Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
MANUELA CAMPOSA SÁNCHEZA-BORDONY
przedstawiona w dniu 17 września 2026 r.(1)
Sprawa C‑556/25
Haluška s. r. o.
przeciwko
Okresný úrad Ružomberok, katastrálny odbor
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższy sąd administracyjny Republiki Słowackiej, Słowacja)]
Odesłanie prejudycjalne – Energia – Procedury udzielania zezwoleń na małe wytwarzanie energii wodnej – Wyłączenie małych wytwórców z przewidzianej w prawie krajowym możliwości złożenia wniosku o wpis służebności ustawowych do rejestru katastralnego – Stosowanie prawa Unii w krajowym porządku prawnym – Zakaz dyskryminacji
1. Wytwórcy energii elektrycznej mogą, co do zasady, korzystać w Słowacji ze służebności ustawowej(2) na gruntach osób trzecich, jeżeli posiadają oni, zgodnie z ustawą krajową transponującą dyrektywę (UE) 2019/944(3), zezwolenie na prowadzenie działalności.
2. Wydaje się jednak, że owa ustawa pozbawia tej możliwości małych wytwórców energii elektrycznej. Przedmiotem postępowania prejudycjalnego jest zbadanie, czy wyłączenie to jest zgodne z prawem Unii.
3. W szczególności, zwrócono się do Trybunału Sprawiedliwości o dokonanie wykładni art. 8 dyrektywy 2019/944, a także określenie jego związku z ogólną zasadą niedyskryminacji, o której mowa w art. 9 tej dyrektywy.
I. Ramy prawne
A. Prawo Unii. Dyrektywa 2019/944
4. Artykuł 3 („Konkurencyjne, ukierunkowane na potrzeby konsumenta, elastyczne i działające na zasadzie niedyskryminacji rynki energii elektrycznej”) stanowi:
„[…]
4. Państwa członkowskie zapewniają jednakowe warunki funkcjonowania przedsiębiorstw energetycznych, obejmujące przejrzyste, proporcjonalne i wolne od dyskryminacji przepisy, opłaty i zasady traktowania, w szczególności w odniesieniu do odpowiedzialności za bilansowanie, dostępu do rynków hurtowych, dostępu do danych, procesu zmiany dostawcy przez odbiorcę oraz systemów rozliczeń, a w stosownych przypadkach udzielania koncesji.
[…]”.
5. Zgodnie z art. 8 („Procedura udzielania zezwoleń na nowe zdolności”):
„1. W odniesieniu do budowy nowych zdolności wytwórczych państwa członkowskie przyjmują procedurę udzielania zezwoleń, która opiera się na obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminacyjnych kryteriach.
[…]
3. Państwa członkowskie zapewniają istnienie specjalnych, uproszczonych i usprawnionych procedur udzielania zezwoleń na małe wytwarzanie zdecentralizowane lub rozproszone, które uwzględniają ich ograniczoną wielkość i potencjalne oddziaływanie.
Państwa członkowskie mogą określić wytyczne dotyczące tej szczególnej procedury udzielania zezwoleń. Organy regulacyjne lub inne właściwe organy krajowe, w tym organy planowania, dokonują przeglądu tych wytycznych i mogą zalecać wprowadzenie w nich zmian.
[…]”.
6. Artykuł 9 („Obowiązki użyteczności publicznej”) stanowi:
„1. Bez uszczerbku dla ust. 2 państwa członkowskie, na podstawie swojej struktury organizacyjnej i z należytym uwzględnieniem zasady pomocniczości, zapewniają, aby przedsiębiorstwa energetyczne działały zgodnie z zasadami niniejszej dyrektywy, co ma na celu stworzenie konkurencyjnego, bezpiecznego i zrównoważonego pod względem środowiskowym rynku energii elektrycznej, oraz nie dyskryminują tych przedsiębiorstw w odniesieniu do ich praw lub obowiązków.
[…]”.
7. Artykuł 8 ust. 1, art. 8 ust. 2 lit. a)–i) oraz lit. k), a także art. 8 ust. 3 i 4, zgodnie z art. 73, mają zastosowanie od dnia 1 stycznia 2021 r.
B. Prawo krajowe
1. Ustawa o energetyce(4)
8. Paragraf 6 reguluje kwestię uprawnień do prowadzenia „działalności w przemyśle energetycznym” w następujący sposób:
– zgodnie z ust. 1 działalność w przemyśle energetycznym można prowadzić wyłącznie na podstawie zezwolenia lub potwierdzenia spełnienia obowiązku zgłoszenia i zgodnie z nimi;
– zgodnie z ust. 2, z wyłączeniem rodzajów działalności wskazanych w ust. 4, zezwolenie jest wymagane między innymi na wytwarzanie, przesył, dystrybucję i dostawę energii elektrycznej;
– zgodnie z ust. 4 lit. a) zezwolenie nie jest wymagane na wytwarzanie i dostawę energii elektrycznej za pomocą urządzeń do wytwarzania energii elektrycznej o łącznej mocy zainstalowanej do 1 MW włącznie;
– zgodnie z ust. 5 osoby prowadzące działalność, która nie wymaga zezwolenia na podstawie ust. 4, podlegają obowiązkowi zgłoszenia, zgodnie z którym są zobowiązane w terminie 30 dni zgłosić organowi rozpoczęcie, zakończenie lub zmianę tej działalności. Potwierdzenie spełnienia obowiązku zgłoszenia, wydane przez urząd, stanowi dokument uprawniający do prowadzenia działalności.
9. Paragraf 11 ust. 1 stanowi:
„Posiadacz zezwolenia […] może w koniecznym zakresie i w interesie publicznym,
a) wchodzić na grunty osób trzecich oraz do obiektów i urządzeń osób trzecich w zakresie niezbędnym i w sposób niezbędny do prowadzenia działalności objętej zezwoleniem,
[…]
f) posadawiać na gruntach osób trzecich, poza zabudowanym terenem gminy, linie i urządzenia elektroenergetyczne sieci przesyłowej i dystrybucyjnej […],
g) prowadzić na nieruchomościach osób trzecich dozwolone działania przy urządzeniach elektroenergetycznych […] niezbędne w celu zapewnienia funkcjonowania instalacji lub sieci, na budowę których uzyskano pozwolenie […]”(5).
10. Paragraf 11 ust. 8 stanowi:
„Zobowiązania wynikające z uprawnień określonych w ust. 1 stanowią służebności związane z własnością nieruchomości. Posiadacz zezwolenia jest uprawniony do złożenia wniosku o wpis do katastru nieruchomości”.
2. Przepisy prawa dotyczące służebności i katastru nieruchomości
11. Sąd odsyłający przytacza przepisy prawa krajowego dotyczące służebności i katastru nieruchomości. Zgodnie z tymi przepisami służebności powstają na podstawie umowy zawartej na piśmie, decyzji właściwego organu lub przepisu prawa. W celu nabycia prawa związanego ze służebnością konieczne jest dokonanie wpisu do katastru nieruchomości.
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
12. Z postanowienia odsyłającego, uzupełnionego o dodatkowe informacje przedstawione przez rząd słowacki, wynikają następujące okoliczności faktyczne:
– spółka Haluška s.r.o., zwana dalej „Haluška”, wytwarza energię wodną za pomocą małej instalacji, której moc wynosi 0,0975 MW;
– wprawdzie instalacja działa od 1993 r. i została „przebudowana” w 2009 r., jednak Haluška rozpoczęła zarządzanie nią w dniu 15 października 2014 r., kiedy to stała się jej właścicielem(6);
– w październiku 2014 r. Haluška zgłosiła rozpoczęcie działalności zgodnie z uproszczoną procedurą, o której mowa w § 6 ust. 4 i 5 ustawy o energetyce(7);
– w dniu 6 grudnia 2021 r. Haluška złożyła do Okresný úrad Ružomberok, katastrálny odbor (urzędu rejonowego w Ružomberku, wydziału katastralnego, Słowacja; zwanego dalej „urzędem katastralnym”) wniosek o wpis do katastru służebności ustawowej na nieruchomościach należących do osób trzecich, zgodnie z § 11 ust. 1 i 6 ustawy o energetyce;
– w dniu 4 lutego 2022 r. urząd katastralny odrzucił wniosek, podnosząc, że służebność może zostać wpisana wyłącznie na rzecz posiadacza „zezwolenia” udzielonego na podstawie § 6 ust. 2 ustawy o energetyce, nie zaś na rzecz przedsiębiorstwa podlegającego „obowiązkowi zgłoszenia”, o którym mowa w ust. 4 tego paragrafu;
– Haluška zaskarżyła decyzję urzędu katastralnego do Správny súd v Banskej Bystrici (sądu administracyjnego w Bańskiej Bystrzycy, Słowacja). Podniosła, że wykładnia § 11 ust. 1 ustawy o energetyce, której dokonał urząd katastralny, jest sprzeczna z prawem Unii, ponieważ faworyzuje dużych wytwórców, zakłóca konkurencję i utrudnia małym wytwórcom dostęp do rynku energii elektrycznej.
13. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, podnosząc, że:
– art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 sam w sobie nie wymaga, aby „małemu wytwórcy” energii elektrycznej przyznawać uprawnienia o takim samym zakresie jak te przyznane „dużemu wytwórcy”;
– wykładnia § 11 ust. 1 i 8 ustawy o energetyce zastosowana przez urząd katastralny jest prawidłowa. Gdyby dopuszczono możliwość ustanowienia służebności ustawowych również na rzecz małych wytwórców, liczba gruntów obciążonych służebnościami znacznie by wzrosła, co stanowiłoby istotną ingerencję w prawo własności osób trzecich;
– zastrzeżenie na rzecz posiadacza „zezwolenia” służebności ustawowych, o których mowa w § 11 ust. 1 i 8 ustawy o energetyce, nie stanowi ograniczenia prowadzenia działalności gospodarczej, ponieważ mały wytwórca energii elektrycznej może wystąpić o ustanowienie służebności dobrowolnej zgodnie ze słowackim kodeksem cywilnym lub, w przypadku gdy umowa nie zostanie zawarta, dochodzić swoich praw na drodze sądowej.
14. Haluška zaskarżyła wyrok sądu pierwszej instancji do Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższego sądu administracyjnego Republiki Słowackiej, Słowacja), który przedstawił Trybunałowi Sprawiedliwości następujące pytania prejudycjalne:
„1) Czy uregulowania krajowe, na mocy których ustawodawca krajowy automatycznie wykluczył małych wytwórców energii elektrycznej prowadzących działalność w oparciu o uproszczoną procedurę na podstawie art. 8 ust. 3 dyrektywy [2019/944] z dostępu do przysługujących na mocy prawa krajowego uprawnień w zakresie służebności, które ułatwiają prowadzenie działalności gospodarczej w obszarze energii, i przyznał je wszystkim pozostałym wytwórcom energii elektrycznej, wchodzą w zakres stosowania prawa Unii w świetle art. 194 ust. 1 lit. a) [TFUE], art. 8 ust. 1 i 3 oraz art. 9 ust. 1 tej dyrektywy?
2) W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy art. 8 ust. 1 i 3 w związku z art. 9 ust. 1 dyrektywy [2019/944] należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, w których ustawodawca krajowy automatycznie wykluczył małych wytwórców energii elektrycznej prowadzących działalność w oparciu o uproszczoną procedurę zgodnie z art. 8 ust. 3 tej dyrektywy z dostępu do przysługujących na mocy prawa krajowego uprawnień w zakresie służebności, które ułatwiają prowadzenie działalności gospodarczej w obszarze energii, i przyznał je wszystkim pozostałym wytwórcom energii elektrycznej?”.
III. Postępowanie przed Trybunałem Sprawiedliwości
15. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony do Trybunału Sprawiedliwości w dniu 19 sierpnia 2025 r.
16. Uwagi na piśmie przedstawiły Haluška, rząd słowacki i Komisja Europejska.
17. W rozprawie, która została przeprowadzona w dniu 10 czerwca 2026 r., wzięły udział rząd słowacki i Komisja.
IV. Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
18. Rząd słowacki stoi na stanowisku, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym jest niedopuszczalny, ponieważ opiera się on na niepełnym opisie okoliczności faktycznych oraz na nieprawidłowym przedstawieniu krajowych ram prawnych. Uważa on ponadto, że będąca przedmiotem wniosku wykładnia prawa Unii nie ma związku ze stanem faktycznym ani z przedmiotem sporu.
19. W szczególności twierdzi on, że pytania mają charakter hipotetyczny, ponieważ przedmiotem sporu jest ustanowienie służebności, którą prawo krajowe zastrzega, „z materialnego punktu widzenia”, dla posiadacza zezwolenia na dystrybucję energii, a nie dla wytwórców energii (niezależnie od ich wielkości), takich jak Haluška.
20. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem(8):
– sąd krajowy jest jedynym sądem właściwym do ustalenia, na własną odpowiedzialność, stanu faktycznego i prawnego, w którym osadzone są przedstawione pytania, a weryfikowanie jego prawidłowości nie należy do Trybunału Sprawiedliwości;
– pytania prejudycjalne korzystają z domniemania znaczenia dla sprawy, a Trybunał Sprawiedliwości może powstrzymać się od wydania orzeczenia jedynie wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wnioskowano, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub przedmiotem sporu przed sądem krajowym, bądź gdy problem jest natury hipotetycznej.
21. Nie można uwzględnić zarzutu rządu słowackiego w zakresie, w jakim dotyczy on rozbieżności w opisie stanu faktycznego i prawa krajowego, ponieważ ich ustalenie należy wyłącznie do sądu odsyłającego, a Trybunał Sprawiedliwości zobowiązany jest je uwzględnić.
22. W odniesieniu do zarzucanych braków wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający faktycznie:
– nie wskazał zakresu robót, które miały zostać wykonane na gruntach osób trzecich objętych służebnością, której wpis do rejestru katastralnego został odrzucony. Wydaje się, że przedstawił pytania prejudycjalne w sposób ogólny w odniesieniu do wszystkich uprawnień wymienionych w § 11 ustawy o energetyce(9), które mają zróżnicowaną naturę, co sprawia, że owe pytania mają nieco nieprecyzyjny charakter;
– przywołując zasadę niedyskryminacji, nie wskazuje, jaki cel miałoby osiągnąć słowackie ustawodawstwo poprzez uniemożliwienie małym wytwórcom korzystania ze służebności ustawowych. Określenie tego celu mogłoby okazać się niezbędne dla dokonania oceny, czy nierówne traktowanie jest niezgodne z prawem Unii.
23. Jednakże owe braki w przedstawieniu stanu faktycznego i prawnego(10) albo nie mają decydującego znaczenia (w szczególności brak dotyczący określenia konkretnego przedmiotu spornej służebności), albo można je było wyjaśnić w postępowaniu pisemnym i podczas rozprawy.
24. Ponadto analiza stanowiska rządu słowackiego w przedmiocie braku zastosowania w niniejszej sprawie art. 8 dyrektywy 2019/944 ratione materiae musi zostać dokonana przy dokonywaniu wykładni tego przepisu, a nie w ramach dokonywania oceny dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.
25. Podobnie należy sprzeciwić się stanowisku rządu słowackiego w przedmiocie § 11 ust. 1 ustawy o energetyce (w którym mowa o służebnościach ustawowych). Sąd odsyłający, jako jedyny właściwy do dokonania wykładni prawa krajowego, uważa, że zgodnie z tym przepisem wszyscy wytwórcy mogą korzystać ze służebności ustawowych, a w przeciwnym razie należy zbadać niezgodność tego przepisu z art. 9 dyrektywy 2019/944. Nie chodzi zatem o pytanie hipotetyczne, lecz bezpośrednio związane z istotą sporu(11).
26. W związku z tym Trybunał Sprawiedliwości dysponuje informacjami niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi sądowi odsyłającemu, którego pytania prejudycjalne należy uznać za dopuszczalne.
