I.

Introduzzjoni

1.

Il-valuri limitu ambizzjużi għall-kwalità tal-arja ċirkostanti, previsti mid-Direttiva 2008/50/KE  ( 2 ), (għadhom?) ma humiex osservati b’mod suffiċjenti f’diversi postijiet  ( 3 ). Madankollu, deċiżjonijiet importanti f’dan il-qasam għadhom pendenti fl‑2022. Fuq livell politiku, il-Kummissjoni qiegħda tippjana proposti għal reviżjoni tal-leġiżlazzjoni fis-seħħ  ( 4 ). Fl-istess ħin, hemm pendenti proċeduri differenti, li fihom il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tiċċara kwistjonijiet importanti dwar l-implimentazzjoni tal-leġiżlazzjoni. Minbarra talba għal deċiżjoni preliminari dwar l-importanza tad-Direttiva fuq l-awtorizzazzjoni tal-proġetti  ( 5 ) u l-ewwel proċedura ta’ pagamenti ta’ penalità sabiex tiġi imposta kundanna għal ksur tad-Direttiva  ( 6 ), din il-proċedura tqajjem il-kwistjoni dwar jekk l-individwi jistgħux jitolbu kumpens għad-dannu għas-saħħa li jirriżulta mill-ksur tal-valuri limitu.

2.

Il-qofol ta’ din il-proċedura huwa l-ewwel kundizzjoni tar-responsabbiltà mhux kuntrattwali tal-Istati Membri għall-ksur tad-dritt tal-Unjoni, jiġifieri dik dwar jekk id-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/50 jagħtux drittijiet lill-individwi. Barra minn hekk, għandhom jiġu eżaminati l-kundizzjonijiet li fihom ksur eventwali tad-direttiva huwa suffiċjentement serju, kif ukoll il-prova ta’ rabta kawżali diretta bejn il-ksur u d-dannu, sabiex il-qorti tar-rinviju tingħata indikazzjonijiet dwar it-terminu rilevanti għall-finijiet tal-evalwazzjoni tal-ksur.

II.

Il‑kuntest ġuridiku

3.

Fiż-żmien rilevanti fil-kawża prinċipali, ir-regoli dwar il-kwalità tal-arja kienu jinsabu inizjalment fid-Direttivi 96/62  ( 7 ) u 1999/30  ( 8 ), li daħlu fis-seħħ fil‑11 ta’ Ġunju 2010 u li ġew issostitwiti permezz tad-Direttiva 2008/50.

A.

Id‑Direttiva 96/62

4.

Skont l-ewwel inċiż tal-Artikolu 1 tad-Direttiva 96/62, din kienet intiża li tiddefinixxi l-prinċipji ta’ strateġija komuni bil-għan li “tiddefinixxi u tistabbilixxi għanijiet li għandhom x’jaqsmu mal-kwalità ta’ l-arja fl-ambjent [fl-Unjoni] bil-ħsieb li jiġu evitati, prevenuti jew jitnaqqsu l-effetti ta’ ħsara għas-saħħa tal-bniedem u l-ambjent kollu kemm hu”. Dan jirriżulta wkoll mill-premessa 2.

5.

L-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 96/62 jiddefinixxi l-kunċett ta’ “valur limitu” bħala “livell fiss fuq il-bażi tal-konoxxenza xjentifika, bil-għan li jkunu evitati, prevenuti jew jitnaqqsu l-effetti ta’ ħsara fuq is-saħħa tal-bniedem u/jew l-ambjent kollu, li għandu jintlaħaq f’perijodu partikolari u ma għandux jinqabeż ladarba jintlaħaq”.

6.

L-Artikolu 7 tad-Direttiva 96/62 kien jinkludi r-rekwiżiti ġenerali dwar it-titjib tal-kwalità tal-arja:

7.

L-Artikolu 8 tad-Direttiva 96/62 kien jikkonċerna ż-żoni li fihom jinqabżu il-valuri limitu:

8.

Skont it-tnax-il premessa tad-Direttiva 96/62, din id-dispożizzjoni kienet intiża wkoll sabiex tipproteġi s-saħħa u l-ambjent kollu kemm hu.

9.

L-Artikolu 11(1)(a)(iii) tad-Direttiva 96/62 kien jipprovdi terminu għat-trasmissjoni tal-pjanijiet imsemmija fl-Artikolu 8:

10.

L-Anness IV tad-Direttiva 96/62 kien jipprevedi li l-pjanijiet jew il-programmi sabiex jintlaħqu l-valuri limitu kellhom jinkludu b’mod partikolari data dwar il-kawżi tat-tniġġis u l-previżjonijiet ratione temporis dwar it-titjib tal-kwalità tal-arja minħabba l-miżuri meħuda:

–

reġjun

–

belt (mappa)

–

l-istazzjoni tat-tikjil (mappa, koordinati ġeografiċi).

–

tip ta’ żona (belt, żona industrijali jew rurali)

–

stima taż-żona mniġġsa (Km2) u l-popolazzjoni esposta għat-tniġġis

–

data meħtieġa dwar il-klima

–

data relevanti dwar it-topografija

–

informazzjoni suffiċjenti rigward it-tip ta’ bersalli li jeħtieġu l-protezzjoni fiż-żona.

–

il-konċentrazzjonijiet osservati matul is-snin preċedenti (qabel l-implimentazzjoni tal-miżuri ta’ titjib)

–

konċentrazzjonijiet imkejla mill-bidu tal-proġett

–

tekniki użati għall-valutazzjoni.

–

lista tas-sorsi prinċipali ta’ l-emissjoni responsabbli għat-tniġġis (mappa)

–

it-total tal-kwantità ta’ l-emissjonijiet minn dawn is-sorsi (tunnellati metriċi/sena)

–

informazzjoni dwar tniġġis importat minn reġjuni oħra.

–

dettalji ta’ dawk il-fatturi responsabbli għall-eċċess (trasport, inkluż it-trasport trans-konfinanti, formazzjoni)

–

dettalji dwar il-miżuri possibli għat-titjib tfil-kwalità ta’ l-arja.

–

miżuri lokali, reġjonali, nazzjonali, internazzjonali

–

effetti osservati ta’ dawn il-miżuri.

–

elenkar u deskrizzjoni tal-miżuri kollha deskritti fil-proġett

–

skeda ta’ żmien għall-implimentazzjoni

–

kalkolu tat-titjib fil-kwalità ta’ l-arja ppjanat u taż-żmien li wieħed jistenna li jkun meħtieġ biex jintlaħqu dawn l-għanijiet.

B.

Id‑Direttiva 1999/30

11.

Id-Direttiva 1999/30 kienet tistabbilixxi l-valuri limitu u l-limiti ta’ twissija neċessarji għall-applikazzjoni tad-Direttiva 96/62 tad-diossidu tal-kubrit, id-diossidu tan-nitroġenu u l-ossidi tan-nitroġenu, il-partiċelli u ċ-ċomb fl-arja ambjentali. L-imsemmi Artikolu 1 jikkonferma li din il-leġiżlazzjoni għandha l-għan li tevita, tipprevjeni jew tnaqqas l-effetti ta’ ħsara fuq is-saħħa tal-bniedem u l-ambjent kollu kemm hu.

12.

Għad-diossidu tan-nitroġenu (NO2), il-valuri limitu għall-protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem previsti fl-Artikolu 4 u fit-Taqsima I tal-Anness II tad-Direttiva 1999/30 kienu applikabbli mill‑1 ta’ Jannar 2010. L-ewwel, il-valur limitu għal kull siegħa ta’ 200 μg/m³ ta’ diossidu tan-nitroġenu ma setax jinqabeż iktar minn 18-il darba kull sena kalendarja. It-tieni, il-valur limitu annwali ġie stabbilit għal 40 μg/m³.

13.

Min-naħa l-oħra, fil-każ ta’ partiċelli (PM10) il-valuri limiti ta’ protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem previsti fl-Artikolu 5 u fil-Fażi 1 tat-Taqsima I tal-Anness III tad-Direttiva 1999/30 kienu diġà applikabbli mill‑1 ta’ Jannar 2005. Il-valur limitu fis-siegħa ta’ 50 μg/m³ ta’ PM10 għall-protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem ma kellux jinqabeż iktar minn 35 darba fis-sena. Il-valur limitu annwali ġie stabbilit għal 40 μg/m³ ta’ PM10.

C.

Id‑Direttiva 2008/50

14.

L-ewwel żewġ premessi tad-Direttiva 2008/50 jiddeskrivu l-għanijiet ġenerali tagħha:

15.

Il-punt 1 tal-Artikolu 1 tad-Direttiva 2008/50 jistabbilixxi l-għan essenzjali tagħha:

16.

L-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 2008/50 jiddefinixxi l-kunċett ta’ valur limitu bħala “livell fiss fuq il-bażi tal-konoxxenza xjentifika, bil-għan li jkunu evitati, prevenuti jew jitnaqqsu l-effetti ta’ ħsara fuq is-saħħa tal-bniedem u/jew l-ambjent kollu, li għandu jintlaħaq f’perijodu partikolari u li ma għandux jinqabeż ladarba jintlaħaq”.

17.

Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50 jimponi l-konformità mad-diversi valuri limitu:

18.

Il-valuri limitu rilevanti għad-diossidu tan-nitroġenu u għall-partiċelli (PM10) li jinsabu fl-Anness XI tad-Direttiva 2008/50 jikkorrispondu mal-valuri limitu stabbiliti mid-Direttiva 1999/30.

19.

L-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/50 jippermetti, taħt ċerti kundizzjonijiet, l-estensjoni tat-terminu għall-osservanza tal-valuri limitu:

20.

Fir-rigward taż-żona tal-agglomerazzjoni ta’ Pariġi rilevanti, għalkemm, skont il-Kummissjoni  ( 9 ), ir-Repubblika Franċiża bagħtet komunikazzjoni intiża li testendi t-termini ta’ PM10 u tad-diossidu tan-nitroġenu, kull waħda minnhom kienet is-suġġett ta’ oġġezzjonijiet min-naħa tal-Kummissjoni  ( 10 ).

21.

L-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50 jipprevedi li fil-każ li jinqabżu l-valuri limitu f’ċerti żoni jew agglomerazzjonijiet għandhom jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja, sabiex tintlaħaq konformità mal-valuri:

22.

