<TI><P>Το κοινοτικό νομικό πλαίσιο</P></TI>3Σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 24ης Απριλίου 1972, περί εναρμονίσεως των νομοθεσιών των κρατών μελών των σχετικών με την ασφάλιση της αστικής ευθύνης που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων και με τον έλεγχο της υποχρεώσεως προς ασφάλιση της ευθύνης αυτής (ΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, σ. 136, στο εξής: πρώτη οδηγία):Κάθε κράτος μέλος λαμβάνει (...) όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε η αστική ευθύνη η σχετική με την κυκλοφορία οχημάτων με συνήθη στάθμευση στο έδαφος του να καλύπτεται από ασφάλιση. Η έκταση της καλυπτομένης ευθύνης και οι όροι και συνθήκες της καλύψεως καθορίζονται με βάση τα μέτρα αυτά.
4Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, της δεύτερης οδηγίας ορίζει:1.Η ασφάλιση που αναφέρεται στο άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ καλύπτει υποχρεωτικά τις υλικές ζημίες και τις σωματικές βλάβες.2.Με την επιφύλαξη μεγαλύτερων ποσών εγγύησης, που ενδεχομένως απαιτούνται από τα κράτη μέλη, κάθε κράτος μέλος απαιτεί τα ποσά υποχρεωτικής ασφάλισης να ανέρχονται τουλάχιστο σε:350000 ECU για τις σωματικές βλάβες όταν υπάρχει ένα μόνο θύμα· όταν υπάρχουν περισσότερα θύματα, στο ίδιο ατύχημα, το ποσό αυτό πολλαπλασιάζεται επί τον αριθμό των θυμάτων,
100000 ECU κατά ατύχημα για τις υλικές ζημίες ανεξάρτητα από τον αριθμό των θυμάτων.
Τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν αντί των προηγούμενων ελάχιστων ποσών ένα ελάχιστο ποσό 500000 ECU για τις σωματικές βλάβες, όταν υπάρχουν πολλά θύματα στο ίσιο ατύχημα, ή ένα ελάχιστο συνολικό ποσό 600000 ECU κατά ατύχημα, για σωματικές βλάβες ή [και] υλικές ζημίες, ανεξάρτητα από τον αριθμό των θυμάτων ή τη φύση των ζημιών.
5Το άρθρο 3 της ίδιας οδηγίας προβλέπει:Τα μέλη της οικογενείας του ασφαλισμένου, του οδηγού ή κάθε άλλου προσώπου το οποίο φέρει σε περίπτωση ατυχήματος την αστική ευθύνη η οποία καλύπτεται από την ασφάλιση του άρθρου 1, παράγραφος 1, δεν μπορούν να αποκλειστούν, λόγω του δεσμού συγγενείας, από το δικαίωμα ασφάλιοης για τις σωματικές βλάβες τους.
6Σύμφωνα με το άρθρο 5 της εν λόγω οδηγίας, όπως τροποποιήθηκε με το παράρτημα Ι, μέρος ΙΧ, ΣΤ, υπό τον τίτλο Ασφάλειες, της πράξεως για τους όρους προσχωρήσεως του Βασιλείου της Ισπανίας και της Πορτογαλικής Δημοκρατίας και για τις προσαρμογές των Συνθηκών (ΕΕ 1985, L 302, σ. 23,218, στο εξής: Πράξη Προσχωρήσεως):1.Τακράτη μέλη τροποποιούν τις εθνικές τους διατάξεις για να συμμορφωθούν προς την παρούσα οδηγία το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1987 (...)2.Οι διατάξεις που τροποποιούνται κατ' αυτό τον τρόπο εφαρμόζονται το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1988.3.Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 2:- α)το Βασίλειο της Ισπανίας, η Ελληνική Δημοκρατία και η Πορτογαλική Δημοκρατία διαθέτουν προθεσμία μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 1995 για να αυξήσουν τα ποσά εγγύησης μέχρι τα ποσά που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2. Εάν κάνουν χρήση του δικαιώματος αυτού, τα ποσά εγγύησης πρέπει να φθάνουν τα εξής ποσοστά, σε σχέση με τα ποσά που προβλέπονται στο προαναφερόμενο άρθρο:
ποσοστό μεγαλύτερο από 16 %, το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1988,
ποσοστό 31 %, το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1992·
(...)
7Σύμφωνα με το άρθρο 1, πρώτο εδάφιο, της τρίτης οδηγίας, η ασφάλιση που προβλέπει το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 72/166/ΕΟΚ καλύπτει την ευθύνη για σωματικές βλάβες όλων των επιβατών, πλην του οδηγού, που προκύπτουν από την κυκλοφορία ενός οχήματος.8Η τρίτη οδηγία προβλέπει στο άρθρο 6:1.Τα κράτη μέλη λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθούν με την παρούσα οδηγία το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1992. (...)2.Κατά παρέκκλιση από την παράγραφο 1:η Ελληνική Δημοκρατία, το Βασίλειο της Ισπανίας και η Πορτογαλική Δημοκρατία έχουν προθεσμία έως τις 31 Δεκεμβρίου 1995 για να συμμορφωθούν με τα άρθρα 1 και 2,
(...).