V. W przedmiocie istoty sprawy
27. Sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy zgodne z prawem Unii jest uregulowanie krajowe, które zgodnie z jego wykładnią i stosowaniem w Słowacji:
– nie zezwala na wpis do rejestru katastralnego służebności ustawowej na gruntach osób trzecich na rzecz małych wytwórców energii, którzy korzystają ze „specjalnej” procedury przewidzianej w art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944;
– zastrzega możliwość dokonania tego wpisu na rzecz posiadaczy zezwoleń wydanych zgodnie ze „zwykłą” procedurą przewidzianą w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2019/944.
A. Pierwsze pytanie prejudycjalne
28. W pierwszym pytaniu sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy sporne uregulowanie krajowe wchodzi „w zakres stosowania prawa Unii w świetle art. 194 ust. 1 lit. a) [TFUE], art. 8 ust. 1 i 3 oraz art. 9 ust. 1 [dyrektywy 2019/944]”.
29. Artykuł 194 TFUE stanowi przepis prawa pierwotnego, na podstawie którego przyjęto dyrektywę 2019/944. Dyrektywa ta stanowi jeden ze „środk[ów] niezbędn[ych] do osiągnięcia celów, o których mowa w ust. 1”, wskazanych w art. 194 ust. 2 TFUE.
30. Dyrektywa 2019/944 wprowadza minimalną harmonizację w zakresie organizacji i funkcjonowania sektora elektroenergetycznego w Unii. Ustanawia ona między innymi przepisy dotyczące „otwartego dostępu do zintegrowanego rynku”(12), lecz nie reguluje bezpośrednio uprawnienia (przyznanego przez prawo słowackie posiadaczom „zezwolenia”) do żądania wpisania w rejestrze katastralnym służebności ustawowych dotyczących nieruchomości należących do osób trzecich.
31. Możliwość skorzystania ze służebności ustawowej jest jednym ze środków, które „ułatwiają prowadzenie działalności gospodarczej w obszarze energii”. Wywiera zatem wpływ na „organizacj[ę] i funkcjonowani[e] unijnego sektora elektroenergetycznego”. O ile państwa członkowskie są uprawnione do ustalenia przesłanek regulujących, kto i w jaki sposób może korzystać ze służebności, o tyle w ramach wykonywania swoich uprawnień powinny one przestrzegać zasady niedyskryminacji, o której mowa w art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944(13).
32. Moim zdaniem, jak słusznie wskazuje sąd odsyłający, wykładnia art. 8 ust. 1 i 3 oraz art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944 może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sporu. W związku z tym sporne uregulowanie krajowe należy oceniać przy założeniu, że mieści się ono w zakresie zastosowania dyrektywy 2019/944.
33. Rząd słowacki kwestionuje stosowanie art. 8 dyrektywy 2019/944 ratione materiae, podkreślając, że prawo krajowe przewiduje dwa odrębne postępowania: jedno dotyczące budowy instalacji wytwórczej i drugie dotyczące prowadzenia działalności zawodowej(14) poprzez wykorzystywanie instalacji wytwórczej po jej wybudowaniu(15).
34. Możliwość uzyskania wpisu służebności ustawowych do rejestru katastralnego wiązałaby się wyłącznie z otrzymaniem drugiego zezwolenia (na prowadzenie działalności zawodowej), a nie pierwszego (na budowę elektrowni). Na tej podstawie oraz opierając się na brzmieniu tego przepisu, rząd słowacki utrzymuje, że art. 8 dyrektywy 2019/944 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.
35. Należy zatem w pierwszej kolejności wyjaśnić, czy art. 8 dyrektywy 2019/944 ogranicza się do „budowy nowych zdolności wytwórczych”, czy obejmuje również „prowadzenie działalności zawodowej w sektorze energetycznym”. Gdyby pierwsze stanowisko okazało się prawidłowe, można by wykluczyć znaczenie tego przepisu w niniejszej sprawie.
36. Zdaniem rządu słowackiego zakres zastosowania art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 ogranicza się, powtarzam, do procedur w przedmiocie „budowy nowych zdolności wytwórczych”. Nie obejmuje on natomiast procedur w przedmiocie „zezwolenia na prowadzenie działalności w sektorze energetycznym”. Drugie z tych zezwoleń jest tym, które zgodnie z prawem słowackim umożliwia (w opinii rządu słowackiego) uzyskanie tytułu uprawniającego do dokonania wpisu służebności ustawowych do rejestru katastralnego.
37. Na pierwszy rzut oka brzmienie dyrektywy 2019/944 wydaje się potwierdzać stanowisko rządu słowackiego: art. 8 ma zasadniczo zastosowanie do „wytwarzania” energii(16). Ustęp 3 tego artykułu dotyczy „specjalnych […] procedur udzielania zezwoleń […] na małe wytwarzanie zdecentralizowane lub rozproszone”. Natomiast ust. 1 tego artykułu odnosi się do procedur (zwykłych) dotyczących „budowy nowych zdolności wytwórczych”.
38. Jednak stanowisko rządu słowackiego nie jest zgodne z wykładnią art. 8 dyrektywy 2019/944, która uwzględnia cel uregulowanej w nim „procedury udzielania zezwoleń”.
39. Celem dyrektywy 2019/944 jest, między innymi, „zapewni[enie], aby na rynku wewnętrznym energii elektrycznej nie istniały jakiekolwiek nieuzasadnione przeszkody w zakresie wchodzenia na rynek, funkcjonowania rynku i opuszczania go”(17).
40. Związek pomiędzy „dostępem do rynku” a procedurami udzielania zezwoleń wynika z motywu 79 dyrektywy 2019/944: „[n]admiernie powolne procedury wydawania zezwoleń mogą stanowić barierę dla dostępu nowych podmiotów wchodzących na rynek”(18).
41. Wspólnym celem procedur, o których mowa w art. 8 ust. 1 i 3 dyrektywy 2019/944, jest zatem ułatwienie skutecznego i niedyskryminacyjnego dostępu nowych wytwórców, zarówno dużych, jak i małych, do wewnętrznego rynku energii elektrycznej, zapobiegając sytuacji, w której dostęp ten byłby nadmiernie skomplikowany, uciążliwy i kosztowny (pod względem nakładu czasu i pieniędzy)(19).
42. W celu uzyskania rzeczywistego dostępu do rynku energii elektrycznej nie wystarczy, aby wytwórca zbudował instalację wytwórczą – musi on ją uruchomić, aby wytwarzać energię elektryczną.
43. Z § 6 ust. 1 i 2 ustawy o energetyce wynika, że „wytwarzanie […] energii elektrycznej” jest jedną z działalności zawodowych w przemyśle energetycznym, którą można prowadzić „wyłącznie na podstawie i zgodnie z zezwoleniem lub potwierdzeniem wypełnienia obowiązku zgłoszenia”(20).
44. Podczas rozprawy rząd słowacki podniósł, że w Słowacji „nowy wytwórca”, który zamierza uzyskać dostęp do krajowego rynku energii elektrycznej poprzez zawodową eksploatację instalacji wytwórczej(21):
– jeśli chce zbudować nową elektrownię, musi co do zasady posiadać wydane w tym celu urzędowe „zaświadczenie”, od którego odstępuje się w przypadku określonych małych wytwórców(22);
– musi w każdym przypadku(23) dysponować odpowiednim tytułem w postaci „zezwolenia na prowadzenie działalności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej” (o którym mowa w § 6 ustawy o energetyce), które jest niezbędne w celu uruchomienia elektrowni.
45. W tym kontekście „udzielanie zezwoleń na nowe zdolności”, o którym mowa w art. 8 dyrektywy 2019/944, obejmuje w Słowacji zespół dokumentów, na który składają się: a) zaświadczenie, które w danym przypadku umożliwiło budowę instalacji oraz b) zezwolenie na prowadzenie działalności zawodowej w zakresie wytwarzania energii za pomocą tej instalacji.
