Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Vijfde kamer)
16 juli 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Tuchtsancties in de sport – Tijdelijk verbod op het uitoefenen van bepaalde beroepsactiviteiten dat is opgelegd door een nationale sportbond aan twee bestuurders van een profvoetbalclub – Inbreuk die erin bestaat valse financiële en boekhoudkundige verklaringen af te leggen of goed te keuren – Interne markt – Artikelen 45 en 56 VWEU – Belemmering van het vrije verkeer van werknemers en van het vrij verrichten van diensten – Rechtvaardiging – Legitieme doelstelling van algemeen belang – Regelmatig verloop van sportcompetities – Eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel – Vaststelling van sancties – Bestaan van transparante, objectieve, niet-discriminerende, evenredige en controleerbare criteria – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Daadwerkelijke rechtsbescherming – Artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Effectieve rechterlijke toetsing – Nationale wettelijke regeling op grond waarvan de rechterlijke instantie die bevoegd is om de rechtmatigheid van die sancties incidenteel te toetsen de gesanctioneerde personen weliswaar schadeloos kan stellen, maar niet kan overgaan tot nietigverklaring of opschorting van die sancties ”
In de gevoegde zaken C‑424/24 en C‑425/24,
betreffende twee verzoeken om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië) bij beslissing van 6 juni 2024, ingekomen bij het Hof op 17 juni 2024, in de procedures
ZD (C‑424/24),
MI (C‑425/24)
tegen
Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC),
Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI),
Procura federale presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC) (C‑424/24),
Collegio di garanzia dello sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI) (C‑424/24),
Corte federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC) (C‑424/24),
wijst
HET HOF (Vijfde kamer),
samengesteld als volgt: M. L. Arastey Sahún, kamerpresident, J. Passer (rapporteur), D. Gratsias, B. Smulders en N. Fenger, rechters,
advocaat-generaal: D. Spielmann,
griffier: E. Sartori, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 17 september 2025,
gelet op de opmerkingen van:
– ZD, vertegenwoordigd door V. Angiolini, G. Gomitoni en S. Invernizzi, avvocati,
– MI, vertegenwoordigd door N. Paolantonio, avvocato,
– Federazione Italiana Giuoco Calcio (FIGC), vertegenwoordigd door G. Viglione, avvocato,
– Comitato Olimpico Nazionale Italiano (CONI), vertegenwoordigd door A. Angeletti, S. Fidanzia en A. Gigliola, avvocati,
– de Italiaanse regering, vertegenwoordigd door S. Fiorentino als gemachtigde, bijgestaan door M. Cherubini en L. D’Ascia, avvocati dello Stato,
– de Portugese regering, vertegenwoordigd door C. Alves en P. Barros da Costa als gemachtigden,
– de Europese Commissie, door S. Baches Opi, G. Conte en F. Ronkes Agerbeek als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 18 december 2025,
het navolgende
Arrest
1 De verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen de uitlegging van de artikelen 6 en 19 VEU, de artikelen 45, 49, 56, 101 en 102 VWEU, en de artikelen 47 tot en met 49 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
2 Deze verzoeken zijn ingediend in het kader van twee gedingen tussen, ten eerste, ZD, enerzijds, en de Federazione Italiana Giuoco Calcio (Italiaanse voetbalbond) (FIGC), het Comitato Olimpico Nazionale Italiano (Italiaans nationaal olympisch comité) (CONI), de Procura federale presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (federaal parket bij de FIGC; hierna: „federaal parket”), het Collegio di garanzia dello sport presso il Comitato Olimpico Nazionale Italiano (sportgarantieraad bij het CONI; hierna: „sportgarantieraad”) en de Corte federale d’appello presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio (federale rechter in tweede aanleg bij de FIGC; hierna: „federale rechter in tweede aanleg”), anderzijds, en ten tweede, MI, enerzijds, en de FIGC en het CONI, anderzijds, over de beslissingen waarbij de federale rechter in tweede aanleg ZD en MI een sanctie heeft opgelegd die bestaat in een tijdelijk verbod om beroepsactiviteiten uit te oefenen binnen de FIGC.
Toepasselijke bepalingen
Italiaans recht
Grondwet
3 Artikel 18, eerste alinea, van de Costituzione della Repubblica Italiana (grondwet van de Italiaanse Republiek; hierna: „grondwet”) bepaalt:
„Burgers hebben het recht om zich vrijelijk en zonder toestemming te verenigen voor doeleinden die niet bij wet verboden zijn.”
4 Artikel 24, eerste alinea, van de grondwet luidt als volgt:
„Eenieder kan in rechte optreden ter bescherming van zijn rechten en rechtmatige belangen.”
5 Artikel 103, eerste alinea, van de grondwet bepaalt:
„De Consiglio di Stato [(Raad van State)] en de andere bestuursrechtelijke instanties zijn bevoegd om de bescherming van de legitieme belangen en, in specifieke bij wet vastgestelde aangelegenheden, de subjectieve rechten tegenover de overheid te waarborgen.”
6 Artikel 113 van de grondwet is als volgt geformuleerd:
„Tegen handelingen van de overheid kan altijd rechtsbescherming van de rechten en legitieme belangen worden gezocht bij de gewone rechter of de bestuursrechter. Deze rechtsbescherming kan niet worden uitgesloten of worden beperkt tot bepaalde rechtsmiddelen of categorieën van handelingen. De wet bepaalt welke rechterlijke instanties handelingen van de overheid nietig kunnen verklaren in de gevallen en met de gevolgen waarin de wet zelf voorziet.”
Wetboek bestuursprocesrecht
7 Artikel 1, lid 1, van de codice del processo amministrativo (wetboek bestuursprocesrecht) bepaalt:
„De bestuursrechter garandeert volledige en effectieve bescherming, overeenkomstig de beginselen van de grondwet en het Europees recht.”
8 Artikel 30, lid 6, van dit wetboek bepaalt:
„De bestuursrechter is bij uitsluiting bevoegd om kennis te nemen van vorderingen tot vergoeding van schade die voortvloeit uit de schending van legitieme belangen of, op de gebieden die onder zijn exclusieve bevoegdheid vallen, van subjectieve rechten.”
9 Artikel 133, lid 1, van dat wetboek bepaalt:
„De bestuursrechter is, behoudens andersluidende wettelijke bepalingen, bij uitsluiting bevoegd om kennis te nemen van:
[...]
z) geschillen betreffende handelingen van het [CONI] of van sportfederaties die niet zijn voorbehouden aan de instanties van de sportrechtspraak, met uitzondering van geschillen betreffende vermogensrechtelijke betrekkingen tussen vennootschappen, verenigingen en atleten.
[...]”
Wet nr. 280/2003
10 De artikelen 1 tot en met 3 van decreto-legge n. 220 – Disposizioni urgenti in materia di giustizia sportiva (wetsbesluit nr. 220 houdende dringende bepalingen inzake sportrechtspraak), van 19 augustus 2003 (GURI nr. 192 van 20 augustus 2003, blz. 4), met wijzigingen in wet omgezet bij legge n. 280 (wet nr. 280) van 17 oktober 2003 (GURI nr. 243 van 18 oktober 2003, blz. 4) (hierna: „wet nr. 280/2003”), zijn als volgt verwoord:
„Artikel 1 – Algemene beginselen
1. De Republiek erkent en bevordert de autonomie van de nationale sportwereld als uitdrukking van het internationale sportrecht dat onder de bevoegdheid van het Internationaal Olympisch Comité valt.
2. De verhouding tussen de sportwereld en het recht van de Republiek wordt geregeld op basis van het autonomiebeginsel, behalve in gevallen waarin subjectieve situaties in verband met de sportwereld relevant zijn voor de rechtsorde van de Republiek.
Artikel 2 – Autonomie van de sportwereld
1. Overeenkomstig de in artikel 1 genoemde beginselen valt de regeling van de volgende aangelegenheden onder het voorbehouden domein van de sportwereld:
a) de naleving en toepassing van de reglementaire, organisatorische en statutaire bepalingen van het nationale sportrecht en de geledingen daarvan teneinde het goede verloop van sportactiviteiten te waarborgen;
b) gedragingen die onder het tuchtrecht vallen, en het opleggen en toepassen van de overeenkomstige sportieve tuchtrechtelijke sancties.
2. In de in lid 1 bedoelde aangelegenheden zijn clubs, bonden, leden en aangeslotenen verplicht om zich, overeenkomstig de bepalingen van de statuten en reglementen van het [CONI] en de sportfederaties [...],te wenden tot de instanties van de sportrechtspraak.
[...]
Artikel 3 – Bevoegdheidsregels en overgangsbepalingen
1. Wanneer de rechtsmiddelen in de sportrechtspraak zijn uitgeput en onverminderd de bevoegdheid van de gewone rechters om kennis te nemen van vermogensrechtelijke betrekkingen tussen clubs, bonden en atleten, wordt elk ander geschil met betrekking tot handelingen van het [CONI] of van de sportfederaties waarvan de kennisneming niet krachtens artikel 2 voorbehouden is aan de instanties van de sportrechtspraak, beheerst door het wetboek bestuursprocesrecht, onverminderd, in alle gevallen, eventuele arbitrageclausules die zijn opgenomen in de statuten en reglementen van het [CONI] en de sportfederaties als bedoeld in artikel 2, lid 2, [...].
[...]”
Wetboek sportrechtspraak van de FIGC
11 De regeling op grond waarvan de sancties in de hoofdgedingen zijn opgelegd, is de codice di giustizia sportiva della FIGC (wetboek sportrechtspraak van de FIGC).
12 Dit wetboek is luidens artikel 2, lid 1, ervan met name van toepassing op „bestuurders” die een beroepsactiviteit in de sport uitoefenen.
13 Artikel 4 („Dwingend karakter van de algemene bepalingen”) van dit wetboek bepaalt:
„1. De in artikel 2 bedoelde personen zijn gehouden tot naleving van de statuten, het wetboek, de interne organisatieregels van de FIGC en de andere federale regels, alsmede de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit in alle relaties die verband houden met de sportactiviteit.
2. Bij schending van de in lid 1 bedoelde verplichtingen worden de sancties toegepast die zijn vastgelegd in artikel 8, lid 1, onder a), b), c) en g), en in artikel 9, lid 1, onder a), b), c), d), f), g) en h).
[...]”
14 Tot de in dit artikel 4, lid 2, bedoelde sancties behoort de in artikel 9, lid 1, onder f), van ditzelfde wetboek genoemde „tijdelijke schorsing binnen de FIGC, met eventueel verzoek tot uitbreiding tot de [Europese voetbalbond (Union of European Football Associations, UEFA)]”.