Ir-rekwiżiti msemmija fil-Fażi A tal-Anness XV tad-Direttiva 2008/50 huma, essenzjalment, konformi mar-rekwiżiti tal-Anness IV tad-Direttiva 96/62.

III.

Il‑fatti u r‑rinviju għal deċiżjoni preliminari

23.

It-talba għal deċiżjoni preliminari hija bbażata fuq il-qbiż, fl-agglomerazzjoni ta’ Pariġi, tal-valuri limitu tal-kwalità tal-arja ċirkostanti. Għalhekk, fl‑2019, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li l-valuri limitu għad-diossidu tan-nitroġenu nqabżu minn meta kellhom jiġu osservati fl‑2010  ( 11 ). Barra minn hekk, hija ddeċidiet reċentement li l-valuri limitu għall-PM10 lanqas huma stess ma ġew osservati mill‑2005 sal‑2019  ( 12 ). Bl-istess mod, il-Conseil d’État (il-Kunsill tal-Istat) Franċiż ikkonstata qbiż persistenti ta’ dawn il-valuri limitu sal‑2020 għal Pariġi kif ukoll għas-snin sal‑2018 u l‑2019, qbiż tal-valuri limitu għall-PM10  ( 13 ).

24.

Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali jeżiġi li l-prefett tad-dipartiment ta’ Val-d’Oise, li jikkostitwixxi parti mill-agglomerazzjoni ta’ Pariġi, jieħu miżuri sabiex josserva l-valuri limitu previsti mid-Direttiva 2008/50. Barra minn hekk, huwa jitlob kumpens għad-diversi danni fl-ammont ta’ EUR 21 miljun stmat għad-dannu li huwa jattribwixxi għat-tniġġis tal-arja. Id-dannu seħħ mis-sena 2003 u saħansitra aggrava maż-żmien.

25.

Insostenn tat-talba tiegħu għal kumpens, ir-rikorrent isostni, b’mod partikolari, li huwa ġarrab dannu għas-saħħa minħabba d-deterjorament tal-arja fl-agglomerazzjoni ta’ Pariġi, fejn huwa jirrisjedi. Dan id-deterjorament jirriżulta, fil-fehma tiegħu, min-nuqqas tal-awtoritajiet Franċiżi li jwettqu l-obbligi tagħhom taħt id-Direttiva 2008/50. Konsegwentement, huwa jikkontesta r-responsabbiltà tal-Istat sabiex jikseb kumpens għad-dannu għas-saħħa li huwa jinvoka.

26.

Peress li t-tribunal administratif de Cergy-Pontoise (il-Qorti Amministrattiva ta’ Cergy-Pontoise) ċaħad din it-talba, ir-rikors issa sar pendenti quddiem il-cour administrative d’appel de Versailles (il-Qorti Amministrattiva tal-Appell ta’ Versailles, Franza). Din tesponi li d-deċiżjoni għat-talba għal kumpens tippresupponi kjarifika tal-portata tal-Artikolu 13(1) u l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50. Il-kwistjoni hija jekk hemmx lok li jingħata lill-individwi dritt għal kumpens għad-danni li jaffettwaw is-saħħa tagħha f’każ ta’ ksur suffiċjentement serju minn Stat Membru tal-Unjoni Ewropea tal-obbligi li jirriżultaw minn dawn id-dispożizzjonijiet.

27.

Għalhekk, il-cour administrative d’appel de Versailles (il-Qorti Amministrattiva tal-Appell ta’ Versailles) tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

28.

Ir-rikorrent fil-kawża prinċipali, ir-Repubblika Franċiża, l-Irlanda, l-Italja, il-Polonja kif ukoll il-Kummissjoni Ewropea ppreżentaw l-osservazzjonijiet bil-miktub tagħhom. Ir-Repubblika Franċiża, l-Irlanda, ir-Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi, il-Polonja u l-Kummissjoni Ewropea pparteċipaw fis-seduta tal‑15 ta’ Marzu 2022.

IV.

Analiżi legali

29.

Il-Qorti tal-Ġustizzja fakkret, fil-kuntest tal-applikazzjoni tal-leġiżlazzjoni tal-Unjoni dwar il-protezzjoni tal-kwalità tal-arja ċirkostanti, il-prinċipju tar-responsabbiltà tal-Istat għad-danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lilu  ( 14 ). Din it-talba għal deċiżjoni preliminari issa hija intiża sabiex jiġi ddeterminat sa fejn ksur tal-valuri limitu tad-dritt tal-Unjoni intiż li jipproteġi l-kwalità tal-arja ċirkostanti jista’ effettivament jagħti lok għal kumpens.

30.

Skont ġurisprudenza stabbilita, l-effettività sħiħa tad-dispożizzjonijiet tad-dritt tal-Unjoni titqiegħed f’dubju u l-protezzjoni tad-drittijiet irrikonoxxuti minnhom tiddgħajjef jekk l-individwi ma jkollhomx il-possibbiltà li jiksbu kumpens meta d-drittijiet tagħhom ikunu leżi minn ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lil Stat Membru  ( 15 ).

31.

Il-persuni leżi għandhom għalhekk dritt għal kumpens meta jiġu ssodisfatti tliet kundizzjonijiet: id-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni miksura jkollha l-għan li tagħtihom drittijiet, il-ksur ta’ din id-dispożizzjoni jkun suffiċjentement serju, u tkun teżisti rabta kawżali diretta bejn dan il-ksur u d-dannu mġarrab mill-individwi  ( 16 ).

32.

L-ewwel domanda preliminari tippreżupponi l-eżistenza ta’ ksur suffiċjentement serju u ta’ rabta kawżali diretta. Hija intiża li jiġi magħruf jekk ir-rekwiżiti tad-Direttiva 2008/50 fil-qasam tal-kwalità tal-arja jagħtux drittijiet lill-individwi, jiġifieri, jekk il-ksur ta’ dawn ir-rekwiżiti jistax jagħti dritt għal kumpens (iktar ’il quddiem A). Jekk dan huwa l-każ, it-tieni domanda hija intiża li tippreċiża l-kundizzjonijiet ta’ tali dritt, b’mod partikolari fir-rigward tal-mument li fih għandha tiġi evalwata l-eżistenza tal-ksur imputabbli lill-Istat Membru kkonċernat. Sabiex isir dan, għandha tingħata deċiżjoni ulterjuri dwar il-kundizzjonijiet li fihom ksur serju u rabta kawżali diretta għandhom jiġu kkonstatati (iktar ’il quddiem B).

A.

L‑ewwel domanda – Għoti ta’ drittijiet permezz ta’ regoli dwar il‑kwalità tal-arja

33.

Id-dritt għal kumpens għad-dannu mġarrab minħabba l-ksur tad-dritt tal-Unjoni jippreżumi, l-ewwel, li d-dispożizzjoni tad-dritt tal-Unjoni miksura jkollha l-għan li tagħti d-drittijiet lill-persuni leżi  ( 17 ).

34.

Huwa minnu li l-kwistjoni dwar jekk l-istandard ikkonċernat huwiex direttament applikabbli, ma hijiex rilevanti fil-kuntest tal-ġustifikazzjoni tat-talba għal kumpens  ( 18 ). Madankollu, l-applikabbiltà diretta hija indizju importanti li jimmilita favur l-attribuzzjoni ta’ drittijiet  ( 19 ), peress li, f’dan il-każ, huwa possibbli li jiġi ddeterminat il-kontenut tad-dritt mogħti, li hija kundizzjoni għad-dritt għal kumpens  ( 20 ).

35.

Għaldaqstant, qabel kollox, għandu jiġi eżaminat jekk ir-regoli dwar il-valuri limitu u dawk dwar il-miżuri intiżi li jtejbu l-kwalità tal-arja humiex suffiċjentement ċari sabiex ikun jista’ jiġi ddeterminat il-kontenut ta’ drittijiet eventwali. Sussegwentement, huwa possibbli li jiġi evalwat jekk dawn ir-regoli għandhomx l-għan li jagħtu drittijiet lill-individwi.

1.

Kjarezza tal‑kontenut tad‑dispożizzjonijiet tad‑Direttivi 96/62 u 1999/30

36.

Għalkemm huwa minnu li t-talba għal deċiżjoni preliminari tirrigwarda biss id-Direttiva 2008/50, xorta jibqa’ l-fatt li l-kawża prinċipali tikkonċerna dannu mġarrab mir-rikorrent sa mis-sena 2003. Bejn dan iż-żmien u l-iskadenza tat-terminu ta’ implimentazzjoni tad-Direttiva 2008/50 fil‑11 ta’ Ġunju 2010, inizjalment irregolat id-Direttivi 96/62 u 1999/30 dwar il-kwalità tal-arja fir-rigward tas-sustanzi li jniġġsu PM10 (materja partikolata) u d-diossidu tan-nitroġenu msemmija fit-talba għal deċiżjoni preliminari.

a)

Fuq il‑valuri limitu

37.

Skont l-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 96/62, l-Istati Membri għandhom jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jiżguraw l-osservanza tal-valuri limitu. Il-valuri limitu għad-diossidu tan-nitroġenu kienu jirriżultaw mill-Artikolu 4 moqri flimkien mal-Anness II tad-Direttiva 1999/30, u kienu applikabbli mill‑1 ta’ Jannar 2010.

38.

Il-valuri limitu għall-PM10 kienu stabbiliti fl-Artikolu 5 flimkien mal-Anness III, Stadju 1 tat-Taqsima I ta’ din id-direttiva, u kienu applikabbli mill‑1 ta’ Jannar 2005.

39.

L-imsemmija valuri limitu u t-termini ġew sussegwentement riprodotti, mingħajr emendi, fl-Anness XI tad-Direttiva 2008/50.

40.

L-obbligu li jiġu osservati l-valuri limitu huwa impost għalhekk mid-data ffissata u huwa, skont il-formulazzjoni stess tad-dispożizzjonijiet rilevanti, ċar u inkundizzjonat  ( 21 ).

b)

Titjib fil‑kwalità tal‑arja

41.

Barra minn hekk, id-Direttiva 96/62 kienet diġà tipprevedi regoli dwar it-titjib tal-kwalità tal-arja għall-perijodu preċedenti għall-iskadenza tat-termini ta’ applikazzjoni tal-valuri limitu u għall-perijodu sussegwenti.

i)

Fuq il-perijodu qabel in-natura vinkolanti tal-valuri limitu

42.