<TI><P>Η διαφορά της κύριας δίκης και το εθνικό νομικό πλαίσιο</P></TI>9Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι, στις 12 Φεβρουαρίου 1995, συνέβη αυτοκινητικό ατύχημα στο οποίο είχε εμπλακεί αυτοκίνητο όχημα ανήκον στον Mendes Ferreira, οδηγούμενο από ένα τέκνο του Mendes Ferreira, στο οποίο όχημα επέβαινε ένα άλλο τέκνο του, ηλικίας 12 ετών, το οποίο τραυματίστηκε θανάσιμα. Ουδέν άλλο όχημα είχε εμπλακεί στο ατύχημα. Στη διάταξη περί παραπομπής διευκρινίζεται ότι ο οδηγός του οχήματος σε ουδέν πταίσμα υπέπεσε.10Με σύμβαση ασφαλίσεως, ο Mendes Ferreira είχε μεταθέσει στη Mundial Confiança την αστική ευθύνη σχετικά με την οδήγηση του εν λόγω οχήματος.11Ο Mendes Ferreira και η σύζυγος του προσέφυγαν στο παραπέμπον δικαστήριο με αίτημα να υποχρεωθεί η Mundial Confiança να τους καταβάλει αποζημίωση προς αποκατάσταση της ζημίας. Η τελευταία αντιτίθεται στο αίτημα αυτό για τον λόγο ότι το ισχύον κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών πορτογαλικό δίκαιο απέκλειε κάθε υποχρέωση αποζημιώσεως.12Συναφώς, από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 504, παράγραφος 2, του πορτογαλικού αστικού κώδικα, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης, προέβλεπε ότι, σε περίπτωση δωρεάν μεταφοράς, ο μεταφορέας έφερε κατά τρόπο γενικό ευθύνη μόνο για τις προκαλούμενες εκ πταίσματός του ζημίες. Η διάταξη αυτή ερμηνεύονταν γενικώς από τα πορτογαλικά δικαστήρια ως έχουσα την έννοια ότι ο δωρεάν μεταφερόμενος επιβάτης έπρεπε να αποδείξει το πταίσμα του οδηγού του οχήματος για να τύχει αποζημιώσεως.13Κατά το παραπέμπον δικαστήριο, για να προσαρμοστεί το εθνικό δίκαιο προς την τρίτη οδηγία και, ειδικότερα, προς το άρθρο 1, το άρθρο 504 του πορτογαλικού αστικού κώδικα τροποποιήθηκε με το νομοθετικό διάταγμα αριθ. 14/96, της 6ης Μαρτίου 1996, το οποίο προβλέπει έκτοτε, στην παράγραφο 3, τη δυνατότητα να συντρέχει αστική ευθύνη επίσης υπέρ των δωρεάν μεταφερομένων επιβατών, περιορίζοντας εντούτοις την ευθύνη αυτή μόνο στις σωματικές βλάβες.14Το παραπέμπον δικαστήριο επισημαίνει επιπλέον ότι, έστω και αν η ισχύουσα κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της κύριας δίκης πορτογαλική νομοθεσία αναγνώριζε, σε περίπτωση ευθύνης λόγω επελεύσεως του ασφαλιστικού κινδύνου, το δικαίωμα αποζημιώσεως του δωρεάν μεταφερόμενου επιβάτη, εντούτοις, σύμφωνα με το άρθρο 508, παράγραφος 1, του πορτογαλικού αστακού κώδικα, το ανώτατο ποσό αποζημιώσεως του θύματος αυτοκινητικού ατυχήματος, ελλείψει οποιουδήποτε πταίσματος του υπευθύνου, αντιστοιχούσε στο διπλάσιο του ποσού για το οποίο είναι αρμόδια τα δευτεροβάθμια πορτογαλικά δικαστήρια. Δεδομένου ότι το ποσό αυτό, το οποίο καθορίστηκε το 1987 και δεν τροποποιήθηκε έκτοτε, ανέρχεται σε 2000000 PTE, το ανώτατο ποσό αποζημιώσεως ελλείψει πταίσματος είναι 4000000 PTE.15Το εν λόγω δικαστήριο διερωτάται αν, λαμβανομένων υπόψη των άρθρων 1, παράγραφος 2, και 5, παράγραφος 3, της δεύτερης οδηγίας, όπως τροποποιήθηκε με την Πράξη Προσχωρήσεως, τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίσουν για την αποζημίωση των θυμάτων ατυχήματος, κατά το οποίο ο υπεύθυνος οδηγός σε ουδέν πταίσμα υπέπεσε, ανώτατα όρια που είναι