15 Artikel 31 („Overtredingen op economisch en beheersgebied”) van het wetboek sportrechtspraak van de FIGC bepaalt in lid 1:
„Er is sprake van een bestuursrechtelijke overtreding in geval van het niet overleggen dan wel het materieel of conceptueel wijzigen of vervalsen, zelfs gedeeltelijk, van documenten waarom is verzocht door de instanties van de sportrechtspraak, de Commissione di Vigilanza sulle Società di Calcio Professionistiche (commissie voor toezicht op profvoetbalclubs, Italië) en andere toezichthoudende instanties van de FIGC, of de instanties die bevoegd zijn voor de afgifte van UEFA- en FIGC-licenties, en in geval van het verstrekken van onjuiste, ontwijkende of onvolledige informatie. Ook gedragingen die op enigerlei wijze erop gericht zijn de federale regelgeving inzake beheer en economie te omzeilen, alsmede het niet uitvoeren van besluiten van de ter zake bevoegde federale instanties, vormen een bestuursrechtelijke overtreding. Onverminderd de toepassing van strengere sancties waarin het UEFA-reglement voor de afgifte van licenties of andere speciale regels voorziet, alsmede strengere sancties die kunnen worden opgelegd voor andere in dit artikel genoemde feiten, kan de vennootschap die de in dit lid bedoelde feiten pleegt, worden bestraft met een boete en een waarschuwing.”
Hoofdgedingen en prejudiciële vragen
16 ZD en MI zijn respectievelijk een voormalig voorzitter en een voormalig lid van de raad van bestuur van Juventus Football Club SpA (hierna: „Juventus”), een in Italië gevestigde profvoetbalclub. Het staat vast dat zij als zodanig „bestuurders” waren die een beroepsactiviteit binnen de sport uitoefenden, als bedoeld in artikel 2, lid 1, van het wetboek sportrechtspraak van de FIGC.
17 De FIGC is een in Italië gevestigde privaatrechtelijke organisatie. Zij heeft tot doel het profvoetbal en het amateurvoetbal in deze lidstaat te bevorderen en te regelen, en is lid van de internationale voetbalbond (Fédération Internationale des Associations de Football, FIFA) en de UEFA.
18 Het CONI is een publiekrechtelijke instelling met zetel in Italië. Volgens de verwijzende rechter is het belast met de coördinatie van de activiteiten van de verschillende Italiaanse sportbonden.
19 Op 1 april 2022 heeft het federaal parket, zijnde de instantie van de FIGC die bevoegd is voor tuchtprocedures, bij de Tribunale Federale nazionale presso la Federazione Italiana Giuoco Calcio, sezione disciplinare (nationaal federaal gerecht bij de FIGC, afdeling tuchtzaken, Italië; hierna: „federaal gerecht”) een vordering ingesteld tegen verschillende Italiaanse profvoetbalclubs, waaronder Juventus, en tegen verschillende van hun bestuurders, die het met name beschuldigde van schending van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit als bedoeld in de artikelen 4 en 31 van het wetboek sportrechtspraak van de FIGC. Meer bepaald verweet deze instantie ZD en MI in essentie dat zij hadden meegewerkt aan het opzetten van een systeem van fictieve meerwaarden voor een totaalbedrag van meer dan 60 miljoen EUR door in de jaarrekeningen en balansen van Juventus voor de jaren 2020 en 2021 verklaringen op te nemen of goed te keuren waarin een reeks transfers van spelers ten onrechte als onafhankelijke transacties werden voorgesteld terwijl het in werkelijkheid om ruiltransacties ging, met als doel de toepassing van de op deze transacties toepasselijke internationale boekhoudnorm te omzeilen en uiteindelijk hogere resultaten en een hoger vermogen aan te geven dan de werkelijke resultaten en het werkelijke vermogen van de clubs die aan dit systeem deelnamen.
20 Bij een beslissing van 22 april 2022 heeft het federaal gerecht, zijnde de instantie van de FIGC die met name bevoegd is op het gebied van tuchtmaatregelen, alle natuurlijke en rechtspersonen waarop deze procedure betrekking had, vrijgesproken.
21 Het federaal parket heeft tegen deze beslissing hoger beroep ingesteld bij de federale rechter in tweede aanleg.
22 Bij een beslissing van 27 mei 2022 heeft de federale rechter in tweede aanleg de beslissing van het federale gerecht bevestigd.
23 Op 24 november 2022 heeft het federaal parket van de procura della Repubblica presso il Tribunale di Torino (openbaar aanklager van de Republiek bij de rechter in eerste aanleg Turijn, Italië) een kopie ontvangen van documenten uit het dossier van een strafrechtelijke procedure die parallel door het openbaar ministerie was ingeleid met betrekking tot de feiten waarop de in punt 19 van het onderhavige arrest genoemde vordering betrekking had. Het federaal parket was na ontvangst van deze documenten van mening dat zij een beroep tot herziening bij de federale rechter in tweede aanleg rechtvaardigden.
24 In januari 2023 heeft de federale rechter in tweede aanleg een beslissing gegeven waarbij hij dit beroep tot herziening heeft toegewezen. Bij deze beslissing heeft hij met name ZD en MI een tuchtsanctie opgelegd dat bestond in een verbod op het uitoefenen van beroepsactiviteiten binnen de FIGC voor een periode van 24 maanden, met een verzoek om dit verbod uit te breiden tot de UEFA en de FIFA. Dit verbod, dat in de praktijk betrekking heeft op de uitoefening van alle beroepsactiviteiten op het gebied dat onder de bevoegdheid van de FIGC valt, namelijk het profvoetbal en het amateurvoetbal in Italië, is later door de tuchtcommissie van de FIFA uitgebreid tot het wereldwijde niveau.
25 ZD en MI hebben tegen deze beslissing beroep ingesteld bij de sportgarantieraad.
26 Bij beslissing van 8 mei 2023 heeft deze raad de beroepen van ZD en MI verworpen.
27 Op 25 mei 2023 is in de in punt 23 van het onderhavige arrest genoemde strafprocedure een beschikking van buitenvervolgingstelling gegeven.
28 Vervolgens hebben ZD en MI bij de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio (bestuursrechter in eerste aanleg Latium, Italië), de verwijzende rechter, beroep ingesteld tegen de achtereenvolgens door de federale rechter in tweede aanleg en de sportgarantieraad gegeven beslissingen, voor zover deze op hen betrekking hebben.
29 De verwijzende rechter stelt in zijn verwijzingsbeslissingen in de eerste plaats dat ZD en MI in hun respectieve beroepen primair verzoeken om opschorting en nietigverklaring van de hun door de federale rechter in tweede aanleg opgelegde tuchtsanctie, en, alleen subsidiair, om vergoeding te gelasten van de schade die deze tuchtsanctie hun berokkent. Volgens de geldende Italiaanse wetgeving, zoals uitgelegd door de Corte costituzionale (grondwettelijk hof, Italië), moet hij echter beide beroepen „wegens onbevoegdheid niet-ontvankelijk” verklaren voor zover zij strekken tot opschorting en nietigverklaring van die tuchtsanctie.
30 In twee arresten van respectievelijk 7 februari 2011 en 17 april 2019 heeft de Corte costituzionale namelijk in essentie geoordeeld dat de artikelen 2 en 3 van wet nr. 280/2003 aldus moeten worden uitgelegd dat zij aan de „instanties van de sportrechtspraak” (hierna: „sportgerechten”), waaronder het federaal gerecht, de federale rechter in tweede aanleg en de sportgarantieraad, de exclusieve bevoegdheid toekennen om kennis te nemen van verzoeken tot opschorting en nietigverklaring van tuchtsancties die zijn opgelegd aan rechtspersonen of natuurlijke personen die lid zijn van of aangesloten zijn bij de verschillende Italiaanse sportbonden. Daarnaast zijn de nationale administratieve rechterlijke instanties krachtens artikel 133, lid 1, onder z), van het wetboek bestuursprocesrecht exclusief bevoegd om kennis te nemen van geschillen betreffende handelingen van het CONI en de Italiaanse sportbonden die niet aan de sportgerechten zijn voorbehouden. Daartoe behoren onder meer beroepen waarbij personen aan wie dergelijke tuchtsancties zijn opgelegd die gerechten verzoeken om, „wanneer de rechtsmiddelen in de sportrechtspraak zijn uitgeput”, een incidentele toetsing van de rechtmatigheid van die sancties te verrichten teneinde rechterlijke bescherming te verkrijgen, die mogelijk uitsluitend bestaat in een geldelijke vergoeding van de door hen geleden schade.
31 Uit deze arresten blijkt volgens de verwijzende rechter dat de Corte costituzionale deze uitlegging van de verschillende betrokken bepalingen van wet nr. 280/2003 en van het wetboek bestuursprocesrecht baseert op de vaststelling dat deze bepalingen het resultaat zijn van een „redelijke afweging” die de Italiaanse wetgever in artikel 1 van deze wet heeft gemaakt tussen het beginsel van effectieve en volledige rechterlijke bescherming, zoals vastgelegd in de artikelen 24, 103 en 113 van de grondwet, enerzijds, en de noodzaak tot vrijwaring van de autonomie van de sportwereld, die wordt beschermd door de artikelen 2 en 18 van de grondwet, anderzijds. Wat betreft juridische situaties zoals die welke voortvloeien uit de oplegging van tuchtsancties – die relevant zijn voor de „sectorale rechtsorde” die de „sportwereld” is, maar niet voor de „algemene rechtsorde” – wordt de rechterlijke bescherming van de betrokken personen dus daadwerkelijk gewaarborgd door de „sportrechtspraak”, die een bijzondere vorm van „verenigingsrechtspraak” is, aldus de verwijzende rechter. Daarnaast wordt de effectieve rechterlijke bescherming van de „subjectieve rechtspositie” van deze personen ten opzichte van de „algemene rechtsorde” nog steeds gewaarborgd door de nationale administratieve rechterlijke instanties.
32 In de tweede plaats acht de verwijzende rechter het noodzakelijk het Hof om uitlegging van het Unierecht te verzoeken teneinde zich te kunnen uitspreken over zowel de ontvankelijkheid van de door ZD en MI bij hem ingestelde beroepen als de gegrondheid daarvan.
33 In de derde en laatste plaats zegt hij in essentie te twijfelen aan de verenigbaarheid van wet nr. 280/2003 met het Unierecht, en wel om drie redenen.