46. Celem art. 8 dyrektywy 2019/944 jest zapewnienie dostępu do rynku na podstawie procedur opartych „na obiektywnych, przejrzystych i niedyskryminacyjnych kryteriach” (a w przypadku małych wytwórców również „uproszczonych i usprawnionych”). Wymóg ten musi być przestrzegany zarówno w procedurze udzielania zezwolenia na budowę elektrowni (gdy wymagane jest odpowiednie zaświadczenie), jak i w procedurze uzyskiwania zezwolenia na jej eksploatację. Zastosowanie tego wymogu wyłącznie na etapie budowy okazałoby się niewystarczające i w praktyce nie zapewniłoby żadnego dostępu do rynku, ponieważ elektrownia nieposiadająca zezwolenia na jej eksploatację (czyli na wytwarzanie energii), nie może uczestniczyć we wspólnym rynku energii elektrycznej i trudno byłoby ją uznać za „instalację wytwórczą”.
47. Ponadto art. 8 dyrektywy 2019/944 należy interpretować w sposób jednolity, niezależnie od cech, jakie prawo krajowe przypisuje procedurze udzielania zezwoleń.
48. Artykuł 8 dyrektywy 2019/944 nakłada obowiązek ustanowienia specjalnej procedury w odniesieniu do małych wytwórców energii elektrycznej. Nie wymaga on natomiast, aby formalności niezbędne w celu budowy instalacji wytwórczej oraz w celu prowadzenia działalności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej za pomocą tej instalacji były rozdzielone na dwie odrębne procedury. Można sobie wyobrazić taką transpozycję art. 8 dyrektywy 2019/944, która połączyłaby oba zezwolenia w ramach jednej procedury(24).
49. Uważam zatem, że porównania spornego przepisu prawa krajowego z art. 8 dyrektywy 2019/944 należy dokonać w świetle szerokiej wykładni tego ostatniego, która to wykładnia nie ogranicza jego zakresu do budowy nowych instalacji wytwórczych, lecz rozszerza go na procedury udzielania zezwoleń (w szerokim znaczeniu), w oparciu o które wytwórca energii elektrycznej może uzyskać dostęp do rynku(25).
50. Z tego punktu widzenia art. 8 dyrektywy 2019/944 obejmowałby procedurę udzielania zezwolenia na prowadzenie działalności zawodowej w sektorze energetycznym, gdyby prawo słowackie wiązało z tym możliwość żądania dokonania wpisu służebności ustawowej na nieruchomościach należących do osób trzecich.
51. W każdym razie, niezależnie od tego, w jaki sposób interpretuje się art. 8 dyrektywy 2019/944, pierwsze pytanie prejudycjalne dotyczy ustalenia, czy przepis prawa krajowego, który pozbawia małych wytwórców dostępu do praw służebności wchodzi w zakres zastosowania prawa Unii, wyznaczony przez art. 194 ust. 1 lit. a) TFUE oraz art. 8 ust. 1 i 3 oraz art. 9 dyrektywy 2019/944. Odpowiedź na sformułowane w ten sposób pytanie musi być, moim zdaniem, twierdząca.
B. Drugie pytanie prejudycjalne
52. W przypadku udzielenia na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzi twierdzącej (jak proponuję), sąd odsyłający zwraca się o wyjaśnienie, czy art. 8 ust. 1 i 3 w związku z art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944 stoi na przeszkodzie spornemu przepisowi prawa krajowego.
53. Zgodnie z postanowieniem odsyłającym dotychczasowa wykładnia uregulowania krajowego automatycznie wyklucza „małych wytwórców energii elektrycznej prowadzących działalność w oparciu o uproszczoną procedurę […] z dostępu do przysługujących na mocy prawa krajowego uprawnień w zakresie służebności, które ułatwiają prowadzenie działalności gospodarczej w obszarze energii i przyzna[je] je wszystkim pozostałym wytwórcom energii elektrycznej”.
54. Założeniem, w oparciu o które sformułowano drugie pytanie prejudycjalne, jest zatem przyjęcie, że przepis prawa krajowego przyznaje odmienne prawa podmiotom korzystającym z procedury „zwykłej” (art. 8 ust. 1 dyrektywy 2019/944) i podmiotom korzystającym z procedur „specjalnych, uproszczonych i usprawnionych” (art. 8 ust. 3 tej dyrektywy).
55. Wątpliwości sądu odsyłającego wynikają z tego, że jego zdaniem:
– prawo słowackie narzuca małemu wytwórcy „specjalną”, uproszczoną i usprawnioną procedurę, o której mowa w § 6 ust. 4 i 5 ustawy o energetyce, bez możliwości wyboru, jako alternatywy, procedury „zwykłej”, zarezerwowanej dla „dużych” wytwórców;
– skutkiem tego systemu jest to, że mali wytwórcy są „całkowicie” pozbawieni dostępu do służebności ustawowych, o których mowa w § 11 ustawy o energetyce;
– ograniczenie to jest tak poważne, że cel art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 „zostaje całkowicie udaremniony”, ponieważ pozbawia małych wytwórców „korzyści, z których korzystają inni wytwórcy energii elektrycznej, działający w ramach bardziej złożonego systemu udzielania zezwoleń”(26).
56. Sąd odsyłający, po przedstawieniu tego, co jego zdaniem stanowi cel art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944(27), poddaje krytyce ustawodawstwo krajowe obowiązujące w tym zakresie, twierdząc, że nie pozwala ono na osiągnięcie tego celu(28).
57. Artykuł 8 dyrektywy 2019/944 ma charakter proceduralny w tym sensie, że nie warunkuje praw, które zostaną przyznane lub których przyznanie zostanie odmówione w wyniku właściwych postępowań(29). Ogranicza się on, powtarzam, do określenia procedur, zarówno zwykłych, jak i uproszczonych, które zakończą się wydaniem zezwolenia (w pierwszym przypadku) lub zgłoszeniem działalności (w drugim przypadku).
58. Rozumiany w ten sposób art. 8 dyrektywy 2019/944 nie ma na celu bezpośredniego zapewnienia zdrowej konkurencji na rynku(30). Chodzi raczej o określenie obowiązków, jakie muszą wypełnić państwa członkowskie przy ustanawianiu procedur udzielania zezwoleń, które zapewnią wytwórcom energii elektrycznej rzeczywisty i niedyskryminacyjny dostęp do rynku.
59. Prace przygotowawcze dotyczące art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944, a także odpowiadających mu przepisów we wcześniejszych dyrektywach w przedmiocie rynku wewnętrznego energii elektrycznej, potwierdzają, że przepis ten dotyczy w większym stopniu procedury udzielania zezwolenia, niż treści i skutków samego zezwolenia.
60. Od chwili jego wprowadzenia, po raz pierwszy, w dyrektywie 2003/54/WE(31) celem tego przepisu było „ożywienie i usprawnienie procedur udzielania zezwoleń małym przedsiębiorstwom zajmującym się wytwarzaniem”(32). Zgodnie z dyrektywą 2009/72 państwa członkowskie powinny „zapewni[ć] istnienie specjalnych procedur udzielania zezwoleń” w odniesieniu do małego wytwarzania(33). W tym kontekście dyrektywa 2019/944 wskazuje, że specjalna procedura udzielania zezwoleń powinna być uproszczona i usprawniona(34).
61. Z przytoczonego procesu legislacyjnego wynika, że art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 jest wynikiem stopniowego dostosowywania procedury udzielania zezwoleń w celu dopasowania jej do potrzeb małych wytwórców energii elektrycznej. Jego celem jest zapewnienie, aby wymogi procedury nie utrudniały im dostępu do rynku ani ich do niego nie zniechęcały.
62. Jeśli weźmie się pod uwagę perspektywę merytoryczną, a nie wyłącznie proceduralną, to z uregulowania słowackiego, które wprowadziło dualizm procedur, wynika, że badane jako całość wywiera ono paradoksalny skutek: to, co miało być korzyścią dla małych wytwórców energii elektrycznej, stało się karą. Po zakończeniu postępowania „uproszczonego” wytwórcy ci uzyskują tytuł, który nie pozwala im złożyć wniosku o wpis spornych służebności ustawowych do rejestru katastralnego, w przeciwieństwie do tych podmiotów, które działają w ramach postępowania zwykłego.
63. Sąd odsyłający, jak już wskazałem, twierdzi, że w ramach postępowania uproszczonego pozbawia się małych wytwórców uprawnień, które mają znaczący wpływ na ich dostęp do rynku(35).
