C‑221/1362013CC0221EU:C:2014:4790001111212

KONKLUŻJONIJIET TAS-SUR WAHL— KAWŻA C‑221/13

MASCELLANI

<TI><P><HT TYPE="UC">Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali</HT></P><P><HT TYPE="UC">Wahl</HT></P><P>ippreżentati fit-<DATE ISO="20140522">22 ta’ Mejju 2014</DATE><NOTE TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING="ARAB" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0001"><P>Lingwa oriġinali: l-Ingliż.</P></NOTE></P></TI><STI><P><HT TYPE="BOLD">Kawża C‑221/13</HT></P><P><HT TYPE="BOLD">Teresa Mascellani</HT></P><P><HT TYPE="BOLD">vs</HT></P><P><HT TYPE="BOLD">Ministero della Giustizia</HT></P><P><HT TYPE="NORMAL">[Talba għal deċiżjoni preliminari mressqa mit-Tribunale ordinario di Trento (l-Italja)]</HT></P></STI>(Politika soċjaliDirettiva 97/81/KEFtehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUCBdil ta’ kuntratt ta’ impjieg part-time f’kuntratt ta’ impjieg full-time kontra r-rieda tal-ħaddiem)1.Huwa kompatibbli mad-Direttiva 97/81/KE

Direttiva tal-Kunsill, tal-15 ta’ Diċembru 1997, li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 3, p. 267).

 għal Stat Membru li jipprovdi regoli li jippermettu li persuna li timpjega tbiddel relazzjoni ta’ impjieg unilateralment, biex b’hekk il-ħaddiem ikun jeħtieġlu jibdel minn impjieg part-time għal wieħed full-time kontra r-rieda tal-ħaddiem innifsu? Dik, fil-qofol, hija d-domanda li dwarha l-Qorti tal-Ġustizzja hija mitluba tiddeċiedi f’din il-kawża.<TI><NP><NO.P>I –</NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Il-kuntest ġuridiku</HT></TXT></NP></TI><TI><NP><NO.P>A –</NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Id-dritt tal-UE</HT></TXT></NP></TI>2.Id-Direttiva 97/81 tinkorpora, fid-dritt tal-UE, Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (iktar ’il quddiem il-ftehim qafas). Il-ftehim qafas innifsu jinsab fl-Anness tad-Direttiva 97/81.3.Kif imtenni fil-premessa 5 tad-Direttiva 97/81, il-konklużjonijiet tal-Kunsill Ewropew ta’ Essen enfasizzaw il-bżonn li jittieħdu miżuri biex jippromwovu l-impjiegi u l-opportunitajiet ugwali għan-nisa u l-irġiel, u talbu għal miżuri biex tiżdied l-intensità tat-tkabbir fl-impjiegi, b’mod partikolari permezz ta’ organizzazzjoni ta’ xogħol iktar flessibbli b’tali mod li jkunu sodisfatti kemm ix-xewqat tal-impjegati kif ukoll il-bżonnijiet tal-kompetizzjoni.4.Il-premessa 11 tad-Direttiva 97/81 jgħid:

[…] [i]l-partijiet firmatarji xtaqu li jikkonkludu ftehim qafas dwar xogħol part-time li jistabbilixxi il-prinċipji ġenerali u l-ħtiġiet minimi għal xogħol part-time; billi huma wrew ix-xewqa tagħhom li jistabbilixxu l-qafas ġenerali biex tiġi eliminata d-diskriminazjoni kontra ħaddiema part-time u biex jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta’ potenzjal ta’ xogħol part-time fuq bażi li hi aċċettabbli kemm għal min iħaddem u għall-ħaddiema.

5.It-tieni premessa tal-ftehim qafas tgħid:

Waqt li jirrikonoxxu d-diversità tas-sitwazzjonjiet fl-Istati Membri u waqt li jagħrfu li x-xogħol part-time huwa karatteristika ta’ l-impjieg f’ċerti setturi u attivitajiet, dan [il-ftehim qafas] jistabbilixxi l-prinċipji ġenerali u l-ħtiġiet minimi li għandhom x’jaqsmu max-xogħol part-time. Turi d-disposizzjoni ta’ l-imsieħba soċjali li jistabbilixxu qafas ġenerali għall-eliminazzjoni tad-diskriminazzjoni kontra ħaddiema part-time u li jgħinu l-iżvilupp ta’ l-opportunitajiet għal xogħol part-time fuq bażi aċċettabbli għal min iħaddem u għall-ħaddiema.

6.Skont il-kunsiderazzjoni ġenerali 5 tal-ftehim qafas, il-partijiet għal dan il-ftehim jagħtu importanza lil miżuri li jistgħu jiffaċilitaw l-aċċess għal xogħol part-time għal nisa u rġiel biex jippreparaw għal irtirar, jgħaqqdu flimkien l-obbligi tax-xogħol u tal-familja, u biex jieħdu opportunitajiet ta’ edukazzjoni u taħriġ biex itejbu l-kapaċitajiet u l-opportunitajiet għal karriera u dan għal benefiċċju reċiproku tal-persuna li timpjega u l-ħaddiema u b’mod li jgħin l-iżvilupp tal-intrapriżi.7.Il-Klawżola 1 tal-ftehim qafas (L-iskop) tgħid:

L-iskop ta’ dan il-[f]tehim [q]afas hu:

(a)li jipprovdi għat-tneħħija tad-diskriminazzjoni kontra ħaddiema part-time u li jtejjeb il-kwalità ta’ xogħol part-time;(b)li jiffaċilita l-iżvilupp ta’ xogħol part-time fuq bażi volontarja u li jikkontribwixxi għall-organizzazzjoni flessibbli ta’ ħin ta’ xogħol b’tali mod li jieħu inkonsiderazzjoni l-bżonnijiet ta’ min iħaddem u tal-ħaddiema.

8.Il-Klawżola 3.2 tal-ftehim qafas (Tifsiriet) tiddefinixxi t-terminu ħaddiem full-time ta’ l-istess tip. Dak it-terminu jindika ħaddiem full-time fl-istess stabbiliment li għandu l-istess tip ta’ kuntratt ta’ impjieg jew relazzjoni, li huwa mqabbad biex jaħdem fl-istess xogħol/okkupazzjoni simili, b’kont meħud tal-kunsiderazzjonijiet l-oħra li jistgħu jinkludu l-anzjanità u l-kwalifikazzjoni/kapaċità. Il-Klawżola 3.2 tkompli tgħid li, meta ma jkunx hemm ħaddiem full-time tal-istess tip fl-istess stabbiliment, il-paragun għandu jsir b’riferiment għall-ftehim kollettiv applikabbli, jew meta ma jkunx hemm ftehim kollettiv applikabbli, skont il-liġi nazzjonali, ftehim kollettivi u prattika.9.Il-Klawżola 4.1 tal-ftehim qafas (Il-prinċipju ta’ non‑diskriminazzjoni) tgħid:

Fejn għandhom x’jaqsmu il-kondizzjonijiet tax-xogħol, ħaddiema part-time m’għandhomx jiġu ttrattati b’manjiera inqas favorevoli minn ħaddiema full-time ta’ l-istess tip biss minħabba li huma jaħdmu part-time kemm-il darba dan it-trattament differenti mhuwiex oġġettivament ġustifikat.

10.Il-Klawżola 5 tal-ftehim qafas (Opportunitajiet għal xogħol part-time) tgħid:

1.Fil-kuntest tal-Klawżola 1 ta’ dan il-Ftehim u tal-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni bejn ħaddiema part-time u full-time:

(a)L-Istati Membri, wara konsultazzjonijiet ma’ l-imsieħba soċjali skond il-liġi nazzjonali jew prattika, għandhom jidentifikaw u jirrevedu ostakoli ta’ natura legali jew amministrattiva li jistgħu jillimitaw l-opportunitajiet għal xogħol part-time u, meta approprjat, jeliminawhom;(b)l-imseħbin soċjali, waqt li jaġixxu fis-settur tal-kompetenza tagħhom u permezz tal-proċeduri stabbiliti fil-ftehim kollettiv, għandhom jidentifikaw u jirrevedu l-ostakoli li jistgħu jillimitaw l-opportunitajiet għal xogħol part-time u, meta approprjat, jeliminawhom.

