brengen. De onderhavige verzoeken om een prejudiciële beslissing hebben alleen betrekking op deze regeling, die pas op 28 juli 2022 is vastgesteld.

49.      Volgens punt 2, onder b), van bijlage III bij de nitraatrichtlijn moeten de lidstaten ten aanzien van de Commissie motiveren waarom een dergelijke afwijking in overeenstemming is met de doelstellingen van deze richtlijn. De Commissie onderzoekt deze motivering en beslist of zij de grotere hoeveelheid stikstof toestaat.

50.      Afgezien daarvan voorziet de nitraatrichtlijn niet in een verdere beoordeling van de milieueffecten van het op of in de bodem brengen van de grotere hoeveelheid stikstof. De twee verzoeken om een prejudiciële beslissing zijn echter bedoeld om te verduidelijken of en in hoeverre een dergelijke beoordeling op grond van de habitatrichtlijn, de kaderrichtlijn water en de SMB-richtlijn noodzakelijk is.

51.      De kaderrichtlijn water verplicht de lidstaten namelijk om het effect van het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof op waterlichamen te beoordelen (zie onder A). Hoewel daarbij ook het effect op het grondwater moet worden beoordeeld(14), zal ik mijn opmerkingen beperken tot oppervlaktewateren, aangezien de vragen van de High Court alleen daarop betrekking hebben.

52.      De beoordelingsverplichting krachtens de kaderrichtlijn water heeft ook betrekking op negatieve effecten op Natura 2000-gebieden, maar de beoordelingsvoorwaarden vloeien voort uit de habitatrichtlijn (zie onder B). Verdere eisen met betrekking tot de milieueffectbeoordeling en inspraak van het publiek vloeien voort uit de SMB-richtlijn (zie onder C). Ten slotte moet worden besproken of de inbreuken op het Unierecht in verband met de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof, welke inbreuken bij het onderzoek van de andere vragen kunnen worden vastgesteld, afbreuk doen aan de geldigheid van het besluit van de Commissie over deze toelating (zie onder D). Bovendien dienen enkele opmerkingen te worden gemaakt over de vraag of de verwijzende rechter de gevolgen van het actieplan kan handhaven indien hij vaststelt dat Ierland dit plan geheel of althans gedeeltelijk in strijd met de genoemde regelingen heeft vastgesteld (zie onder E).

A.      Beoordeling krachtens de kaderrichtlijn water

53.      Hoewel de eerste zes vragen in zaak C‑531/24 allemaal verwijzen naar de kaderrichtlijn water, wenst de verwijzende rechter vooral met de derde, de vierde, de vijfde en de zesde vraag te vernemen of Ierland het actieprogramma mocht vaststellen en met name of Ierland het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof mocht toestaan in het licht van de kaderrichtlijn water.

54.      Met zijn vierde vraag wenst de High Court te vernemen of artikel 4, lid 1, van de kaderrichtlijn water in de weg staat aan de vaststelling van een actieprogramma wanneer de beoogde beschermingsmaatregelen niet volstaan om het bereiken van een goede toestand van het oppervlaktewater te waarborgen, zoals bepaald in artikel 4, lid 1, onder a), ii).

55.      Deze vraag is echter hypothetisch en daarom niet-ontvankelijk. Het is juist dat er aanwijzingen zijn dat een onderzoek van de beoogde beschermingsmaatregelen tot de conclusie zou leiden dat het actieprogramma in strijd zou zijn met het verbeteringsvereiste van artikel 4, lid 1, onder a), ii), van de kaderrichtlijn water.(15) Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing en met name de overwegingen van de High Court over de derde vraag, zijn de gevolgen van het actieprogramma voor de doelstellingen van artikel 4 echter niet zinvol onderzocht en zeker niet expliciet beoordeeld.(16) Bijgevolg is ook de vijfde vraag gedeeltelijk hypothetisch, voor zover deze aansluit bij de vierde vraag.

56.      De derde en de zesde vraag, die erop gericht zijn te vernemen of moet worden onderzocht of de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof verenigbaar is met de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water, en de vijfde vraag, voor zover deze aansluit bij de derde vraag, zijn daarentegen wel ontvankelijk.

57.      Ik zal daarom eerst uitleggen welke rol het actieprogramma in de zin van de nitraatrichtlijn speelt bij de uitvoering van de kaderrichtlijn water, en vervolgens ingaan op de daaruit voortvloeiende beoordelingsverplichtingen met betrekking tot de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof. Tot slot moet worden ingegaan op de betekenis van de goedkeuring van deze toelating door de Commissie.

1.      Actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn binnen het regelgevingskader van de kaderrichtlijn water

58.      De kaderrichtlijn water heeft volgens artikel 1, onder a), ervan ten doel een kader vast te stellen voor de bescherming van met name landoppervlaktewater. Dit kader is bedoeld om aquatische ecosystemen en terrestrische ecosystemen die rechtstreeks afhankelijk zijn van aquatische ecosystemen voor verdere achteruitgang te behoeden en te verbeteren.(17)

59.      Derhalve bevat artikel 4, lid 1, onder a), van de kaderrichtlijn water twee afzonderlijke maar nauw met elkaar verbonden verplichtingen. Ten eerste moeten de lidstaten op grond van artikel 4, lid 1, onder a), i), de nodige maatregelen ten uitvoer leggen om achteruitgang van de toestand van alle oppervlaktewaterlichamen te voorkomen (verbod op achteruitgang). Ten tweede moeten de lidstaten op grond van artikel 4, lid 1, onder a), ii), alle oppervlaktewaterlichamen beschermen, verbeteren en herstellen met de bedoeling uiterlijk eind 2015 een „goede toestand” te bereiken (verbeteringsvereiste).(18) Artikel 4, lid 4, staat de lidstaten echter toe de termijnen van artikel 4, lid 1, te verlengen tot 2027.

60.      Volgens het Ierse EPA is voor een goede ecologische toestand van oppervlaktewateren in de zin van artikel 4 van de kaderrichtlijn water vereist dat het NO3-gehalte lager is dan 8 mg/l.(19) De in de nitraatrichtlijn vastgestelde grenswaarde is daarentegen aanzienlijk hoger, namelijk 50 mg NO3/l. Volgens punt 1 in deel A van bijlage I bij de nitraatrichtlijn in samenhang met de inmiddels ingetrokken richtlijn 75/440/EEG(20) is dit de grenswaarde voor water waaruit drinkwater wordt gewonnen, waarvoor krachtens de drinkwaterrichtlijn dezelfde grenswaarde geldt.(21) Dit verschil laat zien dat bepaalde habitats en soorten veel gevoeliger zijn voor nitraat dan mensen.(22)

61.      Hoewel de nitraatrichtlijn dus een aanzienlijk hogere grenswaarde voor nitraat vaststelt dan (mogelijk) vereist is op grond van de kaderrichtlijn water, zijn actieprogramma’s uit hoofde van de nitraatrichtlijn van belang in het kader van de kaderrichtlijn water. Volgens artikel 11, lid 1, van de kaderrichtlijn water moet elke lidstaat namelijk een maatregelenprogramma opstellen om de doelstellingen van artikel 4 van deze richtlijn te bereiken. Volgens artikel 11, leden 2 en 3, onder a), en artikel 10 van, alsmede punt ix in deel A van bijlage VI bij de kaderrichtlijn water is de uitvoering van de nitraatrichtlijn een van de „basismaatregelen” die in de maatregelenprogramma’s moeten worden opgenomen. De actieprogramma’s maken daarom deel uit van dit maatregelenprogramma.

2.      Beoordeling van actieprogramma’s uit hoofde van de nitraatrichtlijn in het kader van de kaderrichtlijn water

62.      Aangezien een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn deel uitmaakt van het maatregelenprogramma uit hoofde van de kaderrichtlijn water, moet worden beoordeeld of de maatregelen van een actieprogramma en met name de in het kader daarvan verleende toelating voor het op of in de bodem brengen van stikstof in de landbouw verenigbaar zijn met de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water. Zoals de Commissie terecht benadrukt, blijft in het bijzonder het in artikel 4, lid 1, onder a), neergelegde verbod op achteruitgang volgens vaste rechtspraak dwingend in ieder stadium van de uitvoering van die richtlijn en is het van toepassing op „ieder type” en iedere toestand van een waterlichaam.(23) Voor het verbeteringsvereiste kan niets anders gelden.

63.      Zoals de ICMSA en Ierland terecht opmerken, gaat het hier niet om een opzichzelfstaande beoordeling van het actieprogramma of de goedkeuring van hogere stikstofhoeveelheden. Zij moeten veeleer worden beoordeeld als onderdelen van het maatregelenprogramma als geheel. Tegelijkertijd moet bij deze beoordeling ten volle rekening worden gehouden met de effecten van het actieprogramma en in het bijzonder van de verleende toelating op de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water. Daarom moet duidelijk zijn wat de effecten zijn van de toelating van het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof en hoe bij de beoordeling tot dit resultaat is gekomen.

64.      De noodzaak om het op of in de bodem brengen van stikstof in de landbouw in de beoordeling te betrekken vloeit overigens ook voort uit de informatie die de lidstaten overeenkomstig de artikelen 5 en 8 van en de bijlagen II, V en VIII bij de kaderrichtlijn water moeten verzamelen en waarmee zij overeenkomstig artikel 11, leden 1 en 5, rekening moeten houden bij de vaststelling van het maatregelenprogramma.

65.      Artikel 11, lid 1, van de kaderrichtlijn water bepaalt uitdrukkelijk dat bij de vaststelling van het maatregelenprogramma rekening moet worden gehouden met de resultaten van de krachtens artikel 5 voorgeschreven analyses. Volgens punt 1.4 van bijlage II bij die richtlijn omvatten deze analyses onder meer significante verontreiniging uit diffuse bronnen, afkomstig van agrarische installaties en activiteiten. Punt 1.4 van bijlage II verwijst hiervoor expliciet naar de informatie die moet worden verzameld uit hoofde van de nitraatrichtlijn, dus met name informatie over stikstoflozingen, en de stoffen die worden genoemd in bijlage VIII bij de kaderrichtlijn water, waar nitraat nog(24) in punt 11 wordt genoemd als een stof die bijdraagt tot de eutrofiëring.

66.      Voor waterlichamen waarvan in dat kader is gebleken dat zij gevaar lopen niet te voldoen aan de milieukwaliteitsdoelstellingen, moeten de lidstaten volgens punt 1.5, derde alinea, van bijlage II bij de kaderrichtlijn water, voor zover dienstig, het ontwerp van de bij artikel 11 voorgeschreven maatregelenprogramma’s optimaliseren.

67.      Bovendien schrijft artikel 11, lid 5, van de kaderrichtlijn water voor dat het maatregelenprogramma moet worden bijgesteld als uit monitoringsgegevens blijkt dat de doelstellingen van artikel 4 vermoedelijk niet worden bereikt. De lidstaat moet dan met name de oorzaken hiervan onderzoeken, de betrokken vergunningen en toestemmingen onderzoeken en zo nodig herzien, en bepalen welke aanvullende maatregelen eventueel noodzakelijk zijn. De details van deze monitoring worden geregeld in artikel 8 en bijlage V. Punt 1.3.3 van bijlage V regelt met name op welke wijze door middel van monitoring de redenen kunnen worden vastgesteld waarom de milieudoelstellingen niet worden bereikt, zodat op basis daarvan het bij artikel 11 voorgeschreven maatregelenprogramma kan worden opgesteld.

