Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 15 oktober 2026 (1)
Zaak C‑410/25
Europese Commissie
tegen
Bondsrepubliek Duitsland
„ Vrij verkeer van kapitaal – Artikel 63, lid 1, VWEU – Artikel 40 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte – Belastingvoordeel indien de gerealiseerde meerwaarde bij de verkoop van bepaalde bedrijfsgoederen wordt geherinvesteerd in andere bedrijfsgoederen – Ongelijke behandeling van ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland – Artikel 64, lid 1, VWEU ”
I. Inleiding
1. De onderhavige zaak betreft een beroep wegens niet-nakoming dat de Europese Commissie krachtens artikel 258 VWEU bij het Hof heeft ingesteld tegen de Bondsrepubliek Duitsland. De Commissie voert aan dat de Duitse belastingregeling, op grond waarvan uitsluitend ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland recht hebben op uitstel van belastingheffing in geval van herinvestering, ondernemingen met een vaste inrichting in andere lidstaten of EER-staten discrimineert, waardoor inbreuk wordt gemaakt op het door artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst gewaarborgde vrije verkeer van kapitaal.(2)
2. Het Hof heeft reeds een aspect van de betrokken belastingregeling onderzocht en in een eerder arrest geoordeeld dat het in strijd is met de vrijheid van vestiging om uitstel van belastingheffing alleen toe te staan wanneer geherinvesteerde activa worden toegewezen aan een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland.(3)
3. De onderhavige zaak betreft de verenigbaarheid van een ander aspect van die belastingregeling met het vrije verkeer van kapitaal, zoals gewaarborgd door het Unierecht. De betreffende Duitse wettelijke regeling kent het recht op uitstel van belastingheffing toe op voorwaarde dat de opbrengst van de verkoop van een goed, die in soortgelijke goederen wordt geherinvesteerd, wordt toegewezen aan een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland. De Commissie is van mening dat dit vereiste in strijd is met het vrije verkeer van kapitaal.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
4. Artikel 63, lid 1, VWEU bepaalt:
„In het kader van de bepalingen van dit hoofdstuk zijn alle beperkingen van het kapitaalverkeer tussen lidstaten onderling en tussen lidstaten en derde landen verboden.”
5. Artikel 64, lid 1, VWEU, dat een „grandfather clause” invoert, bepaalt:
„Het bepaalde in artikel 63 doet geen afbreuk aan de toepassing op derde landen van beperkingen die op 31 december 1993 bestaan uit hoofde van het nationale recht of het recht van de Unie inzake het kapitaalverkeer naar of uit derde landen in verband met directe investeringen – met inbegrip van investeringen in onroerende goederen –, vestiging, het verrichten van financiële diensten of de toelating van waardepapieren tot de kapitaalmarkten [...].”
6. De relevante leden van artikel 65 VWEU bepalen:
„1. Het bepaalde in artikel 63 doet niets af aan het recht van de lidstaten:
a) de terzake dienende bepalingen van hun belastingwetgeving toe te passen die onderscheid maken tussen belastingplichtigen die niet in dezelfde situatie verkeren met betrekking tot hun vestigingsplaats of de plaats waar hun kapitaal is belegd;
b) alle nodige maatregelen te nemen om overtredingen van de nationale wetten en voorschriften tegen te gaan, met name op fiscaal gebied en met betrekking tot het bedrijfseconomisch toezicht op financiële instellingen, of te voorzien in procedures voor de kennisgeving van kapitaalbewegingen ter informatie van de overheid of voor statistische doeleinden, dan wel maatregelen te nemen die op grond van de openbare orde of de openbare veiligheid gerechtvaardigd zijn.
[...]
3. De in de leden 1 en 2 bedoelde maatregelen en procedures mogen geen middel tot willekeurige discriminatie vormen, noch een verkapte beperking van het vrije kapitaalverkeer en betalingsverkeer als omschreven in artikel 63.”
B. EER-Overeenkomst
7. Artikel 40 van de EER-Overeenkomst bepaalt:
„In het kader van de bepalingen van deze Overeenkomst zijn er tussen de overeenkomstsluitende partijen geen beperkingen van het verkeer van kapitaal toebehorende aan personen die woonachtig of gevestigd zijn in de lidstaten van de EG of de EVA-Staten en is er geen discriminerende behandeling op grond van de nationaliteit of van de vestigingsplaats van partijen of op grond van het gebied waar het kapitaal wordt belegd. Bijlage XII bevat de bepalingen die nodig zijn voor de tenuitvoerlegging van dit artikel.”
C. Duits recht
8. Voor de onderhavige zaak zijn verschillende Duitse wetgevingshandelingen relevant voor de belastingheffing van ondernemingen. De belangrijkste wetgeving waarnaar ik in mijn conclusie zal verwijzen is het Einkommensteuergesetz (wet op de inkomstenbelasting; hierna: „EStG”) en het Körperschaftsteuergesetz (wet op de vennootschapsbelasting; hierna: „KStG”). Daarnaast zal ik ook verwijzen naar de Abgabenordnung (belastingwetboek; hierna: „AO”).
9. De relevante bepalingen van § 6b EStG luiden als volgt:
„(1) Belastingplichtigen die
gronden,
gewassen samen met de grond waarop zij staan, wanneer die gewassen tot een landbouw- of bosbouwbedrijf behoren,
gebouwen of binnenvaartschepen
verkopen, kunnen in het boekjaar waarin de verkoop heeft plaatsgevonden, een bedrag van maximaal de bij die verkoop gerealiseerde meerwaarde aftrekken van de kosten voor de aankoop of de productie van bedrijfsgoederen als bedoeld in de tweede zin die in het boekjaar van de verkoop of in het daaraan voorafgaande boekjaar zijn aangekocht of geproduceerd. De aftrek is toegestaan voor de kosten voor de aankoop of de productie van
1. gronden,
indien de meerwaarde bij de verkoop van gronden is gerealiseerd,
2. gewassen samen met de grond waarop zij staan,
wanneer die gewassen tot een landbouw- of bosbouwbedrijf behoren, indien de meerwaarde is gerealiseerd bij de verkoop van gronden of van gewassen samen de grond waarop zij staan,
3. gebouwen
indien de meerwaarde is gerealiseerd bij de verkoop van gronden, van gewassen samen de grond waarop zij staan, of van gebouwen, of
4. binnenvaartschepen,
indien de meerwaarde is gerealiseerd bij de verkoop van binnenvaartschepen.
Onder de aankoop of productie van gebouwen wordt ook verstaan de uitbreiding, vergroting of verbouwing daarvan. In dat geval kan de meerwaarde slechts worden afgetrokken van de kosten voor de uitbreiding, vergroting of renovatie van de gebouwen.
(2) Als meerwaarde in de zin van lid 1, eerste zin, wordt beschouwd het verschil, na aftrek van de verkoopkosten, tussen de verkoopprijs en de boekwaarde die het verkochte bedrijfsgoed op het tijdstip van de verkoop ervan had. De boekwaarde is de waarde die volgens § 6 aan een bedrijfsgoed moet worden toegekend.