34 Allereerst vraagt hij zich af of deze wet niet in strijd is met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest. Die wet verplicht personen aan wie de nationale sportbonden tuchtsancties hebben opgelegd die hen zwaar kunnen treffen, zoals het verbod op het uitoefenen van beroepsactiviteiten dat in de hoofdgedingen aan de orde is, om zich tot de sportgerechten te wenden teneinde de nietigverklaring daarvan te verkrijgen. Tegelijk ontneemt deze wet hun de mogelijkheid om daarvoor een beroep te doen op rechterlijke instanties, in de zin van het Unierecht, die de vereiste onafhankelijkheid en onpartijdigheid waarborgen en over alle nodige bevoegdheden beschikken om een daadwerkelijke rechtsbescherming te bieden, met inbegrip van voorlopige maatregelen. Meer fundamenteel is het de afweging die de Corte costituzionale maakt tussen het in de grondwet gestelde vereiste van rechterlijke bescherming, enerzijds, en het beginsel van autonomie van de sportwereld, anderzijds, die mogelijk afbreuk doet aan artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. Deze afweging kan er namelijk toe leiden dat aan particulieren een deel van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming dat zij aan het Unierecht ontlenen, wordt ontnomen, en aan de bevoegde nationale rechter een deel van de bevoegdheden die nodig zijn om de eerbiediging van dat recht te waarborgen. Hoewel een dergelijke afweging denkbaar is in het geval van zuiver sportieve aangelegenheden die niet onder het Unierecht vallen, geldt dat niet noodzakelijkerwijs bij tuchtsancties die worden opgelegd in verband met de uitoefening van beroepsactiviteiten in de sport en die als zodanig vallen onder het Unierecht, dat voorrang heeft op het interne recht en op de uitlegging die daaraan kan worden gegeven door de nationale rechterlijke instanties, zelfs door een grondwettelijk hof.
35 Vervolgens vraagt de verwijzende rechter zich af of het geoorloofd is dat tuchtsancties als die in de hoofdgedingen worden opgelegd vanwege een inbreuk die bestaat in niet-naleving van de „beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit”, als bedoeld in de artikelen 4 en 31 van het wetboek sportrechtspraak van de FIGC. Hij twijfelt er namelijk aan of een dergelijke inbreuk, die volgens hem moet worden aangemerkt als „strafrechtelijk” in de zin van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, voldoet aan de vereisten die voortvloeien uit het in artikel 49 van het Handvest verankerde legaliteitsbeginsel ter zake van delicten en straffen.
36 Ten slotte vraagt de verwijzende rechter zich af of dergelijke tuchtsancties, en meer in het algemeen het bestaan en de uitoefening van de bevoegdheid om deze op te leggen aan personen die onder de bevoegdheid van een nationale sportbond als de FIGC vallen, niet moeten worden bezien in het licht van de artikelen 45, 49 en 56 VWEU en de mededingingsregels van de artikelen 101 en 102 VWEU. Die tuchtsancties kunnen op verzoek van die bond namelijk door de UEFA en de FIFA worden uitgebreid naar het Europese en het wereldwijde niveau. Bovendien staat vast dat zij van invloed zijn op de uitoefening van de beroepsactiviteiten van de bestuurders aan wie zij zijn opgelegd, en bijgevolg op de economische activiteiten van de ondernemingen die zij leiden, zoals Juventus in het onderhavige geval.
37 In deze omstandigheden heeft de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio, in zaak C‑424/24, de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, in het licht van artikel 47 van het [Handvest] en van artikel 6 van het [het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: ‚EVRM’)], met betrekking tot het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming, aldus worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat de interne regeling van een lidstaat, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], zoals uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak – wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput – een vorm van rechterlijke bescherming uitsluit waarbij de nationale rechter (in casu de bestuursrechter) bevoegd is tot nietigverklaring van tuchtsancties op sportgebied en van de gevolgen ervan voor de toekomst en tot opschorting, bij wijze van conservatoire maatregel, van die sancties, zodat de bevoegdheid van de nationale rechter beperkt is tot bescherming die bestaat in de toekenning van schadevergoeding in geld, wanneer blijkt dat de uitoefening van de tuchtrechtelijke bevoegdheid feitelijk onrechtmatig is?
2) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, uitgelegd in het licht van de artikelen 47, 48 en 49 van het [Handvest] en van de artikelen 6 en 7 [EVRM], aldus worden uitgelegd dat zij – met het oog op de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, van het beginsel dat de omschrijving van strafbare feiten duidelijk en voldoende nauwkeurig moet zijn en van het beginsel van een eerlijk proces – eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], en zoals uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak, toestaat – overeenkomstig het beginsel van autonomie van het sportrecht, zoals verankerd in het nationale recht en uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak – dat [sportgerechten] aan een bestuurder van een sportclub een tuchtsanctie opleggen die erin bestaat dat hij zijn beroepsactiviteiten niet mag uitoefenen vanwege de schending van een bepaling van het reglement van de [FIGC (artikel 4, lid 1, van het sportwetboek van de FIGC)], in welke bepaling in algemene en onbepaalde bewoordingen is gesteld dat alle leden en bestuurders gehouden zijn tot naleving van de statuten en overige regels van de federatie en tot eerbiediging van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit?
3) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 45, 49 en 56, 101 en 102 VWEU en artikel 47 van het [Handvest] aldus worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat de nationale regeling, zoals die van artikel 2 van [wet nr. 280/2003], toestaat dat organen van sportfederaties een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die bestaat in het verbod voor een topbestuurder van een sportclub op internationaal niveau om gedurende 24 maanden zijn beroepsactiviteiten in binnen- en buitenland uit te oefenen?”
38 In identieke omstandigheden heeft de Tribunale amministrativo regionale per il Lazio ook in zaak C‑425/24 de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
1) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het [Handvest] en van artikel 6 [EVRM], aldus worden uitgelegd dat zij met het oog op de eerbiediging van het beginsel van volledige en daadwerkelijke rechtsbescherming in de weg staan aan een nationale regeling, zoals die van artikel 2 [van wet nr. 280/2003], en zoals uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak, op grond waarvan de bevoegdheid van de nationale rechter (in casu de bestuursrechter) met betrekking tot tuchtrechtelijke sancties op sportgebied – wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput – beperkt is tot toekenning van schadevergoeding in geld, zodat hij niet bevoegd is tot nietigverklaring van dergelijke sancties en niet de mogelijkheid heeft om de werking ervan bij wijze van conservatoire maatregel te schorsen?
2) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 6 en 19 VEU, gelezen in het licht van de artikelen 47, 48 en 49 van het [Handvest] en van de artikelen 6 en 7 [EVRM], aldus worden uitgelegd dat zij – met het oog op de eerbiediging van het legaliteitsbeginsel, van het beginsel dat de omschrijving van strafbare feiten duidelijk en voldoende nauwkeurig moet zijn en van het beginsel van een eerlijk proces – eraan in de weg staan dat een nationale regeling, zoals die van artikel 2 [van wet nr. 280/2003], en zoals uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak, toestaat – overeenkomstig het beginsel van autonomie van het sportrecht, zoals verankerd in het nationale recht en uitgelegd in de Italiaanse rechtspraak – dat [sportgerechten] aan een bestuurder in de sport een tuchtsanctie opleggen die erin bestaat dat hij zijn beroepsactiviteiten niet mag uitoefenen vanwege de schending van een bepaling van het reglement van de [FIGC (artikel 4, lid 1, van het sportwetboek van de FIGC)], in welke bepaling in algemene en onbepaalde bewoordingen is gesteld dat alle leden en bestuurders gehouden zijn tot naleving van de statuten en overige regels van de federatie en tot eerbiediging van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit?
3) Moeten het Unierecht en in het bijzonder de artikelen 45, 49 en 56, 101 en 102 VWEU en artikel 47 van het [Handvest] aldus worden uitgelegd dat zij eraan in de weg staan dat de nationale regeling, zoals die van artikel 2 [van wet nr. 280/2003], toestaat dat organen van sportfederaties een tuchtrechtelijke sanctie opleggen die bestaat in het verbod voor een bestuurder van een sportclub om gedurende 24 maanden zijn beroepsactiviteiten in binnen- en buitenland uit te oefenen?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
39 De eerste vraag die de verwijzende rechter in elk van de onderhavige gevoegde zaken aan het Hof stelt, is bedoeld om hem in staat te stellen zich uit te spreken over de verenigbaarheid met het Unierecht van een nationale wettelijke regeling die de rechtsmiddelen vastlegt die particulieren verzekeren van een rechterlijke bescherming tegen sancties die een nationale sportbond hun kan opleggen.
40 De tweede en de derde vraag die de verwijzende rechter in elk van deze gevoegde zaken aan het Hof stelt, zijn bedoeld om hem in staat te stellen zich uit te spreken over de verenigbaarheid met het Unierecht van die nationale wettelijke regeling in zoverre zij om te beginnen toestaat dat een dergelijke bond zulke sancties oplegt.
41 Gelet op de respectieve doelen van de vragen in beide zaken, moeten eerst de tweede en de derde vraag gezamenlijk en vervolgens de eerste vraag in elk van die zaken worden beantwoord.
Tweede en derde vraag in de zaken C‑424/24 en C‑425/24
42 Met zijn tweede en derde vraag in de onderhavige gevoegde zaken wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of het Unierecht, en meer bepaald artikel 6 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, de artikelen 45, 49, 56, 101 en 102 VWEU en artikel 47 van het Handvest, gelezen in het licht van de artikelen 48 en 49 van het Handvest, aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale sportbond gelet op de eigen rechtsbevoegdheid die daaraan door het nationale recht is toegekend aan bestuurders in de sport een tijdelijk verbod op het uitoefenen van onder de bevoegdheid van deze bond vallende beroepsactiviteiten kan opleggen als sanctie wegens valse financiële en boekhoudkundige verklaringen die deze bestuurders in de sport hebben afgelegd in strijd met de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit die zij krachtens de regeling voor de toepassing waarvan die bond bevoegd is in acht moeten nemen.
Ontvankelijkheid
43 Gelet op de door de verwijzende rechter aangehaalde Unierechtelijke bepalingen en de schriftelijke en mondelinge opmerkingen die de partijen in de hoofdgedingen, de belanghebbende regeringen en de Europese Commissie bij het Hof hebben ingediend of ter terechtzitting hebben geformuleerd, dient in de eerste plaats in herinnering te worden gebracht dat de nationale rechter volgens rechtspraak van het Hof in de verwijzingsbeslissing zelf het feitelijke en juridische kader van het hoofdgeding moet uiteenzetten en de nodige uitleg moet verstrekken over de redenen voor de keuze van de Unierechtelijke bepalingen waarvan hij om uitlegging verzoekt en over het verband tussen die bepalingen en de nationale wettelijke regeling die van toepassing is op het bij hem aanhangige geding (arrest van 16 oktober 2025, Anesar-CV e.a., C‑718/23–C‑721/23 en C‑60/24, EU:C:2025:797, punt 28 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
44 Deze cumulatieve vereisten met betrekking tot de inhoud van een verwijzingsbeslissing staan uitdrukkelijk vermeld in artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof, en de verwijzende rechter wordt in het kader van de door artikel 267 VWEU ingestelde samenwerking geacht deze te kennen en nauwgezet na te leven. Zij zijn bovendien in herinnering gebracht in de punten 13, 15 en 16 van de aanbevelingen van het Hof van Justitie van de Europese Unie aan de nationale rechterlijke instanties over het aanhangig maken van prejudiciële procedures (PB 2019, C 380, blz. 1), die thans zijn opgenomen in de punten 13, 15 en 16 van de aanbevelingen van het Hof van Justitie van de Europese Unie aan de nationale rechterlijke instanties over het aanhangig maken van prejudiciële procedures (PB C, C/2024/6008).