2.Ir-rifjut ta’ ħaddiem li jiġi trasferit minn xogħol full-time għal part-time jew viċe versa m’għandux b’daqshekk jikkostitwixxi raġuni valida għat-terminazzjoni ta’ impjieg, mingħajr preġudizzju għat-terminazzjoni skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv u l-prattika, għal raġunijiet oħra li jistgħu jiġu ikkawżati minn ħtiġiet operazzjonali ta’ l-istabbiliment ikkonċernat.3.Sa fejn hu possibbli, min jimpjega għandu jikkunsidra:

(a)talbiet minn ħaddiema għal trasferiment minn xogħol full-time għal xogħol part-time li jsir disponibbli fl-istabbiliment;

[…]

(d)miżuri għall-faċilitazzjoni ta’ l-aċess għal xogħol part-time fil-livelli kollha ta’ l-impriża, inklużi pożizzjonijiet kapaċi u amministrattivi, u meta approprjat, biex ikun iffaċilitat aċċess minn ħaddiema part-time għal taħriġ professjonali biex itejjeb l-opportunitajiet tal-karriera tagħhom u l-mobbilità fix-xogħol;

[…]

11.Il-Klawżola 6 tal-ftehim qafas (Dispożizzjonijiet dwar l-implimentazzjoni) tistabbilixxi ċerti regoli. Skont il-Klawżola 6.1, l-Istati Membri jistgħu jintroduċu dispożizzjonijiet iktar favorevoli minn dawk stabbiliti fil-ftehim qafas. Barra dan, skont il-Klawżola 6.2:

L-implimentazzjoni tad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Ftehim m’għandhiex tikkostitwixxi bażi valida għat-tnaqqis tal-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħtija lill-ħaddiema fis-settur ta’ dan il-ftehim. Dan ma jippreġudikax id-dritt ta’ l-Istati Membri u/jew ta’ l-imsieħba soċjali li jiżviluppaw dispożizzjionijiet leġislattivi, regulatorji jew kuntrattwali fid-dawl ta’ ċirkostanzi li jinbidlu u ma jippreġudikax l-applikazzjoni tal-klawżola 5.1 sakemm il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni kif espress fil-Klawżola 4.1 ikun imħares.

<TI><NP><NO.P>B –</NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Id-dritt Taljana</HT></TXT></NP></TI>12.Skont l-Artikolu 16 tal-Liġi Taljana Nru 183 tal-4 ta’ Novembru 2010

GURI Nru 262 tad-9 ta’ Novembru 2010, Suppliment Ordinarju Nru 243.

 (iktar ’il quddiem il-Liġi Nru 183/2010), huwa possibbli għal ċerti awtoritajiet pubbliċi, meta japplikaw għall-ewwel darba r-regoli adottati skont id-Digriet Leġiżlattiv Nru 112 tal-25 ta’ Ġunju 2008 (iktar ’il quddiem id-Digriet Leġiżlattiv Nru 112/2008)

Ara l-Artikolu 73 tad-Digiet Leġiżlattiv Nru 112 tal-25 ta’ Ġunju 2008 (GURI Nru 147 tal-25 ta’ Ġunju 2008, Suppliment Ordinarju No 152/L), mibdul fil-Liġi Nru 133 tas-6 ta’ Awwissu 2008 (GURI Nru 195 tal-21 ta’ Awwissu 2008, Suppliment Ordinarju Nru 196).

, li jevalwaw mill-ġdid deċiżjonijiet li jippermettu l-bidla ta’ relazzjonijiet ta’ impjieg full-time għal relazzjonijiet ta’ impjieg part-time meta deċiżjonijiet bħal dawn kienu adottati qabel ma kien daħal fis-seħħ id-Digriet Leġiżlattiv Nru 112/2008. Evalwazzjoni mill-ġdid bħal din għandha ssir fi żmien 180 jum mid-dħul fis-seħħ tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010 u tkun suġġetta għall-prinċipji ta’ ġustizzja u bona fide.13.Ċirkulari ministerjali kienet adottata mid-Dipartiment Taljan tas-Servizz Ċivili biex tagħti linji gwida għall-applikazzjoni, inter alia, tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010

Ċirkulari Nru 9/2011 tat-30 ta’ Ġunju 2011.

. Skont iċ-ċirkulari, dik id-dispożizzjoni hija ġġustifikata mil-limiti baġitarji iktar stretti applikabbli fil-kuntest tal-kriżi finanzjarja globali. Iċ-ċirkulari tgħid ukoll li s-setgħa unilaterali ta’ persuni pubbliċi li jimpjegaw li jordnaw lil impjegat jerġa’ lura għal xogħol full-time għandha titqies bħala eċċezzjonali u għandha tkun eżerċitata fil-limiti msemmijin fil-punt 12 iktar ’il fuq.14.L-interpretazzjoni tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010, kif stabbilita f’dik iċ-ċirkulari ministerjali, minn dak iż-żmien ’l hawn kienet ikkonfermata mill-Corte costituzionale (qorti kostituzzjonali) (l-Italja)

Sentenza Nru 224/2013 tas-16 ta’ Lulju 2013. Fis-sentenza tagħha l-Corte costituzionale analizzat ir-relazzjoni bejn dik id-dispożizzjoni u l-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas.

.<TI><NP><NO.P>II –</NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Il-fatti, il-proċedura u d-domandi preliminari</HT></TXT></NP></TI>15.T. Mascellani hija uffiċjal tal-Ministeru tal-Ġustizzja Taljan u għandha pożizzjoni fil-qorti tar-rinviju. Mit-28 ta’ Awwissu 2000 ’l quddiem hija ħadmet part-time skont orarju ta’ kull ġimgħa li bih 50 % tas-sigħat normali tax-xogħol jinfirxu tul tliet ijiem fil-ġimgħa (relazzjoni vertikali ta’ impjieg part-time).16.Wara li daħlet fis-seħħ il-Liġi Nru 183/2010, il-Ministeru tal-Ġustizzja, li aġixxa permezz tal-intermedjarju tad-Direttur tal-Amministrazzjoni tal-Qorti ta’ Trento, adotta d-Deċiżjoni Nru 20384 tat-8 ta’ Frar 2011 u d-Deċiżjoni Nru 1882 tal-21 ta’ Marzu 2011 (iktar ’il quddiem id-deċiżjonijiet ikkontestati). Id-deċiżjonijiet ikkontestati evalwaw mill-ġdid u ħassru unilateralment l-arranġamenti tax-xogħol part-time ta’ T. Mascellani, skont l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010, u tawha istruzzjonijiet biex taħdem full-time, abbażi ta’ sigħat sħaħ ta’ xogħol mifruxin tul sitt ijiem fil-ġimgħa, mill-1 ta’ April 2011.17.Peress li oġġezzjonat għal dik il-bidla fil-kuntratt ta’ impjieg tagħha, T. Mascellani ressqet azzjoni quddiem id-Diviżjoni tax-Xogħol tal-qorti tar-rinviju u talbet l-annullament tad-deċiżjonijiet ikkontestati u dikjarazzjoni li l-impjieg part-time tagħha ma setax jinbidel għal relazzjoni ta’ impjieg full-time kontra r-rieda tagħha. Hija targumenta li l-bidla hija kontra l-liġi skont id-Direttiva 97/81.18.Skont T. Mascellani, ix-xogħol part-time għenha tuża l-ħin tagħha kemm biex tieħu ħsieb familtha kif ukoll biex tieħu taħriġ vokazzjonali. Hija kienet irreġistrata fil-lista ta’ avukati ta’ Trento, kienet iggradwat minn kulleġġ ta’ speċjalizzazzjoni għall-professjonijiet legali u rreġistrat ukoll fl-Università ta’ Padova għal kors ta’ tliet snin għal diploma għal organizzazzjoni ta’ taħriġ fil-post tax-xogħol. Ix-xogħol part-time għen ukoll lil T. Mascellani tagħti assistenza lill-uniku ġenitur tagħha li għadu ħaj — issa ta’ iktar minn 90 sena — li jgħix magħha u li ma għandu ebda qarib jgħix fil-qrib.19.Il-Ministeru tal-Ġustizzja jopponi l-azzjoni mressqa minn T. Mascellani. Jikkontendi li, skont l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010, il-Ministeru jista’ jittermina relazzjoni ta’ impjieg part-time u jimponi sigħat ta’ xogħol full-time, ukoll kontra r-rieda tal-impjegat. Skont il-Ministeru, id-Direttiva 97/81 ma tipprekludix dispożizzjoni bħal din.20.Billi kellha dubbji dwar l-interpretazzjoni tad-Direttiva 97/81, il-qorti tar-rinviju ddeċidiet li tissospendi l-proċedura quddiema u tagħmel lill-Qorti tal-Ġustizzja d-domandi preliminari li ġejjin:

“1.Il-Klawżola 5(2) tal-[ftehim qafas] (li [t]ipprovdi li r-rifjut ta’ ħaddiem li jiġi trasferit minn xogħol full-time għal part-time jew viċe versa m’għandux b’daqshekk jikkostitwixxi raġuni valida għat-terminazzjoni ta’ impjieg, mingħajr preġudizzju għat-terminazzjoni skond il-liġi nazzjonali, il-ftehim kollettiv u l-prattika, għal raġunijiet oħra li jistgħu jiġu ikkawżati minn ħtiġiet operazzjonali ta’ l-istabbiliment ikkonċernat), għandha tiġi interpretata fis-sens li l-leġiżlazzjonijiet nazzjonali tal-Istati Membri ma jitħallewx jipprevedu l-possibbiltà għall-persuna li timpjega li tordna t-tibdil tal-kuntratt ta’ xogħol part-time għal kuntratt full-time, anki kontra r-rieda tal-ħaddiem?2.[Id-Direttiva 97/81] tipprekludi li dispożizzjoni nazzjonali bħall-Artikolu 16 tal-liġi Nru 183 tal-4 ta’ Novembru 2010 tipprevedi l-possibbiltà għall-persuna li timpjega li tordna t-tibdil tal-kuntratt ta’ xogħol part-time għal kuntratt full-time, anki kontra r-rieda tal-ħaddiem?

21.Kienu sottomessi osservazzjonijiet bil-miktub mill-Gvern Taljan u Ċek, u mill-Kummissjoni. Waqt is-smigħ tal-20 ta’ Marzu 2014, kien ippreżentat argument orali minn T. Mascellani, mill-Gvern Taljan u mill-Kummissjoni.<TI><NP><NO.P>III –</NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">L-osservazzjonijiet sottomessi lill-Qorti tal-Ġustizzja</HT></TXT></NP></TI>22.Skont T. Mascellani, il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas għandha tkun interpretata fis-sens li tipprekludi lill-persuna li timpjega — fis-settur privat jew fis-settur pubbliku — milli tbiddel ir-relazzjoni ta’ impjieg mingħajr il-kunsens espress tal-ħaddiem. Minħabba li l-ftehim qafas huwa maħsub li ma jħallix li jkun hemm diskriminazzjoni kontra ħaddiema part-time, din għandha tkun l-unika interpretazzjoni adatta ta’ dik il-klawżola.23.Il-Gvern Taljan jenfasizza n-natura tranżitorja tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010. Dak il-gvern josserva li skont is-sistema li kienet tapplika qabel għas-settur pubbliku

Iregolat qabel bl-Artikolu 1(58) tal-Liġi Nru 662 tat-23 ta’ Diċembru 1996, GURI Nru 303 tat-28 ta’ Diċembru 1996, Suppliment Ordinarju Nru 233.

, il-ħaddiema kellhom dritt kważi mingħajr limitu li jiksbu tnaqqis fis-sigħat tax-xogħol. Iżda s-sistema attwali, skont id-Digriet Leġiżlattiv Nru 112/2008, hija intiża sabiex toħloq bilanċ ġust bejn id-drittijiet tal-persuna li timpjega, min-naħa l-waħda, u d-drittijiet tal-ħaddiem, min-naħa l-oħra. Persuna pubblika li timpjega tista’ tirrifjuta talba għal sigħat imnaqqsa meta jekk tintlaqa’ t-talba tista’, inter alia, issir ħsara lill-funzjonament tal-korp pubbliku. Għaldaqstant, l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010 kien jirregola t-tranżizzjoni mis-sistema ta’ qabel għal dik li attwalment tinsab fis-seħħ. L-għan tal-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010 huwa li jkun hemm bilanċ bejn interessi diverġenti ta’ persuni li jimpjegaw fis-settur pubbliku u tal-ħaddiema fis-settur pubbliku. Għan ieħor huwa li jqiegħed ħaddiema li jkunu għamlu talba biex jaħdmu part-time skont is-sistema ta’ qabel fuq bażi ugwali ma’ dawk li għamlu talba skont is-sistema attwali.24.Skont il-Gvern Taljan, il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas ma tistax tkun interpretata bħala li teżiġi li bidla minn xogħol part-time għal xogħol full-time għandha neċessarjament tkun konsenswali. Dik id-dispożizzjoni taspira biss li tillimita l-possibbiltà ta’ tkeċċija meta l-ħaddiem ma jaqbilx ma’ bidla bħal dik, iżda ma tipprojbixxix miżuri inqas intrużivi meħudin mill-persuna li timpjega. Barra dan, dik id-dispożizzjoni hija mfassla f’termini li ma humiex obbligatorji u, għalhekk, ma tagħtix lill-ħaddiem dritt infurzabbli.25.Il-Gvern Taljan jikkontendi ulterjorment li d-Direttiva 97/81 ma tistax tinftiehem bħala li b’mod ġenerali teħtieġ li jinkiseb il-kunsens tal-ħaddiem għal tibdiliet fis-sigħat tax-xogħol. Li ma jkunx meħtieġ kunsens ma jfissirx diskriminazzjoni bejn ħaddiema full-time u part-time skont il-Klawżola 4 tal-ftehim qafas; lanqas ma jillimita l-possibbiltà li jsir xogħol part-time. Tabilħaqq, skont il-Klawżola 1(b) tal-ftehim, jidher għall-Gvern Taljan li hija biss it-tranżizzjoni minn xogħol full-time għal xogħol part-time li jkollha tittwettaq fuq bażi volontarja, minħabba li dik it-tranżizzjoni tinvolvi telf ekonomiku għall-ħaddiem.26.Fil-fehma tal-Gvern Ċek relazzjoni ta’ impjieg li qabel kienet fuq bażi part-time ma tistax tkun immodifikata unilateralment mill-persuna li timpjega kontra r-rieda tal-ħaddiem. Jekk isir hekk isir ostakolu għall-iżvilupp ta’ xogħol part-time mingħajr ma titqies ir-rieda tal-ħaddiem, bil-kontra tal-iskop tal-ftehim qafas skont il-Klawżola 1(b) tiegħu u kif speċifikat fil-kunsiderazzjoni ġenerali 5 tiegħu. Il-Gvern Ċek iqis ukoll li, kuntrarju għall-iskop l-ieħor ta’ dak il-ftehim kif stabbilit fil-Klawżola 1(a) tiegħu, possibbiltà bħal din toħloq diskriminazzjoni mhux iġġustifikata kontra ħaddiema part-time, minħabba li ħaddiema full-time ma jiffaċċjawx l-istess riskju. B’mod iktar ġenerali, dak il-gvern jirreferi għall-prinċipju ta’ libertà tal-kuntratt, il-projbizzjoni ta’ xogħol forzat stabbilit fl-Artikolu 5(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea

Artikolu 5(2) tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali jipprovdi li [ħ]add m’għandu jiġi mġiegħel jagħmel xogħol forzat jew obbligatorju.