(2A) Indien bedrijfsgoederen bedoeld in lid 1, tweede zin, die worden toegerekend aan het bedrijfsvermogen van de belastingplichtige in een andere lidstaat van [de EU] of van [de EER], worden aangekocht of geproduceerd in het boekjaar waarin de verkoop van de bedrijfsgoederen zoals bedoeld in lid 1, eerste zin, plaatsvindt, of in de volgende vier boekjaren, of indien de goederen zijn aangekocht of geproduceerd in het boekjaar voorafgaand aan de verkoop, kan de vastgestelde verschuldigde belasting over de meerwaarde in de zin van lid 2, op verzoek van de belastingplichtige, in vijf gelijke jaarlijkse termijnen worden betaald; de termijn van vier jaar wordt verlengd tot zes jaar in het geval van nieuwe gebouwen, indien de bouw ervan is begonnen voor het einde van het vierde boekjaar volgend op de verkoop. Het verzoek kan alleen gedaan worden in het boekjaar waarin de bedrijfsgoederen bedoeld in lid 1, eerste zin, verkocht zijn. § 36, lid 5, tweede tot en met vijfde zin, is mutatis mutandis van toepassing. Indien de belastingplichtige geen bewijs van aankoop of productie als bedoeld in de eerste zin overlegt, wordt rente in rekening gebracht voor de duur van het toegekende uitstel van betaling in termijnen, waarbij § 234 [AO] naar analogie wordt toegepast. Indien de aankoop- of productiekosten van de aangekochte of geproduceerde bedrijfsgoederen lager zijn dan de meerwaarde in de zin van lid 2, is de vierde zin van toepassing, met dien verstande dat alleen over het verschil rente in rekening wordt gebracht. Bij de berekening van de rente wordt het verschil geacht evenredig over alle jaarlijkse termijnen te zijn verdeeld. Tot de bedrijfsgoederen die overeenkomstig de eerste zin zijn verworven of aangekocht, behoren ook de bedrijfsgoederen die kunnen worden toegerekend aan het bedrijfsvermogen van de belastingplichtige in het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland, mits het verzoek overeenkomstig de eerste zin is ingediend voordat het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland ophield lidstaat van [de EU] te zijn en ook ophield als zodanig te worden behandeld.
(3) Indien de belastingplichtige de in lid 1 bedoelde aftrek niet heeft verricht, kan hij in de loop van het boekjaar waarin de verkoop heeft plaatsgevonden, een reserve vormen die zijn belastbare winst vermindert. De belastingplichtige kan, binnen de in lid 1, tweede tot en met vierde zin, gestelde grenzen, een bedrag van maximaal die reserve aftrekken van de kosten voor de aankoop of de productie van bedrijfsgoederen als bedoeld in lid 1, tweede zin, die in de vier volgende boekjaren zijn aangekocht of geproduceerd, en dit in het boekjaar waarin die bedrijfsgoederen zijn aangekocht of geproduceerd. Voor nieuwe gebouwen wordt de termijn van vier jaar op zes jaar gebracht wanneer de bouw ervan is begonnen voor het einde van het vierde boekjaar volgend op dat waarin de reserve is gevormd. De reserve moet ten belope van het afgetrokken bedrag in de winst worden opgenomen. Indien de reserve nog bestaat op het einde van het vierde boekjaar volgend op het boekjaar waarin zij is gevormd, moet zij op dat ogenblik in de winst worden opgenomen, tenzij een aftrek van de kosten voor het optrekken van gebouwen, met de bouw waarvan op dat tijdstip al is begonnen, niet mogelijk is. Indien de reserve nog bestaat op het einde van het zesde boekjaar volgend op het boekjaar waarin zij is gevormd, moet zij op dat ogenblik in de winst worden opgenomen.
(4) Voor de toepassing van de leden 1 en 3 moet worden voldaan aan de volgende voorwaarden:
1. de belastingplichtige moet zijn winst overeenkomstig § 4, lid 1, of § 5 bepalen,
2. de verkochte bedrijfsgoederen moeten op het tijdstip van de verkoop ten minste zes jaar ononderbroken deel hebben uitgemaakt van het vermogen van een op het nationale grondgebied gelegen vaste inrichting,
3. de aangekochte of geproduceerde bedrijfsgoederen moeten deel uitmaken van het vermogen van een op het nationale grondgebied gelegen vaste inrichting,
4. de bij de verkoop gerealiseerde meerwaarde mag niet buiten beschouwing worden gelaten bij de berekening van de op het nationale grondgebied belastbare winst, en
5. de aftrek krachtens lid 1 en de vorming en het in de winst opnemen van de reserve krachtens lid 3 moeten in de boekhouding kunnen worden getraceerd [...]”
10. § 49 EStG bepaalt:
„(1) Voor de toepassing van de beperkte inkomstenbelasting wordt als binnenlands inkomen beschouwd [...]:
[...]
2. Inkomen uit commerciële activiteiten [...],
(a) waarvoor een vaste inrichting wordt aangehouden of een vaste vertegenwoordiger is aangewezen in Duitsland,
[...]
(f) dat, voor zover het niet valt onder het inkomen bedoeld onder (a), wordt verkregen uit
(aa) leasing en verhuur of
(bb) de verkoop van in Duitsland gelegen onroerende goederen, van verzamelingen van goederen of rechten in de zin van § 21, lid 1, eerste zin, punt 1), of andere rechten, met name octrooirechten, merkrechten of kwekersrechten, die zich in Duitsland bevinden of in een openbaar register in Duitsland zijn ingeschreven, of die worden geëxploiteerd vanuit een vaste inrichting of een andere inrichting in Duitsland. [...] Onder inkomen uit commerciële activiteiten valt ook inkomen uit activiteiten zoals bedoeld in dit punt, dat wordt verkregen door een vennootschap zoals bedoeld in § 2, lid 1, [KStG], die vergelijkbaar is met een kapitaalvennootschap of andere rechtspersoon zoals bedoeld in § 1, lid 1, punt 1 tot en met 3 [KStG].”
11. De relevante bepalingen van § 1 KStG luiden als volgt:
(1) De volgende rechtspersonen, verenigingen van personen en activapools die hun plaats van leiding of hun statutaire zetel in Duitsland hebben, zijn onbeperkt onderworpen aan de vennootschapsbelasting: [...]
1. kapitaalvennootschappen (met name Europese vennootschappen, naamloze vennootschappen, commanditaire vennootschappen op aandelen, besloten vennootschappen), met inbegrip van vennootschappen die zich hebben aangemeld voor de doeleinden van § 1a;
2. coöperaties, met inbegrip van Europese coöperatieve vennootschappen;
3. pensioenfondsen en verzekeringsfondsen;
4. andere privaatrechtelijke rechtspersonen;
5. verenigingen zonder rechtspersoonlijkheid, instellingen zonder rechtspersoonlijkheid, stichtingen en andere privaatrechtelijke doelvermogens zonder rechtspersoonlijkheid;
6. commerciële ondernemingen van publiekrechtelijke rechtspersonen.
(2) De onbeperkte verplichting tot betaling van de vennootschapsbelasting geldt voor het gehele inkomen.”
12. § 2, lid 1, KStG luidt:
„Voor de hierna te noemen entiteiten geldt een beperkte verplichting tot betaling van de vennootschapsbelasting:
1. rechtspersonen, verenigingen van personen en activapools die geen leiding en geen statutaire zetel in Duitsland hebben, voor het binnenlandse inkomen dat zij op dat grondgebied ontvangen; [...].”
13. De relevante bepalingen van § 8 KStG luiden als volgt:
„(1) De bepalingen van [het EStG] en van deze wet bepalen wat als inkomen moet worden beschouwd en op welke wijze inkomen moet worden vastgesteld [...]
(2) In het geval van belastingplichtigen die krachtens artikel 1, lid 1, punt 1 tot en met 3, onbeperkt belastingplichtig zijn voor de vennootschapsbelasting, wordt al het inkomen behandeld als inkomen uit commerciële activiteiten.