45 Die cumulatieve vereisten gelden in het bijzonder op gebieden die door complexe feitelijke en juridische situaties worden gekenmerkt, zoals dat van de mededinging (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 63).
46 In de onderhavige zaak legt de verwijzende rechter in zijn verwijzingsbeslissingen echter niet genoegzaam uit waarom hij het Hof verzoekt om uitlegging van de artikelen 49, 101 en 102 VWEU, noch welk verband hij legt tussen de vrijheid van vestiging, het verbod van mededingingsregelingen en het verbod van misbruik van een machtspositie, die respectievelijk in deze drie artikelen zijn neergelegd, enerzijds, en de hoofdgedingen en de daarop toepasselijke nationale wettelijke regeling waarover hij vragen heeft, anderzijds. In het bijzonder kan uit die verwijzingsbeslissingen niet worden opgemaakt waarom de sancties die aan die bestuurders, de verzoekers in de hoofdgedingen, zijn opgelegd van invloed kunnen zijn op, ten eerste, de mogelijkheid voor voetbalclubs waarin zij hun beroepsactiviteiten uitoefenden of zouden kunnen uitoefenen om zich in een andere lidstaat dan de Italiaanse Republiek te vestigen en, ten tweede, de mogelijkheid voor deze clubs om met elkaar te concurreren.
47 Daarnaast zet de verwijzende rechter niet voldoende duidelijk en nauwkeurig uiteen om welke redenen hij van mening is dat moet worden onderzocht of artikel 2 van wet nr. 280/2003 verenigbaar is met artikel 6 VEU, gelezen in het licht van de artikelen 47, 48 en 49 van het Handvest. Bovendien legt deze rechter niet uit welk verband hij wenst te leggen tussen deze bepalingen van het Unierecht en de op de hoofdgedingen toepasselijke nationale wettelijke regeling.
48 Wat deze twee aspecten betreft, voldoen zijn verzoeken om een prejudiciële beslissing dus niet aan de vereisten van artikel 94, onder c), van het Reglement voor de procesvoering.
49 Bijgevolg zijn de tweede en de derde vraag in de onderhavige gevoegde zaken niet-ontvankelijk voor zover zij betrekking hebben op de uitlegging van de artikelen 49, 101 en 102 VWEU en van artikel 6 VEU, gelezen in het licht van de artikelen 47, 48 en 49 van het Handvest.
50 In de tweede plaats zijn de bepalingen van het VWEU inzake het vrije verkeer van werknemers, de vrijheid van vestiging, het vrij verrichten van diensten en de vrijheid van kapitaalverkeer niet van toepassing op situaties waarvan alle aspecten zich binnen één lidstaat afspelen, behoudens in bepaalde specifieke gevallen waarin uit de verwijzingsbeslissing concrete gegevens naar voren komen waaruit blijkt dat de gevraagde prejudiciële uitlegging noodzakelijk is voor de beslechting van het geding omdat er een verband bestaat tussen het voorwerp of de omstandigheden van dat geding en artikel 45, artikel 49, artikel 56 of artikel 63 VWEU, zoals artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering voorschrijft (arrest van 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
51 Anders dan met name de verwerende partijen in de hoofdgedingen, de Italiaanse regering en de Commissie betogen, betreffen de hoofdgedingen in casu echter geen situaties die geen grensoverschrijdend karakter hebben doordat alle aspecten zich binnen één lidstaat afspelen, in de zin van die rechtspraak. Uit de in de punten 14 en 24 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte uiteenzettingen in de verwijzingsbeslissingen blijkt immers duidelijk dat de sancties waarbij aan die bestuurders, verzoekers in de hoofdgedingen, een tijdelijk verbod werd opgelegd om beroepsactiviteiten uit te oefenen op het gebied dat onder de bevoegdheid viel van de bevoegde nationale sportbond, namelijk de FIGC, krachtens de bevoegdheden van deze bond gepaard zijn gegaan met verzoeken om de sanctie uit te breiden tot de UEFA en de FIFA. Hieruit volgt dat die sancties gelet op hun inhoud en hun aard van invloed konden zijn op de uitoefening, door die bestuurders, van hun recht van vrij verkeer, hetzij als werknemers die onder artikel 45 VWEU vallen, hetzij als dienstverrichters die onder artikel 56 VWEU vallen. Overigens blijkt uit het dossier waarover het Hof beschikt dat de FIFA later een gunstig gevolg heeft gegeven aan het verzoek van die bond om het verbod uit te breiden.
52 Bijgevolg zijn de tweede en de derde vraag in de onderhavige gevoegde zaken ontvankelijk voor zover zij betrekking hebben op de uitlegging van de artikelen 45 en 56 VWEU.
53 In de derde en laatste plaats moet – gelet op het voorwerp van respectievelijk de tweede en de derde vraag van elk van de gevoegde zaken, enerzijds, en de eerste vraag van elk van de gevoegde zaken, anderzijds, zoals verduidelijkt in de punten 39 en 40 van het onderhavige arrest – worden vastgesteld dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, volgens hetwelk de lidstaten moeten voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden te verzekeren, uitsluitend relevant is voor het antwoord op de eerste vraag.
54 Hieruit volgt dat moet worden aangenomen dat de verwijzende rechter met zijn tweede en derde vraag in elk van de gevoegde zaken in essentie enkel wenst te vernemen of de artikelen 45 en 56 VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale sportbond gelet op de eigen rechtsbevoegdheid die daaraan door het nationale recht is toegekend aan bestuurders in de sport een tijdelijk verbod op het uitoefenen van onder de bevoegdheid van deze bond vallende beroepsactiviteiten kan opleggen als sanctie wegens valse financiële en boekhoudkundige verklaringen die deze bestuurders in de sport hebben afgelegd in strijd met de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit die zij krachtens de regeling voor de toepassing waarvan die bond bevoegd is in acht moeten nemen.
Ten gronde
– Toepasselijkheid van de fundamentele vrijheden van verkeer op sportbonden
55 Gelet op de inhoud van de tweede en de derde vraag in elk van de onderhavige gevoegde zaken en op het doel van de nationale wettelijke regeling waarnaar deze vragen verwijzen, moet er in de eerste plaats aan worden herinnerd dat de in het VWEU neergelegde fundamentele vrijheden van verkeer niet alleen in acht moeten worden genomen door de nationale overheden, maar ook door lichamen, verenigingen of andere rechtspersonen die niet onder het nationale publiekrecht vallen, wanneer zij over een eigen rechtsbevoegdheid beschikken of de macht hebben om particulieren voorwaarden op te leggen waardoor de uitoefening van deze vrijheden wordt bemoeilijkt (zie in die zin arresten van 3 oktober 2000, Ferlini, C‑411/98, EU:C:2000:530, punt 50, en 13 juni 2019, TopFit en Biffi, C‑22/18, EU:C:2019:497, punt 39). De opheffing tussen de lidstaten van de belemmeringen voor het vrije verkeer van personen en het vrij verrichten van diensten zou namelijk in gevaar worden gebracht indien die opheffing kon worden ondermijnd door belemmeringen voortvloeiend uit handelingen verricht krachtens een dergelijke eigen rechtsbevoegdheid of macht (zie in die zin arresten van 15 december 1995, Bosman, C‑415/93, EU:C:1995:463, punt 83, en 13 juni 2019, TopFit en Biffi, C‑22/18, EU:C:2019:497, punt 38).
56 Met name moeten privaatrechtelijke nationale of internationale sportbonden de artikelen 45 en 56 VWEU naleven wanneer zij regels vaststellen tot regeling van arbeid in loondienst of dienstverrichtingen van professionele of semiprofessionele sporters en, meer in het algemeen, regels die dergelijke arbeid of dienstverrichtingen weliswaar niet formeel beheersen maar niettemin een directe uitwerking daarop hebben (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 85 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 77). Evenzo moeten die bonden die artikelen naleven wanneer zij regels vaststellen tot regeling van arbeid in loondienst of dienstverrichtingen van personen die geen speler zijn maar economische activiteiten uitoefenen die verband houden met de sportbeoefening, bijvoorbeeld, zoals in casu, in de hoedanigheid van bestuurder zoals de verzoekers in de hoofdgedingen.
57 De vraag of de nationale sportbonden die respectievelijk bevoegd zijn voor de vaststelling en de toepassing van de regeling in de hoofdgedingen onder het nationale publiekrecht vallen, zoals het geval lijkt te zijn voor het CONI, dan wel onder het nationale privaatrecht, zoals het geval lijkt te zijn voor de FIGC, is dus niet van invloed op de door de verwijzende rechter gevraagde uitlegging van de artikelen 45 en 56 VWEU noch op hoe deze rechter die artikelen in het licht van die uitlegging zal moeten toepassen in de hoofdgedingen.
58 Evenzo is de omstandigheid dat de eigen rechtsbevoegdheid van deze bonden is erkend door het nationale recht van de lidstaat waar zij zijn gevestigd, zoals in casu het geval is, niet van invloed op die uitlegging noch op die toepassing. Ongeacht de juridische waarde die dit recht aan een dergelijke erkenning toekent, kan deze immers in geen geval juridisch of praktisch tot gevolg hebben dat die bonden de in het VWEU neergelegde fundamentele vrijheden van verkeer niet moeten eerbiedigen, gelet op de bestaansreden van de in punt 55 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak.
59 Hieruit volgt dat dergelijke nationale sportbonden, ongeacht of zij al dan niet een dergelijke erkenning genieten, weliswaar over een eigen rechtsbevoegdheid beschikken die hen in staat stelt bepaalde regels vast te stellen en toe te passen met betrekking tot met name de organisatie van wedstrijden in hun discipline, het goede verloop daarvan en de deelname van sporters daaraan, het gebruik van opgelegde arbitrage, of de collectieve regeling van arbeid in loondienst en dienstverrichtingen van de personen die onder hun bevoegdheid vallen, maar daarbij geen beperkingen mogen stellen aan de uitoefening van de door het Unierecht aan particulieren verleende rechten en vrijheden (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punt 95).