68.      Bijgevolg mag een lidstaat in het kader van een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof alleen toelaten nadat hij, met name op basis van de artikelen 5 en 8 van de kaderrichtlijn water, heeft onderzocht en vastgesteld dat dit geen afbreuk doet aan de doelstellingen van artikel 4 van die richtlijn.

69.      Het is denkbaar dat het onderzoek van de toelating voor het gebruik van grotere stikstofhoeveelheden tot een minimum wordt beperkt door een doeltreffend systeem in te voeren dat ervoor zorgt dat de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water worden bereikt wanneer individuele landbouwbedrijven een beroep doen op de toelating. In principe zou dit systeem ervoor moeten zorgen dat deze bedrijven samen slechts zoveel stikstof op of in de bodem brengen dat de toestand van het oppervlaktewater, rekening houdend met alle andere stikstoflozingen, niet verslechtert en het bereiken van een goede toestand niet wordt verhinderd. De vijfde vraag in zaak C‑531/24 berust echter op de vaststelling dat een dergelijk systeem niet bestaat. Daarom was voor de toelating een volledige beoordeling nodig.

70.      Als een lidstaat zou vaststellen dat het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof onverenigbaar is met het verbod op achteruitgang of het verbeteringsvereiste zoals neergelegd in artikel 4, lid 1, van de kaderrichtlijn water, betekent dit niet noodzakelijk dat dit niet toelaatbaar zou zijn. Het zou namelijk kunnen worden toegestaan indien een van de uitzonderingen die ook in artikel 4 zijn opgenomen, van toepassing is.(25)

71.      Het argument van Ierland dat de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water niet alleen met het actieprogramma kunnen worden bereikt, doet hier niets aan af. Het is uiteraard waar dat andere onderdelen van het maatregelenprogramma ook noodzakelijk zijn voor de doelstellingen van artikel 4. Het is ook denkbaar dat als de nitraattoevoer te hoog is, het maatregelenprogramma prioriteit geeft aan het verminderen van de toevoer uit andere bronnen. Niettemin moet een lidstaat bij een globale beoordeling van het maatregelenprogramma ervoor zorgen dat op basis van alle voorgenomen maatregelen slechts zoveel nitraat op of in de bodem wordt gebracht dat de doelstellingen van artikel 4 worden bereikt. Dit vereist op zijn beurt met name dat de effecten van de in het kader van een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn verleende toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof in kaart worden gebracht en in aanmerking worden genomen.

3.      Goedkeuring van de afwijking door de Commissie

72.      De Commissie heeft met uitvoeringsbesluit 2022/696 de toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof goedgekeurd en in overweging 17 aangenomen dat deze afwijking, op basis van bepaalde voorwaarden, verenigbaar is met de doelstellingen van de kaderrichtlijn water. Dit verandert echter niets aan de beoordelingsplicht van de lidstaat en betekent niet noodzakelijk dat de goedgekeurde maatregelen verenigbaar zijn met de kaderrichtlijn water.

73.      De kaderrichtlijn water bevat geen enkele aanwijzing dat de Commissie een afwijking van de doelstellingen zou kunnen toestaan. De mogelijke afwijkingen zijn namelijk uitputtend geregeld in artikel 4 en vallen onder de verantwoordelijkheid van de lidstaten. De Commissie kan alleen toezicht houden op de naleving van deze regels en, indien nodig, een niet-nakomingsprocedure inleiden.

74.      De nitraatrichtlijn, en met name de daarin opgenomen mogelijkheid om grotere hoeveelheden stikstof toe te staan, kan niet worden opgevat als een uitzondering op de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water. Hoewel het methodologisch gezien denkbaar zou zijn om de nitraatrichtlijn te beschouwen als een lex specialis ten opzichte van de kaderrichtlijn water, beoogt deze laatste richtlijn volgens artikel 1, onder c), een verhoogde bescherming en verbetering van het aquatische milieu. Bovendien is volgens artikel 4, lid 2, altijd de strengste doelstelling van toepassing. Dit blijkt ook uit het feit dat het Ierse EPA voor een goede toestand van het oppervlaktewater een aanzienlijk lagere grenswaarde voor nitraat hanteert dan is voorzien in de nitraatrichtlijn.(26) Dit ambitieuze doel van de kaderrichtlijn water kan niet worden bereikt als er op bepaalde gebieden van het waterbeleid nog steeds oudere, minder ambitieuze doelen zouden gelden.

75.      Derhalve bevat de kaderrichtlijn water, als lex posterior, strengere eisen waaraan ook maatregelen op basis van de oudere nitraatrichtlijn moeten voldoen.

76.      Hierbij kan in het midden worden gelaten of de controlebevoegdheden van de Commissie krachtens punt 2, onder b), van bijlage III bij de nitraatrichtlijn ook de strengere eisen van de kaderrichtlijn water omvatten dan wel beperkt zijn tot de eisen van de nitraatrichtlijn. Deze controle is namelijk beperkt tot het onderzoeken van de motivering van de lidstaat. In de lidstaten zelf beschikt de Commissie echter niet over eigen onderzoeksbevoegdheden of ‑instrumenten om de verenigbaarheid met de kaderrichtlijn water te beoordelen. Aangezien de Commissie in deze procedure onderzoekt of wordt voldaan aan de doelstellingen van de kaderrichtlijn water, moet de lidstaat dit in de motivering uiteenzetten en dus eerst zelf hebben onderzocht.

77.      Daarom bevat overweging 17 van uitvoeringsbesluit 2022/696 alleen een beoordeling door de Commissie van de toelating van het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof. Het uitvoeringsbesluit kan echter niet bindend vaststellen dat deze toelating verenigbaar is met de kaderrichtlijn water.

4.      Voorlopige conclusie

78.      Derhalve moet worden vastgesteld dat een lidstaat in het kader van een actieprogramma uit hoofde van artikel 5 van de nitraatrichtlijn het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof alleen mag toelaten nadat hij, met name op basis van de artikelen 5 en 8 van de kaderrichtlijn water, heeft onderzocht en vastgesteld dat dit geen afbreuk doet aan de doelstellingen van artikel 4 van die richtlijn. De lidstaat kan echter afzien van dit onderzoek indien is gewaarborgd dat toezicht wordt gehouden op het gebruik van deze mogelijkheid door individuele bedrijven. Als uit een beoordeling zou blijken dat het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof onverenigbaar is met het verbod op achteruitgang of het verbeteringsvereiste zoals neergelegd in artikel 4, lid 1, zouden de doelstellingen van artikel 4 alleen worden gewaarborgd als een van de uitzonderingen die ook in dat artikel zijn opgenomen, van toepassing is.

B.      Beoordeling van effecten op Natura 2000-gebieden

79.      De doelstellingen van artikel 4, lid 1, van de kaderrichtlijn water zijn echter niet beperkt tot het verbod op achteruitgang en het verbeteringsvereiste zoals neergelegd in punt a). Zoals de Commissie benadrukt, moeten de lidstaten krachtens artikel 4, lid 1, onder c), van die richtlijn binnen hetzelfde tijdsbestek, dus uiterlijk in 2027(27), ook voor beschermde gebieden aan alle normen en doelstellingen voldoen. Volgens artikel 6 van en punt 1, onder v), van bijlage IV bij de kaderrichtlijn water geldt dit met name voor Natura 2000-gebieden, wanneer het behoud of de verbetering van de watertoestand bij de bescherming van het gebied een belangrijke factor vormt.(28)

80.      Dit is een ander doel dat de maatregelenprogramma’s als bedoeld in artikel 11 van de kaderrichtlijn water en dus ook de actieprogramma’s uit hoofde van de nitraatrichtlijn moeten bereiken.(29) Dit betekent dat de lidstaten, voordat zij een actieprogramma opstellen, ook de effecten ervan op Natura 2000-gebieden moeten beoordelen.

81.      De criteria voor deze beoordeling vloeien voort uit artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn. Daarom moet eerst worden onderzocht of de in het kader van een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn verleende toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof moet worden beoordeeld in het licht van deze bepaling. Vervolgens moet het onderwerp van deze beoordeling worden gespecificeerd. De eerste twee vragen in zaak C‑531/24 betreffen derhalve de beoordeling van de effecten van de toelating in het licht van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn. De verwijzende rechter wenst te vernemen of deze beoordeling mag worden beperkt tot de in het actieprogramma opgenomen beschermingsmaatregelen, of dat deze ook betrekking moet hebben op de gevolgen van de nitraatuitstotende landbouwactiviteiten die op grond van dat programma zijn toegestaan. Indien deze beoordeling in beginsel mag worden beperkt tot de beoogde beschermingsmaatregelen, vraagt de verwijzende rechter vervolgens of dit anders is wanneer de betrokken landbouwactiviteiten in de praktijk ook niet worden onderworpen aan een effectbeoordeling op het niveau van de individuele bedrijven.

82.      Aangezien partijen het oneens zijn over de vraag of een actieprogramma überhaupt moet worden onderworpen aan een effectbeoordeling in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, zal ik eerst ingaan op deze vraag (zie onder 1) en vervolgens op het onderwerp van deze beoordeling (zie onder 2).

1.      Verplichting om een effectbeoordeling uit te voeren

83.      Artikel 6, lid 3, tweede volzin, van de habitatrichtlijn bepaalt dat de bevoegde nationale instanties, gelet op de conclusies van de beoordeling van de gevolgen voor het gebied en onder voorbehoud van de in artikel 6, lid 4, bedoelde afwijking, slechts toestemming geven voor een plan of project nadat zij de zekerheid hebben verkregen dat het de natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied niet zal aantasten. Daartoe bepaalt artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn dat voor elk plan of project dat niet direct verband houdt met of nodig is voor het beheer van een beschermd gebied, maar afzonderlijk of in combinatie met andere plannen of projecten significante gevolgen kan hebben voor zo’n gebied, een beoordeling moet worden gemaakt van de gevolgen voor het gebied, rekening houdend met de instandhoudingsdoelstellingen ervan.

84.      De in het kader van een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn verleende toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof houdt niet direct verband met en is niet nodig voor het beheer van Natura 2000-gebieden.

85.      De toelating vormt echter geen toestemming voor een project in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn. Zij biedt alleen een groot aantal landbouwbedrijven de mogelijkheid om een grotere hoeveelheid stikstof op of in de bodem te brengen. Alleen het gebruik van deze mogelijkheid door individuele bedrijven zou als een project kunnen worden beschouwd.(30)

86.      De in het actieprogramma verleende toelating zou echter een plan kunnen zijn in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn.

87.      Aangezien de richtlijn het begrip „plan” niet definieert, ligt het weliswaar voor de hand om daarbij te denken aan specifieke instrumenten van nationaal recht, maar bij gebrek aan een verwijzing daarnaar is dit ook een autonoom uit te leggen begrip van Unierecht.(31)

88.      De verschillende taalversies van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn maken het in theorie mogelijk om aan het begrip „plan” min of meer verschillende betekenissen toe te kennen. Zo kan het in het Frans ook een plat oppervlak aanduiden en verwijst het vaak naar speciale grafische voorstellingen.