, u jikkontendi li persuni li jimpjegaw fis-settur pubbliku ma għandhomx igawdu minn drittijiet ikbar minn ta’ oħrajn.27.Il-Kummissjoni, li tipproponi li tingħata risposta konġunta għaż-żewġ domandi, tosserva li l-kliem tal-Klawżola 5.2 u tal-Klawżola 5.3(a) tal-ftehim qafas huwa vag. Tkompli tgħid li l-ftehim qafas ma jagħtix lil ħaddiema d-dritt li jibqgħu fi skema ta’ impjieg part-time. B’mod partikolari, il-Klawżola 5.2 ma teskludix il-possibbiltà ta’ tkeċċija ta’ ħaddiem li jirrifjuta li jibdel għal relazzjoni ta’ impjieg full-time meta l-ħtiġijiet operazzjonali tal-istabbiliment konċernat jeżiġu dan. Dan huwa kkonfermat mill-iskop tal-ftehim qafas, li — kif jingħad fil-Klawżola 1(b) — għandu jikkontribwixxi għall-organizzazzjoni flessibbli tal-ħin tax-xogħol b’mod li jitqiesu l-ħtiġijiet kemm tal-persuni li jimpjegaw kif ukoll tal-ħaddiema.28.Madankollu, il-Kummissjoni targumenta li jsegwi mill-Klawżola 1(b) tal-ftehim qafas, moqrija flimkien mal-Klawżola 5.2 tiegħu, li l-persuna li timpjega għandha tikkonsulta mal-ħaddiem u tqis il-ħtiġijiet tiegħu; tevalwa possibbiltajiet oħra, u tagħti lill-ħaddiem perijodu ta’ żmien biex jadatta għall-iskema l-ġdida. Tkeċċija tista’ tkun ikkontemplata biss meta tkun meħtieġa biex jitħarsu l-ħtiġijiet operazzjonali tal-istabbiliment ikkonċernat. Fil-fehma tal-Kummissjoni, billi ma tipprovdix li tkeċċija għandha tkun il-konsegwenza awtomatika ta’ rifjut u billi tagħmel il-bidla tar-relazzjoni tal-impjieg suġġetta għall-prinċipji ta’ ġustizzja u bona fide, il-leġiżlazzjoni Taljana hija konformi mar-rekwiżiti tal-ftehim qafas.29.Fl-aħħar nett, billi tirreferi għall-premessi 5 u 11 tad-Direttiva 97/81, għall-preambolu tal-ftehim qafas mehmuż miegħu, għall-paragrafu 5 tal-kunsiderazzjonijiet ġenerali tiegħu u għall-Klawżoli 1, 4 u 5 tiegħu, il-qorti tar-rinviju tqis li l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010 ma huwiex kompatibbli mad-Direttiva 97/81. Fil-fehma tagħha, l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010 jippermetti diskriminazzjoni kontra ħaddiema part-time, li, b’differenza mill-ħaddiema full-time, huma esposti għar-riskju li s-sigħat tax-xogħol tagħhom ikunu jistgħu jinbidlu. Barra dan, skont il-qorti tar-rinviju, isegwi mill-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas li relazzjoni ta’ impjieg part-time ma tistax tinbidel għal relazzjoni full-time (jew viċe versa) sakemm il-ħaddiem ma jagħtix il-kunsens tiegħu. Jekk terminazzjoni titqies li tkun illegali skont dik il-klawżola, allura r-rifjut tal-ħaddiem li jaqbel għall-bidla għandu jkun skont il-liġi u, għaldaqstant, għandu jinkiseb il-kunsens tal-ħaddiem.<TI><NP><NO.P>IV –</NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">L-analiżi</HT></TXT></NP></TI><TI><NP><NO.P>A –</NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Ir-riformulazzjoni tad-domandi preliminari</HT></TXT></NP></TI>30.Iż-żewġ domandi magħmulin mill-Qorti ta’ Trento għandhom ċarament rabta bejniethom. Bl-ewwel domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju tistaqsi jekk il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas tipprekludix lil persuna li timpjega milli unilateralment tibdel relazzjoni ta’ impjieg part-time għal impjieg full-time. Bit-tieni domanda tagħha, il-qorti tar-rinviju essenzjalment titlob għall-istess kjarifika, iżda mingħajr ma tirreferi għal xi dispożizzjoni speċifika tad-Direttiva 97/81 jew tal-ftehim qafas. B’hekk, it-tieni domanda effettivament tkopri l-istess kwistjoni bħal tal-ewwel; iżda jidher ukoll li hija ta’ natura sussidjarja, fil-każ li l-ewwel domanda tingħata risposta fin-negattiv.31.Naqbel mal-Kummissjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja għandha tagħti risposta konġunta għaż-żewġ domandi. Iżda f’dak il-proċess nemmen tassew — mhux bħall-Kummissjoni — li jkun utli għall-qorti tar-rinviju li tkun indirizzata f’termini iktar ġenerali l-kompatibbiltà tar-regoli inkwistjoni mal-ftehim qafas, għax dik hija l-kwistjoni prinċipali mqajma fit-tieni domanda. Ser nagħmel hekk fl-aħħar parti ta’ dawn il-konklużjonijiet.32.Għalhekk nirriformula d-domandi kif ġej:

Id-Direttiva 97/81 — u, b’mod partikolari, il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas mehmuż magħha — tipprekludi dispożizzjoni ta’ liġi nazzjonali, bħalma huwa l-Artikolu 16 tal-Liġi Nru 183/2010, li tipprovdi li l-persuna li timpjega tkun tista’ tibdel relazzjoni ta’ impjieg part-time għal relazzjoni ta’ impjieg full-time mingħajr il-kunsens tal-ħaddiem?

<TI><NP><NO.P>B –</NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Il-kunsiderazzjoni tad-domanda riformulata</HT></TXT></NP></TI>33.Ir-risposta għad-domanda hekk riformulata tikkonċentra fuq il-protezzjoni li għandha tingħata kif jixraq lil ħaddiema skont il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas. Ser nevalwa dan billi nifli l-kliem, il-kuntest u l-iskop ta’ dik id-dispożizzjoni.34.Dwar dak li għandu x’jaqsam mal-kliem tagħha, ninnota mill-bidu — bħalma għamlu l-Gvern Taljan u l-Kummissjoni — li l-Klawżola 5.2 ta’ dak il-ftehim kienet abbozzata b’mod li joskura l-qofol tat-tifsira vera tagħha.35.L-ewwel nett, il-lingwa użata fil-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas tidher li hija vaga apposta. Skont dik id-dispożizzjoni, [i]r-rifjut ta’ ħaddiem li jiġi trasferit minn xogħol full-time għal part-time jew viċe versa m’għandux b’daqshekk jikkostitwixxi raġuni valida għat-terminazzjoni ta’ impjieg (enfasi miżjuda minni). Min-naħa l-waħda, l-impressjoni miksuba hija li, skont dik id-dispożizzjoni, rifjut bħal dan ma għandux, prima facie, jiġġustifika li ħaddiem jitkeċċa għax ma jkunx jixtieq li r-relazzjoni tal-impjieg tinbidel. Min-naħa l-oħra, iżda, l-użu tat-terminu m’għandux ma jissuġġerixxix li l-kunsens tal-ħaddiem għall-bidla fis-sigħat tax-xogħol huwa mandatorju.36.It-tieni nett, il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas tipprovdi wkoll li rifjut għal trasferiment minn xogħol part-time għal full-time jista’ wkoll ikun raġuni valida biex ikun itterminat kuntratt ta’ impjieg skond il-liġi nazzjonli, il-ftehimiet kollettivi u l-prattika, għal raġunijiet oħra li jistgħu jiġu ikkawżati minn ħtiġijiet operazzjonali ta’ l-istabbiliment ikkonċernat (enfasi miżjuda minni). Għal darba oħra, huwa diffiċli, fil-fehma tiegħi, meta titqies il-parti enfasizzata tal-passaġġ ikkwotat minn perspettiva ta’ drittijiet, li jkun konkluż b’ċertezza li dan jagħti lil ħaddiema dritt inkontestabbli li jirrifjutaw bidla tar-relazzjoni ta’ impjieg. Tabilħaqq is-setgħa li tkun itterminata relazzjoni ta’ impjieg minħabba l-ħtiġijiet operazzjonali li dejjem jinbidlu tal-post tax-xogħol tkun tidher li ġġib fix-xejn mill-bidu nett l-idea li l-Klawżola 5.2 tagħti xi protezzjoni sustantiva.37.Mill-aspett sistemiku, dik il-kunsiderazzjoni hija kkonfermata, l-ewwel nett, mill-mod li bih il-bqija tal-Klawżola 5 kienet abbozzata. Il-Klawżola 5.1(a) u l-Klawżola 5.1(b) isemmu li l-Istati Membri, flimkien mal-imsieħba soċjali, għandhom jidentifikaw ostakoli għal xogħol part-time u jeliminawhom meta approprjat; il-Klawżola 5.3 tgħid li sa fejn hu possibbli, min jimpjega għandu jikkunsidra lista ta’ miżuri differenti, li xi wħud minnhom huma deskritti anki f’termini iktar moderati (enfasi miżjuda minni fil-kwotazzjonijiet kollha)