– Bestaan van een belemmering van het vrij verkeer van werknemers en het vrij verrichten van diensten
60 Wat in de tweede plaats het bestaan van een mogelijke belemmering van de in het VWEU neergelegde fundamentele vrijheden van verkeer betreft, volgt uit vaste rechtspraak dat artikel 45 VWEU, dat rechtstreekse werking heeft, zich verzet tegen elke maatregel, of die nu gebaseerd is op de nationaliteit dan wel onafhankelijk daarvan toepassing vindt, die onderdanen van de Unie minder gunstig behandelt wanneer zij op het grondgebied van een andere lidstaat dan hun lidstaat van herkomst een economische activiteit willen verrichten, en hen zodoende belet of ervan weerhoudt deze laatste te verlaten (arresten van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010, punt 136 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 86).
61 Daarnaast staat artikel 56 VWEU, waarin de vrijheid van dienstverrichting is neergelegd ten gunste van zowel de dienstverrichters als de afnemers van deze diensten, in de weg aan elke maatregel die, zelfs indien deze zonder onderscheid van toepassing is, de uitoefening van deze vrijheid kan beperken door de activiteit van deze dienstverrichters in andere lidstaten dan die waar zij zijn gevestigd, te verbieden, te belemmeren of minder aantrekkelijk te maken (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 247 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
62 Blijkens de bewoordingen van de vragen van de verwijzende rechter en zijn in punt 51 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte uiteenzettingen bestaan de maatregelen in de hoofdgedingen in casu in twee sancties waarbij aan twee bestuurders van een voetbalclub voor een periode van 24 maanden een verbod is opgelegd om onder de bevoegdheid van een nationale sportbond vallende beroepsactiviteiten op het gebied van promotie en regeling van het profvoetbal en het amateurvoetbal uit te oefenen, met verzoeken om uitbreiding tot de FIFA en de UEFA, wegens schending van de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit die zij krachtens de regeling voor de toepassing waarvan die bond bevoegd is in acht moeten nemen.
63 In dit verband moet worden opgemerkt dat, aangezien de eigen rechtsbevoegdheid waarover rechtspersonen zoals de nationale sportbonden, verweerders in de hoofdgedingen, beschikken, deze rechtspersonen in staat stelt een aantal regels vast te stellen, met name de in punt 59 van het onderhavige arrest genoemde regels met betrekking tot de collectieve regeling van arbeid in loondienst en dienstverrichtingen van de personen die onder hun bevoegdheid vallen, zij ook bijkomende bepalingen kunnen vaststellen om de doeltreffendheid van die regels te waarborgen, en meer in het bijzonder bepalingen die voorzien in het opleggen van sancties in geval van schending van die regels. Bijgevolg kan de vaststelling van dergelijke bepalingen op zichzelf niet worden geacht in strijd te zijn met de artikelen 45 en 56 VWEU (zie naar analogie arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punten 145 en 146 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
64 Daarentegen kan de oplegging van een sanctie aan een particulier op grond van dergelijke bepalingen in een concreet geval al naargelang van de aard en de juridische en praktische strekking van die sanctie de fundamentele vrijheid van verkeer van die particulier beperken, ongeacht of het gaat om het in artikel 45 VWEU neergelegde vrije verkeer van werknemers dan wel om de in artikel 56 VWEU neergelegde vrijheid van dienstverrichting. Dit geldt met name in het geval van een sanctie als de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde tijdelijke verboden om bepaalde beroepsactiviteiten uit te oefenen, die de UEFA en de FIFA, gelet op het aan hen gerichte verzoek om uitbreiding tot het Europese en het wereldwijde niveau, in alle lidstaten toepasselijk kunnen verklaren.
65 Een dergelijke sanctie heeft immers niet alleen potentieel tot gevolg, maar juist tot doel de persoon aan wie zij is opgelegd te verbieden de betrokken beroepsactiviteit en daarmee zijn economische activiteit uit te oefenen, niet alleen in zijn lidstaat van herkomst, maar ook in andere landen, waaronder alle andere lidstaten.
66 Hieruit volgt in casu dat de sancties in de hoofdgedingen van dien aard zijn dat zij het vrije verkeer van de werknemers of de vrijheid van dienstverrichting van de bestuurders aan wie zij zijn opgelegd – al naargelang van de juridische regeling onder dewelke deze bestuurders in andere lidstaten dan de Italiaanse Republiek beroepsactiviteiten kunnen uitoefenen – beperken.
– Bestaan van een mogelijke rechtvaardiging
67 In de derde en laatste plaats zijn maatregelen die niet van de overheid uitgaan volgens vaste rechtspraak toelaatbaar, ook al belemmeren zij de uitoefening een in het VWEU verankerde fundamentele vrijheid van verkeer, indien vaststaat dat, ten eerste, met de vaststelling ervan een legitiem doel van algemeen belang wordt nagestreefd dat verenigbaar is met dat Verdrag en dus niet louter economisch van aard is, en ten tweede, dat zij het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen, wat betekent dat zij geschikt zijn om de verwezenlijking van dat doel te waarborgen en niet verder gaan dan daartoe nodig is. Wat meer bepaald de voorwaarde inzake de geschiktheid van dergelijke maatregelen betreft, zij eraan herinnerd dat zij slechts kunnen worden geacht geschikt te zijn om de verwezenlijking van het betrokken doel te waarborgen wanneer de verwezenlijking ervan op coherente en systematische wijze wordt nagestreefd (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 251, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 95).
68 Net als bij maatregelen van overheidswege staat het aan degene die de betrokken, niet van de overheid uitgaande maatregelen heeft getroffen om te bewijzen dat aan deze twee cumulatieve voorwaarden is voldaan (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 252, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 96).
69 In casu is het dus de taak van de verwijzende rechter om zich, in het licht van de argumenten van partijen en de door hen overgelegde bewijzen, uit te spreken over de vraag of de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde sancties aan die cumulatieve voorwaarden voldoen. Rekening houdend met die argumenten en die bewijzen kan het Hof hem evenwel de volgende aanwijzingen geven.
70 Wat ten eerste het bestaan betreft van een of meerdere legitieme doelstellingen van algemeen belang die verenigbaar zijn met het VWEU, moet worden opgemerkt dat bij de beoordeling daarvan waar nodig rekening moet worden gehouden met de specifieke kenmerken van de sportdiscipline die onder de verantwoordelijkheid valt van de bond waarvan de regelgeving of de handelswijze aan de orde is (zie in die zin arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punten 105 en 106), alsook met de door deze bond nagestreefde doelstellingen zoals deze blijken uit zijn statuten of, in voorkomend geval, uit de specifieke taken die hem door de overheid zijn opgedragen (zie in die zin arrest van 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punten 99 en 100).
71 In casu blijkt uit de uiteenzettingen van de verwijzende rechter dat de sancties in de hoofdgedingen aan de bestuurders, verzoekers in de hoofdgedingen, zijn opgelegd omdat zij inbreuk hadden gemaakt op de beginselen van loyaliteit, billijkheid en eerlijkheid die zij als bestuurders die een beroepsactiviteit uitoefenen in het profvoetbal in acht moeten nemen, door mee te werken aan het opzetten van een systeem van fictieve meerwaarden, meer bepaald door het afleggen of goedkeuren van financiële en boekhoudkundige verklaringen waarin een aantal transfers van spelers als zelfstandige transacties werden voorgesteld terwijl het in werkelijkheid om ruiltransacties ging, met als doel de voor deze transacties geldende internationale boekhoudkundige norm te omzeilen en uiteindelijk grotere resultaten en activa te rapporteren dan de echte resultaten en het werkelijke vermogen van de club die zij bestuurden.
72 In dit verband moet, zoals de advocaat-generaal in de punten 67 en 68 van zijn conclusie in essentie heeft opgemerkt, worden erkend dat regels die beogen door middel van tuchtsancties ervoor te zorgen dat voetbalclubs de voor hen geldende financiële en boekhoudkundige normen daadwerkelijk naleven en dat de door hun bestuurders afgelegde of goedgekeurde financiële en boekhoudkundige verklaringen juist en eerlijk zijn, kunnen worden geacht de legitieme doelstelling van algemeen belang na te streven die erin bestaat het regelmatige verloop van sportcompetities, zoals voetbalcompetities, te waarborgen (zie in die zin arresten van 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punten 100 en 101, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 96).
73 Die competities worden er namelijk onder meer door gekenmerkt dat, hoewel deelname aan die competities voorbehouden is aan ploegen die bepaalde sportresultaten hebben behaald, waarbij die competities zo verlopen dat de ploegen in verschillende fasen tegen elkaar aantreden en elkaar uitschakelen, en dus berusten op de sportieve verdienste, de goede werking, de duurzaamheid en het welslagen ervan afhangen van de handhaving van een sportief en financieel evenwicht en van het behoud van een zekere gelijkheid van kansen tussen de profvoetbalclubs die eraan deelnemen, gelet op de onderlinge afhankelijkheid die hen verbindt (arrest van 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
74 Dit financiële evenwicht, en dus uiteindelijk het sportieve evenwicht en het regelmatige verloop van sportcompetities waaraan het bijdraagt, dreigt te worden vervalst of zelfs te worden verstoord indien bestuurders die een beroepsactiviteit in het voetbal uitoefenen op boekhoudkundig en financieel gebied ongestraft gedragingen als beschreven in de punten 19 en 71 van het onderhavige arrest kunnen stellen. Hetzelfde geldt des te meer wanneer, zoals in het onderhavige geval, dergelijke gedragingen op financieel en boekhoudkundig vlak betrekking hebben op transfers van spelers, dus op verrichtingen die rechtstreeks van invloed zijn op de samenstelling van de ploegen, die een van de essentiële parameters vormt van de competities waarin de profvoetbalclubs het tegen elkaar opnemen (zie in die zin arresten van 21 december 2023, Royal Antwerp Football Club, C‑680/21, EU:C:2023:1010, punt 61, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 33).
75 Wat ten tweede de eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel betreft, moet worden opgemerkt dat de vaststelling van bepalingen op grond waarvan sancties als die in de hoofdgedingen kunnen worden opgelegd, op zich een geschikt middel is om de verwezenlijking van het in punt 72 van het onderhavige arrest genoemde doel te verzekeren.
76 Dat geldt meer bepaald voor de vaststelling van bepalingen op grond waarvan sancties als het tijdelijk verbod op de uitoefening van beroepsactiviteiten binnen de FIGC die kunnen worden opgelegd aan bestuurders als de verzoekers in de hoofdgedingen, die in de regelgeving van het CONI meer specifiek worden omschreven als „tijdelijke schorsing binnen de FIGC, met eventueel verzoek tot uitbreiding tot de [UEFA]”, in geval van gedragingen als die welke in de punten 71 en 74 van het onderhavige arrest zijn genoemd, die in die regelgeving als een „bestuursrechtelijke overtreding” „op economisch en beheersgebied” worden aangemerkt, zoals blijkt uit de punten 12 tot en met 15 van dit arrest.