14. Bovendien wordt het begrip „vaste inrichting” gedefinieerd in § 12 AO, dat luidt als volgt:
„Onder ‚vaste inrichting’ wordt verstaan elke vaste bedrijfsvestiging of inrichting die gebruikt wordt voor de economische activiteit van een onderneming. Als vaste inrichtingen worden met name aangemerkt:
1. de zetel van de bedrijfsleiding;
2. filialen;
3. kantoren;
4. fabrieken of werkplaatsen;
5. magazijnen;
6. inkoopkantoren of verkooppunten;
7. mijnen, steengroeven of andere vaste, verplaatsbare of drijvende installaties voor de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen;
8. bouwplaatsen of bouw- of installatieprojecten, met inbegrip van verplaatsbare of drijvende projecten, indien
(a) een individuele bouwplaats of bouw- of installatieproject, of
(b) een of meerdere gelijktijdig bestaande bouwplaatsen of bouw- of installatieprojecten, of
(c) een aantal elkaar onmiddellijk opvolgende bouw- of installatieprojecten
langer dan zes maanden duurt/duren.”
III. Precontentieuze procedure
15. Op 27 september 2012 heeft de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland een aanmaningsbrief gestuurd waarin zij deze lidstaat erop heeft gewezen dat haar belastingregeling van § 6b EStG onverenigbaar is met het vrije verkeer van kapitaal als bedoeld in artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst. Volgens genoemde Duitse wet komt een belastingplichtige op grond van § 6b, lid 4, punt 2, EStG pas in aanmerking voor het belastingvoordeel van § 6b, leden 1 en 3, EStG, indien het verkochte goed gedurende ten minste zes jaar vóór de verkoop ononderbroken deel uitmaakte van de vaste activa van een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland.
16. Bij brief van 17 januari 2013 heeft de Bondsrepubliek Duitsland geantwoord dat zij het argument van de Commissie betwistte omdat zij de litigieuze wetgeving verenigbaar achtte met het vrije verkeer van kapitaal. Bovendien heeft zij verwezen naar de niet-nakomingsprocedure die bij het Hof aanhangig was met betrekking tot § 6b, lid 4, punt 3, EStG en heeft zij aangevoerd dat het passend zou zijn om de uitkomst van die procedure af te wachten, aangezien § 6b, lid 4, punt 2, en § 6b, lid 4, punt 3, EStG gemeenschappelijke voorwaarden vormen voor het recht op het belastingvoordeel overeenkomstig § 6b, lid 1, en lid 3, EStG, zodat het standpunt van het Hof in die zaak ook van toepassing zou zijn op de onderhavige zaak.
17. Op 16 april 2015 heeft het Hof arrest gewezen in de zaak Commissie/Duitsland. In dit arrest heeft het Hof geoordeeld dat de betrokken Duitse belastingregeling onverenigbaar was met de vrijheid van vestiging van artikel 49 VWEU en artikel 31 van de EER-Overeenkomst.
18. In die zaak ging het om § 6b, lid 4, punt 3, EStG, op grond waarvan de belastingheffing over de meerwaarde bij de verkoop van bepaalde goederen alleen kon worden uitgesteld indien het vervangende goed deel uitmaakte van de vaste activa van een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland. Het Hof heeft geoordeeld dat dit verschil in behandeling een liquiditeitsnadeel kan meebrengen voor de belastingplichtige die deze meerwaarde wil herinvesteren in de aankoop van vervangende goederen voor een op het grondgebied van een andere lidstaat dan Duitsland gelegen vaste inrichting, ten opzichte van een belastingplichtige die een vergelijkbare herinvestering verricht in een op het Duitse grondgebied gelegen vaste inrichting. Het Hof heeft derhalve geoordeeld dat een dergelijk verschil in behandeling op zijn minst van dien aard is dat het een herinvestering buiten het Duitse grondgebied minder aantrekkelijk maakt dan een herinvestering op het Duitse grondgebied. Om die reden heeft het Hof geoordeeld dat de Bondsrepubliek Duitsland, door de betrokken belastingregeling te handhaven, artikel 49 VWEU en artikel 31 van de EER-Overeenkomst schendt. Immers, het verschil in behandeling kan een op het Duitse grondgebied gevestigde belastingplichtige ervan weerhouden zijn activiteiten via een op het grondgebied van een andere lidstaat dan de Bondsrepubliek Duitsland gelegen vaste inrichting uit te oefenen.(4)
19. Naar aanleiding van het arrest van het Hof heeft de Bondsrepubliek Duitsland § 6b, lid 2a, toegevoegd aan § 6b EStG. Deze bepaling maakt het mogelijk om de verschuldigde belasting over de meerwaarde die is gerealiseerd bij de verkoop van het oorspronkelijke goed, uit te stellen en te betalen over een termijn van maximaal vijf jaar, wanneer de in § 6b, lid 4, punt 2, EStG bedoelde belastingplichtige een vervangend goed aankoopt of produceert dat wordt toegewezen aan het bedrijfsvermogen van de belastingplichtige in een andere lidstaat of EER-lidstaat. Zoals ter terechtzitting is bevestigd, is de Commissie van mening dat de wijziging van de Duitse wetgeving toereikend is omdat daarmee de schending van de vrijheid van vestiging wordt verholpen. De niet-nakomingsprocedure werd derhalve afgesloten.
20. § 6b, lid 4, punt 2, EStG, welke bepaling niet aan de orde was in de zaak Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging), is echter niet gewijzigd. Aangezien de Commissie van mening is dat deze bepaling, die voorwaarden bevat voor de aanspraak op het betreffende belastingvoordeel, in strijd is met het vrije verkeer van kapitaal krachtens het Unierecht, heeft de Commissie besloten om de niet-nakomingsprocedure met betrekking tot die marktvrijheid voort te zetten.
21. Derhalve heeft de Commissie op 15 februari 2017 een aanvullende aanmaningsbrief gestuurd aan de Bondsrepubliek Duitsland.
22. Bij brief van 12 april 2017 heeft de Bondsrepubliek Duitsland het standpunt van de Commissie betwist en heeft zij het standpunt gehandhaafd dat zij had ingenomen in haar oorspronkelijke antwoord op de eerste aanmaningsbrief van de Commissie.
23. Op 27 november 2019 heeft de Commissie een met redenen omkleed advies uitgebracht overeenkomstig artikel 258 VWEU, waarin zij haar standpunt heeft bevestigd dat § 6b, lid 4, punt 2, EStG onverenigbaar is met artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst. Bovendien heeft de Commissie de Bondsrepubliek Duitsland verzocht om binnen een termijn van twee maanden na de kennisgeving ervan aan het met redenen omkleed advies te voldoen.
24. Op 24 januari 2020 heeft de Bondsrepubliek Duitsland op het met redenen omkleed advies gereageerd, waarbij zij het standpunt heeft herhaald dat zij in haar antwoord op de aanmaningsbrief had ingenomen.
IV. Procedure bij het Hof
25. Op 23 juni 2025 heeft de Commissie, in de overtuiging dat de Bondsrepubliek Duitsland niet binnen de gestelde termijn de nodige maatregelen had genomen om aan het met redenen omkleed advies te voldoen, besloten het onderhavige beroep in te stellen, waarbij zij het Hof verzoekt vast te stellen dat de Bondsrepubliek Duitsland de krachtens artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen doordat zij het recht op het betrokken belastingvoordeel afhankelijk heeft gesteld van de voorwaarde dat de onderneming een vaste inrichting in Duitsland heeft.
26. In haar op 1 september 2025 ingediende verweerschrift heeft de Bondsrepubliek Duitsland het Hof verzocht het onderhavige beroep te verwerpen.
27. De Commissie en de Bondsrepubliek Duitsland hebben eveneens een repliek en een dupliek ingediend op respectievelijk 10 oktober 2025 en 12 november 2025.
