<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><CONCLUSION NNC="YES" xmlns:fmx="http://opoce" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:noNamespaceSchemaLocation="http://formex.publications.europa.eu/schema/formex-05.58-20161101.xd"><BIB.CONCLUSION><REF.CASE FILE="n.a."><NO.CASE>C-111/21</NO.CASE></REF.CASE><NO.CELEX>62021CC0111</NO.CELEX><NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2022:224">EU:C:2022:224</NO.ECLI><NO.SEQ>0001</NO.SEQ><PAGE.FIRST.ECR>1</PAGE.FIRST.ECR><PAGE.SEQ>1</PAGE.SEQ><PAGE.LAST.ECR>12</PAGE.LAST.ECR><PAGE.TOTAL>12</PAGE.TOTAL></BIB.CONCLUSION><CURR.TITLE><PAGE.HEADER><P><HT TYPE="SC">Opinia J. Richarda de la Toura – Sprawa C‑111/21</HT></P><P><HT TYPE="SC">Laudamotion</HT></P></PAGE.HEADER></CURR.TITLE><TITLE><TI><P><HT TYPE="UC">Opinia rzecznika generalnego</HT></P><P><HT TYPE="UC">Jeana Richarda de la Toura</HT></P><P>przedstawiona w dniu <DATE ISO="20220324">24 marca 2022 r.</DATE><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0001"><P>Język oryginału: francuski.</P></NOTE></P></TI><STI><P><HT TYPE="BOLD">Sprawa C‑111/21</HT></P><P>BT</P><P>przeciwko</P><P>Laudamotion GmbH</P><P><HT TYPE="NORMAL">[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria)]</HT></P></STI></TITLE><INTERMEDIATE><INDEX IDX.CLOSE="" SEPARATOR=" – " IDX.OPEN=""><KEYWORD>Odesłanie prejudycjalne</KEYWORD><KEYWORD>Transport lotniczy</KEYWORD><KEYWORD>Konwencja montrealska</KEYWORD><KEYWORD>Artykuł 17 ust. 1</KEYWORD><KEYWORD>Odpowiedzialność przewoźnika lotniczego za szkodę z tytułu wypadku</KEYWORD><KEYWORD>Pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0001" ID="QS0001"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0001" CODE="201D" ID="QE0001"/></KEYWORD><KEYWORD>Włączenie urazu psychicznego</KEYWORD><KEYWORD>Zespół stresu pourazowego w następstwie wypadku w trakcie czynności związanej z wysiadaniem</KEYWORD></INDEX></INTERMEDIATE><CONTENTS.CONCLUSION><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">I.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Wprowadzenie</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0001"><NO.P>1.</NO.P><TXT>Czy pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0002" ID="QS0002"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0002" CODE="201D" ID="QE0002"/> użyte w art. 17 ust. 1 Konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego (zwanej dalej <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0003" ID="QS0003"/>konwencją montrealską<QUOT.END REF.START="QS0003" CODE="201D" ID="QE0003"/>)<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0002"><P>Zawartej w Montrealu w dniu <DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, podpisanej przez Wspólnotę Europejską w dniu <DATE ISO="19991209">9 grudnia 1999 r.</DATE> i zatwierdzonej w jej imieniu decyzją Rady 2001/539/WE z dnia <DATE ISO="20010405">5 kwietnia 2001 r.</DATE> (<REF.DOC.OJ COLL="L" NO.OJ="194" PAGE.FIRST="38" DATE.PUB="2001">Dz.U. 2001, L 194, s. 38</REF.DOC.OJ>). W Unii Europejskiej konwencja ta weszła w życie w dniu <DATE ISO="20040628">28 czerwca 2004 r.</DATE></P></NOTE> obejmuje uraz o charakterze psychicznym, który wprawdzie osiąga wymiar patologiczny, ale który nie jest sensu stricto skutkiem uszkodzenia ciała<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0003"><P>Wyrażenie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0004" ID="QS0004"/>uszkodzenie ciała sensu stricto<QUOT.END REF.START="QS0004" CODE="201D" ID="QE0004"/> należy tu rozumieć jako odnoszące się wyłącznie do integralności fizycznej pasażera.</P></NOTE>?</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0002"><NO.P>2.