77 In dit verband staat het aan de verwijzende rechter om na te gaan of de vaststelling van bepalingen op grond waarvan sancties als bedoeld in de twee voorgaande punten van het onderhavige arrest kunnen worden opgelegd, daadwerkelijk ertoe strekt de in punt 72 van dat arrest genoemde doelstelling op coherente en stelselmatige wijze te verwezenlijken. Daartoe dient hij in het bijzonder na te gaan of de verschillende sancties die kunnen worden opgelegd in geval van een dergelijke „bestuursrechtelijke overtreding op economisch en beheersgebied” een coherent en volledig stelsel van middelen vormen waarmee niet alleen een einde kan worden gemaakt aan de verschillende categorieën gedragingen die deze inbreuk kunnen opleveren, zoals het verzuim om documenten over te leggen, de gedeeltelijke overlegging van documenten, de overlegging van ontwijkende of misleidende documenten of de overlegging van vervalste documenten, maar ook herhaling van dergelijke gedragingen kan worden voorkomen.
78 Bovendien staat het aan de verwijzende rechter om na te gaan of de vaststelling van die sancties in elk concreet geval wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 257, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 111).
79 Daarnaast moeten die criteria ook garanderen dat rekening kan worden gehouden met de relevante omstandigheden van elk concreet geval, met name de aard, de duur en de ernst van de geconstateerde inbreuk. Het orgaan dat belast is met de toepassing per geval van die criteria en de vaststelling van de sancties, moet dus over een bepaalde beoordelingsmarge beschikken, waarvan het gebruik zelf effectief door een nationale rechterlijke instantie moet kunnen worden getoetst, op basis van dezelfde criteria en rekening houdend met alle relevante omstandigheden van het concrete geval (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 151, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punten 106 en 111 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
80 Gelet op een en ander dient op de tweede en de derde vraag in de onderhavige gevoegde zaken te worden geantwoord dat de artikelen 45 en 56 VWEU aldus moeten worden uitgelegd dat zij niet in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale sportbond gelet op de eigen rechtsbevoegdheid die daaraan door het nationale recht is toegekend aan bestuurders in de sport een tijdelijk verbod op het uitoefenen van onder de bevoegdheid van deze bond vallende beroepsactiviteiten kan opleggen als sanctie wegens valse financiële en boekhoudkundige verklaringen die deze bestuurders in de sport hebben afgelegd in strijd met de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit die zij krachtens de regeling voor de toepassing waarvan die bond bevoegd is in acht moeten nemen, op voorwaarde dat:
– met de vaststelling van de bepalingen op grond waarvan die bond een dergelijke sanctie kan opleggen een of meerdere legitieme doelstellingen van algemeen belang wordt nagestreefd die verenigbaar zijn met het VWEU en niet louter economisch van aard zijn, en
– deze bepalingen het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen, wat betekent dat zij geschikt zijn om die doelstelling of doelstellingen op coherente en stelselmatige wijze te verwezenlijken, en de vaststelling per geval van de sancties waarin die bepalingen voorzien wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria die garanderen dat rekening kan worden gehouden met alle relevante omstandigheden en die effectief door een rechterlijke instantie kunnen worden getoetst.
Eerste vraag in de zaken C‑424/24 en C‑425/24
81 Met zijn eerste vraag in de onderhavige gevoegde zaken wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of het Unierecht, en meer bepaald artikel 6 VEU en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moeten worden uitgelegd dat zij in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale rechterlijke instantie die, „wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput”, een door een nationale sportbond opgelegde sanctie moet toetsen, slechts de bevoegdheid heeft om schadevergoeding toe te kennen wanneer zij van oordeel is dat deze sanctie onrechtmatig is, en niet om voorlopige maatregelen te gelasten in afwachting van de uitspraak ten gronde noch om die sanctie nietig te verklaren of een einde te maken aan de gevolgen ervan.
82 Vooraf moet worden vastgesteld dat deze vragen om soortgelijke redenen als die welke in de punten 47 tot en met 49 van het onderhavige arrest zijn uiteengezet, niet-ontvankelijk zijn voor zover zij betrekking hebben op artikel 6 VEU. Bijgevolg moet deze vraag enkel worden beantwoord in het licht van alleen artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, dat naar behoren in aanmerking moet worden genomen bij de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea (zie in die zin arresten van 20 april 2021, Repubblika, C‑896/19, EU:C:2021:311, punten 44 en 45, en 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punt 70).
83 Daartoe moet eerst de omvang worden verduidelijkt van de verplichting die krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, op de lidstaten rust om in het algemeen een daadwerkelijke rechtsbescherming van particulieren te waarborgen wanneer een instantie van hun gerechtelijk stelsel in het kader van haar bevoegdheden, in het licht van het Unierecht en in de hoedanigheid van „rechterlijke instantie” in de zin van dat recht, sancties moet toetsen die door sportbonden aan die particulieren zijn opgelegd. Vervolgens moet worden gepreciseerd aan de hand van welke criteria kan worden bepaald welke nationale rechter bevoegd is om die toetsing te verrichten, met name in het specifieke geval waarin die nationale rechter zoals in casu die toetsing moet verrichten „wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput”.
Omvang van de rechterlijke toetsing van door sportbonden aan particulieren opgelegde sancties
84 Volgens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU dienen de lidstaten voor de justitiabelen te voorzien in de nodige rechtsmiddelen om een daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden te verzekeren. Het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming van de rechten die de justitiabelen aan het recht van de Unie ontlenen waarnaar dit artikel verwijst, is een algemeen beginsel van Unierecht dat uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten voortvloeit en dat met name is bevestigd in artikel 47 van het Handvest, luidens hetwelk eenieder wiens door het recht van de Unie gewaarborgde rechten en vrijheden zijn geschonden, recht heeft op een doeltreffende voorziening in rechte, met inachtneming van de in dat artikel gestelde voorwaarden (zie in die zin arresten van 21 december 2021, Randstad Italia, C‑497/20, EU:C:2021:1037, punten 56 en 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 16 oktober 2025, PROFIL-COPY 2002, C‑510/24, EU:C:2025:795, punt 38).
85 Om te beginnen volgt uit de rechtspraak van het Hof dat, op grond van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, particulieren die in het kader van een geding in verband met de uitoefening van een economische activiteit op het grondgebied van de Unie betogen dat een handeling, een maatregel of een gedraging afbreuk doet aan de rechten of de vrijheden die het Unierecht hun verleent, over een rechtsmiddel moeten beschikken dat de mogelijkheid biedt om, ten principale of incidenteel, die handeling, die maatregel of die gedraging aan te vechten krachtens dit recht en een effectieve rechterlijke toetsing in het licht van dat recht te verkrijgen van die handeling, maatregel of gedraging (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 75, 76 en 82 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
86 Gelet op de in de punten 55 en 56 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak moeten particulieren dus met name over een dergelijk rechtsmiddel beschikken wanneer zij in het kader van een geding in verband met de uitoefening van een economische activiteit op het grondgebied van de Unie betogen dat een sanctie die hun door een sportbond is opgelegd afbreuk doet aan een of meerdere van de fundamentele vrijheden van verkeer die het Unierecht hun verleent, bijvoorbeeld, zoals in casu, het in artikel 45 VWEU verankerde vrije verkeer van de werknemers en de in artikel 56 VWEU verankerde vrijheid van dienstverrichting (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 71 en 108).
87 Vervolgens impliceert het vereiste van effectieve rechterlijke toetsing, dat integrerend deel uitmaakt van de daadwerkelijke rechtsbescherming die de lidstaten overeenkomstig artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU op de onder het Unierecht vallende gebieden aan particulieren moeten verzekeren, allereerst dat de nationale rechter bij wie particulieren een door een sportbond opgelegde sanctie kunnen aanvechten in beginsel bevoegd moet zijn om alle juridische en feitelijke kwesties te onderzoeken die relevant zijn voor de beslechting van het bij hem aanhangige geding, indien nodig na onder de voorwaarden van artikel 267 VWEU het Hof te hebben verzocht om een prejudiciële beslissing over alle vragen die betrekking hebben op de uitlegging van het Unierecht of op de geldigheid van een Unierechtelijke handeling (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 75, 77 en 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
88 De bevoegde nationale rechterlijke instantie moet met name de gegrondheid in het licht van het Unierecht kunnen toetsen van, ten eerste, de juridische en feitelijke gronden voor de oplegging van een dergelijke sanctie aan een particulier (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 86 en 101) en, ten tweede, de sanctie als zodanig, zoals volgt uit punt 79 van het onderhavige arrest. Deze laatste toetsing zal, afhankelijk van de voor de bevoegde nationale rechter aangevoerde middelen, mogelijk betrekking moeten hebben op de voorwaarden waaronder die sanctie is opgelegd, alsook op de motivering en de vaststelling ervan.
89 Voorts kan de bevoegde nationale rechter zich er niet toe beperken in voorkomend geval vast te stellen dat het Unierecht is geschonden, maar moet hij in beginsel in het kader van zijn bevoegdheden en overeenkomstig de toepasselijke nationale bepalingen daaraan ook alle nodige rechtsgevolgen kunnen verbinden opdat deze schending niet kan voortduren (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 102 en 103).
90 Met name moet die rechter, wanneer er sprake is van schending van een of meerdere van de fundamentele vrijheden van verkeer waarin het VWEU voorziet, op verzoek van de betrokken particulier niet alleen die schending kunnen vaststellen en vergoeding gelasten van de schade die de particulier daardoor heeft geleden, maar moet hij ook een einde kunnen maken aan de gedraging die deze schending oplevert, of, wanneer het een handeling betreft, die handeling nietig verklaren (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punt 104 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
91 Dit is specifiek het geval wanneer de maatregel die een dergelijke schending van het Unierecht oplevert een sanctie is zoals een aan een particulier opgelegd verbod om beroepsactiviteiten uit te oefenen. In een dergelijk geval is de nietigverklaring van de handeling waarbij deze sanctie wordt ingevoerd, voor zover dit noodzakelijk is om die sanctie uit de rechtsorde te doen verdwijnen en een einde te maken aan de gevolgen ervan, immers noodzakelijk om de daadwerkelijke rechtsbescherming van de betrokken particulier te waarborgen, door ervoor te zorgen dat hij zijn vrijheden, en dus zijn beroepsactiviteiten, opnieuw kan uitoefenen, wat zonder een dergelijke nietigverklaring voor hem onmogelijk zou blijven.