Ara l-Klawżola 5.3(b) li, ukoll, għandha l-kelmiet jekk; il-Klawżola 5.3(d), li tuża t-termini meta approprjat; u l-Klawżola 5.3(e), fejn ukoll tintuża l-kelma approprjata.

.38.It-tieni nett, ma għandux jintesa li, skont l-Artikolu 288 TFEU, il-ftehim qafas, bħala anness tad-Direttiva 97/81, iħalli f’idejn l-Istati Membri biex jiddeterminaw kif l-objettivi ta’ dak l-istrument għandhom jitwettqu. Skont il-Klawżola 6.1 tal-ftehim qafas, il-ftehim jipprovdi biss għal armonizzazzjoni minima. Barra dan, ċerti dispożizzjonijiet tad-Direttiva u tal-ftehim qafas espliċitament jagħtu ċerti setgħat regolatorji lill-Istati Membri

Ara, pereżempju, il-premessa 16 tad-Direttiva 97/81, li skontha Billi, fejn għandhom x’jaqsmu t-termini użati fil-[f]tehim [q]afas li mhumiex speċifikatament definiti hemmhekk, din id-Direttiva tħalli lill-Istati Membri liberi li jiddefinixxu dawk it-termini skond il-liġi u l-prattika nazzjonali, kif inhu l-każ għal Direttivi oħrajn ta’ politika soċjali bl-użu ta’ kliem simili, kemm-il darba d-definizzjonijiet imsemmija jirrispettaw il-kontenut tal-[f]tehim [q]afas; ara wkoll il-Klawżola 2.2; it-tieni sentenza tal-Klawżola 3.2; il-Klawżola 4.3; il-Klawżola 4.4 u l-Klawżola 6.5 tal-ftehim qafas.

. Il-fatt li tant kwistjonijiet mhux solvuti jitħallew fid-diskrezzjoni tal-Istati Membri jsostni l-idea li l-lingwa użata fil-Klawżola 5 ta’ dak il-ftehim hija ta’ karattru li ma huwiex vinkolanti.39.U dwar l-iskop tagħha, dak tal-Klawżola 5 tal-ftehim qafas huwa wieħed globali ddikjarat espliċitament fil-Klawżola 1(b), jiġifieri li jiffaċilita l-iżvilupp ta’ xogħol part-time fuq bażi volontarja u li jikkontribwixxi għall-organizzazzjoni flessibbli ta’ ħin ta’ xogħol b’tali mod li jieħu inkonsiderazzjoni l-bżonnijiet ta’ min iħaddem u tal-ħaddiema. Il-flessibbiltà msemmija hemmhekk hija bipolari, minħabba li tiġbor fiha kemm il-flessibbiltà min-naħa tad-domanda għall-persuni li jimpjegaw u l-flessibbiltà min-naħa tal-provvista għall-ħaddiema

Ara, inter alia, S. Deakin, and H. Reed, The Contested Meaning of Labour Market Flexibility, f’J. Shaw, (ed.), Social Law and Policy in an Evolving European Union, Hart Publishing, Oxford: 2000, p. 75.

, iżda mingħajr ma xxaqleb favur naħa jew oħra

Il-premessa 11 tad-Direttiva 97/81 u t-tieni premessa tal-ftehim qafas it-tnejn isemmu li l-għan ta’ dak il-ftehim huwa li jikkontribwixxi għall-iżvilupp tal-potenzjal ta’ xogħol part-time fuq bażi li hi aċċettabbli b’mod reċiproku kemm għall-persuna li timpjega u għall-ħaddiema. B’mod simili, il-premessa 5 tad-Direttiva tirreferi għal organizzazzjoni ta’ xogħol iktar flessibbli b’tali mod li tissodisfa kemm ix-xewqat tal-ħaddiema kif ukoll il-bżonnijiet tal-kompetizzjoni.

.40.Fid-dawl ta’ dawk l-elementi, xi kummentaturi huma tal-fehma li, b’kuntrast mal-Klawżola 4, il-kliem tal-Klawżola 5 tal-ftehim qafas (u/jew ċerti subklawżoli tiegħu) huwa f’termini inċerti ta’ natura dikjaratorja

Ara, inter alia, P. Rodière, Droit social de l’Union européene, L.G.D.J., Pariġi: 2002 (it-tieni edizzjoni.), li skontu [e]n dehors de la règle de non-discrimination, l’accord-cadre prend une tournure recommandationnelle; C. Barnard, EU Employment Law, Oxford University Press, Oxford: 2012 (ir-raba’ edizzjoni.), p. 437, li skontu ħafna mill-bqija tad-Direttiva 97/81 tinħass bħala riżoluzzjoni eżortattiva milli miżura ta’ liġi stretta [traduzzjoni libera]; M. Jeffery, Not Really Going to Work? Of the Directive on Part-Time Work, Atypical Work and Attempts to Regulate It, 3(27) 1998 Industrial Law Journal 193, p. 198 u 203, fejn jingħad li il-kliem tal-[Klawżola 5.2] huwa vag, u jħalli l-applikabbiltà tar-regola ġenerali inċerta ħafna [traduzzjoni libera].

, filwaqt li oħrajn huma tal-fehma li, sempliċiment, ma hemmx dritt għal xogħol part-time

Ara f’dan ir-rigward, B. Hepple, u C. Barnard, Substantive Equality 3(59) 2000 Cambridge Law Journal 562, p. 582, li skonthom ma hemmx obbligu li jinħolqu postijiet ta’ xogħol part-time jew tqassim tax-xogħol [traduzzjoni libera]; R. Nielsen, European Labour Law, DJØF, Copenhagen: 2000, p. 152, fejn jingħad li [Id-Direttiva 97/81] ma tistabbilixxi ebda dritt għal ħaddiema li jkunu jixtiequ jagħmlu hekk li jaħdmu part-time [traduzzjoni libera].

. Fil-verità, iżda, mhux kollha jaqblu li l-Klawżola 5 ċertament ma tistabbilixxi ebda obbligu legali

Ara C. Kilpatrick, u M. Freedland, The United Kingdom: how is EU governance transformative? in S. Sciarra, P. Davies and M. Freedland, (eds.), Employment Policy and the Regulation of Part-time Work in the European Union. A Comparative Analysis, Cambridge University Press, Cambridge: 2004, p. 329 et seq., fejn b’riferiment għall-Kawżola 5.2, jingħad li [Il-Klawżola] 5 ma tistax titwarrab qabelxejn bħala dispożizzjoni mhux vinkolanti, li għandha biss għanijiet ta’ aspirazzjoni ta’ protezzjoni soċjali u miri ta’ promozzjoni ta’ impjiegi [traduzzjoni libera].