89.      Vanwege de regelgevingscontext moet het begrip „plan” echter worden opgevat in zijn meer abstracte betekenis, namelijk dat het bepaalde doelstellingen vastlegt en aangeeft hoe deze moeten worden bereikt. Met deze uitlegging is het in principe mogelijk om de gevolgen van een plan, rekening houdend met de instandhoudingsdoelstellingen van een Natura 2000-gebied, te beoordelen in de zin van artikel 6, lid 3, eerste volzin, van de habitatrichtlijn, of kan een bevoegde instantie daarvoor overeenkomstig artikel 6, lid 3, tweede volzin toestemming verlenen.

90.      Het begrip „plan” krijgt volgens deze uitlegging weliswaar een zeer ruime betekenis, maar juist daarom kan hiermee de doelstelling van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn worden bereikt. Deze bepaling is immers bedoeld om op efficiënte wijze te voorkomen dat Natura 2000-gebieden worden aangetast als gevolg van plannen of projecten.(32) Dit doel zou niet worden gediend als het begrip „plan” (of ook het begrip „project”) zo zou worden uitgelegd dat bepaalde (door de mens veroorzaakte) vormen van aantasting niet hoeven te worden beoordeeld. Deze doelstelling blijkt ook uit het feit dat de meeste oorspronkelijke taalversies van de bepaling verwijzen naar „alle”(33) plannen en projecten. Een duidelijk onderscheid tussen de begrippen „plan” en „project” is echter niet nodig, althans niet voor de toepassing van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, aangezien aan beide begrippen dezelfde rechtsgevolgen verbonden zijn.

91.      Bijgevolg is de algemene toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door landbouwbedrijven een plan in de zin van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, aangezien zij tot doel heeft om een dergelijke praktijk mogelijk te maken en voorziet in de bijbehorende vergunning als middel om deze doelstelling te bereiken.

92.      De ruime uitlegging van het begrip „plan” betekent echter niet dat alle maatregelen die doelstellingen bevatten en vastleggen op welke manier die moeten worden bereikt, noodzakelijkerwijs aan een effectbeoordeling moeten worden onderworpen. Beperkingen op de beoordelingsverplichting vloeien veeleer voort uit de noodzaak dat de bedreiging voor het gebied voldoende kan worden bepaald, en uit het feit dat de effectbeoordeling passend moet zijn.

93.      In de eerste plaats vereist artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn alleen een passende effectbeoordeling wanneer de maatregel significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied, hetgeen het Hof opvat als de waarschijnlijkheid of het risico dat dergelijke gevolgen optreden.(34) Gelet op met name het voorzorgsbeginsel bestaat een dergelijke waarschijnlijkheid of een dergelijk risico wanneer op basis van objectieve gegevens niet valt uit te sluiten dat het betrokken plan of project significante gevolgen zal hebben voor de instandhoudingsdoelstellingen van dat gebied.(35) Dit moet met name worden beoordeeld in het licht van de specifieke milieukenmerken en -omstandigheden van de betrokken gebieden.(36) Dienovereenkomstig heeft het Hof geoordeeld dat bepaalde bestemmingsplannen naar het recht van het Verenigd Koninkrijk aan een beoordeling moesten worden onderworpen, omdat zij aanzienlijke invloed konden hebben op de beslissing om al dan niet een vergunning toe te kennen voor projecten, en dus ook op de betrokken beschermde gebieden.(37)

94.      Overmatige stikstofdepositie door landbouwbemesting kan significante gevolgen hebben voor Natura 2000-gebieden.(38) Met name de wetenschappelijke grenzen aan de belasting van de verschillende habitattypen, de zogenoemde „critical loads”, zijn hiervoor doorslaggevend.(39) De Commissie noemt als voorbeelden moerassen en waterrijke gebieden en de beekparelmossel (Margaritifera margaritifera), die al ver onder de grenswaarde van de nitraatrichtlijn (50 mg/l) heel gevoelig zijn voor nitraat. Als landbouwbedrijven binnen of in de nabijheid van Natura 2000-gebieden een grotere hoeveelheid stikstof op hun grond mogen uitrijden, bestaat bijgevolg de waarschijnlijkheid of het risico dat dit significante gevolgen heeft voor die gebieden.

95.      In de tweede plaats kan een effectbeoordeling alleen zinvol worden uitgevoerd als de mogelijke gevolgen voor Natura 2000-gebieden al voldoende kunnen worden bepaald. In het geval van maatregelen waarbij weliswaar een abstract risico bestaat dat zij negatieve gevolgen hebben voor beschermde gebieden, maar waarbij nog niet kan worden vastgesteld welke specifieke gevolgen zij hebben voor afzonderlijke gebieden, kan niet worden beoordeeld wat de gevolgen zijn voor de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden. Daarom heeft het Hof in een zaak tegen Italië geoordeeld dat plannen moeten worden onderscheiden van louter voorbereidende bestuurlijke overdenkingen van de administratie en zodanig precies moeten zijn dat een effectbeoordeling noodzakelijk is.(40)

96.      De toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof heeft niet noodzakelijkerwijs tot gevolg dat bepaalde Natura 2000-gebieden zullen worden aangetast door overmatige stikstofdepositie. Het risico op een dergelijke aantasting kan pas worden vastgesteld als bekend is welke landbouwbedrijven gebruikmaken van de mogelijkheid die de toelating biedt.

97.      Dit betekent echter niet dat een effectbeoordeling van de toelating niet mogelijk is. Het is ook mogelijk om ervan uit te gaan dat alle landbouwbedrijven volledig gebruik zouden maken van de mogelijkheid die de toelating biedt en op basis daarvan te beoordelen of Natura 2000-gebieden zouden worden aangetast.

98.      Omdat een dergelijke beoordeling weliswaar mogelijk, maar zeer omslachtig zou zijn, is in de derde plaats de beperking van belang dat de effectbeoordeling „passend” moet zijn. Deze kwalificatie van de beoordeling komt weliswaar niet voor in alle oorspronkelijke taalversies van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn(41), maar staat wel in alle taalversies in de tiende overweging daarvan.

99.      Het zou bijvoorbeeld niet passend zijn als in vergunningsprocedures die in verschillende fasen verlopen, bepaalde kwesties meerdere keren zouden worden beoordeeld, ook al blijft het risico of de waarschijnlijkheid van significante schadelijke gevolgen in de verschillende fasen ongewijzigd.(42) Het is echter wel passend om zo vroeg mogelijk een beoordeling uit te voeren, zodat met mogelijke schadelijke gevolgen volledig rekening kan worden gehouden.(43) Met name moet worden voorkomen dat in een vroeg stadium van de planning al beslissingen worden genomen die tijdens de uitvoering van projecten tot milieuaantastingen leiden, maar die later niet meer kunnen worden gewijzigd.(44)

100. In het onderhavige geval lijkt het op het eerste gezicht niet passend om aan te nemen dat alle landbouwbedrijven gebruik zullen maken van de mogelijkheid om grotere hoeveelheden stikstof op of in de bodem te brengen en om op basis daarvan een effectbeoordeling uit te voeren. Een dergelijke beoordeling zou zeer omslachtig zijn en, gezien de eerdere ervaringen met het gebruik van de vergunning, ook niet nodig. Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing maken „slechts” ongeveer 6 500 van de meer dan 130 000 landbouwbedrijven daadwerkelijk gebruik van de afwijking.

101. De loutere toelating van de mogelijkheid om grotere hoeveelheden stikstof op of in de bodem te brengen, vormt nog geen besluit dat bij een latere effectbeoordeling niet meer ter discussie kan worden gesteld. Het zou veeleer voldoende zijn om de landbouwbedrijven die meer stikstof op of in de bodem willen brengen, te onderwerpen aan een voorlopige beoordeling om na te gaan of er een waarschijnlijkheid of risico bestaat dat Natura 2000-gebieden significant zullen worden aangetast. Als dit, met name vanwege de geografische omstandigheden en de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden die mogelijk worden aangetast, niet kan worden uitgesloten, is een volledige beoordeling vereist, wat ertoe kan leiden dat de bevoegde autoriteiten het gebruik van de afwijking moeten weigeren.

102. Vanwege de cumulatieve gevolgen van het op of in de bodem brengen van stikstof(45) is het echter noodzakelijk om de bedrijven waarvan de stikstoflozingen kunnen leiden tot stikstofdepositie in een bepaald Natura 2000-gebied gezamenlijk te beoordelen. Anders bestaat het gevaar dat de bedrijven die als eerste worden beoordeeld de toegestane hoeveelheid stikstof volledig opgebruiken en bedrijven die later worden beoordeeld geen vergunning krijgen. Ook zou bij gelijktijdige, maar afzonderlijke beoordelingen te veel stikstof kunnen worden toegestaan.

103. Het is mogelijk dat Ierland bij de eerste toelating van hogere stikstofhoeveelheden op grond van de uitvoering van de habitatrichtlijn, ervan mocht uitgaan dat een dergelijke beoordeling van de individuele bedrijven zou plaatsvinden. Gezien de ervaringen met eerdere actieprogramma’s kan dit echter niet langer worden aangenomen. Volgens de gegevens in het verzoek om een prejudiciële beslissing is het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door individuele landbouwbedrijven namelijk nog nooit onderworpen aan een beoordeling uit hoofde van artikel 6, lid 3. Het vijfde Ierse actieprogramma bevat ook geen aanwijzing dat deze bepaling of de Ierse uitvoeringsbepalingen moeten worden nageleefd bij het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof. Ierland heeft dan ook tijdens de hoorzitting toegegeven dat er tot op heden geen beoordeling op het niveau van individuele bedrijven heeft plaatsgevonden, en aangekondigd dat de bevoegde autoriteiten zich zouden inspannen om ervoor te zorgen dat artikel 6, lid 3, in de toekomst zal worden nageleefd.

104. Zolang de Ierse autoriteiten echter geen passende maatregelen hebben genomen, brengen de landbouwbedrijven op grond van de in het actieprogramma verleende toelating grotere hoeveelheden stikstof op of in de bodem. Bij gebrek aan een individuele of gegroepeerde beoordeling blijft er een redelijke wetenschappelijke twijfel bestaan of kan worden uitgesloten dat het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof negatieve gevolgen zal hebben voor Natura 2000-gebieden als gevolg van stikstofdepositie.

105. Bijgevolg mag de regeling waarbij deze praktijk wordt toegestaan, niet worden aangenomen zonder dat een effectbeoordeling overeenkomstig artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn heeft plaatsgevonden.

106. Ierland wijst er terecht op dat ik al heb betoogd dat uit de nitraatrichtlijn niet volgt dat een actieprogramma noodzakelijkerwijs van invloed is op de goedkeuring van projecten die significante gevolgen kunnen hebben voor beschermde gebieden.(46) Deze overweging berustte echter klaarblijkelijk eveneens nog op de – in casu door het verzoek om een prejudiciële beslissing weerlegde – veronderstelling dat de bevoegde nationale autoriteiten de in het actieprogramma opgenomen maatregelen van geval tot geval beoordelen overeenkomstig artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn.

107. Bovendien verschilt een actieprogramma dat louter de eisen van de nitraatrichtlijn ten uitvoer legt – bijvoorbeeld door de daarin vastgestelde maximale hoeveelheid stikstof vast te leggen – van een afwijking die een grotere hoeveelheid stikstof toestaat. In het eerste geval gaat het om een wettelijke beperking van negatieve milieueffecten. In het tweede geval worden maatregelen toegestaan die grotere negatieve gevolgen hebben voor het milieu dan wettelijk is toegestaan.