L-ewwel obbligu ta’ titjib tal-kwalità tal-arja kien diġà jeżisti qabel ma l-valuri limitu saru obbligatorji, rispettivament fl‑2005 u fl‑2010. L-Istati Membri kellhom, f’dan l-istadju, jadottaw miżuri sabiex il-valuri limitu jiġu osservati mhux iktar tard mill-mument li fih isiru vinkolanti.

43.

Id-dettalji ta’ dan l-obbligu jirriżultaw mill-Artikolu 8 tad-Direttiva 96/62. L-ewwel, skont l-Artikolu 8(1), l-Istati Membri għandhom jidentifikaw iż-żoni u l-agglomerazzjonijiet, li fihom il-livelli ta’ inkwinant wieħed jew iktar jaqbżu l-ammont tal-valur limitu u l-marġni ta’ diskrezzjoni speċifikati wkoll fid-Direttiva 1999/30. Għaż-żoni u l-agglomerazzjonijiet identifikati b’dan il-mod, l-Istati Membri kellhom, skont l-Artikolu 8(3) tad-Direttiva 96/62, jistabbilixxu jew jimplimentaw pjanijiet jew programmi sabiex il-valur limitu jkun jista’ jintlaħaq fit-terminu stabbilit, jiġifieri fil-mument tan-natura vinkolanti tiegħu.

44.

F’dan ir-rigward, il-marġni ta’ tolleranza kien jindika ċertu perċentwali tal-valur limitu rispettiv, li tnaqqas b’mod lineari għal 0 % bejn l-iffissar tal-valuri limitu u d-data tal-applikazzjoni tagħhom. Il-marġni ta’ tolleranza għalhekk kien kontinwament inqas, iktar ma l-applikazzjoni tal-valuri limitu saru eqreb. L-applikabbiltà tal-valuri limitu inkwistjoni neħħiet totalment il-marġni ta’ tolleranza.

45.

Huwa probabbli li dan l-obbligu kien diġà jikkonċerna ħafna żoni u agglomerazzjonijiet li fihom il-valuri limitu kienu sussegwentement inqabżu fl-iskadenza tat-terminu għall-applikazzjoni tagħhom, jiġifieri fl‑2005 jew fl‑2010  ( 22 ).

46.

Dawn il-pjanijiet jew programmi kellhom josservaw ir-rekwiżiti stabbiliti fl-Anness IV tad-Direttiva 96/62, li kienu fil-biċċa l-kbira konformi mat-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva 2008/50. Dawn ir-rekwiżiti ma humiex ta’ natura purament formali, peress li l-informazzjoni inkwistjoni tattesta l-oriġini tat-tniġġis (punti 5 u 6), analiżi tal-miżuri possibbli dwar it-titjib tal-kwalità tal-arja (punt 6) kif ukoll il-miżuri deċiżi u implimentati (punti 7 sa 9) inkluża skeda u stima dwar it-titjib fil-kwalità tal-arja li għandu jinkiseb (punt 8). L-evalwazzjoni tal-kapaċità tal-pjan jew tal-programm li jilħaq l-osservanza tal-valuri limitu mal-iskadenza tat-termini tal-applikazzjoni tagħhom timplika loġikament tali indikazzjonijiet.

47.

Addizzjonalment, għandu jiġi osservat li l-ewwel subparagrafu tal-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50 jipprovdi obbligu simili għall-materja partikolata iktar fina mid-daqs ta’ PM2,5 li l-valur limitu tagħha kellu biss jiġi osservat wara l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni ta’ din id-direttiva.

ii)

Wara l-iskadenza tat-termini għall-applikazzjoni tal-valuri limitu

48.

Barra minn hekk, l-Artikolu 7(3) tad-Direttiva 96/62 kien jipprevedi li l-Istati Membri kellhom jistabbilixxu pjanijiet ta’ azzjoni li jindikaw il-miżuri li għandhom jittieħdu fuq medda qasira ta’ żmien fil-każ ta’ riskju li jinqabżu l-valuri limitu u/jew il-limiti ta’ twissija, sabiex jitnaqqas dan ir-riskju u sabiex jiġi limitat it-tul tiegħu.

49.

Skont il-formulazzjoni tal-Artikoli 7 u 8 tad-Direttiva 96/62, il-possibbiltà ta’ qbiż tal-valuri limitu ma kinitx prevista. Qabel ma kien applikabbli, l-Artikolu 8 kien jimponi fuq l-Istati Membri li jieħdu l-miżuri neċessarji sabiex jiżguraw li dawn jiġu osservati fil-mument tad-dħul fis-seħħ tagħhom. Sussegwentament, l-Artikolu 7(3) jobbligahom jiġġieldu r-riskju li jinqabeż il-limitu. Dan ġie kkonfermat mid-definizzjoni tal-kunċett ta’ valur limitu li jinsab fl-Artikolu 2(5) tad-Direttiva 96/62, li jgħid li għandu jintlaħaq valur limitu f’terminu stabbilit u ma kellux sussegwentament jinqabeż.

50.

Madankollu, fis-sentenza Janecek, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet li l-Istati Membri ma kinux obbligati jieħdu miżuri li ma jimplikaw ebda qbiż. Għall-kuntrarju, mill-istruttura tad-Direttiva 96/62, li kienet intiża għal tnaqqis integrat tat-tniġġis, hija ddeduċiet l-obbligu għall-Istati Membri li jieħdu miżuri ta’ natura li jnaqqsu għall-minimu r-riskju ta’ qbiż u t-tul tiegħu, fid-dawl taċ-ċirkustanzi u tal-interessi preżenti kollha. F’din l-okkażjoni, l-Istati Membri kellhom jiżguraw ibbilanċjar mal-interessi pubbliċi u privati differenti preżenti. Il-limiti ta’ din is-setgħa diskrezzjonali kienu suġġetti għal stħarriġ ġudizzjarju  ( 23 ).

51.

Din is-sentenza tinftiehem sa fejn, f’din id-data, diġà kien magħruf li, f’diversi Stati Membri, il-valuri limitu applikabbli għall-PM10 inqabżu u li l-osservanza tagħhom kienet teħtieġ sforzi kunsiderevoli. Fir-rigward tal-valuri limitu tad-diossidu tan-nitroġenu applikabbli fl‑2010, il-Kummissjoni kienet qiegħda tistenna sitwazzjoni simili  ( 24 ). L-aspettattiva, espressa fit-test tad-Direttiva 96/62, li l-valuri limitu ma kinux jinqabżu għalhekk ma kinitx realistika. Barra minn hekk, dan l-għarfien, ftit qabel is-sentenza Janecek, wassal għall-adozzjoni tad-Direttiva 2008/50, li ser tiġi eżaminata iktar ’il fuq.

52.

Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja ġustament enfasizzat in-neċessità ta’ bbilanċjar tal-interessi preżenti waqt l-adozzjoni ta’ pjanijiet ta’ azzjoni. Għalkemm, waqt l-iffissar tal-valuri limitu, il-leġiżlatur diġà antiċipa dan l-ibbilanċjar, id-dritt tal-Unjoni ma jistax jimponi fuq l-Istati Membri miżuri intiżi li jiżguraw l-osservanza tal-valuri limitu li l-inkonvenjenzi tagħhom jegħlbu t-titjib tal-protezzjoni tal-ambjent u tas-saħħa tal-bniedem minħabba l-implimentazzjoni tal-valuri limitu  ( 25 ).

53.

Madankollu, il-konstatazzjonijiet tas-sentenza Janecek huma limitati għall-obbligu li jiġu stabbiliti pjanijiet ta’ azzjoni skont l-Artikolu 7(3) tad-Direttiva 96/62. Dawn il-pjanijiet ma għandhomx ikunu maħsuba b’mod li jeskludu kwalunkwe qbiż tal-valuri limitu. L-obbligu li jiġu osservati l-valuri limitu kien diġà indipendenti skont id-Direttivi 96/62 u 1999/30  ( 26 ). L-Istati Membri jistgħu jiġġustifikaw derogi mill-valuri limitu, bħal ksur ieħor tad-dritt tal-Unjoni  ( 27 ), biss billi juru prova b’mod konkret diffikultajiet insormontabbli jew forza maġġuri  ( 28 ).

c)

Konklużjonijiet intermedja

54.

Għalhekk, jibqa’ li jiġi kkonstatat, li l-Artikoli 7 u 8 tad-Direttiva 96/62, moqrija flimkien mal-valuri limitu għad-diossidu tan-nitroġenu u għall-PM10 jikkostitwixxu, skont id-Direttiva 1999/30, obbligu ċar u inkundizzjonat li jiġu osservati l-valuri limitu li ilhom stabbiliti għall-PM10 mill‑1 ta’ Jannar 2005 u, għad-diossidu tan-nitroġenu, mill‑1 ta’ Jannar 2010. Madankollu, skont l-Artikolu 7(3) tad-Direttiva 96/62, l-Istati Membri kellhom jieħdu miżuri biss sabiex jimminimizzaw it-tul tal-qbiż fuq il-bażi ta’ bilanċ bejn l-interessi inkwistjoni. Dan it-tieni obbligu huwa suffiċjentement ċar biss għal dak li jikkonċerna qbiż tal-limiti tal-marġni ta’ diskrezzjoni eżistenti f’dan ir-rigward.

2.

Kjarezza tal‑kontenut tad‑dispożizzjonijiet tad‑Direttiva 2008/50

55.

Barra minn hekk, għandha tiġi evalwata ċ-ċarezza tal-kontenut tad-dispożizzjonijiet tad-Direttiva 2008/50, li ħassret, fl‑2008, id-Direttivi 96/62 u 1999/30 b’effett mill‑11 ta’ Ġunju 2010.

a)

Il‑valuri limitu

56.

Skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li, fiż-żoni u fl-agglomerazzjonijiet kollha tagħhom, il-livelli ta’ diversi inkwinanti atmosferiċi fl-arja, b’mod partikolari l-PM10, ma jaqbżux il-valuri limitu stabbiliti fl-Anness XI. Barra minn hekk, skont it-tieni sentenza tal-Artikolu 13(1) il-valuri limitu tad-diossidu tan-nitroġenu u l-benżina ffissati fl-Anness XI ma jistgħux jinqabżu mid-dati speċifikati fih.

57.