κατώτερα από τα ελάχιστα όρια του υποχρεωτικώς ασφαλισμένου κεφαλαίου που επιβάλλει η δεύτερη οδηγία. Πράγματι, η δεύτερη οδηγία δεν διακρίνει μεταξύ της αστικής ευθύνης που βασίζεται στο πταίσμα του οδηγού και εκείνης που βασίζεται στην επέλευση του ασφαλιστικού κινδύνου.16Υπό τις συνθήκες αυτές, το Tribunal da Comarca de Setúbal αποφάσισε να αναβάλει την έκδοση οριστικής αποφάσεως και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:- 1)Το άρθρο 3 της οδηγίας 84/5/ΕΟΚ επιβάλλει να καλύπτει η υποχρεωτική ασφάλιση αστικής ευθύνης, που προκύπτει από την κυκλοφορία αυτοκινήτων οχημάτων, τις σωματικές βλάβες που προξενούνται στα μέλη της οικογενείας του ασφαλισμένου ή του οδηγού του οχήματος, ακόμα και όταν αυτά τα μέλη της οικογενείας μεταφέρονται δωρεάν και όταν υφίσταται μόνον αστική ευθύνη λόγω επελεύσεως του ασφαλιστικού κινδύνου, χωρίς να συντρέχει πταίσμα, ή μπορεί ένα κράτος μέλος να αποκλείει σε τέτοιες περιπτώσεις τη χορήγηση οποιασδήποτε αποζημιώσεως;
- 2)Τα ελάχιστα ποσά υποχρεωτικής ασφαλίσεως που καθορίζονται στο άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 84/5 ισχύουν επίοης στις καταστάσεις όπου υφίσταται αστική ευθύνη λόγω επελεύσεως του ασφαλιστικού κινδύνου, χωρίς να συντρέχει πταίσμα, ή ένα κράτος μέλος μπορεί να θεσμοθετήσει υπό την έννοια ότι, όταν δεν συντρέχει πταίσμα του οδηγού του οχήματος από το οποίο προκλήθηκε το ατύχημα, τα ανώτατα όρια της καταβλητέας αποζημιώσεως θα είναι κατώτερα αυτών των ελάχιστων ποσών;
- 3)Το εθνικό δικαστήριο οφείλει να ερμηνεύει το εσωτερικό του δίκαιο κατά τρόπο ώστε να το καθιστά σύμφωνο προς τις διατάξεις μιας οδηγίας, είτε σε περίπτωση πλημμελούς μεταφοράς της οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη είτε σε περίπτωση διατηρήσεως σε ισχύ υφισταμένων κανόνων του εσωτερικού δικαίου;
- 4)Το εθνικό δικαστήριο οφείλει να ερμηνεύει το εσωτερικό του δίκαιο κατά τρόπο ώστε να το καθιστά σύμφωνο προς τις διατάξεις μιας οδηγίας, ακόμη και όταν η ερμηνεία αυτή είναι αντίθετη προς την έννοια και το περιεχόμενο των κανόνων του εσωτερικού του δικαίου όπως αυτοί νοούνται γενικώς, ή όταν τέτοια ερμηνεία είναι σύμφωνη προς τις προθέσεις του εθνικού νομοθέτη ο οποίος, όμως, δεν κατόρθωσε να τις υλοποιήσει στο κείμενο του νόμου;
- 5)Το εθνικό δικαστήριο οφείλει να προβεί σε ερμηνεία σύμφωνη προς τις διατάξεις της κοινοτικής οδηγίας ακόμη και στο πλαίσιο διαφοράς στην οποία εμπλέκονται μόνον ιδιώτες;
- 6)Το εθνικό δικαστήριο οφείλει να προβεί σε ερμηνεία του εσωτερικού του δικαίου σύμφωνη με τις διατάξεις του άρθρου 1 της οδηγίας 90/232/ΕΟΚ, ακόμη και σε περίπτωση ατυχήματος που συνέβη πριν την παρέλευση της προθεσμίας που έχει τεθεί στο οικείο κράτος μέλος για τη μεταφορά του εν λόγω κανόνα στο εσωτερικό του δίκαιο;
- 7)Στην περίπτωση κατά την οποία δεν θα ήταν δυνατή η ερμηνεία του εσωτερικού δικαίου κατά τρόπο ώστε να καταστεί σύμφωνο προς τις διατάξεις μιας οδηγίας, η υπεροχή του κοινοτικού δικαίου υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο να αποκλείσει την εφαρμογή των κανόνων του εσωτερικού δικαίου που δεν είναι συμβατοί προς την οδηγία, ακόμη και όταν πρόκειται για διαφορά στην οποία εμπλέκονται μόνον ιδιώτες;