108. Volledigheidshalve moet worden opgemerkt dat in individuele gevallen een effectbeoordeling ook nodig kan zijn voor het op of in de bodem brengen van een hoeveelheid stikstof die niet groter is dan de in de nitraatrichtlijn vastgelegde maximumhoeveelheid. Deze maximumhoeveelheid is namelijk niet vastgesteld met het oog op de aanzienlijk lagere grenzen aan de belasting van de habitattypen en soorten die voorkomen in de beschermde gebieden.(47) Wanneer deze grenzen worden overschreden, bestaat het risico dat Natura 2000-gebieden aanzienlijk worden aangetast.

2.      Onderwerp van de effectbeoordeling

109. Volgens artikel 6, lid 3, tweede volzin, van de habitatrichtlijn mogen de bevoegde nationale instanties alleen toestemming geven voor een plan, in dit geval het actieprogramma, nadat zij, gelet op de conclusies van de effectbeoordeling, de zekerheid hebben verkregen dat het geen schadelijke gevolgen heeft voor Natura 2000-gebieden. Volgens vaste rechtspraak mogen zij dit alleen vaststellen als er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat dergelijke gevolgen uitblijven.(48)

110. De effectbeoordeling mag dan ook geen leemten vertonen en moet volledige, nauwkeurige en definitieve constateringen en conclusies bevatten die elke redelijke wetenschappelijke twijfel over de gevolgen van de plannen of projecten voor het betrokken beschermde gebied wegnemen.(49) Daarbij moeten op basis van de beste wetenschappelijke kennis ter zake alle aspecten van het betrokken plan of project worden geïnventariseerd die op zichzelf of in combinatie met andere plannen of projecten de instandhoudingsdoelstellingen van de betrokken gebieden in gevaar kunnen brengen.(50)

111. De noodzaak om de gevolgen van het actieprogramma te beoordelen is gebaseerd op het feit dat er redelijke wetenschappelijke twijfel bestaat dat het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof geen negatieve gevolgen zal hebben voor Natura 2000-gebieden als gevolg van stikstofdepositie.(51)

112. De effectbeoordeling moet er dus op gericht zijn deze twijfel weg te nemen. In het kader van deze beoordeling moet derhalve worden onderzocht of het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof de instandhoudingsdoelstellingen van Natura 2000-gebieden in gevaar zal brengen als gevolg van nitraatdepositie.

3.      Voorlopige conclusie

113. Wat de habitatrichtlijn betreft, moet bijgevolg op de eerste twee vragen in zaak C‑531/24 worden geantwoord dat een actieprogramma dat is opgesteld uit hoofde van artikel 5 van de nitraatrichtlijn en alle landbouwbedrijven in een lidstaat onder bepaalde voorwaarden toestaat grotere hoeveelheden nitraat op of in de bodem te brengen, moet worden onderzocht in het kader van de vaststelling van het maatregelenprogramma uit hoofde van artikel 11 van de kaderrichtlijn water en overeenkomstig artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn om te bepalen of er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat deze uitstoot geen negatieve gevolgen zal hebben voor Natura 2000-gebieden als gevolg van stikstofdepositie. Van dit onderzoek kan echter worden afgezien indien is gewaarborgd dat overeenkomstig artikel 6, lid 3, toezicht wordt gehouden op het gebruik van deze mogelijkheid door individuele bedrijven.

C.      Strategische milieubeoordeling

114. De eerste tot en met de vierde vraag en de zevende en de achtste vraag in zaak C‑531/24 en beide vragen in zaak C‑895/24 betreffen de toepassing van de SMB-richtlijn. De eerste vier vragen in zaak C‑531/24 hebben, naast de reeds behandelde kwesties, betrekking op de vraag of de in het kader van het actieprogramma verleende toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof had moeten worden onderworpen aan een strategische milieubeoordeling, met name met betrekking tot de gevolgen voor Natura 2000-gebieden en de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn (zie onder 1). Met de zevende vraag in zaak C‑531/24 wenst de High Court te vernemen hoe de maatregelen voor de monitoring van milieueffecten moeten worden behandeld (zie onder 2). De achtste vraag in zaak C‑531/24 en de eerste vraag in zaak C‑895/24 hebben betrekking op de behandeling van materiële goederen (zie onder 3). De tweede vraag in zaak C‑895/24 betreft het onderzoek van de alternatieven (zie onder 4).

1.      Eerste tot en met vierde vraag in zaak C‑531/24

115. Ter beantwoording van de eerste tot en met de vierde vraag in zaak C‑531/24 moet allereerst worden uiteengezet waarom de toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof een strategische milieubeoordeling vereist en moet worden opgemerkt dat daarbij ook de gevolgen voor de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water en voor Natura 2000-gebieden moeten worden onderzocht.

116. De toelating valt onder de definitie van plannen en programma’s in artikel 2, onder a), van de SMB-richtlijn, aangezien zij door de Ierse regering door middel van een wetgevingsprocedure is vastgesteld en door de nitraatrichtlijn was voorgeschreven.

117. De toelating maakt deel uit van het actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn, dat als geheel een strategische milieubeoordeling vereist overeenkomstig artikel 3, lid 2, onder a), van de SMB-richtlijn, omdat het een kader vormt voor de projecten in de zin van de MEB-richtlijn.(52) Met name wat de toelating betreft volgt de beoordelingsverplichting ook uit artikel 3, lid 2, onder b), omdat de toelating – zoals reeds uiteengezet(53) – in ieder geval in het onderhavige geval(54) een effectbeoordeling uit hoofde van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn vereiste met het oog op de mogelijke gevolgen voor Natura 2000-gebieden.

118. Artikel 5, lid 1, van de SMB-richtlijn bepaalt dat in het milieurapport van een strategische milieubeoordeling de mogelijke aanzienlijke milieueffecten van de uitvoering van het plan of programma worden bepaald, beschreven en beoordeeld. Volgens punt d) van bijlage I bij die richtlijn omvat deze informatie alle bestaande milieuproblemen die relevant zijn voor het plan of programma, met inbegrip van met name milieuproblemen in gebieden die vanuit milieuoogpunt van bijzonder belang zijn, zoals de Natura 2000-gebieden die op grond van de vogelrichtlijn en de habitatrichtlijn zijn aangewezen. Overeenkomstig punt e) moet ook worden vermeld welke doelstellingen ter bescherming van het milieu zijn vastgesteld, welke relevant zijn voor het plan of programma, alsook de wijze waarop met deze doelstellingen en andere milieuoverwegingen rekening is gehouden bij de voorbereiding van het plan of programma. Volgens punt f) omvat de te verstrekken informatie ook de mogelijke aanzienlijke milieueffecten, onder meer voor de biodiversiteit, fauna, flora en water.

119. Daarom moest de reeds besproken inhoud van de beoordeling van de verenigbaarheid met de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water(55) en de effectbeoordeling uit hoofde van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn(56) in het milieurapport worden opgenomen. Indien deze beoordelingen ontbraken, was het milieurapport onvolledig.

120. Dit milieurapport moest de basis vormen voor inspraak van het publiek in de zin van artikel 6 van de SMB-richtlijn en overeenkomstig artikel 8 moest bij de vaststelling van de afwijking met het rapport en de meningen rekening worden gehouden. Ook deze stappen zouden niet naar behoren zijn doorlopen indien het milieurapport onvolledig was.

121. Concluderend kan worden gesteld dat de toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof door landbouwbedrijven als onderdeel van een actieprogramma uit hoofde van de nitraatrichtlijn een milieubeoordeling op grond van de SMB-richtlijn vereist, waarin de effecten van deze toelating op de doelstellingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water en op Natura 2000-gebieden worden bepaald, beschreven en beoordeeld.

2.      Zevende vraag in zaak C‑531/24 – Monitoringsmaatregelen in het milieurapport

122. Artikel 10, lid 1, van de SMB-richtlijn bepaalt dat de lidstaten de aanzienlijke gevolgen voor het milieu van de tenuitvoerlegging van plannen en programma’s moeten nagaan, onder meer om onvoorziene negatieve gevolgen in een vroeg stadium te kunnen identificeren en de passende herstellende maatregelen te kunnen nemen. Met de zevende vraag in zaak C‑531/24 wenst de High Court te vernemen of het milieurapport een voldoende gedetailleerde beschrijving moet bevatten van de voorgenomen monitoringsmaatregelen om aan te tonen dat aan artikel 10 zal worden voldaan [zie onder a)], met inbegrip van bijzonderheden over de wijze waarop deze monitoring zal plaatsvinden, wanneer deze zal plaatsvinden en/of hoe de monitoring zal worden gebruikt [zie onder b)] en hoe eventueel vastgestelde onvoorziene negatieve milieueffecten zullen worden aangepakt [zie onder c)].

a)      Beschrijving van monitoringsmaatregelen die voldoen aan de eisen van artikel 10 van de SMB-richtlijn

123. Volgens artikel 5, lid 1, tweede volzin, van de SMB-richtlijn wordt in bijlage I gespecificeerd welke informatie het milieurapport moet bevatten. Volgens punt i) van bijlage I bij die richtlijn omvat deze informatie een beschrijving van de voorgenomen monitoringsmaatregelen als bedoeld in artikel 10.

124. Aangezien punt i) van bijlage I bij de SMB-richtlijn alleen vereist dat de voorgenomen monitoringsmaatregelen worden beschreven, kan worden aangenomen dat het milieurapport op dit punt geen informatie hoeft te bevatten als er (nog) geen maatregelen zijn gepland.

125. Ierland benadrukt echter terecht dat de in bijlage I bij de SMB-richtlijn genoemde informatie krachtens artikel 5, leden 2 en 3, moet worden verstrekt. Volgens artikel 5, lid 2, bevat het milieurapport de informatie die redelijkerwijs mag worden vereist. Hierbij moet rekening worden gehouden met de stand van kennis en beoordelingsmethoden, de inhoud en het detailleringsniveau van het plan of programma, de fase van het besluitvormingsproces waarin het zich bevindt en de mate waarin bepaalde aspecten beter op andere niveaus van dat proces kunnen worden beoordeeld, teneinde overlappende beoordelingen te vermijden.

126. Derhalve stelt Ierland terecht dat de lidstaten over een zekere beoordelingsmarge beschikken wat betreft de informatie over de monitoringsmaatregelen die zij in het milieurapport verstrekken.

127. Artikel 5, lid 2, van de SMB-richtlijn geeft echter ook de grenzen aan van deze beoordelingsmarge, waarop door de nationale rechter toezicht moet worden gehouden.(57) Het rapport hoeft namelijk niet meer informatie te bevatten dan redelijkerwijs mag worden vereist, maar het mag ook niet minder informatie bevatten.

128. Er kan (en moet) redelijkerwijs echter worden vereist dat het milieurapport pas wordt ingediend nadat de bevoegde instanties de nodige maatregelen hebben gepland om te voldoen aan artikel 10 van de SMB-richtlijn. Artikel 9, lid 1, onder c), van die richtlijn bepaalt immers dat, wanneer een plan of programma wordt vastgesteld, ook de monitoringsmaatregelen uit hoofde van artikel 10 worden vastgesteld. Punt i) van bijlage I bij de SMB-richtlijn is dus gebaseerd op de veronderstelling dat dergelijke maatregelen zijn gepland, en bepaalt dat deze informatie moet worden verstrekt, hoewel dit strikt genomen geen bepaling, beschrijving of beoordeling van milieueffecten is.