Id-differenza fil-formulazzjoni bejn dawn iż-żewġ sentenzi ma tikkontestax iċ-ċarezza tal-obbligu li jiġu osservati l-valuri limitu. Hija tispjega ruħha mill-fatt li l-valuri limitu għall-inkwinanti msemmija fl-ewwel sentenza tal-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50, bħal tal-Anness XI, kienu, evidentement, applikabbli mill‑2005, filwaqt li din id-direttiva daħlet fis-seħħ biss fl‑2008. Għall-kuntrarju, il-valuri limitu għad-diossidu tan-nitroġenu u għall-benżina saru vinkolanti biss fl‑2010, jiġifieri wara d-dħul fis-seħħ tad-Direttiva.

58.

L-Istati Membri għandhom għalhekk jiżguraw li l-valuri għas-sustanzi li jniġġsu koperti mill-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50 ma jaqbżux il-valuri limitu stabbiliti fl-Anness XI fi kwalunkwe post fiż-żoni u l-agglomerazzjonijiet tagħhom  ( 29 ). Skont il-punt 1 tat-Taqsima A tal-Anness III jirriżulta li huma biss ċerti postijiet fejn il-persuni normalment jirrisjedu mingħajr protezzjoni li ma humiex suġġetti għal evalwazzjoni  ( 30 ).

59.

Meħud waħdu, l-Artikolu 13(1) u l-Anness XI tad-Direttiva 2008/50 jidhru għalhekk suffiċjentement preċiżi  ( 31 ). Dan jirriżulta wkoll mill-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat diversi drabi ksur ta’ din id-dispożizzjoni mill-Istati Membri  ( 32 ).

b)

Il‑pjanijiet relatati mal‑kwalità tal‑arja skont l‑Artikolu 23 tad‑Direttiva 2008/50

60.

Minbarra l-obbligu ta’ osservanza tal-valuri limitu skont l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50, jeżisti l-obbligu li tittejjeb il-kwalità tal-arja skont l-Artikolu 23(1).

61.

Skont din id-dispożizzjoni, l-Istati Membri għandhom jiżguraw li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja għaż-żoni jew l-agglomerazzjonijiet li fihom il-livelli ta’ inkwinanti jaqbżu valur limitu jew valur immirat, miżjud bil-marġni ta’ tolleranza applikabbli għal dan il-għan, sabiex jiġu osservati l-valuri limitu jew il-valuri mmirat stabbiliti fl-Annessi XI u XIV tad-Direttiva 2008/50. Fil-każ ta’ qbiż ta’ dawk il-valuri limitu li għalihom it-terminu sabiex jintlaħqu diġà jkun skada, il-pjan ta’ kwalità tal-arja għandu jistabbilixxi miżuri adegwati, sabiex il-perijodu tal-qbiż ikun jista’ jinżamm l-iqsar possibbli. Dawn il-pjanijiet relatati mal-kwalità tal-arja għandhom jinkludu mill-inqas l-informazzjoni elenkata fit-Taqsima A tal-Anness XV.

62.

Konsegwentament, l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2008/50 joħloq rabta diretta bejn il-qbiż tal-valuri limitu għall-PM10 previsti fl-Artikolu 13(1) flimkien mal-Anness XI u l-obbligu li jitfasslu pjanijiet tal-kwalità tal-arja  ( 33 ).

63.

Għaldaqstant, l-Istati Membri intervenjenti jqisu li d-Direttiva 2008/50 ma teżiġix li jiġi prekluż kull qbiż tal-valuri limitu, iżda tillimita ruħha li tistabbilixxi fl-Artikolu 23(1) l-obbligu biss li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja. Il-Polonja ssostni wkoll li l-obbligu li jiġu osservati l-valuri limitu ma huwiex inkundizzjonat fid-dawl tal-Artikolu 23(1).

64.

Is-sentenza Janecek imsemmija iktar ’il fuq tidher li tappoġġja din il-pożizzjoni, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet flimkien mal-Artikolu 7(3) tad-Direttiva 96/62 li l-Istati Membri ma għandhomx jimpedixxu l-valuri limitu milli jinqabżu kull darba  ( 34 ). Bl-istess mod għar-Regolament preċedenti, pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja jistgħu jiġu stabbiliti biss, skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2008/50, fuq il-bażi ta’ bilanċ bejn l-għan ta’ tnaqqis tar-riskju ta’ tniġġis u l-interessi pubbliċi u privati differenti preżenti  ( 35 ).

65.

Madankollu, diġà fil-kuntest tad-Direttivi 96/62 u 1999/30, seta’ jiġi ddubitat li miżuri ta’ titjib tal-kwalità tal-arja kienu biżżejjed sabiex jiġġustifikaw ksur tal-valuri limitu  ( 36 ). Barra minn hekk, fir-rigward tad-Direttiva 2008/50, il-Qorti tal-Ġustizzja, sadanittant ċaħdet, diversi drabi, l-argument li Stat Membru kien diġà kkonforma ruħu kompletament mal-obbligi previsti fl-Artikolu 13(1) peress li stabbilixxa pjan dwar il-kwalità tal-arja  ( 37 ).

66.

Tali interpretazzjoni twassal, skont sentenza reċenti tal-Awla Manja, sabiex jitħalla t-twettiq tal-għan ta’ protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem stabbilit fl-Artikolu 1(1) tad-Direttiva 2008/50 biss għad-diskrezzjoni tal-Istati Membri, ħaġa li tmur kontra r-rieda tal-leġiżlatur tal-Unjoni. Dan huwa dak li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeduċi, b’mod partikolari, mid-definizzjoni tal-kunċett ta’ “valur limitu” fl-Artikolu 2(5), li l-osservanza tiegħu għandha tiġi ggarantita matul perijodu partikolari u ma għandux jinqabeż wara  ( 38 ).

67.

Barra minn hekk, id-Direttiva 2008/50 ippreċiżat l-obbligu li jiġu osservati l-valuri limitu fir-rigward tad-Direttiva 96/62 permezz ta’ skema li tiġi kompromessa jekk is-sempliċi tħejjija ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja tkun biżżejjed sabiex tiġġustifika qbiż  ( 39 ). L-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/50 jippermetti l-estensjoni tat-termini ta’ osservanza tal-valuri limitu massimu ta’ ħames snin għad-diossidu tan-nitroġenu jew il-benżina u massimu ta’ sitt snin għall-PM10. L-estensjoni tat-terminu hija b’mod partikolari suġġetta għat-tfassil mill-Istati Membri ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja li jiggarantixxu l-osservanza ta’ dan it-terminu estiż. Il-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja skont l-ewwel sentenza tal-Artikolu 23(1) ma humiex marbuta b’dan it-terminu.

c)

Konklużjoni intermedja

68.

Għalhekk, l-Artikolu 13(1) tad-Direttiva 2008/50 jistabbilixxi obbligu preċiż u direttament vinkolanti fuq l-Istati Membri li jopponu l-qbiż tal-valuri limitu applikabbli għall-inkwinanti atmosferiċi msemmija.

69.

Barra minn hekk, mill-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50 jirriżulta obbligu ċar u awtonomu ta’ tfassil ta’ pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja, li jirriżulta mill-ksur tal-valuri limitu  ( 40 ).

70.

Il-Polonja hija tal-fehma li l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50 ma huwiex preċiż biżżejjed fir-rigward tal-kontenut tal-pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja. Din id-dispożizzjoni ma tiffissax terminu fiss sabiex jintemm il-qbiż, iżda teżiġi biss li l-perijodu tal-qabża jkun jista’ jinżamm l-iqsar possibbli. Barra minn hekk, l-adozzjoni tal-miżuri tippreżupponi l-ibbilanċjar tal-interessi diverġenti, kif jenfasizzaw ukoll Franza u l-Irlanda.

71.

Fil-fatt, għandu jiġi osservat li l-marġni ta’ diskrezzjoni marbut mal-ibbilanċjar tal-interessi jista’ jkun rilevanti sabiex jiġi ddeterminat jekk ksur huwiex serju  ( 41 ) u jista’ wkoll ikollu rwol fl-evalwazzjoni tar-rabta kawżali  ( 42 ). Madankollu, għadu ma huwiex determinanti jekk il-leġiżlazzjoni inkwistjoni hijiex preċiża biżżejjed sabiex tagħti drittijiet lill-individwi. Għall-kuntrarju, huwa biżżejjed li l-individwi jkunu jistgħu jinvokaw quddiem il-qrati nazzjonali l-osservanza tal-limiti ta’ din is-setgħa diskrezzjonali  ( 43 ).

3.

Għan tal‑valuri limitu u obbligu li tittejjeb il‑kwalità tal‑arja

72.

Il-kwistjoni dwar jekk il-valuri limitu u l-obbligu ta’ titjib tal-kwalità tal-arja, previsti mid-Direttivi 96/62, 1999/30 u 2008/50, għandhomx l-għan li jagħtu drittijiet lil dawk li jġarrbu danni għas-saħħa minħabba t-tniġġis tal-arja, tiddependi qabelxejn mill-għanijiet ta’ dawn il-leġiżlazzjonijiet, minbarra n-natura determinabbli ta’ eventwali drittijiet  ( 44 ).

73.

Id-Direttivi 96/62 u 2008/50 għandhom l-għan, skont it-tieni premessa tagħhom u l-Artikolu 1, li jevitaw, jipprevjenu u jnaqqsu l-effetti ta’ dannu għas-saħħa tal-bniedem  ( 45 ). Id-direttivi dwar il-kwalità tal-arja ċirkostanti introdotti permezz ta’ dawn ir-regolamenti jistabbilixxu l-obbligi ta’ protezzjoni tal-Unjoni fil-qasam tal-protezzjoni tal-ambjent u s-saħħa pubblika, li jirriżultaw pereżempju mill-Artikolu 3(3) TUE u l-Artikolu 191(1) u (2) TFUE. Għalhekk, il-politika tal-Unjoni fil-qasam tal-ambjent timmira lejn livell għoli ta’ protezzjoni, billi tieħu inkunsiderazzjoni d-diversità tas-sitwazzjonijiet fir-reġjuni differenti tagħha, u hija bbażata, b’mod partikolari, fuq il-prinċipji ta’ prekawzjoni u ta’ azzjoni preventiva  ( 46 ). Dan l-obbligu ta’ protezzjoni jirriżulta wkoll mill-Artikoli 2, 3 u 37 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali  ( 47 ).

74.