64. Jeśli dobrze rozumiem treść postanowienia odsyłającego, sąd odsyłający: a) uważa, że uregulowanie krajowe uniemożliwia małym wytwórcom skorzystanie z procedury „zwykłej”(36) oraz b) nie przewiduje możliwości, aby mali wytwórcy zrezygnowali (z jakiegokolwiek uzasadnionego powodu, który mógłby motywować ich decyzję) z procedury uproszczonej, aby skorzystać z procedury zwykłej(37).
65. Drugie pytanie prejudycjalne wykracza zatem poza ramy ściśle proceduralne, aby uwzględnić rozróżnienie między uprawnieniami przysługującymi posiadaczowi „zezwolenia na nowe zdolności wytwórcze”, w zależności od tego, czy zezwolenie to zostało uzyskane w drodze procedury, o której mowa w art. 8 ust. 1 lub 3 dyrektywy 2019/944.
66. Wobec takiego sformułowania tego pytania nie jestem przekonany, czy odpowiedź na nie wynika bezpośrednio z art. 8 dyrektywy 2019/944. Jak już wyjaśniłem, przepis ten sam w sobie nie reguluje praw przysługujących posiadaczowi zezwolenia, lecz określa procedurę uzyskania dostępu do rynku(38).
67. Chociaż posiadanie uprawnień wynikających ze służebności ustawowej nie jest czynnikiem niezbędnym do zapewnienia małym wytwórcom dostępu do rynku(39), to dysponowanie nimi może być czynnikiem mającym większy lub mniejszy wpływ na prowadzenie przez nich działalności. I właśnie w tym zakresie mają w pełni zastosowanie przepisy dyrektywy 2019/944 dotyczące działalności wytwórców energii elektrycznej na rynku, a także praw i obowiązków przedsiębiorcy, który już uzyskał dostęp do rynku(40).
68. Do tych przepisów należy dodać przepisy przyjęte przez państwa członkowskie w kwestiach, które nie zostały objęte minimalną harmonizacją na szczeblu Unii. Przepisy te muszą w każdym przypadku być zgodne z ogólnymi zasadami prawa Unii, w tym z zasadą niedyskryminacji, mającą ogólne zastosowanie i zawartą w art. 3 ust. 4 oraz art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944(41).
69. Uważam zatem, że na drugie pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi w oparciu o przede wszystkim art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944 w związku z jej art. 8 ust 3(42).
70. Służebności, które prawo słowackie wiąże z „rodzajem” uzyskanego zezwolenia, nie są uregulowane bezpośrednio w dyrektywie 2019/944. Choć w tej kwestii państwa członkowskie dysponują pewnym marginesem swobody pozwalającym im wytyczać kierunki działania operatorów, muszą one w każdym przypadku zapewnić wykonanie celów dyrektywy 2019/944 oraz czuwać nad tym, aby „przyjęte kryteria [były] obiektywne i nie [miały] dyskryminacyjnego charakteru”(43).
71. Równość wobec prawa „stanowi zasadę ogólną prawa Unii, która wymaga, by porównywalne sytuacje nie były traktowane w odmienny sposób, a sytuacje odmienne nie były traktowane jednakowo, chyba że takie traktowanie jest uzasadnione w sposób obiektywny”(44).
72. Z uzasadnienia do ustawy o energetyce(45) wynika, że § 11 tej ustawy ma na celu umożliwienie posiadaczowi zezwolenia prowadzenia działalności w nim przewidzianej bez uprzedniej zgody właściciela nieruchomości obciążonej służebnością(46).
73. Rząd słowacki podkreśla, że sytuacja dużych i małych wytwórców energii nie jest porównywalna ze względu na zwolnienie, z którego korzystają mali wytwórcy w zakresie spełnienia niektórych wymogów zawodowych lub określonych obowiązków spoczywających na dużych wytwórcach(47). Żaden z tych wymogów nie ma jednak związku z przedmiotem § 11, który ustanawia uprawnienia mogące ułatwiać prowadzenie działalności przez każdego wytwórcę energii, niezależnie od tego, czy jest to duży, czy mały wytwórca(48).
74. Z zastrzeżeniem oceny dokonywanej przez sąd odsyłający, wszystko wydaje się wskazywać na to, że obie sytuacje można uznać za porównywalne (w szczególności w odniesieniu do służebności ustawowej jako instrumentu sprzyjającego wytwarzaniu energii elektrycznej) oraz że obowiązujący system obiektywnie prowadzi do nierównego traktowania na korzyść dużych wytwórców. Duzi wytwórcy, jako posiadacze „zezwolenia”, mogą uzyskać wpis służebności niezależnie od zgody właściciela obciążonej nieruchomości, podczas gdy mali wytwórcy, aby osiągnąć ten sam skutek, muszą korzystać ze środków o niepewnym rezultacie (uzależnionym od woli właściciela gruntu) lub bardziej czasochłonnych i skomplikowanych(49).
75. Różnica w traktowaniu może być uzasadniona, jeżeli opiera się na obiektywnym i rozsądnym kryterium, to jest, jeżeli wykazuje związek z uzasadnionym celem, osiągnięciu którego ma służyć dane ustawodawstwo, i jest proporcjonalna do celu, który ma zostać osiągnięty dzięki takiemu traktowaniu.
76. Zdaniem rządu słowackiego celem uregulowania krajowego jest uniknięcie nieproporcjonalnego wzrostu liczby naruszeń praw własności właścicieli nieruchomości obciążonych służebnościami. Instrument ten (służebność ustawowa) został zastrzeżony dla podmiotów działających w interesie publicznym(50).
77. Sąd odsyłający nie kwestionuje w istocie, że ochrona praw własności osób trzecich, na których mienie mają wpływ służebności ustawowe, stanowi cel, który może uzasadniać sporne ograniczenie.
78. Problem dotyczy proporcjonalności tego środka, biorąc pod uwagę, że istnieje inna odpowiednia i mniej restrykcyjna alternatywa, która pozwoliłaby zapewnić osiągnięcie tego celu.
79. Urząd katastralny odrzucił wniosek małego wytwórcy powołując się na kryterium czysto formalne („potwierdzenie spełnienia obowiązku zgłoszenia” zamiast „zezwolenie”), bez dokonania analizy pozostałych przesłanek zawartych w § 11 ust. 1 ustawy o energetyce(51). Szersza analiza pozwoliłaby jednak osiągnąć przywołany uzasadniony cel, nie pozbawiając przy tym jednocześnie w sposób nieunikniony małych wytwórców możliwości złożenia wniosku o wpis służebności ustawowej.
80. Rząd słowacki, zapytany podczas rozprawy, przyznał, że § 11 ustawy o energetyce nie przyznaje bezwzględnego prawa do uzyskania wpisu służebności. Wyjaśnił, że urząd katastralny dysponuje szerokim zakresem uznania podczas dokonywania oceny istnienia interesu publicznego oraz przy wyważaniu, w razie potrzeby, sprzecznych interesów wytwórcy i właściciela danego gruntu.
81. W świetle tego, co rząd słowacki stwierdził w swoich uwagach na piśmie(52), ustawa o energetyce opiera się na abstrakcyjnej ocenie ex ante, dokonanej bezpośrednio przez ustawodawcę, dotyczącej braku interesu publicznego w wytwarzaniu energii przez małych wytwórców. Ocena ta wyklucza ważenie każdego indywidualnego przypadku, czego urząd katastralny nie jest w stanie przeprowadzić.
82. Podczas rozprawy rząd słowacki przyznał, że nie jest w stanie wyjaśnić, jakie argumenty prawne uzasadniały decyzję krajowego ustawodawcy o przyjęciu takiego podejścia.
83. Takie rozumienie „interesu publicznego” nie wydaje mi się zgodne z dyrektywą 2019/944. Jeśli dyrektywa ma na celu wspieranie wytwarzania energii elektrycznej na małą skalę oraz integrację na rynku energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych (takich jak energia wodna), to promowanie takiej działalności leży w interesie publicznym(53).