</NO.P><TXT>Pytanie to, na które Trybunał ma udzielić odpowiedzi, wpisuje się w kontekst uznania cierpienia psychicznego i urazu psychologicznego w ramach prawa do odszkodowania za uszkodzenie ciała, które to zagadnienie charakteryzowało się dotychczas dominacją aspektów fizycznych nad psychicznymi, zarówno ze względu na charakter sporów, na których opierało się to prawo, jak i z powodu ograniczeń narzucanych dotychczas przez techniki medyczne<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0004"><P>Zobacz w tym względzie A. Guégan-Lécuyer, <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0005" ID="QS0005"/>L’éventualité de préjudices corporels en l’absence de blessures<QUOT.END REF.START="QS0005" CODE="201D" ID="QE0005"/>, <HT TYPE="ITALIC">Gazette du Palais</HT>, Lextenso Éditions, Issy‑les‑Moulineaux, <DATE ISO="20150108">8 stycznia 2015 r.</DATE>, nr 8, s. 4. Autor zauważa, iż prawo dotyczące odszkodowania za uszkodzenie ciała koncentruje się na skutkach naruszenia integralności fizycznej, ponieważ powstało ono i nadal jest tworzone w oparciu o wypadki powodujące uszkodzenie ciała, w kontekście wypadków przy pracy pod koniec XIX wieku, a następnie w bardziej globalnym kontekście wypadków powodujących uszkodzenie ciała związanych z ruchem drogowym, z przewozem, działalnością medyczną, wadliwymi produktami, przestępstwami i katastrofami technologicznymi.</P></NOTE>, ponieważ uszkodzenie ciała sensu stricto jest bardziej widoczne, a jego obecność możliwa do stwierdzenie od razu i bardziej namacalna niż uraz psychiczny.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="2"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0003"><NO.P>3.</NO.P><TXT>Niniejszy wniosek wpisuje się w ramy sporu pomiędzy pasażerem a przewoźnikiem lotniczym Laudamotion GmbH (zwanym dalej <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0006" ID="QS0006"/>Laudamotion<QUOT.END REF.START="QS0006" CODE="201D" ID="QE0006"/>). Skarżąca w postępowaniu głównym wystąpiła z roszczeniem o odszkodowanie z powodu zespołu stresu pourazowego, który zdiagnozowano u niej w następstwie wypadku, który nastąpił w trakcie czynności związanej z wysiadaniem. W kontekście niniejszego sporu Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) wyraża wątpliwości co do zakresu stosowania art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, który określa warunki, w jakich pasażer, który doznał <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0007" ID="QS0007"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0007" CODE="201D" ID="QE0007"/> w wyniku wypadku mającego miejsce na pokładzie statku powietrznego lub w trakcie jakiejkolwiek z czynności związanych z wsiadaniem i wysiadaniem, może pociągnąć do odpowiedzialności przewoźnika lotniczego będącego operatorem lotu.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0004"><NO.P>4.</NO.P><TXT>W niniejszej opinii, która zgodnie z wnioskiem Trybunału skupia się na pierwszym pytaniu prejudycjalnym, wyjaśnię, dlaczego pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0008" ID="QS0008"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0008" CODE="201D" ID="QE0008"/> określone w art. 17 ust. 1 tej konwencji powinno obejmować, niezależnie od istnienia naruszenia integralności fizycznej pasażera, naruszenie jego integralności psychicznej będące konsekwencją wypadku, jeżeli zostało stwierdzone przez biegłego lekarza i wymaga leczenia.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">II.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Ramy prawne</HT></TXT></NP></TI></TITLE><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">A.</HT></HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Prawo międzynarodowe</HT></HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0005"><NO.P>5.</NO.P><TXT>Akapity drugi, trzeci i piąty preambuły konwencji montrealskiej stanowią:</TXT><QUOT.S LEVEL="1"><P><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0009" ID="QS0009"/>[Państwa‑strony uznają] potrzebę unowocześnienia i konsolidacji Konwencji warszawskiej [<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0005"><P>Konwencja o ujednostajnieniu niektórych prawideł dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, podpisana w Warszawie w dniu <DATE ISO="19291012">12 października 1929 r.