Il-fatt li l-valuri limitu għall-PM10 u d-diossidu tan-nitroġenu jservu b’mod partikolari sabiex jipproteġu s-saħħa tal-bniedem diġà jirriżulta mid-denominazzjoni tagħhom bħala valuri limitu għall-protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem fl-Annessi II u II tad-Direttiva 1999/30 kif ukoll fl-Artikolu 13 u l-Anness XI tad-Direttiva 2008/50. Id-definizzjoni tat-terminu “valur limitu” kif enfasizzat mir-rikorrenti fil-punt 5 tal-Artikolu 2 tad-Direttivi 96/62 u 2008/50 rispettivament tipprovdi wkoll li jiġi stabbilit valur limitu bil-għan li l-effetti ta’ ħsara fuq is-saħħa tal-bniedem u/jew tal-ambjent jiġu evitati, impediti jew imnaqqsa.

75.

Sa fejn l-obbligi rispettivi ta’ titjib tal-kwalità tal-arja huma attivati mill-qbiż ta’ dawn il-valuri limitu, ma hemmx dubju li dawn l-obbligi jirrigwardaw ukoll il-protezzjoni tas-saħħa.

76.

Kif tenfasizza ġustament il-Kummissjoni, din il-protezzjoni diġà wasslet lill-Qorti tal-Ġustizzja sabiex tikkonstata, fir-rigward tad-direttivi preċedenti dwar il-protezzjoni tal-kwalità tal-arja, li l-individwi għandhom ikunu jistgħu jinvokaw bħala drittijiet ir-rekwiżiti imperattivi ta’ dawn id-direttivi  ( 48 ). Abbażi ta’ dan, huwa ppermetta li jinvoka d-Direttivi 96/62 u 2008/50  ( 49 ) u semma wkoll, f’dan il-kuntest, il-protezzjoni ġudizzjarja tad-drittijiet  ( 50 ).

77.

Fil-fatt, il-Polonja u l-Irlanda jqisu li l-għan ta’ protezzjoni tas-saħħa huwa intiż biss għall-protezzjoni tal-pubbliku, iżda dan ma huwiex konvinċenti. Huwa preċiżament l-interess tas-saħħa li għandu natura partikolarment personali, u għalhekk individwali, u huwa bbażat fuq il-ġurisprudenza li għadha kif ġiet esposta.

78.

Is-sitwazzjoni tista’ tkun differenti għar-regoli tal-leġiżlazzjoni ambjentali li huma intiżi prinċipalment sabiex jipproteġu lill-annimali, lill-pjanti u lill-ħabitat naturali, iżda li jibbenefikaw minnhom biss indirettament il-bnedmin. F’dan ir-rigward, wieħed jista’ jaħseb fil-valuri kritiċi dwar il-protezzjoni tal-veġetazzjoni previsti fl-Artikolu 14 fl-Anness XIII tad-Direttiva 2008/50. Madankollu, ma hemmx lok li tingħata deċiżjoni, f’dan il-każ, dwar il-kwistjoni ta’ jekk dawn id-dispożizzjonijiet għandhomx l-għan li jagħtu drittijiet lill-individwi.

79.

Kuntrarjament għall-fehma tal-Irlanda, il-prinċipju ta’ min iniġġes iħallas lanqas ma jipprekludi r-rikonoxximent ta’ responsabbiltà tal-Istat għad-danni għas-saħħa minħabba l-ksur tar-regoli dwar il-kwalità tal-arja ċirkostanti.

80.

Huwa minnu li l-prinċipju ta’ min iniġġes iħallas hu prinċipju tal-politika tal-Unjoni fil-qasam tal-ambjent, stabbilit fl-Artikolu 191(2) TFUE, u, għaldaqstant, għandu jiġi osservat fl-interpretazzjoni tar-regoli dwar il-kwalità tal-arja ċirkostanti. Huwa minnu wkoll li, skont dan il-prinċipju, l-awturi tat-tniġġis tal-arja għandhom ibatu l-ispejjeż, li huwa iktar evidenti f’verżjonijiet lingwistiċi oħra milli fil-Ġermaniż “Verursacherprinzip”, meta, pereżempju, fil-lingwa Ingliża, isir riferiment għal “that the polluter should pay” jew bil-Franċiż għall-“principe du pollueur-payeur”.

81.

Madankollu, dan il-prinċipju ma jistax jeżenta lill-Istati Membri mir-responsabbiltà tagħhom stess meta jawtorizzaw jew ma jimpedixxux it-tniġġis tal-arja bi ksur tad-dritt tal-Unjoni. Barra minn hekk, il-fatt li r-regoli dwar il-kwalità tal-arja ċirkostanti jimponu din ir-responsabbiltà fuq l-Istati Membri huwa ġġustifikat mill-fatt li t-tniġġis tal-arja ċirkostanti jirriżulta regolarment minn sorsi differenti, b’tali mod li l-Istati Membri għandhom jiddeċiedu sa fejn ċerti awturi tat-tniġġis għandhom inaqqsu l-emissjonijiet tagħhom.

4.

Fuq is‑sentenza Paul

82.

It-tifsira ta’ dawn il-kunsiderazzjonijiet fir-rigward tal-għan tal-leġiżlazzjoni dwar il-kwalità tal-arja hija partikolarment evidenti meta wieħed iqabbilha mas-sentenza tat‑12 ta’ Ottubru 2004, Paul et (C‑222/02, EU:C:2004:606). Din hija l-unika sentenza li fiha l-Qorti tal-Ġustizzja ċaħdet dritt għal kumpens minħabba li l-leġiżlazzjonijiet inkwistjoni ma kellhomx l-għan li jagħtu drittijiet lill-individwi.

83.

Din is-sentenza kienet tikkonċerna obbligi ta’ sorveljanza bankarja li kienu fis-seħħ dak iż-żmien, li kienu intiżi wkoll sabiex jipproteġu d-depożitanti  ( 51 ). Dawn ir-regolamenti fil-fatt jippreżentaw analoġiji mal-protezzjoni tal-kwalità tal-arja. Fil-fatt, iż-żewġ kompiti, is-sorveljanza bankarja u l-protezzjoni tal-kwalità tal-arja huma kkaratterizzati minn kumplessità kbira  ( 52 ) u d-drittijiet tal-individwi ma jissemmewx espressament  ( 53 ), kif tenfasizza Franza fil-proċedura preżenti.

84.

Madankollu, il-leġiżlazzjoni dwar sorveljanza bankarja f’dak iż-żmien kienet tippreżenta differenzi sinjifikattivi meta mqabbla mal-protezzjoni tal-kwalità tal-arja. Dawn id-differenzi ma jirriżultawx esklużivament mid-differenza fl-għan tal-leġiżlazzjoni.

85.

Fil-bidu, kien hemm skema ta’ garanzija tad-depożiti  ( 54 ) skema ta’ protezzjoni speċifika għad-depożitanti, li tipprekludi li jibbenefikaw minn drittijiet għal kumpens iktar estiżi  ( 55 ). Min-naħa l-oħra, f’dak li jirrigwarda d-danni għas-saħħa dovuti għat-tniġġis tal-arja, tali leġiżlazzjoni speċifika ma hijiex evidenti.

86.

Iżda fuq kollox, l-għan prinċipali tas-sistemi ta’ sorveljanza bankarja ta’ dak iż-żmien kien li jaslu għar-rikonoxximent reċiproku tal-awtorizzazzjonijiet u tas-sistemi ta’ kontroll bankarju. Dan kien jippermetti l-għoti ta’ awtorizzazzjoni unika lil banek għall-Unjoni kollha u l-applikazzjoni tal-prinċipju tal-kontroll mill-Istat Membru ta’ oriġini  ( 56 ). Is-sistemi ta’ sorveljanza bankarja għandhom għalhekk iwettqu, skont il-bażi legali tagħhom, il-libertà ta’ stabbiliment tal-banek billi jarmonizzaw ir-rekwiżiti nazzjonali. Ir-responsabbiltà tal-Istat favur id-depożitanti, li ma kinitx prevista, jew saħansitra eskluża, fuq il-livell nazzjonali, ma kinitx neċessarja għal dan il-għan  ( 57 ).

87.

Min-naħa l-oħra, ir-regoli dwar il-protezzjoni tal-kwalità tal-arja kienu bbażati fuq il-kompetenza ambjentali tal-Unjoni u għalhekk huma intiżi neċessarjament, skont l-Artikolu 191 TFUE, għal livell għoli ta’ protezzjoni tas-saħħa tal-bniedem. Hija preċiżament din il-protezzjoni li hija l-għan prinċipali, filwaqt li l-għanijiet tas-suq intern għandhom rwol marġinali u indirett biss.

5.

Assenza ta’ leġiżlazzjoni fil‑qasam tad‑drittijiet pekunjarji

88.

Madankollu, l-oġġezzjoni ta’ Franza tista’ tinftiehem ukoll fis-sens li dritt għal kumpens jippreżupponi l-ksur ta’ regola li tipprovdi drittijiet lill-individwi għal pagamenti jew għal vantaġġi ekonomiċi. Dan ma huwiex il-każ fir-rigward tar-regoli dwar il-kwalità tal-arja.

89.

Fil-fatt, id-deċiżjonijiet preċedenti favur responsabbiltà tal-Istat għal ksur tad-dritt tal-Unjoni ta’ spiss għandhom l-għan li jissalvagwardjaw drittijiet finanzjarji, bħall-garanzija tas-salarji u tal-anzjanità fil-każ ta’ falliment ta’ min jimpjega  ( 58 ) jew id-drittijiet tal-passiġġieri kollox kompriż fil-każ ta’ falliment tal-impriża tal-ivvjaġġar  ( 59 ), l-assigurazzjoni tad-depożiti  ( 60 ) u l-protezzjoni tal-investituri kontra l-prezzijiet eċċessivi fil-każ ta’ teħid lura  ( 61 ), jew id-drittijiet għal kumpens lill-vittmi tal-kriminalità  ( 62 ).

90.

Fl-istess sens, l-affermazzjoni tal-Qorti tal-Ġustizzja tidher li tindika li l-ksur tal-leġiżlazzjoni rilevanti għandu effett immedjat fuq l-istatus ġuridiku (“sitwazzjoni ġuridika”) tal-persuna leża  ( 63 ). Għalhekk dawn kienu interessi patrimonjali ġuridikament protetti marbuta mal-garanzija tad-depożiti u mal-protezzjoni tal-investituri.

91.