28. Ter terechtzitting van 25 juni 2026 hebben de Commissie en de Bondsrepubliek Duitsland pleidooi gehouden.
V. Analyse
A. Inleiding
1. Beroep en de opzet van de analyse
29. Met het onderhavige beroep verzoekt de Commissie het Hof te verklaren dat de Duitse belastingregeling van § 6b EStG onverenigbaar is met het vrije verkeer van kapitaal. De Commissie is met name van mening dat § 6b, lid 4, punt 2, EStG in strijd is met artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst, omdat het ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland de mogelijkheid ontneemt om van het betrokken belastinguitstel te profiteren, ook al bevinden deze ondernemingen zich in vergelijkbare situaties als ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland, die wél recht hebben op dit belastingvoordeel.
30. Overeenkomstig artikel 63, lid 1, VWEU zijn alle beperkingen van het kapitaalverkeer tussen lidstaten onderling en tussen lidstaten en derde landen verboden. Dit verbod strekt zich uit tot maatregelen die niet-ingezetenen ervan kunnen doen afzien in een lidstaat investeringen te doen, of die ingezetenen van deze lidstaat kunnen ontmoedigen in andere lidstaten investeringen te doen.(5)
31. In de onderhavige zaak is het relevante onderscheid tussen de verschillende soorten ondernemingen niet gebaseerd op de vestigingsplaats, maar veeleer op de vraag of zij een vaste inrichting in Duitsland hebben.
32. Er zijn drie categorieën belastingplichtigen die van belang zijn voor het begrip van de onderhavige zaak.
33. De eerste categorie bestaat uit ingezeten ondernemingen. Naar Duits recht zijn ingezeten ondernemingen ondernemingen die hetzij hun plaats van werkelijke leiding, hetzij hun statutaire zetel in Duitsland hebben.(6) Deze ondernemingen zijn onbeperkt belastingplichtig voor de vennootschapsbelasting.(7)
34. De tweede categorie bestaat uit niet-ingezeten ondernemingen. Dit zijn ondernemingen die noch hun plaats van werkelijke leiding noch hun statutaire zetel in Duitsland hebben, maar die wel een zekere mate van zakelijke aanwezigheid in Duitsland hebben, zoals uitgewerkt in § 12 AO. Dergelijke niet-ingezeten ondernemingen worden geacht een vaste inrichting in Duitsland te hebben en voor hen geldt een beperkte belastingplicht, waaronder de verplichting tot betaling van vennootschapsbelasting op ter plaatse uitgeoefende bedrijfsactiviteiten.
35. Ten slotte bestaat de derde categorie uit niet-ingezeten ondernemingen die geen vaste inrichting hebben in Duitsland. Deze ondernemingen zijn in beginsel niet belastingplichtig in Duitsland. Er zijn echter uitzonderingen op deze regel. Een van die uitzonderingen, die in de onderhavige zaak relevant is, is vastgelegd in § 49, lid 1, punt 2, onder f), EStG. Op grond van deze bepaling zijn niet-ingezeten ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland niettemin onderworpen aan een beperkte vennootschapsbelasting over winsten uit de verkoop van onroerend goed dat in die lidstaat is gelegen.
36. Met betrekking tot deze laatste categorie ondernemingen betoogt de Commissie dat de betrokken Duitse belastingregeling in strijd is met artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst, omdat deze regeling deze ondernemingen uitsluit van het belastingvoordeel van § 6b EStG.
37. Het betrokken belastingvoordeel bestaat in een uitstel van belastingheffing dat wordt verleend op voorwaarde dat de meerwaarde die is gerealiseerd bij de verkoop van het vaste actief (hierna: „oorspronkelijke goed”), hetzij in hetzelfde jaar(8), hetzij binnen de maximumtermijn van 6 jaar na de verkoop van het oorspronkelijke goed(9), wordt geherinvesteerd in een ander soortgelijk goed (hierna: „vervangende goed”).(10) Het uitstel vindt plaats door het bedrag van de meerwaarde af te trekken van de kosten van het vervangende goed.(11) Indien de herinvestering niet plaatsvindt in hetzelfde jaar waarin het oorspronkelijke goed wordt verkocht, biedt de Duitse wetgeving de mogelijkheid om een fiscale reserve te vormen, die wordt opgenomen in de bedrijfsboekhouding en waaruit blijkt dat de meerwaarde (nog) niet is gerealiseerd. Deze reserve kan worden gebruikt om de kosten van het vervangende goed binnen een termijn van maximaal 6 jaar te verlagen. Indien deze reserve gedurende deze termijn niet wordt gebruikt voor herinvestering, moet de onderneming deze reserve opnemen in haar winst aan het einde van het boekjaar waarin de termijn voor herinvestering verstrijkt, en moet zij over dat gereserveerde bedrag vennootschapsbelasting betalen.(12)
38. Indien het vervangende goed wordt toegewezen aan een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland, wordt de belastingbetaling uitgesteld tot het moment waarop het vervangende goed – waarvan de boekwaarde is verlaagd door aftrek van de meerwaarde op het eerste goed – wordt verkocht. Op dat moment, dat mogelijk pas lang na de verkoop van het oorspronkelijke goed plaatsvindt, heft Bondsrepubliek Duitsland in feite belasting over de meerwaarde die is gerealiseerd door de verkoop van het oorspronkelijke goed, alsmede over de meerwaarde van het vervangende goed, aangezien deze nu deel uitmaken van de hogere meerwaarde die voortvloeit uit de verkoop van het nieuw aangekochte goed, als gevolg van de vermindering van de boekwaarde daarvan. Indien het vervangende goed wordt toegewezen aan een onderneming zonder vaste inrichting in Duitsland, kan die onderneming op grond van § 6b, lid 2a, EStG – welk artikel is gewijzigd naar aanleiding van het arrest Commissie/Duitsland (recht van vestiging) – ervoor kiezen om de belasting in vijf termijnen te betalen.
39. Het recht op dit belastingvoordeel is overeenkomstig § 6b, lid 4, punt 2, EStG, onderworpen aan twee voorwaarden. Ten eerste moet het oorspronkelijke goed deel hebben uitgemaakt van de vaste activa van de onderneming gedurende een ononderbroken periode van ten minste zes jaar voorafgaand aan de verkoop ervan. De Commissie vond dat deel van de Duitse wetgeving niet problematisch.
40. Ten tweede moest het oorspronkelijke goed gedurende die zes jaar zijn toegewezen(13) aan de vaste activa van een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland.
41. Bijgevolg komt een onderneming met een vaste inrichting in een andere lidstaat of een EER-staat niet in aanmerking voor uitstel van belastingheffing, zelfs niet indien het oorspronkelijke goed gedurende de vereiste periode aan haar was toegewezen. Een dergelijke onderneming moet onmiddellijk bij de verkoop van het oorspronkelijke goed vennootschapsbelasting betalen. Dit aspect van de betrokken belastingregeling is volgens de Commissie in strijd met artikel 63, lid 1, VWEU.
42. Om te beslissen of het verzoek van de Commissie moet worden toegewezen of afgewezen, zal het Hof moeten beoordelen of het onderscheid dat de Duitse wetgeving maakt met betrekking tot het betrokken belastingvoordeel een beperking vormt van de kapitaalinvesteringen van ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland die in strijd is met artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst.