129. Wat betreft het betrokken actieprogramma en de toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof, komt daar nog bij dat Ierland deze maatregelen niet voor de eerste, maar al voor de vijfde keer heeft vastgesteld. Er hadden dus eigenlijk al passende monitoringsmaatregelen moeten zijn vastgesteld. Het is niet duidelijk waarom de voortzetting van deze maatregelen niet in het milieurapport kon worden vermeld.

130. Bovendien zouden er ook monitoringsmaatregelen uit hoofde van artikel 8 van en bijlage V bij de kaderrichtlijn water moeten bestaan die overeenkomstig artikel 10, lid 2, van de SMB-richtlijn kunnen worden gebruikt voor de monitoring van de effecten van de onderhavige maatregelen. Indien Ierland deze maatregelen had gepland, had het naar deze maatregelen moeten verwijzen.

131. Daarom moet het milieurapport overeenkomstig de artikelen 5 en 10 van, alsmede punt i) van bijlage I bij de SMB-richtlijn een beschrijving bevatten van de maatregelen voor de monitoring van de aanzienlijke gevolgen voor het milieu van de tenuitvoerlegging van het actieprogramma en in het bijzonder van de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof.

b)      Nauwkeurigheid van de informatie over de monitoringsmaatregelen

132. De High Court wenst ook te vernemen in hoeverre in dit rapport moet worden beschreven op welke wijze de monitoring zal plaatsvinden.

133. De beschrijving van de voorgenomen monitoringsmaatregelen in het milieurapport moet het mogelijk maken deze maatregelen te bespreken in het kader van de inspraakprocedure overeenkomstig de artikelen 6 en 7 van de SMB-richtlijn. De informatie in het milieurapport moet daarom voldoende gedetailleerd zijn om het publiek in staat te stellen te beoordelen of de voorgenomen maatregelen voldoende zijn om aan de eisen van artikel 10 te voldoen.

134. Artikel 10 van de SMB-richtlijn vereist dat alle aanzienlijke gevolgen voor het milieu van de uitvoering van plannen en programma’s worden gemonitord, dat wil zeggen alle gevolgen die reeds zijn bepaald, beschreven en beoordeeld in de milieubeoordeling.

135. In de onderhavige zaak lijkt het duidelijk dat met name de gevolgen van het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door landbouwbedrijven voor het nitraatgehalte in oppervlaktewateren en Natura 2000-gebieden moeten worden gemonitord.

136. De noodzaak om Natura 2000-gebieden te monitoren staat bovendien los van de vraag of bij deze in het actieprogramma verleende algemene toelating kan worden afgezien van een effectbeoordeling op grond van artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn, omdat is gewaarborgd dat het op of in de bodem brengen van stikstof op het niveau van individuele landbouwbedrijven zal worden beoordeeld.(58) Het feit dat het passender is om deze beoordeling op het niveau van de individuele bedrijven uit te voeren, vormt namelijk geen grond om af te zien van de toepassing van artikel 10 van de SMB-richtlijn. De op grond daarvan vereiste monitoring is veeleer een belangrijke controle of de beoordelingen op het niveau van individuele bedrijven tot de juiste resultaten hebben geleid.

137. Bijgevolg moeten de monitoringsmaatregelen in het milieurapport zo nauwkeurig worden beschreven dat kan worden beoordeeld of aan artikel 10 van de SMB-richtlijn zal worden voldaan, wat bij de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door landbouwbedrijven ook de effecten op het nitraatgehalte in oppervlaktewateren en Natura 2000-gebieden omvat.

c)      Aanpak van onvoorziene negatieve milieueffecten

138. Tot slot vraagt de High Court of in het milieurapport ook moet worden uiteengezet hoe eventueel vastgestelde onvoorziene negatieve milieueffecten zullen worden aangepakt.

139. In dit verband heeft de Commissie gelijk dat de SMB-richtlijn hierover geen vereisten bevat. Artikel 10 heeft alleen tot doel de lidstaten in staat te stellen passende herstellende maatregelen te nemen.

140. Of de lidstaten herstellende maatregelen moeten nemen, kan daarentegen voortvloeien uit andere regelgeving. Zoals ik reeds heb aangegeven, moeten zij volgens artikel 11, lid 5, van de kaderrichtlijn water het maatregelenprogramma bijstellen als uit monitoringsgegevens blijkt dat de doelstellingen van artikel 4 vermoedelijk niet worden bereikt.(59) Bovendien verplicht artikel 6, lid 2, van de habitatrichtlijn de lidstaten om ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de natuurlijke habitats en de habitats van soorten in Natura 2000-gebieden niet verslechtert.

141. Over de vraag welke maatregelen moeten worden genomen wanneer zich onvoorziene negatieve milieueffecten voordoen, kan echter alleen worden beslist in het licht van deze effecten. Vaak zullen verschillende maatregelen in aanmerking komen, zodat de bevoegde instanties van de lidstaten een discretionaire keuzebevoegdheid hebben.

142. Dit is ook mogelijk als er in oppervlaktewateren of Natura 2000-gebieden een hoger nitraatgehalte aanwezig is dan verwacht. Een vermindering van de nitraatuitstoot kan immers mogelijk ook worden bereikt doordat de lidstaat de uitstoot van nitraat uit andere bronnen dan de landbouw beperkt.

143. In het kader van de milieubeoordeling hoeft derhalve niet te worden bepaald hoe onvoorziene negatieve milieueffecten zullen worden aangepakt.

3.      Achtste vraag in zaak C‑531/24 en eerste vraag in zaak C‑895/24 – materiële goederen

144. De achtste vraag in zaak C‑531/24 en de eerste vraag in zaak C‑895/24 hebben betrekking op de inaanmerkingneming van „materiële goederen” in het kader van de milieubeoordeling. De achtergrond van deze vraag is dat het economische belang van de landbouw in de milieubeoordeling werd aangevoerd om de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof te verkiezen boven milieuvriendelijkere alternatieven. An Taisce betwijfelt of dit verenigbaar is met de SMB-richtlijn.

145. Het uitgangspunt van de opvatting van An Taisce is correct. Het is juist dat artikel 5 van en punt f) van bijlage I bij de SMB-richtlijn voorschrijven dat in het milieurapport de effecten op materiële goederen worden bepaald, beschreven en beoordeeld. Volgens het begin van punt f) van bijlage I verwijst dit echter naar milieueffecten voor materiële goederen. En in verband met de MEB-richtlijn heeft het Hof benadrukt dat alleen rekening mag worden gehouden met de effecten op materiële goederen die naar hun aard ook een invloed kunnen hebben op het milieu. De effecten op de waarde van deze goederen zijn daarentegen bij de toepassing van de MEB-richtlijn irrelevant.(60)

146. Bij de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof zou men er dus bijvoorbeeld rekening mee kunnen houden dat de visserij wordt geschaad als de wateren als gevolg hiervan eutrofiëren. Het is ook denkbaar dat eventuele verhogingen van de opbrengst als gevolg van bemesting als milieueffecten in aanmerking worden genomen.

147. Het feit dat landbouwbedrijven stikstofhoudende mest moeten uitrijden omdat deze bij de veehouderij ontstaat(61), zodat strengere beperkingen op het uitrijden een vermindering van de veestapel zouden vereisen, is daarentegen geen milieueffect van de toelating, maar een economisch gevolg van een eventuele beperking.

148. Hieruit volgt echter alleen dat deze factor niet op grond van artikel 5 van en punt f) van bijlage I bij de SMB-richtlijn in het milieurapport hoeft te worden bepaald, beschreven en beoordeeld.

149. Deze bepalingen verbieden echter niet dat bij de milieubeoordeling rekening wordt gehouden met het economische belang van de landbouw. Integendeel, het is zelfs noodzakelijk om dit toe te lichten bij de selectie van alternatieven wanneer dergelijke factoren een van de redenen zijn waarom bepaalde maatregelen zijn verkozen boven andere.

150. Artikel 9, lid 1, onder b), van de SMB-richtlijn bepaalt namelijk dat, wanneer een plan of programma wordt vastgesteld, aan het publiek en de betrokken instanties een verklaring beschikbaar wordt gesteld die onder meer de redenen samenvat waarom is gekozen voor het plan of het programma zoals het is aangenomen, zulks in het licht van de andere redelijke alternatieven die zijn behandeld.

151. Het begrip „materiële goederen” in punt f) van bijlage I bij de SMB-richtlijn omvat dus alleen materiële goederen die door de milieueffecten van een plan of programma worden geraakt. De maatschappelijke gevolgen van landbouwactiviteiten, de effecten van het plan of project op de landbouwsector en op de productie en het inkomen van de landbouwers, de duurzaamheid van de landbouwsector in de betrokken lidstaat, de voedselvoorzieningsketen en de werkgelegenheid van een aanzienlijk deel van de bevolking kunnen echter bij de milieubeoordeling in aanmerking worden genomen om overeenkomstig artikel 9, lid 1, onder b), van de richtlijn de keuze tussen verschillende alternatieven te motiveren.

4.      Tweede vraag in zaak C‑895/24 – Onderzoek van de alternatieven in het milieurapport

152. Met de tweede vraag in zaak C‑895/24 wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 5, lid 1, en/of artikel 9, lid 1, onder b), van de SMB-richtlijn en punt h) van bijlage I daarbij tot gevolg hebben dat, in het kader van de beoordeling overeenkomstig artikel 3, lid 1, van die richtlijn, alternatieven op vergelijkbare wijze moeten worden bepaald, beschreven en beoordeeld.

153. Bij de beantwoording van deze vraag zal ik mij grotendeels baseren op de beschouwingen in mijn conclusie in de zaak Friends of the Irish Environment (Project Ireland 2040)(62), waarop het Hof niet is ingegaan in zijn arrest in die zaak(63).

154. Krachtens artikel 5, lid 1, van de SMB-richtlijn moeten in het milieurapport de mogelijke aanzienlijke milieueffecten van de uitvoering van het plan of programma alsook van redelijke alternatieven, die rekening houden met het doel en de geografische werkingssfeer van het plan of programma, worden bepaald, beschreven en beoordeeld.

155. Bijgevolg moeten de redelijke alternatieven in het milieurapport worden opgenomen. Deze bepaling kan echter aldus worden opgevat dat mogelijke aanzienlijke milieueffecten uitsluitend met het oog op de voorkeursoptie moeten worden bepaald, beschreven en beoordeeld. Hiervoor pleit tevens dat de overige bepalingen van de SMB-richtlijn zien op de milieubeoordeling van het plan of programma in kwestie en niet op de beoordeling van de redelijke alternatieven.

156. Echter, althans volgens de Nederlandse versie van artikel 5, lid 1, van de SMB-richtlijn moeten ook de aanzienlijke milieueffecten van de alternatieven worden bepaald, beschreven en beoordeeld. Hoe dan ook kan de in alle taalversies voorgeschreven beoordeling van de alternatieven zich mede uitstrekken tot de milieueffecten ervan, hetgeen weer zou vereisen dat zij worden bepaald en beschreven.

157. Het feit dat aldus de milieueffecten van alternatieven in aanmerking worden genomen, beantwoordt aan de doelstelling van de SMB-richtlijn, aangezien deze – volgens overweging 4 en artikel 1 ervan – door middel van de milieubeoordeling moet bijdragen tot de integratie van milieuoverwegingen in de voorbereiding en vaststelling van plannen en programma’s. Het zou echter in strijd zijn met deze doelstelling indien bij het onderzoek van de alternatieven geen rekening wordt gehouden met de milieueffecten ervan.