Min-naħa l-oħra, ommissjoni ta’ Stat Membru li jiżgura l-osservanza tal-valuri limitu ma tistax tiġi kklassifikata bħala bidla fis-sitwazzjoni ġuridika ta’ dawk li minħabba f’hekk iġarrbu dannu għas-saħħa. Dan huwa pjuttost ksur ta’ proprjetà li għandu ħafna iktar importanza mill-imsemmija interessi legali. Fil-fatt, kull persuna għandha d-dritt għall-integrità fiżika u mentali, stabbilita fl-Artikolu 3 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali, li għandha l-ewwel post meta mqabbla ma’ interessi oħra  ( 64 ).

92.

Madankollu, indipendentement ukoll mill-effetti fuq is-sitwazzjoni ġuridika tal-persuni leżi, għandu jiġi enfasizzat li l-ġurisprudenza dwar ir-responsabbiltà tal-Istat ma hijiex ibbażata fuq il-protezzjoni tal-interessi finanzjarji tal-persuni kkonċernati, iżda hija intiża li tiżgura l-effikaċja sħiħa tad-dritt tal-Unjoni permezz tal-protezzjoni tad-drittijiet li d-dritt tal-Unjoni jagħti lill-individwi  ( 65 ). Għalhekk, il-prinċipju tar-responsabbiltà tal-Istat għal danni kkawżati lill-individwi minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lilu huwa inerenti għas-sistema tat-trattati li fuqhom hija bbażata l-Unjoni  ( 66 ).

93.

Konformement ma’ dan l-għan, il-Qorti tal-Ġustizzja aċċettat ukoll li d-Direttiva dwar l-istima tal-effetti  ( 67 ) għandha l-għan li tagħti drittijiet lill-individwi  ( 68 ), filwaqt li t-talbiet għal kumpens jistgħu, bħala regola ġenerali, jiġu esklużi mill-assenza ta’ rabta kawżali diretta  ( 69 ).

94.

Barra minn hekk, dannu lis-saħħa huwa kkawżat ukoll minn danni ekonomiċi, pereżempju spejjeż mediċi jew telf ta’ qligħ. Konsegwentement, waqt il-proposta tad-Direttiva 2008/50, il-Kummissjoni mhux biss enfasizzat il-konsegwenzi sanitarji tat-tniġġis tal-arja, iżda wkoll id-danni finanzjarji stmati minn EUR 189 sa 609 biljun għal kull sena sal‑2020  ( 70 ). Għall-inqas tali danni huma koperti mill-għan ta’ protezzjoni tal-leġiżlazzjoni dwar il-protezzjoni tal-kwalità tal-arja.

6.

Iċ‑ċirku tal‑benefiċjarji

95.

Dan premess, l-Unjoni riedet effettivament tagħti dritt lil ċerta kwalità tal-arja ċirkostanti, li l-ksur tagħha jista’ jagħti lok għal kumpens, lil ċirku ftit identifikabbli ta’ suġġetti potenzjali?

96.

Sadanittant, fi ħdax-il proċedura għal nuqqas ta’ twettiq ta’ obbligu, il-Qorti tal-Ġustizzja kkonstatat li għaxar Stati Membri ma kinux jissodisfaw l-istandards ta’ kwalità tal-arja ċirkostanti  ( 71 ). It-tmien l-iktar sentenzi reċenti jikkonstataw ukoll ksur sistematiku u persistenti tal-istandards. Attwalment, seba’ proċeduri li jikkonċernaw, fost oħrajn, tliet Stati Membri oħra huma pendenti  ( 72 ). Għall-inqas fil-Belġju  ( 73 ), fil-Ġermanja  ( 74 ), fi Franza  ( 75 ) u fir-Renju Unit  ( 76 ), ir-regoli dwar il-kwalità tal-arja huma kkontestati wkoll quddiem il-qrati nazzjonali.

97.

L-Istati Membri għandhom għalhekk jistennew numru kbir ta’ talbiet għal kumpens minħabba ksur tal-istandards tal-kwalità tal-arja jekk huma jagħtu drittijiet korrispondenti. Lil hinn mir-riskji finanzjarji li jirriżultaw minnhom, it-tilwim relatat ma’ tali drittijiet jista’ joħloq piż kunsiderevoli fuq il-qrati tal-Istati Membri.

98.

Madankollu, dawn l-elementi ma jimmilitawx kontra r-rikonoxximent ta’ drittijiet li jistgħu jagħtu lok għal kumpens, peress li n-numru kbir ta’ atturi potenzjali juri qabelxejn l-importanza ta’ kwalità tal-arja iktar xierqa.

99.

L-isforzi marbuta mat-talbiet għal kumpens lanqas ma jidhru manifestament sproporzjonati meta mqabbla mal-piż ta’ din il-problema. Il-valuri tal-limiti tal-kwalità tal-arja ma humiex inkonvenjenzi minuri, iżda ħsara serja għas-saħħa li tista’ tasal sal-mewt prematura  ( 77 ).

100.

Fl-istess ħin, iċ-ċirku tal-persuni fil-fatt ikkonċernati ma huwiex suffiċjentement estiż sabiex ikopri kważi r-residenti kollha tal-Istati Membri kkonċernati li jkunu, b’xi mod, obbligati jikkumpensaw lil xulxin reċiprokament permezz tat-taxxa. Fil-fatt, il-qbiż tal-valuri limitu jaffettwa fuq kollox ċerti kategoriji li jgħixu jew jaħdmu f’żoni partikolarment imniġġsa  ( 78 ). Ħafna drabi huma l-persuni li għandhom status soċjo-ekonomiku dgħajjef  ( 79 ) li huma partikolarment dipendenti fuq protezzjoni ġudizzjarja.

101.

Għal din ir-raġuni wkoll  ( 80 ), huwa żbaljat li jiġi preżunt, flimkien mal-Irlanda u mal-Polonja, li r-regoli dwar il-kwalità tal-arja huma intiżi esklużivament li jipproteġu lill-pubbliku ġenerali. Għalkemm il-kwalità tal-arja għandha tiġi protetta b’mod ġenerali, il-problemi speċifiċi jqumu f’ċerti postijiet u jolqtu ċerti gruppi ta’ persuni identifikabbli. Għaldaqstant, anki jekk il-persuni direttament ikkonċernati biss minn qbiż tal-valuri limitu jew riskju ta’ qbiż jistgħu jinvokaw l-Artikolu 23(1) tad-Direttiva 2008/50  ( 81 ).

102.

Skont il-kunsiderazzjonijiet li għadhom kif ġew esposti, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ssuġġerixxiet, fil-kuntest tal-implimentazzjoni tar-regoli dwar il-kwalità tal-arja, il-possibbiltà ta’ dritt għal kumpens taħt id-dritt tal-Unjoni  ( 82 ).

7.

Ir‑risposta għall‑ewwel domanda

103.

Fil-qosor, għandu jiġi kkonstatat li l-valuri limitu ta’ sustanzi li jniġġsu fl-arja ċirkostanti u l-obbligi ta’ titjib tal-kwalità tal-arja skont l-Artikoli 7 u 8 tad-Direttiva 96/62, moqrija flimkien mad-Direttiva 1999/30 kif ukoll fl-Artikoli 13 u 23 tad-Direttiva 2008/50, għandhom l-għan li jagħtu drittijiet lill-individwi.

B.

It‑tieni domanda – Kundizzjonijiet oħra għad‑dritt għal kumpens

104.

It-tieni domanda hija intiża sabiex jiġu ddeterminati l-kundizzjonijiet li għalihom huwa suġġett l-għoti ta’ dritt għal kumpens fir-rigward ta’ dannu għas-saħħa. Il-qorti tar-rinviju għandha interess partikolari fid-data li fiha l-eżistenza tal-ksur tar-regoli ta’ protezzjoni tal-kwalità tal-arja għandha tiġi evalwata.

105.

F’dan ir-rigward, għandhom jitfakkru ż-żewġ kundizzjonijiet l-oħra ta’ dritt għal kumpens: il-ksur tad-dritt tal-Unjoni għandu jkun suffiċjentement serju (punt 1) u għandha teżisti rabta kawżali diretta bejn dan il-ksur u d-dannu (ara taħt 2)  ( 83 ).

1.

Fuq il‑ksur suffiċjentement serju

106.

Sabiex jiġi ddeterminat jekk ksur tad-dritt tal-Unjoni huwiex suffiċjentement serju, il-qorti nazzjonali, li quddiemha tressqet talba għall-kumpens, għandha tieħu inkunsiderazzjoni l-elementi kollha li jikkaratterizzaw is-sitwazzjoni mressqa quddiemha. Fost dawn hemm il-grad ta’ ċarezza u ta’ preċiżjoni tar-regola miksura, il-portata tal-marġni ta’ diskrezzjoni li r-regola miksura tħalli lill-awtoritajiet, in-natura intenzjonali jew involontarja tan-nuqqas imwettaq jew id-dannu kkawżat, in-natura skużabbli jew mhux skużabbli ta’ eventwali żball ta’ liġi, u l-fatt li l-aġir ta’ istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea seta’ kkontribwixxa għall-ommissjoni, għall-introduzzjoni jew għaż-żamma ta’ miżuri jew ta’ prattiki nazzjonali kuntrarji għad-dritt tal-Unjoni  ( 84 ).

107.

Barra minn hekk, mill-ġurisprudenza jirriżulta li ksur tad-dritt tal-Unjoni huwa, fi kwalunkwe każ, manifestament serju meta jibqa’ jeżisti minkejja li tkun ingħatat sentenza li tikkonstata n-nuqqas allegat, sentenza preliminari jew saħansitra ġurisprudenza stabbilita sew tal-Qorti tal-Ġustizzja fil-qasam, li minnhom jirriżulta li l-aġir inkwistjoni jikkostitwixxi ksur  ( 85 ).

a)

Qbiż tal‑valuri limitu bħala ksur serju

108.

L-obbligu dwar l-osservanza tal-valuri limitu għall-PM10 (mill‑2005) u d-diossidu tan-nitroġenu (mill‑2010), li inizjalment jirriżultaw mill-Artikolu 7(1) tad-Direttiva 96/62 u l-Artikolu 4 flimkien mal-Anness II u l-Artikolu 5 flimkien mal-Anness III Taqsima I Stadju 1 tad-Direttiva 1999/30 u kif irrilevat mill‑11 ta’ Ġunju 2010 mill-Artikolu 13(1) u l-Anness XI tad-Direttiva 2008/50, huwa ċar u ma jħalli ebda marġni diskrezzjonali lill-Istati Membri. Minn dan jista’ jiġi dedott li dan il-ksur kien diġà kkaratterizzat min-natura tiegħu stess.