43. Mijn analyse bestaat uit de volgende onderdelen. Om te beginnen zal ik betogen dat de betrokken Duitse belastingregeling een beperking vormt van het grensoverschrijdende kapitaalverkeer (onderdeel B) en dat deze beperking niet is toegestaan op grond van artikel 65, lid 1, onder a), VWEU (onderdeel C). Vervolgens zal ik beoordelen of de beperking kan worden gerechtvaardigd op grond van een dwingende reden van algemeen belang, zoals de Duitse regering betoogt (onderdeel D). Tot slot zal ik kort ingaan op de toepassing van de „grandfather clause” van artikel 64, lid 1, VWEU (onderdeel E).
2. Artikel 40 van de EER-Overeenkomst
44. De Commissie stelt dat er sprake is van schending van artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de EER-Overeenkomst.
45. In dat verband moet vooraf worden opgemerkt dat de EER-Overeenkomst onder meer beoogt te waarborgen dat het vrije verkeer van goederen, personen, diensten en kapitaal in de gehele EER zo volledig mogelijk wordt verwezenlijkt, zodat de interne markt van de Unie wordt uitgebreid naar de EER-staten. Vanuit dit oogpunt moeten de bepalingen van de overeenkomst op een zo uniform mogelijke wijze worden uitgelegd.(14) Het Hof heeft derhalve geoordeeld dat de regels van de EER-Overeenkomst, die in wezen gelijk zijn aan die van het Verdrag, in de lidstaten uniform moeten worden uitgelegd.(15)
46. Volgens vaste rechtspraak van het Hof(16) moeten beperkingen van het vrije kapitaalverkeer tussen burgers van staten die partij zijn bij de EER-Overeenkomst worden getoetst aan artikel 40 van en bijlage XII bij deze overeenkomst. Deze bepalingen hebben in dat opzicht dezelfde juridische strekking als de inhoudelijk identieke bepalingen van artikel 63 VWEU. Bijgevolg zal ik niet afzonderlijk ingaan op het verzoek betreffende de schending van artikel 40 van de EER-Overeenkomst. De hierna volgende analyse met betrekking tot artikel 63, lid 1, VWEU is immers eveneens van toepassing op die bepaling.
B. Is er sprake van een beperking van het vrije verkeer van kapitaal?
47. In de onderhavige zaak maakt de betrokken nationale wettelijke regeling een verschil in fiscale behandeling tussen ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland en ondernemingen zonder een dergelijke vaste inrichting.
48. De Bondsrepubliek Duitsland betoogt dat dit onderscheid niet is gebaseerd op de „nationaliteit” van ondernemingen. Immers, ondernemingen die hun statutaire zetel in Duitsland hebben (en die dus worden beschouwd als fiscaal ingezeten ondernemingen) maar waarvan de plaats van werkelijke leiding zich in een andere lidstaat of EER-lidstaat bevindt en die dus geen vaste inrichting in Duitsland hebben, zijn eveneens uitgesloten van het betreffende belastingvoordeel.
49. Hoewel een dergelijk scenario zich inderdaad zou kunnen voordoen, ben ik het met de Commissie eens dat een in Duitsland geregistreerde onderneming eerder een vaste inrichting in Duitsland zal hebben dan een niet-ingezeten onderneming.
50. In die zin heeft de betrokken Duitse wetgeving tot gevolg dat een groter aantal niet-ingezeten ondernemingen wordt ontmoedigd om in onroerend goed in Duitsland te investeren of om hun kapitaal te herinvesteren door activa in Duitsland te verkopen.
51. Het is in dit opzicht ook niet relevant dat, zoals de Duitse regering stelt, niet-ingezeten ondernemingen een vaste inrichting in Duitsland kunnen hebben en dus in aanmerking kunnen komen voor het betrokken belastingvoordeel. Dit doet niets af aan de stelling dat een groter aantal niet-ingezeten ondernemingen het betreffende belastingvoordeel zal worden ontzegd ten opzichte van ingezeten ondernemingen.
52. Door het betreffende belastingvoordeel afhankelijk te stellen van het bestaan van een vaste inrichting in Duitsland, leidt de betrokken Duitse wetgeving dus tot een beperking van het vrije grensoverschrijdende kapitaalverkeer.
53. Dit gezegd zijnde, laten de bepalingen van artikel 63, lid 1, VWEU, overeenkomstig artikel 65, lid 1, onder a), VWEU, niettemin het recht van de lidstaten onverlet om de ter zake dienende bepalingen van hun belastingwetgeving toe te passen die onderscheid maken tussen belastingplichtigen die niet in dezelfde situatie verkeren met betrekking tot hun vestigingsplaats.
C. Objectieve vergelijkbaarheid
54. Kan de Bondsrepubliek Duitsland zich beroepen op artikel 65, lid 1, onder a), VWEU om de betrokken belastingwetgeving uit te sluiten van het toepassingsgebied van artikel 63, lid 1, VWEU?
55. Zoals het Hof in zijn rechtspraak in herinnering heeft gebracht, „moet artikel 65, lid 1, onder a), VWEU, als uitzondering op het fundamentele beginsel van het vrije verkeer van kapitaal, strikt worden uitgelegd. Deze bepaling kan dan ook niet aldus worden uitgelegd dat elke belastingregeling waarbij een onderscheid tussen belastingplichtigen wordt gemaakt naargelang van hun vestigingsplaats of van de staat waarin zij hun kapitaal beleggen, automatisch verenigbaar is met het Verdrag [...]”.(17)
56. „De door artikel 65, lid 1, onder a), VWEU toegestane verschillen in behandeling mogen volgens lid 3 van dit artikel namelijk noch een middel tot willekeurige discriminatie, noch een verkapte beperking vormen. [...] [D]ergelijke verschillen in behandeling [zijn] slechts toegestaan [...] wanneer zij betrekking hebben op situaties die niet objectief vergelijkbaar zijn of die worden gerechtvaardigd door een dwingende reden van algemeen belang [...]”.(18)
57. De betrokken Duitse wetgeving zou derhalve slechts toelaatbaar zijn op grond van artikel 65, lid 1, onder a), VWEU indien de situatie van een onderneming zonder vaste inrichting in Duitsland niet objectief vergelijkbaar is met die van een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland.
58. Uit de rechtspraak van het Hof volgt dat „de vergelijkbaarheid van een grensoverschrijdende situatie met een interne situatie moet worden onderzocht op basis van het doel dat wordt nagestreefd met de in het geding zijnde nationale bepalingen, alsook van het voorwerp en de inhoud van die bepalingen, en, [...] dat alleen de criteria die in de betreffende wettelijke regeling als relevante onderscheidingscriteria zijn vastgesteld, in aanmerking moeten worden genomen om te beoordelen of het uit een dergelijke regeling voortvloeiende verschil in behandeling een weerspiegeling van objectief verschillende situaties vormt [...]”.(19)
59. In dit verband zijn zowel de Commissie als de Duitse regering het erover eens dat § 6b, lid 4, punt 2, EStG moet worden uitgelegd in het licht van § 49, lid 1, punt 2, onder f), van die wet. Zij zijn het echter niet eens over het doel van laatstgenoemde bepaling.
60. De uitleg van de Commissie van § 49, lid 1, punt 2, onder f), EStG vloeit voort uit de wetgevingsgeschiedenis van die bepaling. Zij betoogt dat deze bepaling uitdrukkelijk ziet op situaties waarin niet‑ingezeten ondernemingen onroerende goederen in Duitsland bezitten, maar geen commerciële activiteit uitoefenen. De inleiding van punt f) had tot doel de gelijke behandeling te waarborgen van buitenlandse en binnenlandse ondernemingen die zich bezighouden met beheer van activa. In die zin heeft de Duitse wetgever hun situaties als vergelijkbaar beschouwd, aangezien beide ondernemingen in Duitsland onroerende goederen beheren, en hun activiteiten dezelfde zijn.