158. Bij de keuze tussen verschillende alternatieven is het zelfs van bijzonder belang dat rekening wordt gehouden met milieuoverwegingen. De SMB-richtlijn is immers vastgesteld omdat bij de goedkeuring van projecten volgens de MEB-richtlijn vaak werd geconstateerd dat al voorschriften bestonden die bepaalde opties uitsloten, zelfs wanneer zij minder nadelige gevolgen hadden voor het milieu.(64) De milieubeoordeling moet bijgevolg waarborgen dat dergelijke voorschriften alleen worden vastgesteld wanneer milieuvriendelijkere alternatieven op zijn minst bekend zijn.

159. Derhalve moeten in het milieurapport ook de milieueffecten van de redelijke alternatieven bepaald, beschreven en beoordeeld worden. Daarvoor noemt artikel 5, lid 1, van de SMB-richtlijn het doel en de geografische werkingssfeer van het plan of programma als richtsnoeren. Alternatieven die het doel niet kunnen verwezenlijken of buiten de geografische werkingssfeer vallen, zijn doorgaans niet redelijk en hoeven niet nader te worden onderzocht.

160. De bevoegde instanties mogen het onderzoekskader echter ook niet al te zeer beperken door mogelijke redelijke alternatieven uit te sluiten op basis van de definitie van het doel of de geografische werkingssfeer.

161. Deze opvatting is ook terug te vinden in artikel 5, lid 2, van de SMB-richtlijn. Volgens deze bepaling dient rekening te worden gehouden met de fase van het besluitvormingsproces waarin het plan of programma zich bevindt en met de mate waarin bepaalde aspecten beter op andere niveaus van dat proces kunnen worden beoordeeld, teneinde overlappende beoordelingen te vermijden. Bij een plan voor de aanleg van een autosnelweg kan bijvoorbeeld de vraag rijzen of een spoorlijn als redelijk alternatief moet worden onderzocht. Dit onderzoek is echter overbodig wanneer het fundamentele besluit over het wegenbouwproject voortvloeit uit een algemeen plan waarin beide alternatieven reeds met elkaar zijn vergeleken.

162. Wat betreft de informatie die ziet op de identificatie van redelijke alternatieven, is in punt h) van bijlage I bij de SMB-richtlijn nader geregeld dat de informatie die in het milieurapport moet worden verstrekt, slechts een schets van de redenen voor de selectie van de onderzochte alternatieven hoeft te omvatten. Deze informatie moet aantonen waarom de onderzochte alternatieven redelijk worden geacht en andere alternatieven daarentegen niet, dus op welke wijze de redelijke alternatieven zijn bepaald.

163. Het begrip „schets” verwijst echter niet naar de beschrijving en de beoordeling van de redelijke alternatieven. Daarop kan dus geen beroep worden gedaan om de omvang van die informatie te beperken. Artikel 5, lid 2, van de SMB-richtlijn bepaalt veeleer welke informatie redelijkerwijs mag worden verlangd, gelet op de stand van kennis en beoordelingsmethoden, de inhoud en het detailleringsniveau van het plan of programma alsook de andere in punt 161 genoemde aspecten.

164. Een van de belangrijkste criteria voor de inhoud van het milieurapport wordt echter niet expliciet genoemd: uit de uiteenzetting van de milieueffecten moet met name blijken dat het vastgestelde plan of programma verenigbaar is met de toepasselijke materiële vereisten van het milieurecht.(65) Milieueffecten die bepalingen van het milieurecht schenden, zouden immers hoe dan ook aanzienlijk zijn.(66)

165. Anders dan Ierland vreest, betekent dit niet dat moet worden onderzocht of alle alternatieven aan alle denkbare milieueisen voldoen. Het uitgangspunt is veeleer dat moet worden onderzocht of het uiteindelijk gekozen alternatief aan deze eisen voldoet.

166. In het onderhavige geval moet met name worden nagegaan of de toelating van grotere hoeveelheden stikstof verenigbaar is met de nitraatrichtlijn, de kaderrichtlijn water en de habitatrichtlijn. Indien de toelating echter zou worden gebaseerd op een uitzondering krachtens artikel 4, lid 7, van de kaderrichtlijn water en/of artikel 6, lid 4, van de habitatrichtlijn, dan zouden de daarin vastgestelde criteria voor de keuze tussen verschillende alternatieven moeten worden toegepast. Met betrekking tot artikel 6, lid 4, van de habitatrichtlijn heeft het Hof reeds geoordeeld dat een aantasting van de natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden alleen kan worden toegestaan indien er – onder meer – geen alternatieve oplossing bestaat die minder nadelen meebrengt voor het betrokken gebied.(67)

167. De SMB-richtlijn bevat daarentegen zelf geen materiële criteria voor de selectie van alternatieven.(68) Bij deze richtlijn worden de bevoegde instanties dus niet verplicht om de optie te kiezen die het minst schadelijk is voor het milieu. Zoals reeds is opgemerkt(69), strekt de milieubeoordeling er enkel toe dat bij de keuze rekening wordt gehouden met mogelijke aanzienlijke milieueffecten.

168. Voor zover de keuze tussen verschillende alternatieven niet afhangt van materieelrechtelijke vereisten van andere regelingen, zijn dus bij de vaststelling van de informatie die redelijkerwijs kan worden verlangd, naast de richtsnoeren van artikel 5, lid 2, van de SMB-richtlijn vooral twee andere aspecten relevant. Ten eerste moet deze informatie, met het oog op de argumenten die relevant zijn voor het besluit, een vergelijking tussen de voorkeursoptie en de alternatieven mogelijk maken. Ten tweede moet de informatie ervoor zorgen dat bij deze vergelijking rekening kan worden gehouden met de relevante milieubelangen.

169. Indien de keuze tussen de alternatieven bijvoorbeeld met name berust op economische overwegingen, moeten dus de economische voor- en nadelen van alle redelijke alternatieven hoe dan ook in zoverre bepaald en beschreven worden dat duidelijk wordt hoe de verschillende opties zich tot elkaar verhouden. Tevens moet evenwel duidelijk worden of economische voordelen gepaard gaan met nadelige milieueffecten die bij andere opties zouden worden voorkomen. Anders zou bij de keuze tussen de onderzochte alternatieven onvoldoende rekening kunnen worden gehouden met die milieuaspecten.

170. Deze vereisten sluiten niet uit dat de milieubeoordeling van de voorkeursoptie – ook wat betreft de economische effecten – gedetailleerder is dan die van de andere onderzochte alternatieven. Dit kan met name worden verwacht wanneer de voordelen van de voorkeursoptie relatief duidelijk opwegen tegen de onderzochte alternatieven, ook wanneer rekening wordt gehouden met de milieueffecten. In dat geval zou gedetailleerde informatie over de onderzochte alternatieven geen eigen functie hebben, terwijl de informatie over de milieueffecten van de voorkeursoptie van belang is voor de latere uitvoering van het plan of programma.

171. Wanneer de voor- en nadelen van de verschillende opties echter even zwaar wegen, wordt het moeilijker om de keuze te motiveren. In dat geval kan het noodzakelijk worden om in het milieurapport gedetailleerde informatie te verstrekken over de redelijke alternatieven, ook al zou dit aanzienlijke inspanningen vergen. Dit geldt in het bijzonder als het onderzoek van de alternatieven ook materieel van aard is, bijvoorbeeld omdat dit onderzoek dient voor de toepassing van een uitzonderingsbepaling zoals artikel 6, lid 4, van de habitatrichtlijn of artikel 4, lid 7, van de kaderrichtlijn water.

172. Op de tweede vraag in zaak C‑895/24 moet derhalve worden geantwoord dat het milieurapport krachtens artikel 5, leden 1 en 2, van de SMB-richtlijn de informatie over de onderzochte redelijke alternatieven voor het goedgekeurde plan of programma moet bevatten die noodzakelijk is om

–      vast te stellen dat de vereisten van andere regelingen bij het onderzoek van de alternatieven in acht zijn genomen, en

–      te kunnen nagaan op welke wijze bij de keuze van het goedgekeurde plan of programma rekening is gehouden met de milieueffecten in vergelijking met de onderzochte alternatieven.

D.      Negende vraag in zaak C‑531/24 – Gevolgen voor de goedkeuring door de Commissie van de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden nitraat

173. Met de negende vraag in zaak C‑531/24 wenst de High Court te vernemen of eventuele schendingen van de habitatrichtlijn, de kaderrichtlijn water en/of de SMB-richtlijn die in verband met de andere vragen worden vastgesteld, tot gevolg hebben dat uitvoeringsbesluit 2022/696 van de Commissie ongeldig is.

174. Alle partijen hebben echter tijdens de hoorzitting terecht het standpunt ingenomen dat deze vraag op dit moment voorbarig is. Hoewel de in deze vraag genoemde schendingen van het Unierecht momenteel mogelijk zijn, zijn zij tot nu toe nog niet vastgesteld. Integendeel, de verwijzende rechter moet in het licht van de antwoorden van het Hof op de andere gestelde vragen en op basis van de andere argumenten van partijen nog onderzoeken of Ierland deze richtlijnen daadwerkelijk heeft geschonden.

175. Ierland heeft tijdens de hoorzitting toegegeven dat er tot op heden geen effectbeoordeling is uitgevoerd met betrekking tot het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door individuele landbouwbedrijven, wat in strijd is met artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn. Tegelijkertijd heeft deze lidstaat echter ten stelligste ontkend dat de toelating van deze grotere hoeveelheden stikstof in het kader van het actieprogramma moet worden onderzocht.

176. De vaststellingen die nodig zijn om de negende vraag in zaak C‑531/24 te beantwoorden, zijn dus tot op heden nog niet gedaan.

177. Deze vraag is in dit stadium dus hypothetisch en daarom niet-ontvankelijk.

178. Volledigheidshalve zij opgemerkt dat An Taisce eventuele twijfels over de wettigheid van uitvoeringsbesluit 2022/696 aan de orde had kunnen stellen door middel van een verzoek tot interne herziening op grond van artikel 10 van de Aarhus-verordening(70).

E.      Handhaving van gevolgen

179. Voor het geval de verwijzende rechter zou oordelen dat Ierland het actieplan geheel of gedeeltelijk in strijd met de in deze zaak onderzochte bepalingen heeft vastgesteld, stellen sommige partijen voor om de gevolgen ervan te handhaven.

180. In beginsel kunnen de tekortkomingen in de verschillende milieubeoordelingen ertoe leiden dat het op basis daarvan genomen besluit moet worden opgeschort of nietig verklaard. Volgens het in artikel 4, lid 3, VEU neergelegde beginsel van loyale samenwerking zijn de lidstaten immers verplicht de gevolgen van een schending van het Unierecht ongedaan te maken.(71) Het Hof heeft dit uitdrukkelijk vastgesteld met betrekking tot het volledig ontbreken van een vereiste strategische milieubeoordeling(72) en heeft dit althans impliciet verondersteld bij tekortkomingen in een strategische milieubeoordeling(73).