84. Nie twierdzę, że mali wytwórcy energii elektrycznej powinni korzystać z uprawnień takich samych jak te przyznane wytwórcom, których działalność w zakresie wytwarzania energii ma kluczowe lub zasadnicze znaczenie dla stabilności sieci. Zgadzam się z sądem odsyłającym(54), że ograniczony zakres i mniejszy wpływ wytwarzania energii na małą skalę, a także zwolnienie z obowiązku przestrzegania niektórych wymogów różnego rodzaju mogą uzasadniać bardziej ostrożne podejście przy przyznawaniu uprawnień, które ze względu na swój charakter mogłyby mieć wpływ na inne interesy publiczne lub prawa osób trzecich.
85. W licznych fragmentach postanowienia odsyłającego sąd odsyłający odnosi się do „obecnej wykładni i stosowania uregulowania słowackiego”(55) jako przeszkody, która uniemożliwia mu uchylenie decyzji o odrzuceniu złożonego przez Haluškę wniosku o dokonanie wpisu służebności.
86. Niemniej jednak sąd odsyłający, jako sąd najwyższy, jest właściwy do dokonania wykładni prawa krajowego i niekoniecznie jest przy tym związany wcześniejszymi orzeczeniami. Z przedstawionego przez sąd odsyłający uzasadnienia wydaje się wynikać, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby dokonał on wykładni § 11 ust. 1 ustawy o energetyce zgodnie z prawem Unii tak, aby uniknąć nieuzasadnionej nierówności w traktowaniu pomiędzy poszczególnymi wytwórcami.
87. Stosownie do tej (ewentualnej) wykładni zgodnej z prawem Unii przepis prawa krajowego nie stałby na przeszkodzie temu, by urząd katastralny dysponował wystarczająco szerokim marginesem uznania, aby w każdym przypadku ocenić, czy istnieje interes publiczny, również wtedy, gdy mały wytwórca energii wodnej złoży wniosek o wpis służebności ustawowej.
88. W takim przypadku urząd katastralny będzie mógł wyważyć sprzeczne interesy wytwórcy energii i właściciela danego gruntu oraz, w razie potrzeby, wyeliminować ryzyko nadużyć wynikających z niekontrolowanego rozprzestrzeniania się służebności ustawowych.
89. Podsumowując, z zastrzeżeniem oceny dokonywanej przez sąd odsyłający, § 11 ustawy o energetyce można interpretować w sposób zgodny z dyrektywą 2019/944, przy czym wykładnia ta nie wiązałaby się z systemowym wyrządzeniem nieproporcjonalnego uszczerbku dla praw własności właścicieli danych gruntów (którzy ponadto powinni otrzymać odszkodowanie na warunkach określonych w ramach uregulowania krajowego).
VI. Wnioski
90. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi Sprawiedliwości, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Najvyšší správny súd Slovenskej republiky (najwyższy sąd administracyjny Republiki Słowackiej, Słowacja) odpowiedział w następujący sposób:
„Artykuł 9 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/944 z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej oraz zmieniającej dyrektywę 2012/27/UE
należy interpretować w ten sposób, że:
z wyjątkiem przypadku, gdy uregulowanie krajowe może być interpretowane w sposób zgodny z dyrektywą 2019/944, co powinien ustalić sąd odsyłający, przepis prawa krajowego, który na podstawie abstrakcyjnej oceny ex ante interesu publicznego uniemożliwia małym wytwórcom energii wodnej podlegającym procedurze uproszczonej, o której mowa w art. 8 ust. 3 dyrektywy, korzystanie ze służebności ustawowych, do czego uprawnieni są pozostali wytwórcy energii elektrycznej, jest niezgodny z art. 9 ust. 1 tej dyrektywy”.
1 Język oryginału: hiszpański.
2 Służebność, w klasycznym rozumieniu, jest obciążeniem ustanowionym na nieruchomości na rzecz innej nieruchomości należącej do innego właściciela. Może zostać ustanowiona na mocy prawa (służebność ustawowa) lub z woli właścicieli (służebność dobrowolna).
3 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 czerwca 2019 r. w sprawie wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej oraz zmieniająca dyrektywę 2012/27/UE (Dz.U. 2019, L 158, s. 125).
4 Zákon č. 251/2012 Z. z. o energetike a o zmene a doplnení niektorých zákonov v znení účinnom do 31. marca 2022 (ustawa nr 251/2012 o energetyce oraz o zmianie i uzupełnieniu niektórych ustaw, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 marca 2022 r.), zwana dalej „ustawą o energetyce”.
5 Wykaz zawarty w § 11 ust. 1 obejmuje również inne uprawnienia pozwalające „usuwać i przycinać drzewa i inne rośliny, które zagrażają bezpieczeństwu lub niezawodności działania urządzeń energetycznych” [lit. b)], „przystosowywać użytki zielone” [lit. c)], czy „uzyskiwać dostęp, za uprzednią zgodą udzieloną zgodnie z odpowiednim uregulowaniem, do pomieszczeń i urządzeń zamkniętych” Ministerstwa Obrony, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, Sił Zbrojnych i Policji, a także innych urzędów państwowych [lit. d)]. W oryginalnej wersji wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym tekst lit. f) zaznaczony został pogrubioną czcionką, co wydaje się wskazywać, że to właśnie ten przepis jest przedmiotem sporu przed sądem odsyłającym. Zdaniem rządu słowackiego spór dotyczy jednak służebności przewidzianej w lit. g).
6 Wynika to z dokumentów, o których mowa w przypisie 68 uwag na piśmie rządu słowackiego. Zmiana właściciela nastąpiła na podstawie umowy z dnia 15 października 2014 r., na mocy której elektrownia wodna została wniesiona do majątku spółki Haluška.
7 Wśród dokumentów krajowych przekazanych Trybunałowi Sprawiedliwości znajduje się dokument wydany w dniu 20 października 2014 r. przez Úrad pre reguláciu siet’ových odvetví (organ regulacji systemu sieciowego, Słowacja), w którym potwierdzono, że Haluška wypełniła obowiązek zgłoszenia rozpoczęcia działalności, które miało miejsce w dniu 15 października 2014 r. Ten urzędowy dokument, zgodnie z zawartymi w nim informacjami, stanowi podstawę do prowadzenia działalności w sektorze energetycznym.
8 Wyrok z dnia 29 stycznia 2026 r., Fondazione Teatro alla Scala di Milano (C‑668/24, EU:C:2026:60, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).
9 Sąd odsyłający wskazuje, że prawo krajowe pozbawia małych wytwórców „uprawnień, które mają znaczący wpływ na dostęp przedsiębiorców z sektora energetycznego do rynku oraz na ich działalność rynkową (budowa i dostęp do instalacji na gruntach osób trzecich bez zgody właściciela, eksploatacja i konserwacja tych instalacji itp.)” (postanowienie odsyłające, pkt 44, kursywa moja).
10 „[…] konieczność dokonania wykładni prawa Unii, która byłaby użyteczna dla sądu krajowego, wymaga, aby sąd krajowy określił ramy stanu faktycznego i prawnego, w jakie wpisują się zadawane przez niego pytania, lub aby przynajmniej wyjaśnił on okoliczności faktyczne, na jakich opierają się owe pytania”. Wyrok z dnia 30 kwietnia 2026 r., Kotaňák (C‑748/24, EU:C:2026:358, pkt 29 i przytoczone tam orzecznictwo).
11 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie ma również charakteru hipotetycznego ze względu na okoliczność – ujawnioną przez rząd słowacki podczas rozprawy – że Haluška uzyskałaby dostęp do gruntów będących przedmiotem służebności inną drogą (w drodze umowy lub poprzez zasiedzenie). Okoliczność ta, o ile zostanie udowodniona, stanowiłaby część oceny faktycznej, która należy wyłącznie do sądu odsyłającego.
12 Artykuł 1 akapit drugi.
13 Zgodnie z tabelą zawartą w załączniku IV do dyrektywy 2019/944 art. 9 ust. 1 tej dyrektywy odpowiada art. 3 ust. 1 dyrektywy 2009/72/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 lipca 2009 r. dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 2003/54/WE (Dz.U. 2009, L 211, s. 55). W odniesieniu do tej ostatniej Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że: „[…] art. 3 ust. 1 dyrektywy 2009/72 ustanawia w dziedzinie wewnętrznego rynku energii elektrycznej ogólną zasadę niedyskryminacji, która stanowi integralną część ogólnych zasad prawa Unii. […] Trybunał orzekł już, że zasada ta wiąże państwa członkowskie, gdy sporna sytuacja krajowa w sprawie w postępowaniu przed sądem krajowym wchodzi w zakres stosowania prawa Unii” [wyrok z dnia 7 listopada 2019 r., UNESA i in. (od C‑105/18 do C‑113/18, EU:C:2019:935, pkt 49)].