109.

Madankollu, fis-sentenza Janecek, il-Qorti tal-Ġustizzja ddeċidiet, fir-rigward tad-Direttivi 96/62 u 1999/30, li l-Istati Membri ma kinux obbligati jieħdu miżuri li ma kienu jinvolvu ebda qbiż  ( 86 ). Għalkemm is-sentenzi sussegwenti dwar dawn id-direttivi jimmilitaw favur li l-qbiż tal-valuri limitu jikkostitwixxi madankollu ksur awtonomu tad-dritt tal-Unjoni  ( 87 ), xorta jibqa’ l-fatt li, f’din id-data, id-Direttiva 2008/50 kienet diġà applikabbli. Għaldaqstant, il-qbiż tal-valuri limitu waqt l-applikabbiltà tad-Direttivi 96/62 u 1999/30 ma setax, waħdu, jitqies li jikkostitwixxi ksur serju tad-dritt tal-Unjoni.

110.

Madankollu, is-sentenza Janecek tikkonferma l-obbligu, ukoll ċar u inkundizzjonat, li jiġu stabbiliti pjanijiet ta’ azzjoni skont l-Artikolu 7(3) tad-Direttiva 96/62  ( 88 ). Dan l-obbligu huwa marbut mill-qrib mal-qbiż tal-valuri limitu, peress li dan ma huwiex jew, tal-inqas imminimizzat, jekk l-Istat Membru jkun ħa miżuri suffiċjenti sabiex inaqqas it-tniġġis tal-arja, jew qabel jew matul l-applikabbiltà tal-valuri limitu.

111.

Id-Direttiva 2008/50 tirrifletti wkoll b’mod ċar din ir-rabta, peress li l-obbligu li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja skont l-Artikolu 23 tagħha jiskatta bil-qbiż tal-valuri limitu stabbiliti fl-Artikolu 13 fl-Anness XI.

112.

Minn dan niddeduċi li, kemm skont id-direttivi preċedentement fis-seħħ kif ukoll fid-Direttiva 2008/50, qbiż tal-valuri limitu ta’ kwalità tal-arja ċirkostanti, fl-assenza ta’ pjan ta’ eliminazzjoni tal-qbiż korrispondenti, jikkostitwixxi ksur serju tad-dritt tal-Unjoni li jista’ jagħti lok għal kumpens.

b)

Kwalità tal‑pjanijiet

113.

Kuntrarjament għal dak li ssostni l-Polonja, l-eżistenza stess ta’ pjan ma hijiex biżżejjed sabiex jiġi eskluż ksur serju. Għall-kuntrarju, kif issostni l-Italja, pjan ma għandux ikollu lakuni evidenti sabiex jiġi eskluż li l-ksur tal-valuri limitu jiġi kkwalifikat.

114.

F’dan ir-rigward, għandu l-ewwel jiġi stabbilit jekk l-awtoritajiet kompetenti osservawx ir-rekwiżiti tat-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva 2008/50 jew tal-Anness IV tad-Direttiva 96/62. Huwa biss jekk pjan huwa marbut mal-informazzjoni prevista fih li jista’ jiġi evalwat jekk dan huwiex ta’ natura li jtemm il-qbiż jew sakemm għandu jintemm il-qbiż  ( 89 ).

115.

Madankollu, anki jekk ir-rekwiżiti formali kollha ġew osservati, ksur tal-valuri limitu jista’ jkun suffiċjentement serju fil-każ fejn il-pjan ma jissodisfax manifestament ir-rekwiżiti sostantivi, minħabba ksur, mill-awtoritajiet kompetenti, tal-limiti tas-setgħa diskrezzjonali tagħhom  ( 90 ). B’mod partikolari, tali nuqqasijiet jistgħu jikkonsistu kemm fil-fatt li t-tul previst tal-qbiż ma huwiex manifestament “kemm jista’ jkun qasir”, kif ukoll li l-mezzi ta’ rimedju huma evidentament inadegwati. Huwa wkoll possibbli li l-pjanijiet ikunu bbażati fuq punti ta’ kampjunament li manifestament ma jkunux f’pożizzjoni tajba  ( 91 ) jew fuq immudellar ta’ kalkolu żbaljat, b’tali mod li l-portata reali tal-qbiż tal-valuri limitu ma tittiħidx inkunsiderazzjoni.

116.

L-eżami ta’ dawn ir-rekwiżiti jaqa’, fil-kawża prinċipali, taħt il-qrati nazzjonali. B’dan il-mod, huma għandhom jieħdu inkunsiderazzjoni l-fatt li, waqt l-eżami tal-prorogi tat-termini skont l-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/50, il-Kummissjoni diġà ċaħdet il-pjanijiet ippreżentati minn Franza, fost oħrajn, għall-agglomerazzjoni ta’ Pariġi  ( 92 ). Barra minn hekk, il-Qorti tal-Ġustizzja diġà ddeċidiet li bejn il‑11 ta’ Ġunju 2010 u s‑16 ta’ April 2017, ir-Repubblika Franċiża evidentament ma ħaditx il-miżuri adegwati fi żmien xieraq għal din l-agglomerazzjoni, fost oħrajn, sabiex il-perijodu tal-qabża tal-valuri limitu għad-diossidu tan-nitroġenu jkun jista’ jinżamm l-iqsar possibbli  ( 93 ). Il-Qorti tal-Ġustizzja għandha tiddeċiedi dalwaqt dwar is-sitwazzjoni tat-tniġġis ikkawżat mill-PM10  ( 94 ).

c)

Perijodu rilevanti

117.

Ir-rabta bejn ksur serju tal-valuri limitu u l-pjan ta’ eliminazzjoni tal-qbiż jimplika li l-perijodi li għandhom jittieħdu inkunsiderazzjoni sabiex jiġi evalwat id-dritt għal kumpens għandhom jiġu ddeterminati fid-dawl ta’ dan il-pjan. Fil-fatt, kull perijodu li matulu valur limitu jkun inqabeż fin-nuqqas ta’ pjan suffiċjenti huwa perijodu li matulu l-Istat Membru kkonċernat kiser, b’mod serju, ir-regoli dwar il-kwalità tal-arja.

118.

Fir-rigward tal-kawża prinċipali, jiġifieri l-agglomerazzjoni ta’ Pariġi, id-data rispettiva ta’ applikazzjoni tal-valuri limitu tirriżulta, fl-assenza ta’ proroga tat-terminu rilevanti skont l-Artikolu 22 tad-Direttiva 2008/50, mill-Anness XI, li huwa, f’dan ir-rigward, identiku għad-Direttiva 1999/30, preċedentement fis-seħħ. Għalhekk, il-valuri limitu għall-PM10 ilhom applikabbli mill‑1 ta’ Jannar 2005 u, għad-diossidu tan-nitroġenu, mill‑1 ta’ Jannar 2010.

119.

Min-naħa l-oħra, l-obbligu li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja, skont l-Artikolu 23 tad-Direttiva 2008/50, tnissel biss fl-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni, fil‑11 ta’ Ġunju 2010.

120.

Skont it-tielet subparagrafu tal-Artikolu(3)(1) tad-Direttiva 2008/50, dawn il-pjanijiet għandhom jiġu kkomunikati lill-Kummissjoni mingħajr dewmien u mhux iktar tard minn sentejn wara t-tmiem tas-sena li matulha jkun ġie kkonstatat l-ewwel qbiż. Minn dan, Stati Membri intervenjenti differenti jiddeduċu li l-obbligu li jiġu stabbiliti pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja daħal fis-seħħ biss fl-iskadenza ta’ dan it-terminu addizzjonali.

121.

Din il-pożizzjoni hija korretta fir-rigward tal-qbiż tal-valuri limitu, li seħħ għall-ewwel darba wara l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2008/50.

122.

Qbiż li kien diġà jeżisti fi tmiem il-perjodu ta’ implimentazzjoni kien suġġett għall-obbligi preċedentement applikabbli taħt l-Artikolu 7(3) u l-Artikolu 8 tad-Direttiva 96/62 flimkien mal-valuri limitu u l-marġini ta’ diskrezzjoni tad-Direttiva 1999/30. Dawn id-dispożizzjonijiet ħolqu obbligu li huwa komparabbli mal-Artikolu 23 tad-Direttiva 2008/50 iżda li jmur lil hinn f’termini ta’ żmien  ( 95 ). Hija kienet diġà applikabbli qabel l-applikazzjoni tal-valuri limitu ladarba dawn jinqabżu, miżjuda bil-marġni ta’ tolleranza.

123.

L-Artikolu 11(1)(a)(iii) tad-Direttiva 96/62 ipprovda wkoll limitu temporali ta’ sentejn għas-sottomissjoni ta’ dawk il-pjanijiet. Madankollu, dawn il-pjanijiet kellhom jiggarantixxu li l-valuri limitu kienu osservati fil-mument tal-applikazzjoni tagħhom, u għaldaqstant li jkunu diġà effettivi f’dik id-data.

124.

Minn dan isegwi li l-Istati Membri kienu diġà obbligati jfasslu l-pjanijiet neċessarji meta valuri limitu kienu nqabżu qabel l-iskadenza tat-terminu ta’ traspożizzjoni tad-Direttiva 2008/50. Jidher li din hija s-sitwazzjoni fil-kawża prinċipali, peress li Franza talbet mingħajr suċċess lill-Kummissjoni estensjonijiet tat-terminu għall-PM10 u għad-diossidu tan-nitroġenu għall-agglomerazzjoni ta’ Pariġi  ( 96 ), jiġifieri l-qbiż tal-valuri limitu. Madankollu, hija l-qorti nazzjonali li għandha tivverifika dan.

d)

Konklużjoni intermedja

125.

Ksur serju tar-regoli dwar il-protezzjoni tal-kwalità tal-arja ċirkostanti, previsti fl-Artikoli 7 u 8 tad-Direttiva 96/62, tad-Direttiva 1999/30 kif ukoll fl-Artikoli 13 u 23 tad-Direttiva 2008/50, ikopri kull perijodu li matulu l-valuri limitu applikabbli nqabżu, mingħajr ma kien hemm pjan ta’ titjib tal-kwalità tal-arja ċirkostanti li jissodisfa r-rekwiżiti tal-Anness IV tad-Direttiva 96/62 jew tat-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva 2008/50, u lanqas lakuni manifesti oħra.