61. De Duitse regering is het ermee eens dat de betrokken bepaling alle ondernemingen die onroerende goederen in Duitsland beheren, op gelijke voet plaatst. Zij betwist echter het standpunt van de Commissie over het hoofddoel van deze bepaling. De regering stelt dat het enige doel van § 49, lid 1, punt 2, onder f), EStG is om te waarborgen dat de meerwaarde die voortvloeit uit transacties met onroerend goed, wordt aangemerkt als inkomen uit bedrijfs- of handelsactiviteiten (en niet langer als inkomen uit leasing), ongeacht het bestaan van een vaste inrichting in Duitsland. In die zin betoogt de Duitse regering dat deze bepaling geen verband houdt met de invoering van een fictie van een vaste inrichting op het nationale grondgebied, en uitsluitend dient om binnenlandse en buitenlandse ondernemingen op gelijke voet te plaatsen wat betreft de belastingheffing over de meerwaarde van onroerend goed.
62. Wat ook de juiste uitleg van het doel van § 49, lid 1, punt 2, onder f), EStG mag zijn, het valt niet te ontkennen dat deze bepaling niet-ingezeten ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland verplicht tot het betalen van vennootschapsbelasting over de meerwaarde die is gerealiseerd bij de verkoop van in Duitsland gelegen onroerend goed. Wat deze specifieke belasting betreft, bevinden ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland zich dus in dezelfde situatie als ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland.
63. Hoewel eerstgenoemde ondernemingen weliswaar dezelfde belasting verschuldigd zijn, kunnen zij geen gebruik maken van uitstel van betaling van die belasting. Zijn er, gelet op de doelstelling van dat belastingvoordeel, objectieve verschillen tussen ondernemingen die wel een vaste inrichting in Duitsland hebben en ondernemingen die dit niet hebben?
64. Volgens de Duitse regering is de doelstelling van het betreffende belastingvoordeel het stimuleren en beter mogelijk maken van de herstructurering van ondernemingen door middel van herinvestering in vervangende vaste activa. Dit vergroot de flexibiliteit en het aanpassingsvermogen van ondernemingen, teneinde hun economische aanpassing aan structurele veranderingen te vergemakkelijken.(20) Bij de vergelijkbaarheid tussen de grensoverschrijdende situatie en de binnenlandse situatie moet dan ook rekening worden gehouden met die doelstelling.
65. In dit verband ben ik van mening dat, gelet op de doelstelling van de betrokken nationale wettelijke regeling, ondernemingen met een vaste inrichting in andere lidstaten (of EER-staten) zich in een situatie bevinden die vergelijkbaar is met die van ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland. Beide categorieën ondernemingen kunnen meerwaarde realiseren uit de verkoop van in Duitsland gelegen onroerende goederen en kunnen behoefte hebben aan de flexibiliteit om die meerwaarde te herinvesteren teneinde zich aan te passen aan structurele en economische veranderingen. Het enkele feit dat de vaste inrichting van een onderneming in een andere lidstaat is gevestigd, plaatst een dergelijke onderneming op zich niet in een andere situatie met betrekking tot de doelstelling die met de betrokken bepaling wordt nagestreefd.(21)
66. Kortom, de situatie van een onderneming zonder vaste inrichting in Duitsland is vergelijkbaar met die van een onderneming met een vaste inrichting in Duitsland. Beide ondernemingen zijn onderworpen aan de vennootschapsbelasting die verschuldigd is over de meerwaarde uit de verkoop van een vast actief in Duitsland, maar de eerste onderneming moet deze belasting onmiddellijk betalen, terwijl de tweede onderneming de betaling kan uitstellen. Dit voordeel maakt herinvestering aantrekkelijker voor ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland dan voor ondernemingen zonder vaste inrichting, zelfs indien de bedoelingen die aan de herinvestering ten grondslag liggen dezelfde zijn.
67. Derhalve is de verschillende behandeling van niet-ingezeten ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland en ondernemingen met een dergelijke vaste inrichting verboden op grond van artikel 65, lid 1, onder a), VWEU, aangezien beide zich in objectief vergelijkbare situaties bevinden wanneer rekening wordt gehouden met de doelstellingen van de betrokken Duitse belastingregeling. De betrokken Duitse belastingregeling is dan ook in strijd met artikel 63, lid 1, VWEU, tenzij de beperking die zij invoert, kan worden gerechtvaardigd door de dwingende redenen van algemeen belang die door de Duitse regering worden aangevoerd.
D. Dwingende redenen van algemeen belang en de evenredigheid van de Duitse belastingregeling
68. Volgens vaste rechtspraak van het Hof is een beperking van het vrije verkeer van kapitaal toelaatbaar indien zij gerechtvaardigd is uit hoofde van dwingende redenen van algemeen belang, geschikt is om de verwezenlijking van het nagestreefde doel te waarborgen, en zij niet verder gaat dan ter bereiking van dat doel noodzakelijk is.(22)
69. Mocht het Hof oordelen dat de betrokken bepalingen een beperking vormen van het vrije verkeer van kapitaal in de zin van artikel 63, lid 1, VWEU, dan heeft de Duitse regering drie gronden aangevoerd die deze beperking rechtvaardigen: (1) de bevordering van investeringen in Duitsland, (2) de samenhang van het belastingstelsel en (3) de evenwichtige verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten.
1. Bevordering van investeringen in Duitsland
70. De Duitse regering betoogt dat, indien het Hof zou oordelen dat de betrokken wettelijke regeling het vrije verkeer van kapitaal beperkt, deze beperking noodzakelijk is om investeringen in Duitsland te bevorderen en het voortbestaan van ondernemingen met vaste aanwezigheid in Duitsland te verzekeren. Zij voert tevens aan dat, op basis van de rechtspraak van het Hof, de bevordering van investeringen, met name wanneer deze verband houden met het voortbestaan van kleine en middelgrote ondernemingen (MKB) en met het behoud van de tewerkstelling in deze ondernemingen, in bepaalde gevallen en onder bepaalde voorwaarden een aanvaardbare rechtvaardiging kan vormen voor een nationale regeling die een belastingvoordeel toekent aan natuurlijke of rechtspersonen.(23)
71. In dat opzicht geldt dat, zelfs indien de eis om over een vaste inrichting in de betrokken lidstaat te beschikken inderdaad noodzakelijk zou zijn om de doelstelling te verwezenlijken om ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland te ondersteunen en hun economische activiteit in die lidstaat te stimuleren, deze doelstelling louter economisch van aard is.
72. Volgens vaste rechtspraak van het Hof kan een zuiver economische doelstelling in beginsel geen dwingende reden van algemeen belang vormen waardoor een belemmering van het vrije verkeer van kapitaal gerechtvaardigd kan zijn.(24)
73. Bovendien geldt dat, zelfs indien een dergelijke doelstelling als toelaatbaar zou worden beschouwd, het vergemakkelijken van de herinvestering van meerwaarde op zich nog geen garantie vormt dat een onderneming haar bedrijfsactiviteiten in Duitsland zal voortzetten.
74. Ten slotte, zelfs indien een belastingregeling die bedoeld is om het MKB te ondersteunen, zou kunnen worden aanvaard als rechtvaardiging voor de beperking van het vrije verkeer van kapitaal, wijst niets erop dat de betreffende Duitse wetgeving bedoeld is om het MKB te ondersteunen. Het belastingvoordeel staat veeleer open voor alle in Duitsland gevestigde ondernemingen met een vaste inrichting die besluiten om de winst uit de verkoop van onroerend goed binnen een termijn van maximaal zes jaar te herinvesteren in nieuwe vaste activa.