.41.Jiena ma ninsabx kontra l-fehma li jista’ jkun hemm tkeċċċija biss meta jkun meħtieġ biex jitħarsu l-ħtiġijiet tal-operazzjonijiet tal-istabbiliment ikkonċernat. Iżda, niddubita jeżistix rekwiżit legali għal dak il-fini, bħala materja ta’ liġi tal-UE, skont il-Klawżola 5.2. Fil-fatt jidhirli li l-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas hija wisq vaga biex ikollha għarfien mill-qrati. Apparti l-osservazzjonijiet magħmulin fil-punti 34 sa 39 iktar ’il fuq, insib li interpretazzjoni bħal din hija sostnuta minn diversi elementi, l-iktar mill-istorja leġiżlattiva u mill-isfond tal-ftehim qafas.42.Meta l-Parlament Ewropew kien fil-proċess li jqis il-proposta tal-Kummissjoni għal direttiva, il-Kumitat parlamentari għall-Impjiegi u l-Affarijiet Soċjali ħareġ rapport dwar dik il-proposta. Fir-rapport il-Kumitat qal li l-Klawżola 5 tal-ftehim qafas ma hijiex legalment vinkolanti f’dak li jirrigwarda l-punti kollha li għalihom tirreferi

Rapport tas-6 ta’ Novembru 1997 dwar il-Proposta tal-Kummissjoni għal Direttiva tal-Kunsill li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (A4-0352/97, p. 16). Il-passaġġ rilevanti jgħid: Din il-Klawżola 5 tal-ftehim qafas ma hijiex vinkolanti legalment f’dak li jirrigwarda kull wieħed mill-punti ta’ hawn fuq. L-użu tal-kelma għandu' fil-fatt ma jistabbilixxix xi obbligu speċifiku fuq l-Istati Membri, l-imsieħba soċjali jew, b’mod partikolari, dawk li jħaddmu. Id-dispożizzjoni tibqa’ biss dikjarazzjoni jew stqarrija ta’ intenzjoni, hekk li l-kliem attwali tal-ftehim ma jistax jikseb it-tieni objettiv stabbilit fil-preambolu, jiġifieri li x-xogħol part-time isir iktar attraenti u b’hekk issir il-promozzjoni tal-iżvilupp ta’ impjiegi part-time [traduzzjoni libera].

. Ir-riżoluzzjoni parlamentari dwar il-proposta tal-Kummissjoni wara l-ħruġ ta’ dak ir-rapport approvat il-kritika magħmula mir-rapport

Riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew dwar il-Proposta tal-Kummissjoni għal Direttiva tal-Kunsill li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC (ĠU 1997 C 371, p. 41), f’paġna 62, punti 7 sa 9: Il-Parlament Ewropew: […] 7. Iqis li huwa kruċjali li t-trasferiment ta’ ħaddiema għal xogħol part-time ma għandux ikun impost; 8. Jisgħobbih għall-fatt li l-ftehim [qafas] Ewropew konkluż mill-imsieħba soċjali ma jsegwix il-Konvenzjoni tal-1994 [tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol] dwar Xogħol Part-Time li tippreskrivi espliċitament it-tnaqqis gradwali implikat ta’ eċċezzjonijiet; 9. Isib li s-sustanza attwali tal-ftehim, meta jkunu eliminati l-elementi dikjaratorji, ma hijiex dejjem fidila għall-għan dikjarat tagħha, minħabba li l-ftehim ma jneħħix id-diskriminazzjoni kontra ħaddiema part-time u ma jikkontribwixxix biex ix-xogħol part-time isir iktar attraenti [traduzzjoni mhux uffiċjali].

. Madankollu l-kontenut tal-ftehim qafas ma kienx immodifikat kif kien issuġġerit.43.Flimkien ma’ dan, il-Klawżola 5 tal-ftehim qafas tidher li hija ispirata mill-Artikoli 9 u 10 tal-Konvenzjoni Nru 175 tal-Organizzazzjoni Internazzjonali tax-Xogħol (ILO) dwar Xogħol Part-time (iktar ’il quddiem il-Konvenzjoni tal-ILO)

Fil-mument tal-kitba, il-Konvenzjoni tal-ILO kienet irratifikata minn disa’ minn 28 Stat Membru (Ċipru, il-Finlandja, l-Ungerija, l-Italja, il-Lussemburgu, il-Pajjiżi l-Baxxi, il-Portugall, is-Slovenja u l-Isvezja).

. Tabilħaqq, il-leġiżlatura tal-UE rrikonoxxiiet li għandhom jitqiesu l-prinċipji tal-Konvenzjoni tal-ILO

Ara l-Proposta tal-Kummissjoni tat-23 ta’ Lulju 1997 għal Direttiva tal-Kunsill li tikkonċerna l-Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC, COM (97) 392 finali, punt 5. Ara wkoll ir-riżoluzzjoni msemmija iktar ’il fuq tal-Parlament Ewropew, punt 8.

. Flimkien ma’ dan, ir-Rakkomandazzjoni adottata biex tikkompleta l-Konvenzjoni tal-ILO

Rakkomandazzjoni Nru 182 tal-ILO dwar Xogħol Part-Time (iktar ’il quddiem ir-Rakkomandazzjoni).

 — li, skont il-punt 1 tagħha, għandha titqies flimkien mad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni — fiha, fil-punti 17 sa 19 tagħha, dispożizzjonijiet li huma ftit jew wisq simili għal dawk tal-ftehim qafas.44.F’dan ir-rigward, kien argumentat — b’mod konvinċenti, fil-fehma tiegħi — li l-livell ġenerali ta’ protezzjoni mogħti lil ħaddiema part-time skont id-Direttiva 97/81 huwa iktar baxx minn dak mogħti skont il-Konvenzjoni tal-ILO u r-Rakkomandazzjoni li hemm magħha

Ara B. Hepple, u C. Barnard, supra, f’paġna 580, u M. Jeffery, supra, p. 200. Ara wkoll ir-riżoluzzjoni msemmija iktar ’il fuq tal-Parlament Ewropew, punt 8.

. Jekk hu hekk, insibha anki iktar diffiċli nimmaġina kif il-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas tista’ tippermetti lil ħaddiem li jkun qabel ħadem part-time jirrifjuta li jkun ittrasferit għal xogħol full-time, meta l-kliem tad-dispożizzjoni korrispondenti fl-istrument tad-dritt internazzjonali li jkun qanqal li jsir il-ftehim qafas lanqas ma jipprovdi espliċitament għal dritt bħal dak.45.Fid-dawl ta’ dan, naf li l-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet fis-sentenza Michaeler et li l-Klawżola 5.1(a) tal-ftehim qafas tipprekludi regoli nazzjonali li jeżiġu, b’piena ta’ multa, li kopji ta’ kuntratti ta’ impjieg part-time jintbagħtu lill-awtoritajiet fi żmien 30 jum minn meta jkunu ffirmati

Ara d-dispożittiv tas-sentenza Michaeler et, C‑55/07 u C‑56/07 EU:C:2008:248.

. Il-Qorti tal-Ġustizzja, għalhekk, irrikonoxxiet impliċitament li klawżola ta’ dik ix-xorta għandha kontenut bażiku li leġiżlazzjoni nazzjonali għandha tosserva

B’mod kurjuż, ir-regoli Taljani inkwistjoni fis-sentenza Michaeler et kienu adottati biex jimplementaw id-Direttiva 97/81, u l-Gvern Taljan allega li kienu jippromwovu l-protezzjoni u l-inkoraġġiment tax-xogħol part-time; ara l-paragrafi 6, 7 u 22 ta’ dik is-sentenza.

. Madankollu, għalkemm wieħed jista’ jaqbel li r-regoli burokratiċi inkwistjoni f’dik il-kawża għamluha iktar diffiċli għal xogħol part-time, ikolli nammetti li ma nifhimx għalkollox kif il-kelma għandhom fil-Klawżola 5.1(a) tal-ftehim qafas — anki meta tinqara mal-għan tad-Direttiva 97/81 — tista’ tkun interpretata bħala li tagħti lok għal obbligu vinkolanti legalment

Ara s-sentenza Michaeler et, punt 21.