92 Ten slotte moet de bevoegde nationale rechter voorlopige maatregelen kunnen gelasten in afwachting van de te wijzen beslissing ten gronde. Zonder die mogelijkheid zou de volle werking van die beslissing niet kunnen worden verzekerd (zie in die zin arrest van 1 augustus 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, punten 105 en 106 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
93 Het is juist dat het Hof, in een geval waarin de herconfiguratie van een frequentieband overeenkomstig een afgeleide handeling van het Unierecht vóór een bepaalde datum moest plaatsvinden en de nietigverklaring van de door de bevoegde nationale autoriteiten vastgestelde handelingen betreffende de toewijzing van gebruiksrechten voor radiofrequenties deze herconfiguratie mogelijk moesten maken, zowel afbreuk kon doen aan de door de Uniewetgever nagestreefde doelstellingen van algemeen belang als aan de rechten van te goeder trouw handelende derden, heeft geoordeeld dat het Unierecht zich niet verzette tegen een nationale regeling die de gevolgen van door marktdeelnemers ingestelde beroepen tegen dergelijke handelingen beperkte tot de toekenning van een financiële vergoeding, en die voorts de draagwijdte van de voorlopige maatregelen die in afwachting van het onderzoek van dergelijk beroepen konden worden gelast, beperkte tot de betaling van een voorlopig bedrag (arrest van 11 september 2025, Cairo Network e.a., C‑764/23 – C‑766/23, EU:C:2025:691, punten 73‑86).
94 De situatie van personen aan wie door een sportbond een sanctie is opgelegd die afbreuk doet aan de hun door het Unierecht verleende vrijheden van verkeer, is echter geen dergelijk geval. Het door de Italiaanse regering ter terechtzitting aangevoerde argument dat een eventuele nietigverklaring van de aan verzoekers in de hoofdgedingen opgelegde sancties zou kunnen leiden tot de nietigverklaring van de sancties in de vorm van strafpunten in het kader van de nationale voetbalcompetitie die zijn opgelegd aan de voetbalclub waar verzoekers tewerkgesteld waren, en aldus tot een situatie van langdurige onzekerheid over de eindrangschikking van die competitie, kan niet tot een andere conclusie leiden. Dienaangaande volstaat het op te merken dat de vragen in de onderhavige gevoegde zaken uitsluitend betrekking hebben op de situatie van verzoekers, niet op die van de voetbalclub waarbij zij hun activiteiten uitoefenden, noch op de rechtmatigheid van mogelijk aan die club opgelegde sancties.
Aanwijzing van de nationale rechter die bevoegd is voor de toetsing van door sportbonden aan particulieren opgelegde sancties
95 In de eerste plaats moet in herinnering worden gebracht dat de rechterlijke organisatie in de lidstaten – met name de invoering, samenstelling, bevoegdheden en werking van de nationale rechterlijke instanties – weliswaar tot hun eigen bevoegdheid behoort, maar dat de lidstaten bij de uitoefening van deze bevoegdheid de verplichtingen moeten nakomen die voor hen voortvloeien uit het Unierecht en in het bijzonder uit artikel 19 VEU [arresten van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters), C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 44].
96 Zoals in punt 84 van het onderhavige arrest in herinnering is gebracht, bepaalt artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU dat de lidstaten voor de justitiabelen moeten voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het Unierecht vallende gebieden te verzekeren. De lidstaten moeten dus voorzien in een stelsel van beroepsmogelijkheden en procedures dat een daadwerkelijke rechterlijke toetsing op deze gebieden kan verzekeren (arresten van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny, C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 34).
97 Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU geldt ten aanzien van iedere nationale instantie die kan worden aangezocht om als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht te oordelen over vraagstukken die de uitlegging of de toepassing van het Unierecht betreffen en dus behoren tot gebieden die onder dat recht vallen (arresten van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny, C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 36).
98 Volgens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU moet elke lidstaat verzekeren dat alle instanties die als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht geroepen zijn om te oordelen over de toepassing of de uitlegging van dit recht en die dus deel uitmaken van zijn stelsel van beroepsmogelijkheden op de onder dat recht vallende gebieden, voldoen aan alle vereisten die inherent zijn aan daadwerkelijke rechterlijke bescherming [zie in die zin arrest van 22 februari 2022, RS (Gevolgen van de uitspraken van een grondwettelijk hof), C‑430/21, EU:C:2022:99, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 47].
99 Een van deze vereisten is in de eerste plaats het vereiste van onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties, dat onlosmakelijk verbonden is met de taak om recht te spreken en dat behoort tot de kern van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming en het fundamentele recht op een eerlijk proces. Deze rechten zijn van het grootste belang als waarborg voor de bescherming van alle rechten die justitiabelen ontlenen aan het Unierecht en voor het behoud van de in artikel 2 VEU verankerde waarden die de lidstaten gemeen hebben, met name de rechtsstaat [arresten van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters), C‑791/19, EU:C:2021:596, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 49].
100 Dat vereiste van onafhankelijkheid heeft twee aspecten. Het eerste, externe, aspect vereist dat de betrokken instantie haar taken volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd moet zijn tegen inmenging of druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in gevaar zou kunnen brengen en van invloed zou kunnen zijn op hun beslissingen [arresten van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy), C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 121, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 50].
101 Het tweede, interne, aspect sluit aan bij het begrip „onpartijdigheid” en heeft betrekking op het houden van gelijke afstand ten opzichte van de partijen bij het geding en hun respectieve belangen met betrekking tot het voorwerp van het geding. Voor dit aspect is het nodig dat objectiviteit in acht wordt genomen en dat elk belang bij de oplossing van het geschil, buiten de strikte toepassing van de rechtsregel, ontbreekt [arresten van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy), C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 122, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 51].
102 Voor deze waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid zijn regels nodig, onder andere met betrekking tot de samenstelling van het betrokken orgaan, die geschikt moeten zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel erover weg te nemen of dit orgaan zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen [arresten van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy), C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 123, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 52].
103 In dit verband is het van belang dat rechters worden behoed voor inmenging of druk van buitenaf die hun onafhankelijkheid in gevaar zou kunnen brengen. De regels inzake het statuut van rechters en de uitoefening van hun taken moeten het in het bijzonder mogelijk maken om niet alleen elke rechtstreekse beïnvloeding – in de vorm van instructies – maar ook meer indirecte vormen van beïnvloeding die de beslissingen van de betrokken rechters zouden kunnen sturen, uit te sluiten en aldus te voorkomen dat deze rechters niet de indruk wekken onafhankelijk en onpartijdig te zijn, hetgeen het vertrouwen zou kunnen ondermijnen dat de rechterlijke macht in een democratische samenleving en een rechtsstaat bij de justitiabelen moet wekken [arresten van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters), C‑791/19, EU:C:2021:596, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 53].
104 Hoewel het „externe” aspect van de onafhankelijkheid voornamelijk bedoeld is om de onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties ten opzichte van de wetgevende en de uitvoerende macht te bewaren overeenkomstig het beginsel van de scheiding der machten dat kenmerkend is voor de werking van een rechtsstaat, moet dat aspect ook zo worden begrepen dat het beoogt de rechters te beschermen tegen inmenging of druk dan wel directe of eerder indirecte beïnvloeding, bijvoorbeeld met betrekking tot hun benoeming of de behandeling van de bij hen aanhangige zaken, van oorsprong uit andere externe bronnen, bijvoorbeeld, zoals in casu, de sportbonden waarvan de sportgerechten ertoe genoopt kunnen zijn bepaalde handelingen of activiteiten te controleren.
105 Ten tweede vereist artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelet op het onlosmakelijke verband tussen de waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechters en van toegang tot een vooraf bij wet ingesteld gerecht ook het bestaan van een gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld. Die uitdrukking weerspiegelt met name het beginsel van de rechtsstaat en heeft niet alleen betrekking op de rechtsgrondslag voor het bestaan zelf van de betreffende rechterlijke instantie, maar ook op de samenstelling van de rechtsprekende formatie in elke zaak (arrest van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 55 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
106 Met de uitdrukking „vooraf bij wet ingesteld” moet met name worden gewaarborgd dat de rechterlijke organisatie gebaseerd is op een wet en niet wordt overgelaten aan de uitvoerende macht. Bovendien kan de rechterlijke organisatie in landen met gecodificeerd recht evenmin worden overgelaten aan de rechterlijke autoriteiten zelf, hoewel dit niet betekent dat gerechten geen enkele speelruimte hebben bij de uitlegging van de desbetreffende nationale wettelijke regeling (arrest van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 56 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
107 A fortiori kan de rechterlijke organisatie niet worden overgelaten aan beroepsorganisaties, ook al heeft het Hof reeds meermaals geoordeeld dat instanties van beroepsorganisaties „rechterlijke instanties” in de zin van het Unierecht kunnen zijn op voorwaarde dat zij voldoen aan de in de relevante rechtspraak neergelegde vereisten (zie in die zin arresten van 6 oktober 1981, Broekmeulen, 246/80, EU:C:1981:218, punten 3, 4, 9 en 17, en 13 januari 2022, Minister Sprawiedliwości, C‑55/20, EU:C:2022:6, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Om dergelijke beroepsorganisaties of bepaalde daarbij opgerichte instanties als zodanig te kunnen aanmerken, is het dus met name noodzakelijk dat het bestaan, de samenstelling en de organisatie daarvan vooraf bij wet zijn geregeld.
108 Bovendien verwijst het begrip „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” naar het bestaan van een instantie die wordt gekenmerkt door haar rechterlijke functie, die erin bestaat uitspraak te doen over zaken die onder haar bevoegdheid vallen op basis van rechtsregels en na een procedure die op voorgeschreven wijze is gevoerd. Een dergelijke instantie moet dus niet alleen voldoen aan het vereiste van onafhankelijkheid en onpartijdigheid van haar leden, maar ook aan andere voorwaarden, met name het bestaan van waarborgen die worden geboden door de procedure die voor dat gerecht wordt gevoerd (zie in die zin arrest van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 57 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
109 Tot deze garanties behoort het beginsel van hoor en wederhoor, dat integraal deel uitmaakt van het recht op een eerlijk proces en op effectieve rechterlijke bescherming. Dit beginsel houdt met name in dat de partijen op tegenspraak hun standpunt kenbaar kunnen maken over zowel de feitelijke als de juridische aspecten die beslissend zijn voor de uitkomst van de procedure (arrest van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
110 Ten derde moet de betrokken instantie overeenkomstig artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU in staat zijn om een doeltreffend rechterlijk toezicht uit te oefenen op de handelingen of gedragingen waarvan zij in het kader van haar bevoegdheden kennis moet nemen, zoals blijkt uit de punten 87 tot en met 92 van het onderhavige arrest.