75. Bijgevolg kan het argument van de Duitse regering dat de beperking van het vrije verkeer van kapitaal gerechtvaardigd is door de noodzaak om investeringen in Duitsland te bevorderen, niet worden aanvaard.
2. Samenhang van het belastingstelsel
76. De Duitse regering betoogt dat indien het Hof oordeelt dat de betrokken wettelijke regeling het vrije verkeer van kapitaal beperkt, deze beperking kan worden gerechtvaardigd door de noodzaak om de samenhang van het belastingstelsel te waarborgen. Niet-ingezeten ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland genieten een fiscaal voordeel: zij hoeven geen lokaal geheven bedrijfsbelasting te betalen. Deze vrijstelling houdt in dat niet-ingezeten ondernemingen niet in aanmerking kunnen komen voor het in de onderhavige zaak aan de orde zijnde belastingvoordeel, dat om redenen van fiscale samenhang alleen kan worden genoten door ingezeten ondernemingen, die aan de lokale bedrijfsbelasting zijn onderworpen. Bijgevolg zou het uitbreiden van het betreffende belastingvoordeel tot niet-ingezeten ondernemingen, naar de mening van de Duitse regering, ofwel een discriminatie inhouden ten opzichte van ingezeten ondernemingen die onderworpen zijn aan de lokale bedrijfsbelasting, ofwel een ongerechtvaardigd voordeel opleveren voor niet-ingezeten ondernemingen, aangezien deze laatste geen lokale bedrijfsbelasting verschuldigd zijn.
77. Ter ondersteuning van dit argument verwijst de Duitse regering naar de rechtspraak van het Hof volgens welke de noodzaak om de samenhang van een belastingstelsel te bewaren een beperking van de uitoefening van de fundamentele vrijheden kan rechtvaardigen, mits wordt bewezen dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen het betrokken fiscale voordeel en de opheffing van dit voordeel door een bepaalde belastingheffing.(25)
78. In dit verband volgt uit de rechtspraak van het Hof dat de algemene fiscale situatie van een belastingplichtige niet in aanmerking kan worden genomen om te bepalen of de betrokken bepaling het vrije verkeer van kapitaal schendt. Integendeel, het bestaan van de ongunstige fiscale behandeling moet worden beoordeeld in het licht van de betrokken specifieke regeling.(26)
79. Aangezien het betrokken belastingvoordeel betrekking heeft op de vennootschapsbelasting en uitstel van betaling van die belasting mogelijk maakt, bevinden ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland zich in een vergelijkbare situatie als ondernemingen met een vaste inrichting, ook al zijn alleen deze laatste onderworpen aan de lokale bedrijfsbelasting.
80. Zoals de Commissie heeft aangevoerd, ben ik niet van mening dat de Duitse regering heeft aangetoond dat er een rechtstreeks verband bestaat tussen het belastingvoordeel en de compensatie daarvan door de lokale bedrijfsbelasting. Deze bedrijfsbelasting, waaraan ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland zijn onderworpen, compenseert niet het nadeel dat wordt veroorzaakt door de uitsluiting van ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland van het uitstel van betaling van de vennootschapsbelasting. Het gaat om twee verschillende belastingen. Het betrokken belastingvoordeel houdt uitsluitend verband met de vennootschapsbelasting en niet met de lokale bedrijfsbelasting.
81. Zoals de Commissie heeft betoogd zijn de vennootschapsbelasting en de lokale bedrijfsbelasting twee verschillende belastingen waarvoor verschillende wettelijke voorwaarden gelden. In de onderhavige zaak vloeit de vermeende discriminatie voort uit het verschil in behandeling van de gerealiseerde meerwaarde, op basis van de plaats van de vaste inrichting van de onderneming, en niet uit het naast elkaar bestaan van verschillende fiscale heffingen. Met andere woorden, beide soorten ondernemingen zijn vennootschapsbelasting verschuldigd bij het realiseren van meerwaarde uit de verkoop van in Duitsland gelegen onroerend goed, maar alleen ingezeten ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland hebben recht op het betrokken belastingvoordeel. De verplichting tot betaling van de lokale bedrijfsbelasting krachtens het Duitse recht is derhalve in de onderhavige zaak niet relevant.
82. Bijgevolg kan de Duitse regering zich naar mijn mening niet beroepen op het bestaan van de verplichting tot betaling van de lokale bedrijfsbelasting, die (uitsluitend) wordt opgelegd aan ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland, om een verschillende behandeling van ingezeten en niet-ingezeten ondernemingen te rechtvaardigen.
3. Evenwichtige verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten
83. De Duitse regering betoogt dat de betrokken beperking ook kan worden gerechtvaardigd door de noodzaak om een evenwichtige verdeling van de heffingsbevoegdheid tussen de lidstaten te handhaven. Volgens de uitleg die de Duitse regering geeft aan punt 69 van het arrest van het Hof in de zaak Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging) heeft het Hof geoordeeld dat een herinvestering van meerwaarde die wordt gebruikt voor de aankoop van vervangende goederen in het buitenland, de Bondsrepubliek Duitsland niet verplicht om af te zien van haar recht om deze meerwaarde te belasten voordat deze haar jurisdictie verlaat. De Bondsrepubliek Duitsland heeft derhalve een belastingvoordeel ingevoerd dat de redenering van dit arrest volgt. Volgens de Duitse regering geeft § 6b, lid 4, punt 2, EStG met name uitvoering aan de verdeling van de heffingsbevoegdheid die de lidstaten in bilaterale overeenkomsten hebben afgesproken, en weerspiegelt deze bepaling het beginsel dat elke staat moet delen in het economische succes van zijn infrastructuur, met uitsluiting van belastingvoordelen voor niet-ingezeten ondernemingen waarvan de niet gerealiseerde meerwaarden in het buitenland zijn ontstaan. Het uitbreiden van het toepassingsgebied van deze bepaling zou de reeds gunstige regeling voor niet-ingezeten ondernemingen versterken (dankzij hun vrijstelling van de lokale bedrijfsbelasting), belastingontwijking en -ontduiking in de hand werken en de mededinging verstoren, waardoor de interne markt zou worden geschaad door een discriminerende fiscale behandeling en de doelstelling van de fundamentele vrijheden zou worden ondermijnd.
84. Net als de Commissie ben ik van mening dat de Bondsrepubliek Duitsland niet verplicht is om af te zien van haar recht om belasting te heffen over de meerwaarde die is gerealiseerd bij de verkoop van het in Duitsland gelegen oorspronkelijke goed. Op grond van het beginsel van territorialiteit behouden de lidstaten het recht om belasting te heffen over de op hun grondgebied ontstane latente meerwaarden.(27)
85. De onmiddellijke belastingheffing over de door een niet-ingezeten onderneming gerealiseerde meerwaarde gaat echter verder dan wat noodzakelijk is om de doelstelling van behoud van de verdeling van de heffingsbevoegdheid te bereiken, aangezien er minder beperkende maatregelen bestaan dan onmiddellijke belastingheffing. Evenzo kan, zoals het Hof heeft geoordeeld in Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging)(28), de belastingplichtige zonder vaste inrichting in Duitsland de keuze worden gelaten tussen de onmiddellijke betaling van de belasting en de uitgestelde betaling daarvan. De inning van deze belasting kan zo worden geregeld dat Duitsland de controle behoudt over de latere inning van de belastingen, ondanks het ontbreken van een directe controle over de boekhouding van de onderneming wegens het ontbreken van een vaste inrichting in Duitsland.
86. Bijgevolg kan het argument van de Duitse regering, inhoudende dat de uitsluiting van het uitstel van belastingheffing voor niet-ingezeten ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland gerechtvaardigd is op grond van de heffingsbevoegdheid van de lidstaat, niet worden aanvaard.