. Is-sentenza Michaeler et, f’kull każ, ma kinitx tikkonċerna l-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas. Barra dan, ma hijiex preċedent adatt għal każ ineżami, minħabba li l-proċedimenti prinċipali hawnhekk ma jikkonċernawx l-impożizzjoni ta’ rbit amministrattivi, finanzjarji u legali b’tali mod li kien iżommu lura l-ħolqien u l-iżvilupp ta’ impriżi żgħar u ta’ daqs medju

Ara s-sentenza Michaeler et, punt 22, li jirreferi għall-Artikolu 2(2) tal-Ftehim dwar il-politika soċjali konkluż mill-Istati Membri tal-Komunità Ewropea bl-eċċezzjoni tar-Renju Unit tal-Gran Brittanja u l-Irlanda ta’ Fuq (ĠU 1992 C 191, p. 1), p. 91, anness mal-Protokoll (Nru 14) dwar il-politika soċjali anness mat-Trattat li jistabbilixxi l-Komunità Ewropea.

. Għall-kuntrarju, kieku l-Qorti tal-Ġustizzja kellha ssegwi l‑motivazzjoni tas-sentenza Michaeler et f’din il-kawża billi teżiġi l-kunsens formali tal-ħaddiem għal bidla fir-relazzjoni ta’ impjieg, jinħolqu preċiżament limitazzjonijiet bħal dawn.46.Fuq din il-bażi, nikkonkludi li l-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas ma tipprekludix regola nazzjonali li biha persuna li timpjega tkun tista’ tibdel relazzjoni ta’ impjieg part-time għal relazzjoni ta’ impjieg full-time mingħajr il-kunsens tal-ħaddiem.47.Jibqa’ li jkun iddeterminat jekk din il-konklużjoni hijiex b’xi mod milquta minn dispożizzjonijiet oħra tad-Direttiva 97/81.<TI><NP><NO.P>C –</NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Kunsiderazzjonijiet ulterjuri</HT></TXT></NP></TI>48.Mill-bidu nett, irrid ninnota li l-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas hija l-unika dispożizzjoni fid-Direttiva 97/81 li speċifikatament tindirizza l-kwistjoni mqajma mill-qorti tar-rinviju, jiġifieri l-konsegwenzi ta’ rifjut għal trasferiment minn xogħol part-time għal xogħol full-time. Jolqotni, għalhekk, li, minħabba l-prinċipju ta’ lex specialis derogat legi generali, il-kwistjoni li l-Qorti tal-Ġustizzja ntalbet tiddeċiedi dwarha għandha tkun solvuta biss abbażi ta’ dik il-klawżola, u li ma huwiex meħtieġ li wieħed ifittex band’oħra. Jekk il-Qorti tal-Ġustizzja, madankollu, taħseb li jkun utli li tagħmel hekk, nagħti l-fehmiet li ġejjin.49.Fil-fehma tiegħi, il-fatt li ħaddiema part-time biss huma esposti għar-riskju li jkollhom jibdlu għal xogħol full-time ma jagħtix lok għal xi diskriminazzjoni pprojbita mill-Klawżola 4 tal-ftehim qafas. Tabilħaqq, ir-regoli inkwistjoni ma jinvolvux trattament inqas favorevoli ta’ ħaddiema part-time dwar kundizzjonijiet tax-xogħol kif imqabbla ma’ ħaddiema full-time.50.Il-paragun rilevanti inkwistjoni hawnhekk ma humiex il-paga, il-pensjonijiet jew kundizzjonijiet tax-xogħol tradizzjonali oħra li huma ddeterminati abbażi tal-kriterju ta’ impjieg (jiġifieri, ir-relazzjoni ta’ impjieg bejn ħaddiem u l-persuna li timpjegah)

Ara, fir-rigward tal-kunċett ta’ kondizzjonijiet tax-xogħol fil-Klawżola 4(1) tal-ftehim qafas, is-sentenza Carratù, C‑361/12, EU:C:2013:830, punti 34 u 35. Il-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet li kuntratt li jipprovdi għal skema ta’ xogħol fuq talba jaqa’ f’dak il-kunċett; ara s-sentenza Wippel, C‑313/02, EU:C:2004:607, punti 30 u 32.

. Minflok, l-element komparattiv li fuqu l-qorti tar-rinviju tixtieq li l-Qorti tal-Ġustizzja tiffoka huwa r-riskju għall-ħaddiem part-time li l-ammont ta’ ħin ta’ kuljum iddedikat għax-xogħol jista’ jkun aġġustat kontra r-rieda tiegħu. Iżda dik ma hijiex ħaġa li tista’ tkun is-suġġett ta’ eżami għal diskriminazzjoni skont dik il-Klawżola. Filwaqt li wieħed iżomm quddiem għajnejh it-tifsira stabbilita fil-Klawżola 3.2 tal-ftehim qafas, ma huwiex fattibbli li r-riskju għal ħaddiem part-time li r-relazzjoni ta’ impjieg tiegħu tinbidel għal xogħol full-time jitqabbel mar-riskju li l-istess jista’ jseħħ lil ħaddiem full-time tal-istess tip, minħabba li dan tal-aħħar diġà jaħdem full-time

Fis-sentenza Wippel, il-Qorti tal-Ġustizzja kienet tal-fehma li limitu kwantitattiv massimu ta’ sigħat tax-xogħol, ovvjament ta’ rilevanza l-iktar għal ħaddiema full-time, ma kienx jikkostitwixxi trattament inqas favorevoli ta’ ħaddiema part-time meta mqabbla ma’ ħaddiema tal-istess tip. Ara l-punti 49 sa 50 ta’ dik is-sentenza.

.51.Għas-saħħa tal-argument, wara kollox huwa dubjuż jekk il-qagħda ta’ ħaddiem part-time li jaffaċċja r-riskju li jkollu jaħdem full-time kontra r-rieda tiegħu tistax, fil-fatt, titqabbel ma’ dik ta’ ħaddiem full-time li jiġi f’riskju li jkollu jaħdem part-time. Li jgħidulek taħdem iktar mhux l-istess bħal meta jgħidulek taħdem inqas — għall-inqas mill-aspett tal-għajxien ta’ ħaddiem. Għalhekk huwa dibattibbli jekk jeżistix ħaddiem full-time tal-istess tip

Ara, għal dak il-fini, is-sentenza Wippel, punti 57 sa 62, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet li r-relazzjoni ta’ impjieg ta’ ħaddiem tipiku full-time ma setgħetx titqabbel, fir-rigward tas-suġġett u l-bażi tagħha, ma’ dik ta’ ħaddiem part-time fuq talba. Ara wkoll, b’analoġija, is-sentenza Carratù, punti 41 sa 45, fejn il-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet li l-kumpens pagabbli meta tkun iddaħħlet illegalment klawżola ta’ terminu fiss f’kuntratt ta’ impjieg ma setax jitqabbel mal-kumpens li jirriżulta minn tkeċċija inġusta ta’ ħaddiem permanenti.

.52.Minbarra s-sentenza Michaeler et, il-Qorti tal-Ġustizzja fil-fatt irriteniet, fis-sentenza Bruno et, li meta regoli nazzjonali jiksru l-Klawżola 4 tal-ftehim qafas, huma jistgħu jiksru wkoll il-Klawżola 5(1) ta’ dak il-ftehim

Ara s-sentenza Bruno et, C‑395/08 u C‑396/08, EU:C:2010:329, punt 81. Ara wkoll id-digriet tas-7 ta’ April 2011 fil-Kawża C‑151/10, EU:C:2011:223, Dai Cugini, punt 56, u d-digriet tad-9 ta’ Diċembru 2011 fil-Kawża C‑349/11, EU:C:2011:826, Yangwei, punt 37.

. Huwa diffiċli ma taqbilx ma’ dik il-fehma, minħabba li l-parti inizjali ta’ dik id-dispożizzjoni tirreferi espliċitament, inter alia, għall-prinċipju ta’ nondiskriminazzjoni

Fil-punt 112 tal-konklużjonijiet tagħha fis-sentenza Bruno et, l-Avukat Ġenerali Sharpston targumenta li [l]-obbligu li jinsab fil-Klawżola 5 tal-[f]tehim [q]afas fil-fehma tiegħi huwa l-applikazzjoni speċifika tal-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni prevista fil-klawżola 4. Fejn, bħalma jidher mill-fatti ta’ dak il-każ, ir-riferiment ġeneriku għall-Klawżola 5 huwa maħsub li jinftiehem bħala l-Klawżola 5.1 ta’ dak il-ftehim, jiena inklinat li naqsam dik il-fehma.