111 In de tweede plaats heeft het beginsel van effectieve rechterlijke bescherming, zoals het thans is verankerd in artikel 47 van het Handvest, dat, zoals blijkt uit punt 82 van het onderhavige arrest, naar behoren in aanmerking moet worden genomen bij de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, geen betrekking op een recht op een dubbele aanleg, maar is het voldoende dat er sprake is van toegang tot één enkele rechter (arresten van 28 juli 2011, Samba Diouf, C‑69/10, EU:C:2011:524, punt 69; 17 juli 2014, Sánchez Morcillo en Abril García, C‑169/14, EU:C:2014:2099, punt 36, en 21 december 2023, Scuola europea di Varese, C‑431/22, EU:C:2023:1021, punt 93).
112 Het Unierecht belet de lidstaten derhalve weliswaar niet een rechtspraak in dubbele aanleg in te stellen teneinde de daadwerkelijke rechtsbescherming van particulieren in het algemeen of op een bepaald gebied te verbeteren, maar het verplicht hen daar evenmin toe.
113 Gelet op de in punt 111 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak moet in de derde en laatste plaats worden opgemerkt dat de verwijzende rechter in een situatie als in de hoofdgedingen alleen dan krachtens het Unierecht een doeltreffend rechterlijk toezicht in de zin van de punten 87 tot en met 92 van dit arrest moet kunnen uitoefenen op de sancties die sportbonden aan particulieren kunnen opleggen indien zou blijken dat geen van de instanties die betrokken zijn bij de verschillende „rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak” waarnaar hij in zijn vragen verwijst, voldoet aan de cumulatieve vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, zoals die in de punten 98 tot en met 110 van het onderhavige arrest in herinnering zijn gebracht.
114 Wanneer immers zou blijken dat op zijn minst het sportgerecht dat in laatste aanleg uitspraak doet, aan die cumulatieve vereisten voldoet – dat wil zeggen indien dat gerecht, ten eerste, kan worden aangemerkt als een „rechterlijke instantie” die de vereiste waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid biedt, ten tweede, een rechterlijke instantie is waarvan het bestaan, de samenstelling en de organisatie vooraf bij wet zijn geregeld, ten derde, daadwerkelijk een rechterlijke rol uitoefent, ten vierde, een procedure volgt die de nodige waarborgen biedt, in het bijzonder met betrekking tot de eerbiediging van de rechten van de verdediging en de naleving van het beginsel van hoor en wederhoor, en ten vijfde, in staat is een doeltreffende rechterlijke toetsing uit te oefenen, in voorkomend geval door het Hof krachtens artikel 267 VWEU om een prejudiciële beslissing te verzoeken – dan bestaat er reeds een rechtsmiddel dat particulieren daadwerkelijke rechtsbescherming biedt overeenkomstig artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, zoals de advocaat-generaal in punt 101 van zijn conclusie in essentie heeft opgemerkt.
115 Bijgevolg staat het aan de verwijzende rechter om in het licht van de hiernavolgende aanwijzingen na te gaan of op zijn minst het sportgerecht dat in laatste aanleg uitspraak doet daadwerkelijk aan die cumulatieve vereisten voldoet.
116 Wat ten eerste de vereisten van onafhankelijkheid en onpartijdigheid betreft, moet worden vastgesteld dat de partijen in de hoofdgedingen en sommige van de belanghebbende regeringen deze weliswaar uitvoerig voor het Hof hebben besproken, maar dat de verwijzende rechter deze slechts incidenteel en terloops in zijn verwijzingsbeslissingen heeft vermeld. Bijgevolg heeft de verwijzende rechter het Hof niet voldoende gegevens voorgelegd om hem dienaangaande aanwijzingen te kunnen geven. Het staat dan ook aan deze rechter om in het licht van de in de punten 99 tot en met 104 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak van het Hof na te gaan of al dan niet aan deze vereisten is voldaan.
117 Wat ten tweede het vereiste betreft dat de betrokken instanties vooraf bij wet zijn ingesteld, moet om te beginnen worden vastgesteld dat niet kan worden geoordeeld dat daaraan is voldaan op de enkele grond dat de nationale wettelijke regeling die in de hoofdgedingen aan de orde is, bepaalt dat de betrokken personen „verplicht [zijn] om zich, overeenkomstig de bepalingen van de statuten en reglementen van het [CONI] en de sportfederaties [...],te wenden tot de [sportgerechten]”. Op basis van een dergelijke algemene en globale verwijzing naar de statuten en de reglementen van de betrokken nationale sportbonden kan immers niet worden aangenomen dat naast de rechtsgrondslag voor het bestaan van de betrokken instanties, ook hun samenstelling, organisatie, rechterlijke functie en de waarborgen voor de bij deze instanties te volgen procedure op een zodanige wijze bij wet zijn geregeld dat zij niet aan de discretionaire bevoegdheid van de uitvoerende macht, de rechterlijke macht of, a fortiori, de nationale sportbonden zelf worden overgelaten.
118 Het staat dus aan de verwijzende rechter om na te gaan of deze verschillende elementen zijn geregeld in een andere wet dan de nationale wettelijke regeling waarover hij zich vragen stelt. In dit verband moet worden gepreciseerd dat hoewel een regeling van een nationale sportbond gelet op de oorsprong en de aard ervan op zichzelf geen dergelijke wet vormt, het niet noodzakelijkerwijs uitgesloten is dat zij in bepaalde situaties, zoals in het geval van goedkeuring bij wet, onder passende voorwaarden als zodanig kan worden aangemerkt.
119 Voorts staat het, voor zover aan het in de twee voorgaande punten van het onderhavige arrest genoemde vereiste is voldaan, aan de verwijzende rechter om na te gaan of de betrokken instanties daadwerkelijk een rechterlijke functie vervullen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld een tuchtrechtelijke functie. Mocht dit het geval zijn, dan dient hij bovendien na te gaan of deze functie wordt uitgeoefend in het kader van een procedure die alle in de punten 108 en 109 van het onderhavige arrest genoemde waarborgen biedt.
120 Wat ten derde de rechterlijke toetsing betreft die dergelijke instanties in geval van sancties als die in de hoofdgedingen kunnen verrichten, staat het – bij gebreke van gegevens in de dossiers waarover het Hof beschikt en van aanwijzingen in de verwijzingsbeslissingen – eveneens uitsluitend aan de verwijzende rechter om na te gaan of deze voldoet aan de in de punten 87 tot en met 92 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte vereisten.
121 Gelet op een en ander moet op de eerste vraag in elk van de onderhavige gevoegde zaken worden geantwoord dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het niet in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale rechterlijke instantie die, „wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput”, een door een nationale sportbond opgelegde sanctie moet toetsen, slechts de bevoegdheid heeft om schadevergoeding toe te kennen wanneer zij van oordeel is dat deze sanctie onrechtmatig is, en niet om voorlopige maatregelen te gelasten in afwachting van de uitspraak ten gronde noch om die sanctie nietig te verklaren of een einde te maken aan de gevolgen ervan, indien op zijn minst de instantie van deze „nationale sportrechtspraak” die in laatste aanleg uitspraak doet aan de volgende voorwaarden voldoet:
– zij vormt een „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht en biedt de vereiste waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid;
– zij is vooraf bij wet ingesteld en haar samenstelling en organisatie zijn vooraf bij wet geregeld;
– zij vervult een rechterlijke functie;
– zij volgt een procedure die de nodige waarborgen biedt, in het bijzonder met betrekking tot de eerbiediging van de rechten van de verdediging en de naleving van het beginsel van hoor en wederhoor, en
– zij is in staat is om vooraf een doeltreffende rechterlijke toetsing van die sanctie te verrichten.
Kosten
122 Ten aanzien van de partijen in de hoofdgedingen is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Vijfde kamer) verklaart voor recht:
1) De artikelen 45 en 56 VWEU
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij niet in de weg staan aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale sportbond gelet op de eigen rechtsbevoegdheid die daaraan door het nationale recht is toegekend aan bestuurders in de sport een tijdelijk verbod op het uitoefenen van onder de bevoegdheid van deze bond vallende beroepsactiviteiten kan opleggen als sanctie wegens valse financiële en boekhoudkundige verklaringen die deze bestuurders in de sport hebben afgelegd in strijd met de beginselen van loyaliteit, eerlijkheid en integriteit die zij krachtens de regeling voor de toepassing waarvan die bond bevoegd is in acht moeten nemen, op voorwaarde dat:
– met de vaststelling van de bepalingen op grond waarvan die bond een dergelijke sanctie kan opleggen een of meerdere legitieme doelstellingen van algemeen belang wordt nagestreefd die verenigbaar zijn met het VWEU en niet louter economisch van aard zijn, en
– deze bepalingen het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen, wat betekent dat zij geschikt zijn om die doelstelling of doelstellingen op coherente en stelselmatige wijze te verwezenlijken, en de vaststelling per geval van de sancties waarin die bepalingen voorzien wordt afgebakend door transparante, objectieve, niet-discriminerende en evenredige criteria die garanderen dat rekening kan worden gehouden met alle relevante omstandigheden en die effectief door een rechterlijke instantie kunnen worden getoetst.
2) Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie,
moet aldus worden uitgelegd dat
het niet in de weg staat aan een nationale wettelijke regeling, zoals uitgelegd door de bevoegde nationale rechterlijke instanties, op grond waarvan een nationale rechterlijke instantie die, „wanneer de rechtsmiddelen in de nationale sportrechtspraak zijn uitgeput”, een door een nationale sportbond opgelegde sanctie moet toetsen, slechts de bevoegdheid heeft om schadevergoeding toe te kennen wanneer zij van oordeel is dat deze sanctie onrechtmatig is, en niet om voorlopige maatregelen te gelasten in afwachting van de uitspraak ten gronde noch om die sanctie nietig te verklaren of een einde te maken aan de gevolgen ervan, indien op zijn minst de instantie van deze „nationale sportrechtspraak” die in laatste aanleg uitspraak doet aan de volgende voorwaarden voldoet:
– zij vormt een „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht en biedt de vereiste waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid;
– zij is vooraf bij wet ingesteld en haar samenstelling en organisatie zijn vooraf bij wet geregeld;
– zij vervult een rechterlijke functie;
– zij volgt een procedure die de nodige waarborgen biedt, in het bijzonder met betrekking tot de eerbiediging van de rechten van de verdediging en de naleving van het beginsel van hoor en wederhoor, en
– zij is in staat is om vooraf een doeltreffende rechterlijke toetsing van die sanctie te verrichten.
ondertekeningen
* Procestaal: Italiaans.