2.

Fuq ir‑rabta kawżali diretta

126.

Id-diffikultajiet reali marbuta mal-infurzar ta’ talbiet ta’ kumpens huma marbuta mad-dimostrazzjoni ta’ rabta kawżali diretta bejn il-ksur serju tal-leġiżlazzjoni fil-qasam tal-kwalità tal-arja u d-dannu għas-saħħa konkret.

127.

Bħala prinċipju, l-obbligu tal-persuna leża li tistabbilixxi b’mod suffiċjenti fid-dritt il-portata tad-dannu mġarrab wara ksur tad-dritt tal-Unjoni huwa kundizzjoni preliminari għar-responsabbiltà tal-Istat għal dawn id-danni  ( 97 ).

128.

Huma l-qrati nazzjonali li għandhom jiddeterminaw il-livell eżatt ta’ prova. Huma għandhom jivverifikaw jekk id-dannu allegat jirriżultax b’mod suffiċjentement dirett mill-ksur tad-dritt tal-Unjoni mill-Istat Membru  ( 98 ), iżda għandhom josservaw il-prinċipji ta’ ekwivalenza u ta’ effettività  ( 99 ). Sabiex tagħti risposta utli lill-qorti tar-rinviju, il-Qorti tal-Ġustizzja tista’ tipprovdilha l-indikazzjonijiet kollha li hija tqis li huma neċessarji  ( 100 ).

129.

Att jew, bħal fil-każ ta’ insuffiċjenza ta’ miżuri ta’ titjib tal-kwalità tal-arja, ommissjoni, ikun ta’ natura kawżali biss jekk id-dannu mġarrab jista’ jkun direttament imputabbli għal dan l-att. Ir-rabta kawżali meħtieġa hija nieqsa meta d-dannu jkun seħħ anki fl-assenza tal-att jew tal-ommissjoni inkwistjoni  ( 101 ).

130.

Huwa minnu li l-valuri limitu għall-PM10 u għad-diossidu tan-nitroġenu huma bbażati fuq l-ipoteżi ta’ ħsara serja li tirriżulta mit-tniġġis tal-arja, b’mod partikolari l-mewt prematura  ( 102 ). Madankollu, dan il-fatt ma jistabbilixxix li t-tbatija li jbatu minnha ċerti persuni hija dovuta għal qbiż tal-valuri limitu u għal pjanijiet difettużi dwar il-kwalità tal-arja. Fil-fatt, din it-tbatija tista’ tkun dovuta wkoll għal kawżi oħra, bħal predispożizzjoni jew l-imġieba personali, pereżempju t-tipjip. Sadanittant, sa fejn l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa issa tirrakkomanda valuri limiti iktar stretti  ( 103 ), ma jistax jiġi eskluż li, minkejja l-osservanza tad-Direttiva 2008/50, l-arja tkun suffiċjentement imniġġsa sabiex tikkawża tali mard.

131.

Sabiex tiġi stabbilita l-eżistenza ta’ rabta kawżali diretta, il-vittma għandha għalhekk turi, l-ewwel, li kienet irrisjediet matul perijodu twil biżżejjed f’ambjent li fih inkisru l-valuri limiti ta’ kwalità tal-arja ċirkostanti b’mod serju fid-dritt tal-Unjoni. It-tul ta’ dan il-perijodu huwa kwistjoni medika li teħtieġ tweġiba xjentifika.

132.

Tali residenza għandha, fi kwalunkwe każ, tkun tista’ tirriżulta, b’mod partikolari, mill-post tax-xogħol jew mir-residenza, iżda wkoll minn postijiet oħra fejn spiss wieħed ikun irrisjeda għal perijodu twil.

133.

Madankollu, ma huwiex biżżejjed li wieħed ikun irrisjeda f’agglomerazzjoni jew f’żona fejn il-valuri limitu nqabżu f’punt wieħed jew iktar ta’ kampjunament. Fil-fatt, ċerti punti ta’ teħid ta’ kampjuni għandhom jiġu installati b’mod li jipprovdu informazzjoni dwar it-tniġġis taż-żoni l-iktar imniġġsa  ( 104 ). Għalhekk, jeżistu wkoll, f’tali agglomerazzjonijiet jew żoni, diversi postijiet fejn l-arja hija inqas imniġġsa u fejn ir-regoli tad-dritt tal-Unjoni huma osservati.

134.

Għaldaqstant, il-persuna leża għandha turi konkretament li l-valuri limitu nqabżu fil-post ta’ residenza allegat u matul il-perijodi invokati. Madankollu, fin-nuqqas ta’ punt ta’ kampjunament fuq il-post ta’ residenza inkwistjoni, għandu jkun possibbli li tiġi ddeterminata l-portata tat-tniġġis permezz ta’ mmudellar ta’ kalkolu, peress li l-Istati Membri huma wkoll awtorizzati jirrikorru għal dan l-istrument  ( 105 ). Għalhekk, l-Aġenzija Ewropea tal-Ambjent tikkunsidra li l-parti tal-popolazzjoni urbana li tgħix f’żona ta’ 100 metru madwar toroq kbar hija suġġetta għal piż żejjed tal-inkwinanti fil-każ li jinqabżu l-valuri limitu fl-agglomerazzjoni kkonċernata  ( 106 ).

135.

It-tieni, il-persuna li tixtieq tikseb danni minħabba t-tniġġis tal-arja għandha, fuq kollox, tipprova dannu li jista’ wkoll ikun marbut mat-tniġġis tal-arja korrispondenti.

136.

U, it-tielet, il-persuna leża għandha tistabbilixxi l-eżistenza ta’ rabta kawżali diretta bejn l-imsemmija residenza fil-post fejn valur limitu għall-kwalità tal-arja ċirkostanti jkun inkiser b’mod serju u d-dannu invokat.

137.

Dan jeħtieġ regolarment opinjonijiet mediċi, li għandhom ċertament jieħdu inkunsiderazzjoni wkoll bażijiet xjentifiċi għall-iffissar tal-valuri limitu u tar-rakkomandazzjonijiet, parzjalment iktar stretti, tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa.

138.

Huwa possibbli li din il-prova tiġi ffaċilitata minn preżunzjoni konfutabbli li ħsara għas-saħħa tipiku, fil-każ ta’ soġġorn ta’ tul suffiċjenti f’ambjent li fih valur limitu jkun inqabeż, huwa attribwibbli għal dan il-qbiż. Għalhekk, fil-każ ta’ tniġġis tal-arja ferm iktar gravi, il-Qorti EDB iddeduċiet, minn qbiż tal-valuri limitu u ta’ indizji serji oħra, preżunzjoni ta’ dannu  ( 107 ). Għal tali tnaqqis tal-oneru tal-prova, il-persuna leża tkun tista’ tinvoka l-prinċipju ta’ effettività jekk prova sħiħa tagħmel eċċessivament diffiċli l-kisba ta’ danni, bl-esklużjoni ta’ kull dubju raġonevoli.

139.

Madankollu, ma jidhirlix li huwa xieraq li l-Qorti tal-Ġustizzja tiddeċiedi, fil-kuntest ta’ din il-proċedura, jekk tali preżunzjoni tirriżultax mid-dritt tal-Unjoni u, b’mod partikolari, mir-regoli dwar il-kwalità tal-arja ċirkostanti. Fil-fatt, sal-lum, la t-talba għal deċiżjoni preliminari u lanqas il-partijiet ikkonċernati għadhom ma qajmu din il-kwistjoni. Madankollu, l-adozzjoni ta’ tali preżunzjoni teħtieġ diskussjoni intensiva tal-bażijiet xjentifiċi li jippermettu li tiġi identifikata rabta kawżali bejn it-tniġġis tal-arja u d-danni għas-saħħa.

140.

Ċerti intervenjenti jenfasizzaw, barra minn hekk, li r-rikorrent beda bi problemi tas-saħħa sa mill‑2003, jiġifieri qabel ma ġie applikat il-valur limitu għall-PM10 Madankollu, dan ma jeskludix li, minħabba t-tniġġis tal-arja, huwa ġarrab dannu addizzjonali, li l-istat tiegħu mar għall-agħar, jew li l-fejqan ġie impedit jew imdewwem. Fi kwalunkwe każ, tali effetti ta’ ksur tal-valuri limitu jistgħu jkunu mistennija, peress li t-tniġġis tal-arja ħafna drabi jkabbar l-effetti ta’ problemi tas-saħħa eżistenti  ( 108 ). Din il-kwistjoni hija wkoll ta’ natura xjentifika u għandha tiġi eżaminata każ b’każ mill-qorti nazzjonali.

141.

Fl-aħħar lok, għandu jiġi rrilevat li l-prova ta’ rabta diretta bejn ksur serju tal-valuri limitu u dannu għas-saħħa ma jfissirx madankollu li kien it-tmiem tal-kwistjoni. Għall-kuntrarju, l-Istat Membru jista’ jeżonera ruħu billi juri li dan il-qbiż kien iseħħ ukoll kieku huwa kien adotta fi żmien xieraq pjanijiet dwar il-kwalità tal-arja konformi mar-rekwiżiti tad-Direttiva.

3.

Ir‑risposta għat‑tieni domanda

142.

Fil-qosor, dritt għal kumpens għal ħsara għas-saħħa minħabba qbiż tal-valuri limitu ta’ inkwinanti fl-arja ċirkostanti, skont l-Artikoli 7 u 8 tad-Direttiva 96/62, moqrija flimkien mad-Direttiva 1999/30 jew mal-Artikolu 13 tad-Direttiva 2008/50, jippreżumi li l-persuna leża turi l-eżistenza ta’ rabta diretta bejn dan il-ksur u r-residenza tagħha f’post fejn il-valuri limitu applikabbli nqabżu, mingħajr ma jkun hemm pjan ta’ titjib tal-kwalità tal-arja li jkun konformi mar-rekwiżiti tal-Anness IV jew tad-Direttiva 96/62. It-Taqsima A tal-Anness XV tad-Direttiva 2008/50 kien suffiċjenti u lanqas ma kellu lakuni manifesti oħra.

V.

Konklużjoni

143.

Għalhekk, nipproponi li l-Qorti tal-Ġustizzja tirrispondi għat-talba għal deċiżjoni preliminari kif ġej: