Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Tweede kamer)
15 oktober 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Rechtsstaat – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Onafhankelijkheid van de rechters – Onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat bij wet is ingesteld – Nationale regels inzake de wijze waarop zaken willekeurig worden toegewezen of hertoegewezen aan de rechters van een rechterlijke instantie – Besluit van het college van een rechterlijke instantie om een deel van de zaken van een rechter op zijn verzoek aan hem te onttrekken – Willekeurige hertoewijzing van deze zaken aan andere rechters van die rechtbank ”
In zaak C‑159/25 [Rowicz] (i),
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in tweede aanleg Warschau, Polen) bij beslissing van 6 februari 2025, ingekomen bij het Hof op 26 februari 2025, in de procedure
B.Ż.,
V. sp. z o.o.
tegen
T. SA,
Ł.W.,
wijst
HET HOF (Tweede kamer),
samengesteld als volgt: K. Jürimäe (rapporteur), kamerpresident, K. Lenaerts, president van het Hof, waarnemend rechter van de Tweede kamer, Z. Csehi, M. Gavalec en F. Schalin, rechters,
advocaat-generaal: D. Spielmann,
griffier: V. Di Bucci,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
– de Poolse regering, vertegenwoordigd door B. Majczyna als gemachtigde,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door K. Herrmann en P. Van Nuffel als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 19 maart 2026,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 2 en artikel 19, lid 1 tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met de artikelen 20 en 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”), en met overweging 61 van verordening (EU) 2024/1689 van het Europees Parlement en de Raad van 13 juni 2024 tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie en tot wijziging van de verordeningen (EG) nr. 300/2008, (EU) nr. 167/2013, (EU) nr. 168/2013, (EU) 2018/858, (EU) 2018/1139 en (EU) 2019/2144, en de richtlijnen 2014/90/EU, (EU) 2016/797 en (EU) 2020/1828 (verordening artificiële intelligentie) (PB L, 2024/1689).
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van twee gedingen tussen, enerzijds, B. Ż. en T. SA en, anderzijds, V. sp. z o.o. en Ł.W. over betalingen in verband met handelstransacties.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
3 Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU luidt:
„De lidstaten voorzien in de nodige rechtsmiddelen om daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren.”
4 In overweging 61 van verordening 2024/1689 staat te lezen:
„Bepaalde AI-systemen die bedoeld zijn voor de rechtsbedeling en democratische processen moeten als systemen met een hoog risico worden geclassificeerd gezien hun mogelijk aanzienlijke effecten op de democratie, de rechtsstaat, de individuele vrijheden en het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op een onpartijdig gerecht. Om de risico’s van potentiële vertekeningen, fouten en ondoorzichtigheid aan te pakken, is het met name passend om AI-systemen met een hoog risico die bedoeld zijn om door of namens een gerechtelijke instantie te worden gebruikt voor de ondersteuning van gerechtelijke autoriteiten bij het onderzoeken en uitleggen van feiten en het recht en bij het toepassen van het recht op een concrete reeks feiten, als systemen met een hoog risico aan te merken. [...] Het gebruik van AI-instrumenten kan de beslissingsbevoegdheid van rechters of de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht ondersteunen, maar mag deze niet vervangen: de uiteindelijke besluitvorming moet een door de mens aangestuurde activiteit blijven. [...]”
5 Overeenkomstig artikel 113, tweede alinea, van die verordening, is deze „van toepassing met ingang van 2 augustus 2026”.
Pools recht
6 Overeenkomstig artikel 41, lid 1, van de ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych (wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 27 juli 2001 (Dz. U. nr. 98, volgnr. 1070), in de versie die van toepassing is op het hoofdgeding (Dz. U. van 2024, volgnr. 334; hierna: „wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties”):
„De minister van Justitie stelt, na raadpleging van de Krajowa Rada Sądownictwa [(nationale raad voor de rechtspraak, Polen)], bij besluit het reglement inzake de organisatie van de [gewone] rechterlijke instanties vast en preciseert daarin:
1) de interne organisatie en de werking van de rechterlijke instanties;
2) de gedetailleerde regels voor de toewijzing van zaken, met inbegrip van:
a) de wijze van loting van zaken;
b) de regels voor de samenstelling van de rechtsprekende formaties met meerdere rechters,
c) (geschrapt),
d) de regels voor de vaststelling van een verlaagde coëfficiënt voor de toewijzing van zaken wegens de uitgeoefende functies en gerechtvaardigde afwezigheden, en de gronden voor het tijdelijk opschorten van zaken,
e) de voorwaarden voor deelname aan de toewijzing van bepaalde categorieën van zaken die enkel door de betrokken afdeling worden behandeld,
[...]
– rekening houdend met de beginselen van efficiëntie, redelijkheid, zuinigheid en snelheid en met de noodzaak te waarborgen dat de aan de rechterlijke instanties opgedragen taken naar behoren worden uitgevoerd en dat de taken van rechters, rechters in opleiding en gerechtsambtenaren gelijkelijk en objectief worden verdeeld, dat meerdere rechters een vergelijkbare kans krijgen om deel uit te maken van een rechtsprekende formatie, en dat IT-oplossingen worden gebruikt voor de willekeurige toewijzing van zaken en, bij gebreke daarvan, andere oplossingen voor de willekeurige toewijzing van zaken.”
7 Artikel 47a, leden 1 en 2, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties bepaalt:
„1. Zaken worden binnen verschillende categorieën op willekeurige wijze toegewezen aan rechters en rechters in opleiding, tenzij de zaak aan een dienstdoende rechter moet worden toegewezen.
2. Zaken worden binnen verschillende categorieën gelijkelijk toegewezen, tenzij het aandeel in de toewijzing is verlaagd vanwege de uitgeoefende functie, wegens deelname aan de toewijzing van zaken uit een andere categorie of om andere bij wet bepaalde redenen.”
8 Artikel 47b van deze wet luidt:
„1. De samenstelling van een rechterlijke instantie kan slechts worden gewijzigd wanneer het onmogelijk is om de betreffende zaak te behandelen in de samenstelling die de rechterlijke instantie tot dan toe heeft gehad of wanneer de behandeling van een zaak blijvend wordt belemmerd. Het bepaalde in artikel 47a is van overeenkomstige toepassing.
[...]
4. De verandering van standplaats van een rechter, zijn detachering bij een andere rechterlijke instantie of de beëindiging van een detachering vormen geen beletsel voor de vaststelling van [procedurehandelingen] in de aan de standplaats of de huidige plaats van ambtsuitoefening toegewezen zaken totdat die zaken zijn afgesloten.
5. Het college van de rechterlijke instantie waar de nieuwe standplaats of plaats van detachering van de rechter onder valt, kan zaken op diens verzoek of ambtshalve geheel of gedeeltelijk aan deze rechter onttrekken, met name wegens de afstand tussen deze rechterlijke instantie en de nieuwe standplaats of plaats van detachering van deze rechter en naargelang van de voortgang van de aanhangige zaken. Alvorens een besluit vast te stellen raadpleegt het college van de rechterlijke instantie de presidenten van de bevoegde rechterlijke instanties.
6. Het bepaalde in de leden 4 en 5 is van overeenkomstige toepassing in geval van overplaatsing naar een andere kamer van dezelfde rechterlijke instantie en in geval van benoeming als rechter bij een hogere rechterlijke instantie.”
9 § 2, punt 16, van de rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (besluit van de minister van Justitie houdende het reglement inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties) van 18 juni 2019 (Dz. U. van 2024, volgnr. 867) bevat de volgende definitie:
„[System Losowego Przydziału Spraw (systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken; hierna: „SLPS”)] – een IT-systeem voor de willekeurige toewijzing van gerechtelijke zaken en taken door middel van een toevalsgenerator”.
Hoofdgeding en prejudiciële vraag
10 Op 13 en 14 juni 2024 zijn bij de griffie van de Sąd Okręgowy w Warszawie (rechter in tweede aanleg Warschau, Polen) twee hogere beroepen (hierna: „hogere beroepen in het hoofdgeding”) ingesteld tegen uitspraken in eerste aanleg in geschillen over betalingsverzoeken in verband met handelstransacties in de zin van richtlijn 2011/7/EU van het Europees Parlement en de Raad van 16 februari 2011 betreffende bestrijding van betalingsachterstand bij handelstransacties (PB 2011, L 48, blz. 1).
11 Op 17 en 18 juni 2024 heeft het SLPS, een IT-systeem dat is gebaseerd op een toevalsgenerator, rechter JD willekeurig aangewezen om uitspraak te doen over die hogere beroepen. Zij maakte op dat moment deel uit van de drieëntwintigste kamer van deze rechterlijke instantie.
12 Vervolgens is rechter JD overgeplaatst naar een andere kamer van die rechterlijke instantie.
13 Bij besluit van het college van de Sąd Okręgowy w Warszawie werden aan rechter JD, na haar overplaatsing en op haar verzoek, vanaf 30 oktober 2024 honderd zaken onttrokken die haar in de loop van 2024 als rechter van de drieëntwintigste kamer van die rechterlijke instantie waren toegewezen. In dat besluit, dat niet gemotiveerd was, heeft dit college voorts andere zaken aangeduid die rechter JD moest afsluiten.
14 Naar aanleiding van een besluit van 10 januari 2025 van de president van de drieëntwintigste kamer van de Sąd Okręgowy w Warszawie werden die honderd zaken op 13 januari 2025 via het SLPS willekeurig hertoegewezen aan nieuwe rechter-rapporteurs. Bij de willekeurige hertoewijzing van die zaken door middel van dit systeem waren zeventien rechters van die kamer betrokken. Rechter Aneta Łazarska kreeg 56 zaken toegewezen, waaronder de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen. De overige rechters kregen daarentegen een beperkter aantal zaken of helemaal geen zaken toegewezen.
15 De president van de Sąd Okręgowy w Warszawie heeft het bezwaar van rechter Łazarskategen die toewijzing afgewezen.
16 Rechter Łazarskamoet de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen behandelen als enige rechter van de Sąd Okręgowy w Warszawie, de verwijzende rechter. Zij betwijfelt of de hertoewijzing van deze twee zaken in het licht van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, rechtmatig is en of de aldus gevormde formatie met een alleensprekende rechter een onafhankelijk en onpartijdig gerecht is dat vooraf bij wet is ingesteld. Deze rechter is van oordeel dat het voor de naleving van de waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke macht van essentieel belang is dat zaken binnen een rechterlijke instantie worden toegewezen na een transparant proces dat gebaseerd is op objectieve criteria en dat niet onderhevig is aan invloed.
17 In de eerste plaats benadrukt de verwijzende rechter dat artikel 47a, lid 1, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties het beginsel van de onveranderlijkheid van rechtsprekende formaties vaststelt. Van dit beginsel kan slechts worden afgeweken in de wettelijk omschreven gevallen, te weten – overeenkomstig artikel 47b, lid 1, van deze wet – wanneer het onmogelijk is om de betreffende zaak te behandelen in de samenstelling die de rechterlijke instantie tot dan toe heeft gehad of wanneer de behandeling van een zaak blijvend wordt belemmerd. Geen van deze hypothesen is echter op de hertoewijzing van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen van toepassing. In het bijzonder, gelet op artikel 47b, leden 4 tot en met 6, van die wet, rechtvaardigt het feit dat een rechter aan een andere kamer binnen dezelfde rechterlijke instantie wordt toegewezen, niet dat de samenstelling van de rechtsprekende formatie wordt gewijzigd.
18 In de tweede plaats heeft de verwijzende rechter twijfels over de willekeurige toewijzing van zaken via het SLPS.
19 Ten eerste heeft het SLPS sinds de invoering ervan tot fouten geleid. In de eerste jaren waarin dit systeem werd gebruikt, en met name in 2018, zijn er talrijke systemische fouten aan het licht gekomen. Daarnaast hebben de gebruikers van dat systeem ook fouten gemaakt.
20 Ten tweede is de broncode van het SLPS niet openbaar, ook al worden de activiteiten in verband met het ontwerp, de exploitatie en de werking van dit systeem als openbaar beschouwd. Alleen het toepassingsalgoritme en de lotingsverslagen van dit systeem zijn openbaar. Het feit dat de broncode niet openbaar is, doet twijfels rijzen over de daadwerkelijke onpartijdigheid van dit systeem.
21 Ten derde vallen de specifieke regels voor de manier waarop zaken aan rechters worden toegewezen onder de discretionaire bevoegdheid van de minister van Justitie.
22 Ten vierde kan de willekeurige toewijzing van zaken door het SLPS geen gelijke verdeling van de werklast over de rechters garanderen, wat de behandeling van zaken kan vertragen. De willekeurige toewijzing kan zelfs de onafhankelijkheid van een rechter in gevaar brengen wanneer deze onder tijdsdruk „snelle processen” voert en zaken zo snel mogelijk afhandelt in plaats van te proberen tot billijke beslissingen te komen.
23 De verwijzende rechter komt tot de slotsom dat het ingevoerde systeem door zijn complexiteit en gebrek aan transparantie gevoelig is voor manipulatie, waardoor het risico ontstaat dat rechtsprekende formaties willekeurig worden samengesteld.
24 Wat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen betreft, voegt deze rechter daaraan toe dat, anders dan volgt uit het arrest van 14 november 2024, S. (Wijziging van de samenstelling van de rechtsprekende formatie) (C‑197/23, EU:C:2024:956), de beslissing van het college van de Sąd Okręgowy w Warszawie niet vatbaar is voor rechterlijke toetsing. Omdat tegen deze beslissing geen rechtsmiddel openstaat, is toetsing van de regel voor de toewijzing van zaken uitgesloten, wat leidt tot nietigheid van de door de verwijzende rechter gevoerde procedure.
25 In die omstandigheden heeft de Sąd Okręgowy w Warszawie de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„Kan een gewone rechterlijke instantie in laatste aanleg van een lidstaat, waarvan een rechter voor de behandeling van een zaak is aangewezen door een toevalsgenerator, op grond van een lotingsverslag en op basis van een voorafgaand besluit van het Kolegium (college) van de genoemde rechterlijke instantie, in het licht van artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, [VEU], gelezen in samenhang met de artikelen 20 en 47 van het [Handvest] en overweging 61 van verordening [2024/1689], worden aangemerkt als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld en dat er zorg voor draagt dat zaken zonder onnodige vertraging en op niet-discriminerende wijze worden behandeld en dat aan de partijen in de procedure een daadwerkelijke rechtsbescherming wordt geboden, wanneer:
– een orgaan van de gerechtelijke administratie, namelijk het college van Sądu Okręgowego, de vorige rechter-rapporteur op willekeurige wijze en in strijd met de nationale regelgeving inzake de toewijzing van zaken heeft ontheven van zijn verplichting om de aan hem toegewezen zaken af te doen, hoewel niet was voldaan aan de nationale wettelijke criteria voor een dergelijke ontheffing, en in strijd met het beginsel dat rechtsprekende formaties slechts kunnen worden gewijzigd wanneer zij een zaak niet in hun huidige samenstelling kunnen behandelen of wanneer de behandeling van de zaak in die samenstelling blijvend wordt belemmerd;
– een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van [het SLPS], dat is ontwikkeld door een vertegenwoordiger van de minister van Justitie, en bij deze aanwijzing de regels worden toegepast voor de willekeurige toewijzing van zaken bij de rechterlijke instanties, die zijn vastgesteld bij een rechtshandeling die de rang heeft van een besluit van voornoemde minister [...], zodat inbreuk is gemaakt op het recht op een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld,
– een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van [het SLPS], zonder dat kennis kan worden genomen van de werking van de broncode van het daarbij gebruikte algoritme en zonder dat deze werking kan worden getoetst, in een situatie waarin slechts informatie over deze applicatie beschikbaar is op de website van de Biuletyn Informacji Publicznej (bulletin voor publieke informatie), terwijl het systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken gevoelig is voor fouten en manipulatie, wat in strijd is met het recht van partijen op een eerlijk proces,
– een nieuwe rechter wordt aangewezen met behulp van [het SLPS] dat is ontwikkeld door een vertegenwoordiger van de minister van Justitie, en bij deze aanwijzing de regels worden toegepast voor de willekeurige toewijzing van zaken bij de rechterlijke instanties, die zijn vastgesteld bij een rechtshandeling die de rang heeft van een besluit van voornoemde minister [...], zodat inbreuk is gemaakt op het recht van partijen op de behandeling van hun zaak zonder onnodige vertraging, gelet op het feit dat het SLPS geen waarborgen biedt voor een evenwichtige belasting van de rechters, wat inbreuk maakt op de beginselen van niet-discriminerende behandeling van de partijen en gelijkheid voor de wet,
– de rechter aldus uitspraak moet doen in het kader van een nietige procedure, gelet op het feit dat de samenstelling van [deze] rechterlijke instantie in strijd is met de rechtsregels en dat aan de partijen in de procedure geen daadwerkelijke rechtsbescherming wordt geboden, en de rechter naar nationaal recht geen doeltreffende voorziening in rechte kan instellen tegen een schriftelijk besluit van een bestuursorgaan van [die] rechterlijke instantie tot toewijzing van een zaak en tot vaststelling van de samenstelling van [deze] rechterlijke instantie, gelet op het feit dat er geen rechtsmiddel bestaat dat de rechter in staat stelt tegen een dergelijk besluit beroep in te stellen bij een onpartijdig en onafhankelijk gerecht in het kader van een procedure die voldoet aan de vereisten van artikel 47 van het [Handvest]?”
Beantwoording van de prejudiciële vraag
Opmerkingen vooraf
26 Uit de formulering van de prejudiciële vraag blijkt dat de verwijzende rechter duidelijkheid wenst te verkrijgen over de uitlegging van artikel 2 en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, de artikelen 20 en 47 van het Handvest en overweging 61 van verordening 2024/1689.
27 Wat in de eerste plaats de verwijzing naar artikel 20 van het Handvest over het gelijkheidsbeginsel betreft, geeft de verwijzende rechter geen concrete redenen aan waarom hij het Hof om uitlegging van deze bepaling verzoekt. Hij merkt in dit verband enkel op dat het SLPS geen evenwichtige verdeling van de werklast onder alle rechters kan verzekeren.
28 Wat in de tweede plaats de verwijzing naar overweging 61 van verordening 2024/1689 betreft, volstaat het vast te stellen dat deze verordening overeenkomstig artikel 113, tweede alinea, ervan pas vanaf 2 augustus 2026 van toepassing is. Aangezien de zaken betreffende de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen evenwel op 13 januari 2025 zijn hertoegewezen, is die verordening dus niet relevant voor de beoordeling van de vraag of deze zaken moeten worden hertoegewezen.
29 Wat in de derde plaats het verzoek om uitlegging van artikel 2 VEU betreft, zij eraan herinnerd dat artikel 19 VEU de in artikel 2 VEU verankerde waarde van de rechtsstaat concretiseert, zodat dit artikel 2 niet specifiek hoeft te worden uitgelegd.
30 Volgens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU staat het immers aan de nationale rechterlijke instanties en het Hof om te waarborgen dat het Unierecht in alle lidstaten ten volle wordt toegepast en dat de justitiabelen de rechtsbescherming genieten die zij aan dat recht ontlenen [arresten van 2 maart 2021, A.B. e.a. (Benoeming van de rechters bij de Sąd Najwyższy – Beroep), C‑824/18, EU:C:2021:153, punt 108, en 16 november 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim e.a., C‑748/19-C‑754/19, EU:C:2021:931, punt 59].
31 In dit verband staat het volgens die bepaling aan de lidstaten om te voorzien in een stelsel van rechtsmiddelen en procedures om de justitiabele daadwerkelijke rechtsbescherming op de onder het recht van de Unie vallende gebieden te verzekeren.
32 Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU ziet op „de onder het recht van de Unie vallende gebieden”, ongeacht de situatie waarin de lidstaten dit recht ten uitvoer brengen in de zin van artikel 51, lid 1, van het Handvest (zie in die zin arresten van 27 februari 2018, Associação Sindical dos Juízes Portugueses, C‑64/16, EU:C:2018:117, punt 29, en 16 november 2021, Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim e.a., C‑748/19- C‑754/19, EU:C:2021:931, punt 62).
33 Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU geldt met name ten aanzien van iedere nationale instantie die kan worden aangezocht om als rechter te oordelen over vraagstukken die de uitlegging of de toepassing van het Unierecht betreffen en dus behoren tot gebieden die onder dat recht vallen (arresten van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny, C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 36).
34 Dit geldt voor de verwijzende rechter. Hij kan immers worden verzocht te oordelen over vraagstukken die verband houden met de toepassing of de uitlegging van het Unierecht, en maakt als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht deel uit van het Poolse stelsel van beroepsmogelijkheden op de „onder het recht van de Unie vallende gebieden” in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, zodat hij moet voldoen aan de vereisten van daadwerkelijke rechtsbescherming (zie naar analogie arrest van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
35 In de vierde en laatste plaats moet eraan worden herinnerd dat, aangezien de verwijzende rechter in zijn vraag ook naar artikel 47 van het Handvest heeft verwezen, de bepalingen van het Handvest overeenkomstig artikel 51, lid 1, ervan tot de lidstaten zijn gericht wanneer zij het recht van de Unie ten uitvoer brengen. Laatstgenoemde bepaling bevestigt de vaste rechtspraak volgens welke de in de rechtsorde van de Unie gewaarborgde grondrechten toepassing kunnen vinden in alle situaties die door het Unierecht worden beheerst, maar niet daarbuiten [arresten van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy), C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 78 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 31].
36 In casu geeft de verwijzende rechter aan dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen gericht zijn tegen vonnissen in eerste aanleg die zijn gewezen in gedingen over betalingsverzoeken in verband met handelstransacties in de zin van richtlijn 2011/7, zonder evenwel nader te preciseren of de partijen bij die gedingen zich hebben beroepen op uit deze richtlijn voortvloeiende rechten en verplichtingen.
37 In die omstandigheden en gezien de elementen waarover het Hof beschikt en onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter, lijkt artikel 47 van het Handvest niet van toepassing te zijn op het hoofdgeding.
38 Aangezien artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU alle lidstaten verplicht om te voorzien in de nodige rechtsmiddelen om op de onder het Unierecht vallende gebieden een daadwerkelijke rechtsbescherming in de zin van met name artikel 47 van het Handvest te verzekeren, dient laatstgenoemde bepaling evenwel naar behoren in aanmerking te worden genomen bij de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU [arrest van 22 februari 2022, RS (Gevolgen van de uitspraken van een grondwettelijk hof), C‑430/21, EU:C:2022:99, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
39 In die omstandigheden moet uitspraak worden gedaan over de uitlegging van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest.
Ten gronde
40 Met zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat een rechtsprekende formatie van een nationale rechterlijke instantie waaraan zaken willekeurig door middel van een IT-systeem zijn toegewezen nadat de rechter die aanvankelijk met die zaken was belast, op eigen verzoek is ontheven van de verplichting om die zaken af te doen, kan worden beschouwd als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, ook al beschikt die rechter niet over rechtsmiddelen waarmee hij die hertoewijzing specifiek kan betwisten.
41 In dit verband moet worden benadrukt dat, voor zover het Handvest rechten bevat die corresponderen met die welke zijn gegarandeerd door het Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), ondertekend te Rome op 4 november 1950, artikel 52, lid 3, van het Handvest beoogt te zorgen voor de nodige samenhang tussen de in het Handvest vervatte rechten en de daarmee corresponderende, door het EVRM gewaarborgde rechten, zonder de autonomie van het Unierecht aan te tasten. Volgens de toelichtingen bij het Handvest van de grondrechten (PB 2007, C 303, blz. 17) correspondeert artikel 47, tweede alinea, van het Handvest met artikel 6, lid 1, EVRM. Derhalve dient het Hof erop toe te zien dat de uitlegging die het in de bij hem aanhangige zaak geeft, zodanig is dat het daardoor geboden beschermingsniveau niet in strijd komt met het niveau dat wordt geboden door artikel 6, lid 1, EVRM, zoals uitgelegd door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) [arresten van 11 juli 2024, Hann-Invest e.a., C‑554/21, C‑622/21 en C‑727/21, EU:C:2024:594, punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 64].
42 In het licht van deze verduidelijking moet er in de eerste plaats aan worden herinnerd dat elke lidstaat krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, moet verzekeren dat de instanties die als „rechterlijke instantie” in de zin van het Unierecht geroepen zijn om te oordelen over de toepassing of de uitlegging van dit recht en die dus deel uitmaken van zijn stelsel van beroepsmogelijkheden op de onder het Unierecht vallende gebieden, voldoen aan de vereisten van daadwerkelijke rechtsbescherming en inzonderheid aan het vereiste van onafhankelijkheid (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 73 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43 Dit vereiste van onafhankelijkheid van rechterlijke instanties, dat onlosmakelijk verbonden is met de taak van de rechter, behoort tot de kern van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming en het grondrecht op een eerlijk proces, die van het grootste belang zijn als waarborg voor de bescherming van alle door de justitiabelen aan het Unierecht ontleende rechten en tevens voor het behoud van de in artikel 2 VEU verankerde waarden die de lidstaten gemeen hebben en met name die van de rechtsstaat (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 74 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
44 Dit vereiste van onafhankelijkheid heeft twee aspecten. Het eerste, externe, aspect vereist dat de betrokken instantie haar taken volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd is tegen inmenging of druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in gevaar zou kunnen brengen en van invloed zou kunnen zijn op hun beslissingen. Het tweede, interne, aspect sluit aan bij het begrip „onpartijdigheid” en heeft betrekking op het houden van gelijke afstand ten opzichte van de partijen bij het geding en hun respectieve belangen met betrekking tot het voorwerp van het geding. Voor dit aspect is het nodig dat objectiviteit in acht wordt genomen en dat elk belang bij de oplossing van het geschil, buiten de strikte toepassing van de rechtsregel, ontbreekt (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
45 Hoewel het „externe” aspect van de onafhankelijkheid voornamelijk bedoeld is om de onafhankelijkheid van de rechterlijke instanties ten opzichte van de wetgevende en de uitvoerende macht te bewaren overeenkomstig het beginsel van de scheiding der machten dat kenmerkend is voor de werking van een rechtsstaat, beoogt dat aspect ook de rechters te beschermen tegen ongepaste beïnvloeding vanuit de betrokken rechterlijke instantie (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 76 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
46 Er moet ook worden onderstreept dat de uitoefening van de rechtsprekende taak niet alleen vrij moet zijn van elke rechtstreekse beïnvloeding, in de vorm van instructies, maar ook van meer indirecte vormen van beïnvloeding die rechterlijke beslissingen zouden kunnen sturen [arresten van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 69 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 77].
47 Voor deze waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid zijn regels nodig, onder andere met betrekking tot de samenstelling van het betrokken orgaan, die geschikt moeten zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel weg te nemen over de vraag of dit orgaan zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 78 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48 Zoals het Hof overigens in punt 71 van het arrest van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter) (C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143), heeft aangegeven, heeft ook het EHRM benadrukt dat het fundamentele belang van met name rechterlijke onafhankelijkheid en rechtszekerheid voor de rechtsstaat een bijzondere duidelijkheid van de in elk geval toegepaste regels en duidelijke waarborgen vereist om te zorgen voor objectiviteit en transparantie en bovenal om elke schijn van willekeur bij de toewijzing van specifieke zaken aan rechters te vermijden (EHRM, 5 oktober 2010, DMD GROUP, a.s. tegen Slowakije, CE:ECHR:2010:1005JUD001933403, § 66).
49 In de tweede plaats vereist artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU ook een gerecht „dat vooraf bij wet is ingesteld”, gelet op het onlosmakelijke verband tussen de toegang tot een dergelijk gerecht en de waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters [arresten van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 72 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 79].
50 De – tevens in artikel 47, tweede alinea, van het Handvest opgenomen – verwijzing naar een „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld”, is met name een afspiegeling van het beginsel van de rechtsstaat en heeft niet alleen betrekking op de rechtsgrondslag voor het bestaan van dat gerecht zelf, maar ook op de samenstelling van de rechtsprekende formatie in elke zaak en op alle overige nationaalrechtelijke bepalingen waarvan de niet-inachtneming meebrengt dat de deelname van een of meerdere rechters aan de behandeling van de zaak onrechtmatig is. De regels voor de toewijzing en de hertoewijzing van zaken maken dus deel uit van het begrip gerecht dat „vooraf bij wet is ingesteld” [zie in die zin arrest van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punten 73 en 74 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
51 Bijgevolg vereist artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU in dit verband ook dat de regels die de samenstelling van rechtsprekende formaties beheersen, elke ongerechtvaardigde inmenging uitsluiten in het besluitvormingsproces in een bepaalde zaak van personen die geen deel uitmaken van de met die zaak belaste rechtsprekende formatie en voor wie de partijen hun argumenten niet hebben kunnen aanvoeren (arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 81 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
52 De vraag van de verwijzende rechter moet in het licht van deze overwegingen worden beantwoord. Die rechter vraagt zich met name af of de hertoewijzing van een zaak aan een rechtsprekende formatie verenigbaar is met de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, zoals uiteengezet in de punten 41 tot en met 51 van het onderhavige arrest, wanneer die hertoewijzing ten eerste plaatsvindt nadat de zaak aan de aanvankelijk aangewezen rechter is onttrokken, ten tweede via een systeem voor willekeurige toewijzing verloopt en ten derde de betrokken rechter niet tegen die hertoewijzing kan opkomen.
Onttrekking van een deel van de zaken aan een rechter
53 Volgens de rechtspraak van het Hof moet de rechtsprekende formatie waaraan een zaak is hertoegewezen, ervan afzien van die zaak kennis te nemen wanneer de zaak aan de rechtsprekende formatie waaraan zij aanvankelijk was toegewezen, is onttrokken in omstandigheden die onverenigbaar zijn met de vereisten die in de punten 41 tot en met 51 van het onderhavige arrest in herinnering zijn gebracht [zie in die zin arrest van 13 juli 2023, YP e.a. (Opheffing van de immuniteit en schorsing van een rechter), C‑615/20 en C‑671/20, EU:C:2023:562, punten 76 en 77 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
54 Wat meer bepaald de onttrekking van zaken aan een rechter betreft, heeft het Hof geoordeeld dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU aldus moet worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een nationale regeling op grond waarvan een orgaan van een nationale rechterlijke instantie een gedeelte van of alle zaken die aan een rechter van die rechterlijke instantie zijn toegewezen, kan onttrekken, zonder dat die regeling voorziet in criteria die dit orgaan bij het nemen van een dergelijk onttrekkingsbesluit moeten leiden of de verplichting oplegt om dat besluit te motiveren [zie in die zin arrest van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 86].
55 Om te voorkomen dat ruimte wordt gelaten voor willekeur die het gevolg zou kunnen zijn van een niet-transparante procedure en afbreuk zou kunnen doen aan de beginselen van onafhankelijkheid en onafzetbaarheid van rechters, is het namelijk van belang dat de nationale regels inzake de onttrekking van zaken voorzien in duidelijk omschreven objectieve criteria op grond waarvan zaken aan een rechter kunnen worden onttrokken, alsook in de verplichting om de onttrekkingsbesluiten te motiveren, met name wanneer de betrokken rechter niet met de onttrekking instemt, teneinde te waarborgen dat de onafhankelijkheid van de rechters niet in gevaar wordt gebracht door ongepaste externe invloeden [arrest van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 85].
56 Onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties blijkt in casu dat artikel 47b, lid 1, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties bepaalt dat de samenstelling van een rechterlijke instantie mag worden gewijzigd wanneer „de behandeling van een zaak blijvend wordt belemmerd”. Overeenkomstig artikel 47b, lid 6, kan het college van de betrokken rechterlijke instantie een zaak aan een rechter onttrekken, op diens verzoek of ambtshalve, wanneer die rechter naar een andere kamer van die instantie wordt overgeplaatst.
57 In dit verband heeft het Hof in punt 77 van het arrest van 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter) (C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143), geoordeeld dat een nationale regeling als artikel 47b, leden 1 en 4 tot en met 6, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties geen nauwkeurige en objectieve criteria bevat voor de mogelijkheid om een of meer zaken aan een rechter te onttrekken, en het college van de betrokken rechterlijke instantie de mogelijkheid biedt om zaken zonder gemotiveerde beslissing aan een rechter te onttrekken.
58 Het Hof heeft deze beoordeling echter verricht in het kader van een zaak waarin de aan de betrokken rechter toegekende zaken zonder diens instemming aan hem waren onttrokken, nadat die rechter – eveneens zonder zijn instemming – was overgeplaatst naar een andere afdeling van de rechterlijke instantie waartoe hij behoorde.
59 Uit de aan het Hof overgelegde stukken blijkt evenwel dat in casu een deel van de zaken aan rechter JD is onttrokken bij een besluit dat op haar eigen verzoek is vastgesteld. Onder voorbehoud van verificatie door de verwijzende rechter lijkt een dergelijke onttrekking op verzoek van de betrokken rechter te vallen onder de in artikel 47b, lid 6, van de wet inzake de organisatie van de gewone rechterlijke instanties bedoelde gevallen, zoals de Europese Commissie in haar schriftelijke opmerkingen heeft aangegeven.
60 Bovendien blijkt uit de toelichting van de verwijzende rechter dat deze onttrekking heeft plaatsgevonden nadat rechter JD binnen de rechterlijke instantie waartoe zij behoorde, was overgeplaatst. Uit die toelichtingen blijkt geenszins dat JD niet met haar overplaatsing instemde of dat die willekeurig was, noch dat zij haar verzoek om onttrekking had ingediend onder invloed van externe factoren die haar onafhankelijkheid in gevaar konden brengen.
61 Onder voorbehoud van de door de verwijzende rechter te verrichten verificaties, moet derhalve worden aangenomen dat, voor zover rechter JD hier zelf vrijwillig om heeft verzocht, een dergelijke onttrekking bij de justitiabelen geen gerechtvaardigde twijfel over haar onafhankelijkheid kan doen rijzen. Daaraan moet worden toegevoegd dat, aangezien de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen niet aan rechter JD lijken te zijn onttrokken in omstandigheden die indruisen tegen de in de punten 41 tot en met 51 van onderhavige zaak genoemde vereisten, niet kan worden geoordeeld dat op grond van de in punt 53 hierboven aangehaalde rechtspraak, de rechtsprekende formatie waaraan deze zaken zijn hertoegewezen, moet afzien van kennisneming van deze zaken.
62 De gedeeltelijke onttrekking aan een rechter van een of meer van zijn zaken kan immers geen afbreuk doen aan zijn onafhankelijkheid wanneer die onttrekking op zijn verzoek gebeurt en er geen aanwijzingen zijn dat de betrokken rechter niet uit vrije wil om deze onttrekking heeft verzocht.
Hertoewijzing van zaken via een systeem voor willekeurige toewijzing
63 Volgens de rechtspraak van het Hof is een systeem voor de toewijzing van zaken binnen nationale rechterlijke instanties dat is gebaseerd op het beginsel van willekeurige selectie van de rechtsprekende formatie, met bepaalde uitzonderingen, op zich niet van dien aard dat het de rechtsprekende formaties blootstelt aan ongepaste invloed in de zin van de in de punten 45 en 46 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak (zie in die zin arrest van 27 februari 2025, Sinalov, C‑16/24, EU:C:2025:116, punt 51).
64 In het licht van de in de punten 41 tot en met 51 van het onderhavige arrest aangehaalde rechtspraak, moet hierbij echter worden vermeld dat de werking van een dergelijk systeem moet berusten op transparante, objectieve en vooraf bekende regels, zodat elk arbitrair gebruik van het systeem en elke ongepaste inmenging in het besluitvormingsproces in een bepaalde zaak door personen die geen deel uitmaken van de rechtsprekende formatie kan worden voorkomen.
65 Aangezien het enkel aan de verwijzende rechter staat om de feiten en de toepassing en uitlegging van het nationale recht in het kader van een in artikel 267 VWEU bedoelde procedure definitief te beoordelen, komt het die rechter toe om definitief vast te stellen of de werking van het SLPS, in het bijzonder in het kader van de hertoewijzing van de in het hoofgeding aan de orde zijnde hogere beroepen, in overeenstemming is met de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU. Volgens vaste rechtspraak kan het Hof evenwel op grond van de gegevens van het dossier waarover het beschikt de verwijzende rechter de elementen met betrekking tot de uitlegging van het Unierecht verschaffen die voor deze rechter hiertoe van waarde kunnen zijn [arresten van 6 oktober 2021, W.Ż. (Kamer voor bijzondere controle en publieke zaken van de Sąd Najwyższy – Benoeming), C‑487/19, EU:C:2021:798, punt 133, en 13 juli 2023, YP e.a. (Opheffing van immuniteit en schorsing van een rechter), C‑615/20 en C‑671/20, EU:C:2023:562, punt 66].
66 In dit verband blijkt uit het verzoek om een prejudiciële beslissing dat de verwijzende rechter twijfelt aan de verenigbaarheid van het SLPS met deze vereisten om vier redenen, die in essentie verband houden met, ten eerste, het gebrek aan transparantie van dit systeem, ten tweede, de rol van de minister van Justitie bij de vaststelling van de regels voor de werking van dat systeem, ten derde, de fouten die de toepassing ervan heeft kunnen veroorzaken en, ten vierde, de onevenwichtige werklast die het systeem voor de rechters oplevert.
67 Ten eerste moet worden geoordeeld dat met name aan die vereisten, en in het bijzonder de in punt 64 van het onderhavige arrest aangehaalde vereisten, is voldaan wanneer de werking van het systeem voor willekeurige toewijzing van zaken berust op vooraf vastgestelde en openbare parameters, wordt beheerst door transparante voorschriften die de wijze en criteria voor de toewijzing en hertoewijzing van zaken vastleggen en het ontwerp van dat systeem – met name via een volledig geautomatiseerde loting – voorkomt dat zaken aan een willekeurig gekozen rechter worden toegewezen en, ten slotte, de lotingsverslagen openbaar zijn. Dergelijke elementen vormen namelijk passende waarborgen om elke schijn van willekeur bij de toewijzing of hertoewijzing van specifieke zaken aan rechters te voorkomen en om te beletten dat personen die geen deel uitmaken van de met een bepaalde zaak belaste rechtsprekende formatie, zich ongerechtvaardigd inmengen in het besluitvormingsproces in die zaak.
68 Uit de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt, blijkt dat de werking van het SLPS wordt beheerst door een regeling die de wijze en criteria voor de toewijzing en hertoewijzing van zaken aan rechters vaststelt. Bovendien vindt de loting automatisch plaats. Ten slotte worden zowel het volledige algoritme van dit systeem als de lotingsverslagen gepubliceerd. In deze context volstaat de enkele omstandigheid dat de broncode van het systeem – die in een programmeertaal de instructies weergeeft waaruit dat systeem is opgebouwd – niet openbaar is, niet om een risico op beïnvloeding te doen ontstaan dat de rechterlijke beslissingen kan sturen of tot een willekeurige manipulatie van de toewijzing en hertoewijzing van zaken kan leiden. Integendeel, zoals de Poolse regering in haar schriftelijke opmerkingen heeft betoogd, zou het openbaar maken van de broncode van het SLPS een cyberaanval op dit systeem kunnen vergemakkelijken.
69 Ten tweede moet, wat betreft de twijfels over de rol van de minister van Justitie bij de vaststelling van de werkingsregels van het SLPS eraan worden herinnerd dat er, zoals volgt uit de punten 47 en 51 van het onderhavige arrest, voor de waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid, alsmede het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht”, regels nodig zijn, onder andere met betrekking tot de samenstelling van de rechtsprekende formaties, die geschikt moeten zijn om bij de justitiabelen elke legitieme twijfel weg te nemen over de vraag of de instantie zich niet laat beïnvloeden door externe factoren en onpartijdig is ten opzichte van de met elkaar strijdende belangen.
70 In dit verband moet, in overeenstemming met het voor de werking van een rechtsstaat kenmerkende beginsel van de scheiding der machten, met name worden gewaarborgd dat de rechterlijke macht onafhankelijk is ten opzichte van de wetgevende en de uitvoerende macht [arresten van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy), C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 124, en 24 maart 2026, Rzecznik Praw Obywatelskich (Wraking van een gewone rechter), C‑521/21, EU:C:2026:242, punt 72].
71 Zo heeft volgens vaste rechtspraak het vereiste van een „vooraf bij wet ingesteld gerecht” in de zin van het Unierecht tot doel te voorkomen dat de rechterlijke organisatie wordt overgelaten aan de uitvoerende macht, alsmede ervoor te zorgen dat deze aangelegenheid wordt geregeld bij een wet die door de wetgevende macht is vastgesteld in overeenstemming met de regels voor de uitoefening van haar bevoegdheid [zie in die zin arresten van 26 maart 2020, Heroverweging Simpson/Raad en HG/Commissie, C‑542/18 RX-II en C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232, punt 73 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 24 maart 2026, Rzecznik Praw Obywatelskich (Wraking van een gewone rechter), C‑521/21, EU:C:2026:242, punt 73].