181. Het lijkt ook uitgesloten dat dit rechtsgevolg kan worden voorkomen door te stellen dat is aangetoond dat de genoemde fouten de uitkomst van het besluitvormingsproces niet konden veranderen.(74) Volgens de beschikbare informatie is het namelijk onwaarschijnlijk dat de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof rechtmatig zou zijn zonder toepassing van artikel 6, lid 4, van de habitatrichtlijn en ten minste een van de uitzonderingen van artikel 4 van de kaderrichtlijn water. Er kan echter niet worden aangenomen dat de daarvoor vereiste hogere belangen gelden voor elk landbouwbedrijf in Ierland dat zich op deze toelating kan beroepen.

182. Aangezien de opschorting of nietigverklaring van een met het Unierecht strijdige nationale bepaling nadelige gevolgen kan hebben, heeft het Hof echter uitzonderingen aanvaard op de regel dat nationale maatregelen die zijn vastgesteld in strijd met het Unierecht, nietig moeten worden verklaard, zoals ook de Commissie in herinnering brengt. Nadat het Hof eerst vier voorwaarden daartoe had gesteld(75), heeft het deze in het arrest A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) – terecht – teruggebracht tot de kernelementen ervan: de handhaving moet ten eerste noodzakelijk zijn om een dwingend belang te waarborgen, zoals de voortzetting van de uitvoering van een Unierechtshandeling die gericht is op milieubescherming(76) of de voorkoming van een significante aantasting van de energievoorziening van een lidstaat(77). Bijgevolg mag zij ten tweede met name niet langer duren dan noodzakelijk is om tekortkomingen in een milieubeoordeling door middel van een aanvullende beoordeling te verhelpen.(78)

183. Volgens deze criteria zijn er goede redenen om de gevolgen van het actieplan te handhaven. De nietigverklaring ervan zou een rechtsvacuüm creëren dat in strijd is met de verplichting van Ierland om uitvoeringsmaatregelen voor de nitraatrichtlijn vast te stellen.(79) Alle in het actieplan opgenomen beperkingen op de uitstoot van nitraat door landbouwbedrijven zouden voorlopig wegvallen, zonder te worden vervangen. Dit kan ook de doelstellingen van de kaderrichtlijn water en de habitatrichtlijn in gevaar brengen.

184. De overwegingen in deze conclusie hebben echter geen betrekking op het actieplan in zijn geheel, maar uitsluitend op de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof. Deze toelating kan los worden gezien van de rest van het actieplan, wat ook blijkt uit het feit dat deze pas enkele maanden na de andere regelingen werd vastgesteld. Als deze toelating nietig zou worden verklaard, zouden de andere beperkingen op het op of in de bodem brengen van nitraat blijven gelden en zou de bovengrens van 170 kg stikstof per hectare per jaar(80) opnieuw van kracht worden.

185. Voor zover kan worden nagegaan, zouden alleen economische nadelen voor landbouwbedrijven die gebruikmaken van de uitzondering om grotere hoeveelheden stikstof op of in de bodem te brengen, in de weg kunnen staan aan deze uitkomst. Deze bedrijven zouden ofwel hun veestapel moeten inkrimpen, ofwel andere afnemers moeten vinden voor de mest die zij niet meer op de tot nu toe gebruikte percelen kunnen uitrijden. Weliswaar is het twijfelachtig dat dit belang even zwaar zou wegen als het reeds erkende belang van de energievoorziening van een lidstaat(81), maar uiteindelijk is het aan de nationale rechter om te beoordelen of dat belang voldoende zou zijn om de tijdelijke handhaving van de toelating te rechtvaardigen.

V.      Conclusie

186. Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging om op de twee verzoeken om een prejudiciële beslissing te antwoorden als volgt:

„1)      In het kader van een actieprogramma uit hoofde van artikel 5 van richtlijn 91/676/EEG inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen mag een lidstaat het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof alleen toelaten nadat hij, met name op basis van de artikelen 5 en 8 van richtlijn 2000/60/EG tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid, heeft onderzocht en vastgesteld dat dit geen afbreuk doet aan de doelstellingen van artikel 4 van die richtlijn. De lidstaat kan echter afzien van dit onderzoek indien is gewaarborgd dat toezicht wordt gehouden op het gebruik van deze mogelijkheid door individuele bedrijven. Als uit een beoordeling zou blijken dat het op of in de bodem brengen van een grotere stikstofhoeveelheid onverenigbaar is met het verbod op achteruitgang of het verbeteringsvereiste zoals neergelegd in artikel 4, lid 1, zouden de doelstellingen van artikel 4 alleen worden gewaarborgd als een van de uitzonderingen die ook in dat artikel zijn opgenomen, van toepassing is.

2)      Bij de vaststelling van een actieprogramma uit hoofde van artikel 5 van richtlijn 91/676, dat alle landbouwbedrijven in een lidstaat onder bepaalde voorwaarden toestaat grotere hoeveelheden nitraat op of in de bodem te brengen, moet in het kader van de vaststelling van het maatregelenprogramma uit hoofde van artikel 11 van richtlijn 2000/60 en overeenkomstig artikel 6, lid 3, van de habitatrichtlijn 92/43/EEG inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna worden onderzocht of er wetenschappelijk gezien redelijkerwijs geen twijfel bestaat dat deze uitstoot geen negatieve gevolgen zal hebben voor Natura 2000-gebieden als gevolg van stikstofdepositie. Van dit onderzoek kan echter worden afgezien indien is gewaarborgd dat overeenkomstig artikel 6, lid 3, toezicht wordt gehouden op het gebruik van deze mogelijkheid door de individuele bedrijven.

3)      De toelating voor het op of in de bodem brengen van een grotere hoeveelheid stikstof door landbouwbedrijven als onderdeel van een actieprogramma uit hoofde van richtlijn 91/676 vereist een milieubeoordeling op grond van richtlijn 2001/42/EG betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s, waarin de effecten van deze toelating op de doelstellingen van artikel 4 van richtlijn 2000/60 en op Natura 2000-gebieden worden bepaald, beschreven en beoordeeld.

4)      Het milieurapport moet overeenkomstig de artikelen 5 en 10 van alsmede punt i) van bijlage I bij richtlijn 2001/42 een beschrijving bevatten van de maatregelen voor de monitoring van de aanzienlijke gevolgen voor het milieu van de tenuitvoerlegging van het actieprogramma en in het bijzonder van de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof. De monitoringsmaatregelen moeten in het milieurapport zo nauwkeurig worden beschreven dat kan worden beoordeeld of aan artikel 10 van deze richtlijn zal worden voldaan, wat bij de toelating voor het op of in de bodem brengen van grotere hoeveelheden stikstof door landbouwbedrijven ook de effecten op het nitraatgehalte in oppervlaktewateren en Natura 2000-gebieden omvat. In het kader van de milieubeoordeling hoeft niet te worden bepaald hoe onvoorziene negatieve milieueffecten zullen worden aangepakt.

5)      Het begrip ‚materiële goederen’ in punt f) van bijlage I bij richtlijn 2001/42 omvat alleen materiële goederen die door de milieueffecten van een plan of programma worden geraakt. De maatschappelijke gevolgen van landbouwactiviteiten, de effecten van het plan of project op de landbouwsector en op de productie en het inkomen van de landbouwers, de duurzaamheid van de landbouwsector in de betrokken lidstaat, de voedselvoorzieningsketen en de werkgelegenheid van een aanzienlijk deel van de bevolking kunnen echter bij de milieubeoordeling in aanmerking worden genomen om overeenkomstig artikel 9, lid 1, onder b), van de richtlijn de keuze tussen verschillende alternatieven te motiveren.

6)      Krachtens artikel 5, leden 1 en 2, van richtlijn 2001/42 moet het milieurapport de informatie over de onderzochte redelijke alternatieven voor het goedgekeurde plan of programma bevatten die noodzakelijk is om:

–        vast te stellen dat de vereisten van andere regelingen bij het onderzoek van de alternatieven in acht zijn genomen, en

–        te kunnen nagaan op welke wijze bij de keuze van het goedgekeurde plan of programma rekening is gehouden met de milieueffecten in vergelijking met de onderzochte alternatieven.”


1      Oorspronkelijke taal: Duits.


2      Richtlijn 91/676/EEG van de Raad van 12 december 1991 inzake de bescherming van water tegen verontreiniging door nitraten uit agrarische bronnen (PB 1991, L 375, blz. 1), zoals gewijzigd bij verordening (EG) nr. 1137/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2008 (PB 2008, L 311, blz. 1) (hierna: „nitraatrichtlijn”).


3      Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz. 7), zoals gewijzigd bij richtlijn 2013/17/EU van de Raad van 13 mei 2013 tot aanpassing van een aantal richtlijnen op het gebied van het milieu, in verband met de toetreding van de Republiek Kroatië (PB 2013, L 158, blz. 193) (hierna: „habitatrichtlijn”).


4      Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (PB 2000, L 327, blz. 1), zoals gewijzigd bij richtlijn 2014/101/EU van de Commissie van 30 oktober 2014 (PB 2014, L 311, blz. 32) (hierna: „kaderrichtlijn water”).


5      Richtlijn 2001/42/EG van het Europees Parlement en de Raad van 27 juni 2001 betreffende de beoordeling van de gevolgen voor het milieu van bepaalde plannen en programma’s (PB 2001, L 197, blz. 30) (hierna: „SMB-richtlijn”).


6      Uitvoeringsbesluit (EU) 2022/696 van de Commissie van 29 april 2022 waarbij een door Ierland gevraagde afwijking krachtens [de nitraatrichtlijn] wordt toegestaan (PB 2022, L 129, blz. 37).


7      Richtlijn 2011/92/EU van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 2011 betreffende de milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten (PB 2012, L 26, blz. 1), laatstelijk gewijzigd bij richtlijn 2014/52/EU (PB 2014, L 124, blz. 1) (hierna: „MEB-richtlijn”).


8      Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz. 7), zoals gewijzigd bij richtlijn 2013/17/EU van de Raad van 13 mei 2013 (PB 2013, L 158, blz. 193).


9      Beschikking 2007/697/EG van de Commissie van 22 oktober 2007 waarbij een door Ierland gevraagde afwijking krachtens [de nitraatrichtlijn] wordt toegestaan (PB 2007, L 284, blz. 27), besluit 2011/127/EU van de Commissie van 24 februari 2011 tot wijziging van beschikking 2007/697/EG waarbij een door Ierland gevraagde afwijking krachtens [de nitraatrichtlijn] wordt toegestaan (PB 2011, L 51, blz. 19), uitvoeringsbesluit 2014/112/EU van de Commissie van 27 februari 2014 betreffende het toestaan van een door Ierland gevraagde afwijking krachtens [de nitraatrichtlijn] (PB 2014, L 61, blz. 7), uitvoeringsbesluit 2018/209 en het litigieuze uitvoeringsbesluit.


      Uit de chronologie van deze besluiten blijkt dat Ierland om een afwijking heeft verzocht naar aanleiding van het arrest van 11 maart 2004, Commissie/Ierland (C‑396/01, EU:C:2004:136), waarin het Hof had vastgesteld dat Ierland de nitraatrichtlijn niet naar behoren ten uitvoer had gelegd.


10      Water Quality Monitoring Report on Nitrogen and Phosphorus Concentrations in Irish Waters 2020 [rapport van 2020 over de monitoring van de waterkwaliteit met betrekking tot stikstof- en fosforconcentraties in Ierse wateren] en Water Quality 2020 Indicators Report [rapport van 2020 over waterkwaliteitsindicatoren].


11      Arresten van 2 oktober 2003, Commissie/Nederland (C‑322/00, EU:C:2003:532, punt 41), en 4 september 2014, Commissie/Frankrijk (C‑237/12, EU:C:2014:2152, punt 25).