87. Aangezien de betrokken Duitse belastingregeling het grensoverschrijdende kapitaalverkeer beperkt door ondernemingen zonder vaste inrichting in Duitsland uit te sluiten van het voordeel van het belastinguitstel, hoewel deze ondernemingen onderworpen zijn aan dezelfde regeling inzake vennootschapsbelasting als ondernemingen met een vaste inrichting in Duitsland, die wel van het belastinguitstel profiteren, en aangezien een dergelijk verschil in behandeling niet kan worden gerechtvaardigd op grond van een van de door de Duitse regering aangevoerde dwingende redenen van algemeen belang, geef ik het Hof in overweging vast te stellen dat de betrokken Duitse belastingregeling in strijd is met artikel 63, lid 1, VWEU.
E. Toepassing van artikel 64, lid 1, VWEU, betreffende beperkingen van het vrije verkeer van kapitaal ten aanzien van derde landen
88. Artikel 64, lid 1, VWEU bevat een „grandfather clause” die de temporele werkingssfeer van artikel 63 VWEU beperkt met betrekking tot beperkingen die op 31 december 1993 bestonden uit hoofde van het nationale recht of het recht van de Unie inzake het kapitaalverkeer naar of uit derde landen in verband met directe investeringen – met inbegrip van investeringen in onroerende goederen –, vestiging, het verrichten van financiële diensten of de toelating van waardepapieren tot de kapitaalmarkten.
89. Deze bepaling kan worden ingeroepen in de betrekkingen met derde landen, maar niet in de betrekkingen met staten die partij zijn bij de EER-Overeenkomst.(29)
90. De Duitse regering wijst erop dat § 6b EStG in deze nationale wet is opgenomen bij het Steueränderungsgesetz (belastingwijzigingswet) van 1964. Die bepaling is van toepassing op investeringen in ingezeten ondernemingen en maakt het mogelijk om stille reserves aan te leggen die bestaan uit meerwaarden die voortvloeien uit de afzonderlijke verkoop van bepaalde onroerende goederen, met het oog op herinvestering. Deze bepaling valt derhalve binnen de werkingssfeer van artikel 64, lid 1, VWEU.
91. De Duitse belastingregeling is dus niet in strijd met de Verdragen wanneer deze wordt toegepast ten aanzien van derde landen.
92. De Commissie heeft ter terechtzitting bevestigd dat zij dit argument niet betwist.
VI. Kosten
93. Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof wordt de in het ongelijk gestelde partij in de kosten verwezen, indien de in het gelijk gestelde partij dit heeft gevorderd. Aangezien de Commissie veroordeling van de Bondsrepubliek Duitsland in de kosten heeft gevorderd en deze laatste in het ongelijk is gesteld, dient de Bondsrepubliek Duitsland te worden verwezen in de kosten.
VII. Conclusie
94. Gelet op het voorgaande geef ik het Hof in overweging:
1) vast te stellen dat, door de fiscale regeling van §6b, lid 4, punt 2, van het Einkommensteuergesetz (wet op de inkomstenbelasting) vast te stellen en te handhaven, volgens welke het voordeel van het uitstel van de heffing van belasting over de meerwaarde die is gerealiseerd bij de verkoop van een bedrijfsgoed in geval van herinvestering, afhankelijk wordt gesteld van de voorwaarde dat het goed ten minste zes jaar vóór de verkoop deel heeft uitgemaakt van de vaste activa van een belastingplichtige met een vaste inrichting in Duitsland, de Bondsrepubliek Duitsland de krachtens artikel 63, lid 1, VWEU en artikel 40 van de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte van 2 mei 1992 op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen;
2) de Bondsrepubliek Duitsland te verwijzen in de kosten.
1 Oorspronkelijke taal: Engels.
2 Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte van 2 mei 1992 (PB 1994, L 1, blz. 3; hierna: „EER-Overeenkomst”).
3 Zie arrest van 16 april 2015, Commissie/Duitsland [C‑591/13, EU:C:2015:230; hierna: „Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging)”].
4 Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging), punten 58 en 59.
5 Zie arrest van 27 februari 2025, Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej (Wijze waarop een ICB wordt beheerd) (C‑18/23, EU:C:2025:119, punt 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
6 Zie § 1 KStG.
7 Ibid.
8 § 6b, lid 1, EStG.
9 § 6b, lid 3, EStG.
10 Volgens § 6b, lid 1, EStG kan een perceel worden vervangen door een ander perceel; planten die verbonden zijn met een perceel door een perceel of door planten die verbonden zijn met een perceel; gebouwen door grond, planten die verbonden zijn met een perceel of gebouwen; en binnenvaartschepen door binnenvaartschepen.
11 Volgens § 6b, lid 2, EStG wordt de meerwaarde berekend als het verschil, na aftrek van de verkoopkosten, tussen de verkoopprijs en de boekwaarde die op het tijdstip van de verkoop aan het verkochte bedrijfsgoed zou zijn toe te rekenen.
12 Dit is het scenario dat in § 6b, lid 3, EStG wordt bedoeld.
13 Ter terechtzitting heeft de Duitse regering toegelicht dat de toewijzing van de goederen aan de vaste activa van een vaste inrichting plaatsvindt door middel van inschrijving en publicatie ervan in het handelsregister.
14 Zie Advies 1/92 (Tweede Advies over de EER-overeenkomst) van 10 april 1992 (EU:C:1992:189).
15 Zie arrest van 13 november 2025, Familienstiftung (C‑142/24, EU:C:2025:873, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest Familienstiftung”).
16 Zie arrest Familienstiftung, punt 35 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
17 Zie arrest Familienstiftung, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
18 Arrest van 16 november 2023, Autoridade Tributária e Aduaneira (Vermogenswinst op aandelenoverdrachten) (C‑472/22, EU:C:2023:880, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
19 Zie bijvoorbeeld arrest van 27 april 2023, L Fund (C‑537/20, EU:C:2023:339, punt 54 en aldaar aangehaalde rechtspraak; hierna: „arrest L Fund”).
20 Aldus de verklaring van de Duitse regering in de mededeling van 17 januari 2013 aan de Commissie.
21 Het Hof heeft dezelfde redenering ook gevolgd in het arrest L Fund, punten 57‑62.
22 Zie arrest L Fund, punt 66 en aldaar aangehaalde rechtspraak.
23 Ter ondersteuning van dit argument verwijst de Duitse regering naar het arrest van 25 oktober 2007, Geurts en Vogten (C‑464/05, EU:C:2007:631, punt 26).
24 Zie bijvoorbeeld de arresten van 6 juni 2000, Verkooijen (C‑35/98, EU:C:2000:294, punt 48), en van 25 februari 2021, Novo Banco (C‑712/19, EU:C:2021:137, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
25 Zie arrest van 26 oktober 2006, Commissie/Portugal (C‑345/05, EU:C:2006:685, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
26 Zie in dit verband arrest van 28 januari 1986, Commissie/Franse Republiek (C‑270/83, EU:C:1986:37, punt 21), waarnaar de Commissie ter terechtzitting heeft verwezen. Zoals de Commissie heeft betoogd, kan de redenering van het Hof in dat arrest ook worden toegepast op de onderhavige zaak, ook al ging het in voornoemd arrest om de vrijheid van vestiging.
27 Commissie/Duitsland (vrijheid van vestiging), punt 65.
28 Zie punt 73 van dat arrest.
29 Zie bijvoorbeeld arrest van 24 juni 2011, projektart e.a. (C‑476/10, EU:C:2011:422, punt 36).