14 W tym kontekście termin „zawodowy” oznacza, że działalność ta jest prowadzona w formie przedsiębiorstwa. W ten sposób będę go używał w niniejszej opinii.
15 Zdaniem rządu słowackiego art. 8 dyrektywy 2019/944 dotyczy wyłącznie „budowy nowych zdolności wytwórczych”, co w prawie krajowym wymaga otrzymania zezwolenia innego niż to, którego dotyczy niniejszy spór (pkt 24–30 uwag na piśmie rządu słowackiego). Podkreśla on, że w przeciwieństwie do tego, co twierdzi sąd odsyłający, transpozycja art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 do prawa krajowego nie powinna znajdować się w § 6 ustawy o energetyce, lecz w § 12 tej ustawy.
16 Przepis ten został zatytułowany „Procedura udzielania zezwoleń na nowe zdolności”.
17 Zobacz motywy 12 i 14 dyrektywy 2019/944.
18 Kursywa moja. Motyw ten wskazuje, że „[p]rocedury udzielania zezwoleń nie powinny prowadzić do obciążeń administracyjnych nieproporcjonalnych do wielkości i potencjalnego oddziaływania wytwórców”.
19 Podczas rozprawy rząd słowacki przyznał, że obowiązek dokonania zgłoszenia, o którym mowa w § 6 ust. 4 ustawy o energetyce, służy temu celowi, lecz podkreślił, że jedynie § 12 tej ustawy transponuje do prawa krajowego art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944.
20 Paragraf 6 ustawy o energetyce reguluje kwestię zezwoleń wymaganych nie tylko w celu prowadzenia działalności w zakresie wytwarzania energii elektrycznej, lecz także w celu jej przesyłu, dystrybucji i dostaw. W związku z tym może on odnosić się do różnych „zezwoleń” przewidzianych w dyrektywie 2019/944, w tym do zezwolenia, o którym mowa w art. 8 dyrektywy, to jest w zakresie wytwarzania energii.
21 Nie ulega wątpliwości, że Haluška zamierza prowadzić działalność w celach zawodowych, a nie wyłącznie na własne potrzeby, przy czym ten ostatni przypadek byłby objęty zakresem § 4 ust. 2 ustawy o energetyce.
22 Zgodnie z § 12 ust. 2 ustawy o energetyce zaświadczenie nie jest wymagane w przypadku instalacji służących do wytwarzania energii elektrycznej z energii słonecznej o mocy do 500 kW oraz z innych źródeł energii o mocy do 1 MW.
23 Podczas rozprawy rząd słowacki wyjaśnił, że zezwolenie jest wymagane zarówno od wytwórcy użytkującego nowo wybudowaną elektrownię, jak i od tego, który wznawia działalność instalacji już istniejącej, oraz potwierdził, że bez zezwolenia nie można wytwarzać energii.
24 W mojej opinii przedstawionej w sprawie Regione Emilia-Romagna (C‑653/24, EU:C:2025:966), przeanalizowałem ramy prawne mające zastosowanie do małych włoskich wytwórców energii wodnej, którzy pobierają wody publiczne w celu wytwarzania energii elektrycznej. W tamtej sytuacji ustanowiono jedną procedurę wydawania zezwoleń, która regulowała zarówno budowę elektrowni, jak i jej funkcjonowanie (zob. przypis 30 tej opinii).
25 Podczas rozprawy uwidoczniły się trudności związane z pojęciem „budowy” nowej elektrowni, ponieważ nie jest jasne, czy istnieje minimalny próg pozwalający uznać daną inwestycję za „nową budowę” w przypadku przeprowadzania prac remontowych i dostosowawczych w istniejącej już instalacji. Trudności te można i należy rozwiązać, biorąc pod uwagę ostateczny cel przepisu prawa, jakim jest ułatwienie wejścia nowego wytwórcy na rynek, niezależnie od daty budowy eksploatowanej instalacji.
26 Postanowienie odsyłające, pkt 40, 43.
27 Postanowienie odsyłające, pkt 40: „celem i sensem art. 8 ust. 3 […] jest umożliwienie małym zdecentralizowanym wytwórcom łatwiejszego wejścia na rynek energii elektrycznej, a tym samym zapewnienie konkurencyjnego środowiska na rynku energii elektrycznej (większa liczba wytwórców energii elektrycznej), decentralizacja wytwarzania energii elektrycznej (umożliwienie małym wytwórcom dostępu do rynku i ochrona ich przed monopolem dużych dostawców energii elektrycznej), […] a w ostatecznym rozrachunku korzyści dla konsumentów dzięki niższym cenom energii elektrycznej, wynikającym ze zdrowej konkurencji na rynku energii elektrycznej”.
28 Postanowienie odsyłające, pkt 40 in fine: cel ten „[…] nie może zostać osiągnięty, jeżeli z jednej strony ustawodawca krajowy przewiduje szczególną procedurę udzielania zezwoleń dla małych wytwórców energii elektrycznej, ale z drugiej strony pozbawia ich korzyści, z których korzystają inni wytwórcy energii elektrycznej, działający w ramach bardziej złożonego systemu udzielania zezwoleń, przewidzianego w art. 8 ust. 1 dyrektywy 2019/944”.
29 W ust. 4 przyznaje on pewne uprawnienia wyłącznie „wnioskodawcom”, którym, po wzięciu przez nich udziału w postępowaniu, odmówiono przyznania wnioskowanego zezwolenia.
30 Jak wyjaśnię w dalszej części, jego pośrednim skutkiem jest rzeczywiście zwiększenie liczby wytwórców energii elektrycznej działających na rynku, a tym samym ułatwienie stworzenia konkurencyjnego środowiska.
31 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylająca dyrektywę 96/92/WE (Dz.U. 2003, L 176, s. 37). Wymagała ona co do zasady jedynie, aby państwa członkowskie uwzględniały „ograniczone wielkości i potencjalne oddziaływanie” małych instalacji wytwórczych w ramach procedury udzielania zezwoleń. Dyrektywa 96/92/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 grudnia 1996 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej (Dz.U. 1997, L 27, s. 20) nie zawierała żadnych przepisów mających na celu ułatwienie małym wytwórcom energii elektrycznej dostępu do rynku.
32 Tak wynika z komunikatu Komisji skierowanego, zgodnie z art. 251 ust. 2 akapit drugi traktatu WE, do Parlamentu Europejskiego, a dotyczącego wspólnego stanowiska przyjętego przez Radę w celu przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylającej dyrektywę 96/92/WE oraz dotyczącego wspólnego stanowiska przyjętego przez Radę w celu przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczącej wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchylającej dyrektywę 98/30/WE (dokument SEC/2003/161 wersja ostateczna, dostępny na stronie https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/TXT/HTML/?uri=CELEX:52003SC0161). Artykuł 6 ust. 3 nie występował w pierwotnym wniosku Komisji (COM/2001/0125 wersja ostateczna). Podczas pierwszego czytania Parlament Europejski zaproponował (poprawka 50) dodanie nowego ustępu, zgodnie z którym „small decentralised and/or embedded generators shall benefit from simplified authorisation procedures”. Celem tej poprawki było „wspieranie rozwoju zdecentralizowanych źródeł energii, przy jednoczesnym uznaniu, że mniejsze elektrownie mają bardziej ograniczony wpływ na środowisko i społeczeństwo” (zob. sprawozdanie Parlamentu Europejskiego, dokument A5–0077/2002 z dnia 1 marca 2002 r. dostępny na stronie https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-5–2002–0077_EN.html?redirect#_section1). Komisja przyjęła tę zasadę. Przepis został przeformułowany, przy czym „cel w postaci przyspieszenia procedur udzielania zezwoleń dla małych elektrowni” pozostał niezmieniony (dokument SEC/2003/161 wersja ostateczna).