12      Zie arrest van 4 september 2014, Commissie/Frankrijk (C‑237/12, EU:C:2014:2152, punt 26).


13      Zie arrest van 4 september 2014, Commissie/Frankrijk (C‑237/12, EU:C:2014:2152, punt 28).


14      Zie arrest van 20 november 2025, Commissie/Ierland (Kaderrichtlijn water) (C‑204/24, EU:C:2025:912).


15      Zie bijvoorbeeld de punten 46 en 47 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.


16      Zie de punten 67 en 96 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.


17      Arresten van 1 juli 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C‑461/13, EU:C:2015:433, punt 36); 28 mei 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C‑535/18, EU:C:2020:391, punt 67), en 24 juni 2021, Commissie/Spanje (Achteruitgang van het natuurgebied Doñana) (C‑559/19, EU:C:2021:512, punt 36).


18      Arresten van 1 juli 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C‑461/13, EU:C:2015:433, punt 39), en 28 mei 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C‑535/18, EU:C:2020:391, punt 68).


19      Water Quality in Ireland 2019 – 2024 (2025), blz. 22 en 33.


20      Richtlijn van de Raad van 16 juni 1975 betreffende de vereiste kwaliteit van het oppervlaktewater dat is bestemd voor productie van drinkwater in de lidstaten (PB 1975, L 194, blz. 26).


21      Thans artikel 4, lid 1, van en deel B van bijlage I bij richtlijn (EU) 2020/2184 van het Europees Parlement en de Raad van 16 december 2020 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water (PB 2020, L 455, blz. 1).


22      Zie ook punt 94 hieronder.


23      Arresten van 1 juli 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C‑461/13, EU:C:2015:433, punt 50), en 25 april 2024, Sweetman (C‑301/22, EU:C:2024:347, punt 54).


24      Het Parlement en de Raad zijn onlangs overeengekomen om punt 11 van bijlage VIII bij de kaderrichtlijn water te schrappen (document 13706/25 van de Raad van 8 oktober 2025, blz. 121).


25      Zie in die zin met betrekking tot de vergunning voor infrastructuurprojecten arresten van 1 juli 2015, Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (C‑461/13, EU:C:2015:433, punt 50), en 28 mei 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C‑535/18, EU:C:2020:391, punt 74).


26      Zie punt 60 hierboven.


27      Zie punt 59 hierboven.


28      Arrest van 24 juni 2021, Commissie/Spanje (Achteruitgang van het natuurgebied Doñana) (C‑559/19, EU:C:2021:512, punt 132).


29      In die zin arrest van 24 juni 2021, Commissie/Spanje (Achteruitgang van het natuurgebied Doñana) (C‑559/19, EU:C:2021:512, punt 134).


30      Zie arrest van 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punten 69‑72).


31      Zie arresten van 18 januari 1984, Ekro (327/82, EU:C:1984:11, punt 11); 11 juli 2006, Chacón Navas (C‑13/05, EU:C:2006:456, punt 40), en 8 april 2025, Europees Openbaar Ministerie (Rechterlijke toetsing van procedurele handelingen) (C‑292/23, EU:C:2025:255, punt 51).


32      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punt 58); 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 118), en 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punt 100).


33      Spaans: „cualquier”, Deens: „alle”, Grieks: „κάθε”, Engels: „any”, Frans: „tout”, Italiaans: „qualsiasi” en Nederlands: „elk”. Alleen in de Duitse en Portugese versie ontbreekt dit onbepaald voornaamwoord.


34      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punten 41 en 43); 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 111), en 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 119).


35      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punt 44); 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 134), en 9 september 2020, Friends of the Irish Environment (C‑254/19, EU:C:2020:680, punt 51).


36      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punt 48); 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 134), en 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 112).


37      Arrest van 20 oktober 2005, Commissie/Verenigd Koninkrijk (C‑6/04, EU:C:2005:626, punt 55).


38      Zie arrest van 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punten 69‑72), en mijn conclusie in die zaken (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:622, punten 58‑64).


39      Zie mijn conclusie in de gevoegde zaken Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:622, punten 62‑64 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


40      Arrest van 4 oktober 2007, Commissie/Italië (Programma-akkoorden en werken in Altamura) (C‑179/06, EU:C:2007:578, punt 41). Zie ook arrest van 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 143).


41      Spaans: „adecuada”, Grieks „δεόντως”, Engels: „appropriate”, Frans: „appropriée”, Italiaans: „opportuna”, Nederlands: „passende” en Portugees: „adequada”. Dit woord ontbreekt in de Deense en Duitse versie van artikel 6, lid 3.


42      Zie ook artikel 4, lid 3, artikel 5, lid 2, en artikel 11, lid 2, van de SMB-richtlijn en arresten van 22 september 2011, Valčiukienė e.a. (C‑295/10, EU:C:2011:608, punt 62); 10 september 2015, Dimos Kropias Attikis (C‑473/14, EU:C:2015:582, punt 58), en 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 152).


43      Zie artikel 6, lid 2, van de SMB-richtlijn, artikel 6, leden 2 en 4, van de MEB-richtlijn en artikel 2, lid 2, van richtlijn 2003/35/EG van het Europees Parlement en de Raad van 26 mei 2003 tot voorziening in inspraak van het publiek in de opstelling van bepaalde plannen en programma’s betreffende het milieu en, met betrekking tot inspraak van het publiek en toegang tot de rechter, tot wijziging van de richtlijnen 85/337/EEG en 96/61/EG van de Raad (PB 2003, L 156, blz. 17), en mijn conclusie in de gevoegde zaken Comune di Corridonia e.a. (C‑196/16 en C‑197/16, EU:C:2017:249, punt 26). Zie ook arrest van 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 143).


44      Zie met betrekking tot de SMB-richtlijn arrest van 9 maart 2023, An Bord Pleanála e.a. (Locatie van St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, punten 57 en 58), en mijn conclusie in de gevoegde zaken Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:120, punt 32) en in de zaken CFE en Terre wallonne (C‑43/18 en C‑321/18, EU:C:2019:56, punt 84).


45      Zie mijn conclusie in de gevoegde zaken Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:622, punten 41‑44).


46      Mijn conclusie in de gevoegde zaken Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:120, punt 92).


47      Zie punt 94 hierboven.


48      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punt 59); 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 120), en 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 38).


49      Arresten van 24 november 2011, Commissie/Spanje (C‑404/09, EU:C:2011:768, punt 100); 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 139); 7 november 2018, Coöperatie Mobilisation for the Environment e.a. (C‑293/17 en C‑294/17, EU:C:2018:882, punt 98), en 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 39).


50      Arresten van 7 september 2004, Waddenvereniging en Vogelbeschermingsvereniging (C‑127/02, ECLI:EU:C:2004:482, punt 54); 17 april 2018, Commissie/Polen (Oerbos van Białowieża) (C‑441/17, EU:C:2018:255, punt 113), en 15 juni 2023, Eco Advocacy (C‑721/21, EU:C:2023:477, punt 38).


51      Zie punt 94 hierboven.


52      Arrest van 17 juni 2010, Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:355, punt 54).


53      Zie de punten 86‑105 hierboven.


54      Zie de punten 103 en 104 over de gepastheid van de beoordeling op het niveau van de toelating.


55      Zie de punten 62‑70 hierboven.


56      Zie de punten 109‑112 hierboven.


57      Zie arresten van 16 september 1999, WWF e.a. (C‑435/97, EU:C:1999:418, punt 71), en 28 februari 2008, Abraham e.a. (C‑2/07, EU:C:2008:133, punten 38 en 39).


58      Zie de punten 100‑104 hierboven.


59      Zie punt 67 hierboven.


60      Arrest van 14 maart 2013, Leth (C‑420/11, EU:C:2013:166, punten 25 en 30).


61      Illustratief arrest van 3 oktober 2013, Brady (C‑113/12, EU:C:2013:627).


62      Zaak C‑727/22, EU:C:2024:266, punten 43‑67.


63      Arrest van 4 oktober 2024 (C‑727/22, EU:C:2024:825).


64      Arrest van 9 maart 2023, An Bord Pleanála e.a. (Locatie van St Teresa’s Gardens) (C‑9/22, EU:C:2023:176, punten 57 en 58), en mijn conclusie in de gevoegde zaken Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:120, punt 32), en de in deze punten aangehaalde rechtspraak.


65      Zie in die zin met betrekking tot de MEB-richtlijn arresten van 28 mei 2020, Land Nordrhein-Westfalen (C‑535/18, EU:C:2020:391, punt 81), en 24 februari 2022, Namur-Est Environnement (C‑463/20, EU:C:2022:121, punt 52).


66      Zie mijn conclusie in de zaken Mellor (C‑75/08, EU:C:2009:32, punten 54 en 55) en Namur-Est Environnement (C‑463/20, EU:C:2021:868, punt 45). Zie in die zin ook arrest van 9 maart 2023, Sdruzhenie „Za Zemyata – dostap do pravosadie” e.a. (C‑375/21, EU:C:2023:173, punt 50).


67      Arrest van 16 juli 2020, WWF Italia Onlus e.a. (C‑411/19, EU:C:2020:580, punt 43).


68      Zie met betrekking tot de MEB-richtlijn arrest van 14 maart 2013, Leth (C‑420/11, EU:C:2013:166, punt 46).


69      Zie punt 157 hierboven.


70      Verordening (EG) nr. 1367/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 6 september 2006 betreffende de toepassing van de bepalingen van het Verdrag van Aarhus betreffende toegang tot informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden op de communautaire instellingen en organen (PB 2006, L 264, blz. 13), zoals gewijzigd bij verordening (EU) 2021/1767 van het Europees Parlement en de Raad van 6 oktober 2021 (PB 2021, L 356, blz. 1).


      Een dergelijk verzoek heeft An Taisce ingediend tegen uitvoeringsbesluit (EU) 2026/67 van de Commissie van 22 december 2025 tot wijziging van uitvoeringsbesluit (EU) 2022/696 waarbij een door Ierland gevraagde afwijking krachtens [de nitraatrichtlijn] wordt toegestaan (C/2025/9263) (IR/2026/359859).


71      Arresten van 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 43), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 83).


72      Arrest van 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punten 43 en 44).


73      Arrest van 28 juli 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, punten 25‑27 en 30 e.v.).


74      Zie met betrekking tot de milieueffectbeoordeling op grond van de MEB-richtlijn arrest van 7 november 2013, Gemeinde Altrip e.a. (C‑72/12, EU:C:2013:712, punten 53 en 54).


75      Arresten van 28 februari 2012, Inter-Environnement Wallonie en Terre wallonne (C‑41/11, EU:C:2012:103, punt 63), en 28 juli 2016, Association France Nature Environnement (C‑379/15, EU:C:2016:603, punt 43).


76      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 90).


77      Arresten van 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 179), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 92).


78      Arrest van 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 94).


79      Arrest van 17 juni 2010, Terre wallonne en Inter-Environnement Wallonie (C‑105/09 en C‑110/09, EU:C:2010:355, punt 56).


80      Artikel 20 van de Regulations 2022.


81      Arresten van 29 juli 2019, Inter-Environnement Wallonie en Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen (C‑411/17, EU:C:2019:622, punt 179), en 25 juni 2020, A e.a. (Windturbines in Aalter en Nevele) (C‑24/19, EU:C:2020:503, punt 92).