. Madankollu, kif diġà għidt, ma naħsibx li dan il-każ jagħti lok għal waqt wieħed ta’ diskriminazzjoni. Barra dan, kif imsemmi iktar ’il fuq, dik il-ġurisprudenza kienet tirrigwarda ostakoli ta’ natura amministrattiva li jistgħu jillimitaw l-opportunitajiet għal xogħol part-time, li ma hijiex il-pożizzjoni fil-każ quddiem il-qorti tar-rinviju.53.Fuq nota oħra, il-Gvern Ċek huwa tassew korrett li jirreferi għall-fatt li l-Qorti tal-Ġustizzja rriteniet li kuntratt huwa kkaratterizzat mill-prinċipju li l-partijiet huma liberi li jirranġaw l-affarijiet tagħhom

Ara s-sentenza Werhof, C‑499/04, EU:C:2006:168, punt 23.

. Madankollu, dak il-prinċipju ma jfissirx li d-domandi magħmula għandhom jingħataw risposta fl-affermattiv, kif dak il-gvern jissuġġerixxi. Tabilħaqq, dispożizzjonijiet leġiżlattivi, bħall-Artikolu 18 tal-Liġi Nru 183/2010, jistgħu jfixklu l-libertà kuntrattwali. Dan huwa previst espliċitament fil-Klawżola 5.2 tal-ftehim qafas. Barra dan, ħaddiem huwa dejjem liberu li jtemm ir-relazzjoni ta’ impjieg jekk huwa jew hija ma jkunux iridu jaħdmu full-time. Għal dik ir-raġuni, ninsab pjuttost ikkonfondut bil-paragun magħmul mill-Gvern Ċek għal sitwazzjoni ta’ xogħol furzat.54.Barra dan, niġbed ukoll l-attenzjoni għall-klawżola ta’ nuqqas ta’ rigressjoni, fil-Klawżola 6.2 tal-ftehim qafas. Dik il-klawżola tagħti espliċitament lill-Istati Membri d-dritt li jiżviluppaw dispożizzjonijiet leġislattivi, regulatorji jew kuntrattwali fid-dawl ta’ ċirkostanzi li jinbidlu u ma jippreġudikax l-applikazzjoni tal-klawżola 5.1 sakemm il-prinċipju ta’ non-diskriminazzjoni kif espress fil-Klawżola 4.1 ikun imħares. Jidhirli li r-raison d’être ta’ dik id-dispożizzjoni huwa li Stati Membri jitħallew jimmodifikaw u, jekk ikun meħtieġ, inaqqsu l-livell ta’ protezzjoni mogħti skont ir-regoli tagħhom dwar xogħol part-time fi żminijiet ta’ taqlib. Għall-inqas dik id-dispożizzjoni tagħmilha ċara li regoli bħal dawn ma humiex immutabbli. F’dak ir-rigward ħadt nota tal-fatt li r-reġim Taljan applikabbli mill-2008 jidher li jikkoinċidi mal-kriżi finanzjarja globali li ġiet f’daqqa.55.Nista’ napprezza l-fatt li, skont il-liġi Taljana, il-possibbiltà li ħaddiem part-time jingħata istruzzjoni biex jerġa’ lura għal xogħol full-time hija ta’ natura eċċezzjonali u hija limitata, ulterjorment, mill-prinċipji ta’ ġustizzja u ta’ bona fide. Madankollu, b’differenza mill-Kummissjoni, jiena ma nistax nara b’mod ċar xi bażi legali fil-ftehim qafas li teżiġi li l-persuna li timpjega tħares is-salvagwardji ssuġġeriti fil-punt 28 iktar ’il fuq. Il-Kummissjoni tissuġġerixxi li approċċ bħal dan isegwi mill-Klawżola 1(b), li tistabbilixxi l-iskop tal-ftehim qafas, moqrija flimkien mal-Klawżola 5.2. Madankollu, interpretazzjoni xierqa tal-Klawżola 5.2 għaliha waħedha teħtieġ, fiha nnifisha, analiżi ta’ dak l-istess skop (ara l-punt 39 iktar ’il fuq). Għaldaqstant il-Klawżola 1(b) ma tista’ żżid xejn iktar ma’ dik l-analiżi.56.Fuq dik il-bażi, jidhirli li, fl-assenza ta’ armonizzazzjoni għal dak il-fini

Fir-rigward tal-obbligu tal-persuna li timpjega li tgħarraf lill-ħaddiem dwar it-termini tal-kuntratt, dik il-kwistjoni hija fil-fatt armonizzata; ara d-Direttiva tal-Kunsill 91/533/KEE, tal-14 ta’ Ottubru 1991 dwar l-obbligazzjoni ta’ min iħaddem li jgħarraf lill-ħaddiema bil-kundizzjonijiet applikabbli għall-kuntratt jew għar-relazzjoni tal-impjieg (ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 5, Vol. 2, p. 3).

, huwa għall-Istati Membri li jipprovdu għal salvagwardji bħal dawn fid-diskrezzjoni mogħtija lilhom mid-Direttiva 97/81, bil-kundizzjoni li huma josservaw il-prinċipji ta’ effikaċja u ta’ ekwivalenza meta jimplementaw id-direttiva, kif ukoll il-prinċipji ġenerali l-oħra tad-dritt tal-UE

Ara, għal dak il-fini, is-sentenza O’Brien, C‑393/10, EU:C:2012:110, punt 34. F’dak is-sens, insibni li ma nistax — mhux bħall-Avukat Ġenerali Kokott fil-konklużjonijiet tagħha fis-sentenza Wippel, (EU:C:2004:607), punti 108 u 109 — mingħajr dispożizzjoni (pożittiva) korrispondenti fil-ftehim qafas jew band’oħra għal dak il-fini, li ninterpreta l-objettiv tal-protezzjoni soċjali xierqa, imsemmija inter alia fl-Artikolu 151(1) TFEU, bħala li jkun impost obbligu legali fuq il-persuni li jimpjegaw biex jieħdu ċerti miżuri vis-à-vis l-ħaddiema.

. Fl-Italja salvagwardji bħal dawn ma humiex possibbiltà teoretika biss iżda, skont il-ġurisprudenza tal-Corte costituzionale, materja ta’ dritt

Ara l-punt 3.3 tas-sentenza msemmija fil-punt 14 iktar ’il fuq.

.57.Madankollu, huwa daqstant ieħor ċar li kull bidla fis-sigħat tax-xogħol — u, b’mod partikolari, tnaqqis — meta jsir ċaqliq minn impjieg full-time għal impjieg part-time ma tistax tnaqqas kull dritt diġà miksub li l-ħaddiem ikun akkumula matul il-perijodu ta’ impjieg full-time

Ara, għal dak il-fini, is-sentenza Zentralbetriebsrat der Landeskrankenhäuser Tirols, C‑486/08, EU:C:2010:215, punt 32, u s-sentenza Heimann, C‑229/11 u C‑230/11, EU:C:2012:693, punt 35.

.<TI><NP><NO.P>V –</NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Konklużjoni</HT></TXT></NP></TI>58.Għar-raġunijiet imsemmijin iktar ’il fuq, nipproponi li d-domandi preliminari mit-Tribunale ordinario di Trento (l-Italja) jingħataw risposta kif ġej:

Id-Direttiva tal-Kunsill 97/81/KE, tal-15 ta’ Diċembru 1997, li tikkonċerna l- Ftehim Qafas dwar ix-xogħol part-time konkluż mill-UNICE, miċ-CEEP u mill-ETUC, għandha tkun interpretata fis-sens li ma tipprekludix, f’ċirkustanzi bħal dawk tal-kawża quddiem il-qorti tar-rinviju, regola nazzjonali li biha l-persuna li timpjega tista’ tordna l-bidla ta’ relazzjoni ta’ impjieg part-time għal relazzjoni ta’ impjieg full-time mingħajr il-kunsens tal-ħaddiem.