33 Zgodnie z art. 7 ust. 3 dyrektywy 2009/72 „[p]aństwa członkowskie zapewniają istnienie specjalnych procedur udzielania zezwoleń na małe wytwarzanie […], które uwzględnia ich ograniczoną wielkość i potencjalne oddziaływanie” (zmiany w stosunku do brzmienia z 2003 r. zaznaczyłem kursywą). Próba zmiany art. 6 ust. 3 dyrektywy 2003/54 pojawiła się w opinii Parlamentu Europejskiego w pierwszym czytaniu, w której w poprawce nr 59 zaproponowano nałożenie na państwa członkowskie obowiązku zapewnienia, aby „mali wytwórcy stosujący wytwarzanie zdecentralizowane lub rozproszone korzystali z uproszczonych procedur wydawania zezwoleń”: zobacz sprawozdanie Parlamentu Europejskiego A6–0191/2008, dostępne na stronie https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-6–2008–0191_ES.html?redirect, kursywa moja).
34 Zmiana ta wynika z poprawki nr 43 Parlamentu Europejskiego (dostępnej na stronie https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8–2018–0044_EN.html#_section2).
35 W pkt 40, 42 i 44 postanowienia odsyłającego, a także w treści obu pytań prejudycjalnych sąd odsyłający wielokrotnie podkreśla, że mali wytwórcy są „pozbawiani” prawa do służebności ustawowej.
36 W takim przypadku należy wykazać spełnienie surowszych przesłanek w zakresie kwalifikacji zawodowych. Komisja podkreślała tę kwestię kilka razy podczas rozprawy.
37 Sąd odsyłający nie zwraca się o wyjaśnienie, czy przepis prawa krajowego pozbawiający małych wytwórców swobody wyboru między procedurami, o których mowa w ust. 1 i 3, jest zgodny z art. 8 dyrektywy 2019/944. W świetle analizy ratio tego przepisu uważam, że jego celem jest zapewnienie małym wytwórcom procedury sprawniejszej, pomyślanej jako alternatywa dla procedury zwykłej. Nie sądzę natomiast, aby art. 8 ust. 3 dyrektywy 2019/944 miał na celu zobowiązanie ich do korzystania z procedury uproszczonej, nawet jeśli z jakiegokolwiek uzasadnionego względu nie są oni tym zainteresowani i wolą skorzystać ze „zwykłych” dróg dostępu do rynku.
38 Podczas rozprawy zarówno rząd słowacki, jak i Komisja zgodziły się, że w art. 8 dyrektywy 2019/944 nie znajduje się uregulowanie dotyczące uprawnień wynikających z zezwolenia.
39 Wszystko wskazuje na to, że Haluška działała na rynku od 2014 r. i przez kilka lat prowadziła działalność jako wytwórca energii elektrycznej, nie posiadając praw służebności, o których wpis do rejestru katastralnego wystąpiła w 2021 r.
40 Przepisy regulujące na przykład swobodny dostęp do systemu dystrybucyjnego i przesyłowego, a także rozdział własnościowy operatorów systemów przesyłowych w celu uniknięcia ryzyka dyskryminacji w eksploatacji systemów (art. 6 i 43) lub dostęp wytwórcy do odbiorców poprzez budowę „linii bezpośrednich” (art. 7). Wobec braku dodatkowych wyjaśnień w przedmiocie charakteru robót, które mają zostać wykonane na podstawie służebności będącej przedmiotem postępowania głównego, nie jest możliwe dokonanie oceny ewentualnego znaczenia tych przepisów.
41 Państwa członkowskie „nie dyskryminują tych przedsiębiorstw [energetycznych] w odniesieniu do ich praw lub obowiązków” (art. 9 ust. 1 dyrektywy 2019/944).
42 Postępowanie, które doprowadziło do spornego w niniejszej sprawie „zezwolenia” (rectius do potwierdzenia wykonania obowiązku dokonania zgłoszenia), zakończyło się w dniu 20 października 2014 r., w okresie obowiązywania dyrektywy 2009/72. Artykuł 7 tej dyrektywy był zasadniczo równoważny z obecnym art. 8 dyrektywy 2019/944. W celu uproszczenia będę nadal odnosił się do art. 8 dyrektywy 2019/944, aczkolwiek przepisem mającym zastosowanie ratione temporis był art. 7 dyrektywy 2009/72.
43 Zobacz, w drodze analogii, wyrok z dnia 9 października 2008 r., Sabatauskas i in. (C‑239/07, EU:C:2008:551, pkt 47).
44 Zobacz ex multis wyrok z dnia 8 marca 2022 r., Bezirkshauptmannschaft Hartberg-Fürstenfeld (Bezpośrednia skuteczność) (C‑205/20, EU:C:2022:168, pkt 54).
45 Przywołanego w pkt 63 uwag na piśmie rządu słowackiego.
46 W uzasadnieniu tym stwierdzono również, że „wydając zezwolenie na budowę linii i urządzeń sieci elektroenergetycznej, organ ds. zagospodarowania przestrzennego podejmie decyzję w przedmiocie zakresu i możliwości eksploatacji tej inwestycji” oraz że „posiadacz zezwolenia [jest zobowiązany do] wypłacenia właścicielowi nieruchomości jednorazowego odszkodowania, lecz wyłącznie za powierzchnię, której nie będzie on mógł wykorzystywać w wyniku ustanowienia służebności ustawowej na rzecz posiadacza zezwolenia”.
47 Rząd słowacki zwraca w szczególności uwagę na obowiązek przekazywania określonych informacji ministerstwu gospodarki lub operatorowi sieci przesyłowej, a także na obowiązek zapewnienia osobom pełniącym funkcje państwowe dostępu do budynków, w których prowadzona jest działalność; zapewnienia kwalifikacji zawodowych osób wykonujących zadania związane z tą działalnością; oraz dopilnowania, by instalacje spełniały wymogi dotyczące jakości, bezpieczeństwa, ochrony zdrowia w miejscu pracy oraz ochrony środowiska.
48 Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości „wymóg występowania porównywalnych sytuacji należy ocenić z uwzględnieniem całościowej charakterystyki tych sytuacji, w szczególności w świetle przedmiotu i celu aktu prawnego ustanawiającego dane rozróżnienie”: wyrok z dnia 2 września 2021 r., État belge (Prawo pobytu w przypadku przemocy domowej) (C‑930/19, EU:C:2021:657, pkt 58), kursywa moja. W niniejszej sprawie sporne rozróżnienie nie wynika (bezpośrednio) z przepisu dotyczącego procedury udzielania zezwoleń (§ 6 ustawy o energetyce), lecz z przepisu dotyczącego ustanawiania służebności (§ 11 tej ustawy). Porównywalność sytuacji należy zatem oceniać w świetle celu drugiego z tych przepisów.
49 Mały wytwórca mógłby uzyskać służebność jedynie na podstawie umowy zawartej z właścicielem gruntu lub w ramach postępowania sądowego.
50 Uwagi na piśmie rządu słowackiego, pkt 60–63.
51 Wśród tych przesłanek znajdują się przesłanki konieczności oraz działania w interesie publicznym. Zgodnie z tym przepisem wpis służebności ustawowej do rejestru katastralnego jest dopuszczalny jedynie „w koniecznym zakresie i w interesie publicznym”.
52 Zgodnie z uwagami na piśmie rządu słowackiego (pkt 64) wytwórcy prowadzący działalność w oparciu o spełnienie obowiązku zgłoszenia działają wyłącznie w celu osiągnięcia zysku, a nie w interesie publicznym, ponieważ nie pełnią oni funkcji o kluczowym znaczeniu dla infrastruktury, a ich produkcja nie ma zasadniczego znaczenia dla stabilności sieci.
53 Motyw 6 oraz art. 58 lit. d) dyrektywy 2019/944. Podczas rozprawy rząd słowacki przyznał ostatecznie, że rzeczywiście istnieje interes publiczny związany z wytwarzaniem energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych.
54 Punkt 43 postanowienia odsyłającego.
55 Punkty 2, 39, 44 i 45 postanowienia odsyłającego.