72 Aan dit vereiste is voldaan wanneer de minister van Justitie op basis van een delegatie van regelgevende bevoegdheid – zoals de delegatie die is vastgelegd in artikel 41 van de wet betreffende de organisatie van de gewone rechterlijke instanties – bevoegd is om algemene regels inzake de toewijzing van zaken vast te stellen en de algemene parameters te bepalen voor de werking van een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken, zoals het SLPS. Bovendien kan de vaststelling door deze minister van dergelijke algemene regels als zodanig geen twijfel doen rijzen over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters.
73 Ten derde heeft het Hof geoordeeld dat een fout bij de toepassing van de regels voor de toewijzing van zaken niet noodzakelijkerwijs impliceert dat er sprake is van een invloed die de rechterlijke beslissingen kan sturen, of van een willekeurige manipulatie van de toewijzingen (zie in die zin arrest van 27 februari 2025, Sinalov, C‑16/24, EU:C:2025:116, punt 51). In deze context volstaat de enkele omstandigheid waarop de verwijzende rechter wijst, namelijk dat de werking van een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken mogelijk door fouten is aangetast, op zichzelf niet om te wijzen op ongepaste inmenging in het besluitvormingsproces in specifieke zaken op een later tijdstip. Dit geldt des te meer omdat, zoals de Poolse regering in haar schriftelijke opmerkingen aanvoert, de door de verwijzende rechter aangevoerde kritiek op de werking van het SLPS louter op het verleden betrekking lijkt te hebben. De genoemde gebreken hebben zich namelijk allemaal in 2018 voorgedaan.
74 Wat ten vierde de omstandigheid betreft dat een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken kan leiden tot een ongelijke verdeling van de werklast tussen de rechters van de rechterlijke instantie, moet worden opgemerkt dat de verwijzende rechter in essentie verwijst naar het aantal zaken dat aan de verschillende rechters is toegewezen. Een loutere ongelijke verdeling van het aantal toegewezen zaken, die gerechtvaardigd kan zijn op grond van de goede rechtsbedeling, leidt evenwel niet noodzakelijkerwijs tot een ongelijke verdeling van de werklast.
75 In elk geval volstaat de omstandigheid dat een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken kan leiden tot een ongelijke verdeling van de werklast tussen de rechters van een rechterlijke instantie, niet om een risico te doen ontstaan op ongepaste inmenging in het besluitvormingsproces in een bepaalde zaak of op controle over de inhoud van de rechterlijke beslissingen.
Rechterlijke toetsing van de hertoewijzing van zaken
76 Wat de rechterlijke toetsing van het gebruik van een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken betreft, moet eraan worden herinnerd dat het voor het vertrouwen van de justitiabelen in de rechterlijke instanties van een democratische samenleving noodzakelijk is dat er een mogelijkheid bestaat om na te gaan of de waarborgen die zijn verbonden aan het begrip „een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” in acht zijn genomen [zie in die zin arresten van 8 mei 2024, Asociaţia „Forumul Judecătorilor din România” (Verenigingen van magistraten), C‑53/23, EU:C:2024:388, punt 55, en 27 februari 2025, Sinalov, C‑16/24, EU:C:2025:116, punt 53].
77 Derhalve moet de naleving van de regels van nationaal recht inzake de toewijzing en hertoewijzing van zaken, in voorkomend geval door middel van een systeem voor de willekeurige toewijzing van zaken, door een rechter kunnen worden getoetst op verzoek van een partij, of ambtshalve in het geval van ernstige twijfel, teneinde vast te stellen of de rechtsprekende formatie waaraan een gegeven zaak is toegewezen of hertoegewezen, een onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht vormt [zie in die zin arresten van 14 november 2024, S. (Wijziging van de samenstelling van de rechtsprekende formatie), C‑197/23, EU:C:2024:956, punten 65 en 67, en 27 februari 2025, Sinalov, C‑16/24, EU:C:2025:116, punten 54 en 55].
78 Voor zover de aangezochte nationale rechterlijke instantie in staat is de regelmatigheid van haar samenstelling te toetsen teneinde uitspraak te doen in de bij haar aanhangige zaak, is het dus daartoe niet noodzakelijk te voorzien in een afzonderlijke voorziening in rechte ten behoeve van de bij deze hertoewijzing betrokken rechter (zie naar analogie arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a., C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 99).
79 In casu illustreren de zaken die betrekking hebben op de in het hoofdgeding aan de orde zijnde hogere beroepen juist dat de verwijzende rechter de regelmatigheid van zijn samenstelling kan toetsen teneinde uitspraak te doen over die hogere beroepen.
80 Gelet op een en ander moet op de prejudiciële vraag worden geantwoord dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat een rechtsprekende formatie van een nationale rechterlijke instantie waaraan zaken willekeurig door middel van een IT-systeem zijn toegewezen nadat de rechter die aanvankelijk met die zaken was belast, op eigen verzoek is ontheven van de verplichting om die zaken af te doen, kan worden beschouwd als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, ook al beschikt die rechter niet over rechtsmiddelen waarmee hij die hertoewijzing specifiek kan betwisten.
Kosten
81 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Tweede kamer) verklaart voor recht:
Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie,
moet aldus worden uitgelegd dat
een rechtsprekende formatie van een nationale rechterlijke instantie waaraan zaken willekeurig door middel van een IT-systeem zijn toegewezen nadat de rechter die aanvankelijk met die zaken was belast, op eigen verzoek is ontheven van de verplichting om die zaken af te doen, kan worden beschouwd als een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, ook al beschikt die rechter niet over rechtsmiddelen waarmee hij die hertoewijzing specifiek kan betwisten.
ondertekeningen
* Procestaal: Pools.
i Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.