</DATE>, Liga Narodów – <HT TYPE="ITALIC">Recueil des traités</HT>, t. CXXXVII, s. 12. Zwana dalej <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0010" ID="QS0010"/>konwencją warszawską<QUOT.END REF.START="QS0010" CODE="201D" ID="QE0010"/>.</P></NOTE>] i innych powiązanych dokumentów,</P><P>„[Państwa‑strony uznają] wagę zapewnienia ochrony interesów konsumentów w międzynarodowym przewozie lotniczym i potrzebę sprawiedliwej rekompensaty opartej na zasadzie naprawienia szkody,</P><P>[…]</P><P>[Z]biorowe działanie Państw dla dalszej harmonizacji i kodyfikacji niektórych zasad regulujących międzynarodowy przewóz lotniczy, poprzez nową konwencję, jest najwłaściwszym środkiem do osiągnięcia sprawiedliwej równowagi interesów<QUOT.END REF.START="QS0009" CODE="201D" ID="QE0009"/>.</P></QUOT.S></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0006"><NO.P>6.</NO.P><TXT>Artykuł 17 konwencji montrealskiej, zatytułowany <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0011" ID="QS0011"/>Śmierć i uszkodzenie ciała pasażerów – Uszkodzenie bagażu<QUOT.END REF.START="QS0011" CODE="201D" ID="QE0011"/> stanowi w ust. 1:</TXT><P><QUOT.S LEVEL="1"><PARAG IDENTIFIER="017.001"><NO.PARAG><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0012" ID="QS0012"/>1.</NO.PARAG><ALINEA>Przewoźnik ponosi odpowiedzialność za szkodę wynikłą w razie śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera jedynie pod warunkiem, że wypadek, który spowodował śmierć lub uszkodzenie ciała, miał miejsce na pokładzie statku powietrznego lub w trakcie jakiejkolwiek z czynności związanych z wsiadaniem i wysiadaniem<QUOT.END REF.START="QS0012" CODE="201D" ID="QE0012"/>.</ALINEA></PARAG></QUOT.S></P></NP.ECR><?PAGE NO="3"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0007"><NO.P>7.</NO.P><TXT>Artykuł 29 konwencji montrealskiej, zatytułowany <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0013" ID="QS0013"/>Podstawa roszczeń<QUOT.END REF.START="QS0013" CODE="201D" ID="QE0013"/>, stanowi ponadto, co następuje:</TXT><P><QUOT.S LEVEL="1"><ALINEA><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0014" ID="QS0014"/>W przewozie osób, bagażu i ładunku jakiekolwiek powództwo dla uzyskania odszkodowania, jakkolwiek uzasadnione, zarówno na podstawie niniejszej Konwencji, jak i z umowy lub deliktu, może zostać wszczęte wyłącznie z zastrzeżeniem warunków i takich granic odpowiedzialności, jak określone w niniejszej Konwencji, bez uszczerbku dla tego, kim są osoby mające prawo wniesienia pozwu i jakie są ich odpowiednie uprawnienia. W każdym takim postępowaniu sądowym zadośćuczynienie, odszkodowanie z nawiązką lub jakiekolwiek inne odszkodowanie niekompensacyjne nie są zasądzane<QUOT.END REF.START="QS0014" CODE="201D" ID="QE0014"/>.</ALINEA></QUOT.S></P></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">B.</HT></HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Prawo Unii Europejskiej</HT></HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0008"><NO.P>8.</NO.P><TXT>W następstwie podpisania konwencji montrealskiej rozporządzenie (WE) nr 2027/97<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0006"><P>Rozporządzenie Rady z dnia <DATE ISO="19971009">9 października 1997 r.</DATE> w sprawie odpowiedzialności przewoźnika lotniczego z tytułu wypadków lotniczych (<REF.DOC.OJ COLL="L" NO.OJ="285" PAGE.FIRST="1" DATE.PUB="1997">Dz.U. 1997, L 285, s. 1</REF.DOC.OJ>).</P></NOTE> zostało zmienione rozporządzeniem (WE) nr 889/2002<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0007"><P>Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia <DATE ISO="20020513">13 maja 2002 r.</DATE>, zmieniającym rozporządzenie nr 2027/97 (<REF.DOC.OJ COLL="L" NO.OJ="140" PAGE.FIRST="2" DATE.PUB="2002">Dz.U. 2002, L 140, s. 2</REF.DOC.OJ>) (zwanym dalej rozporządzeniem nr 2027/97).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0009"><NO.P>9.</NO.P><TXT>W motywach 1, 7, 10 i 18 rozporządzenia nr 889/2002 wskazano:</TXT><QUOT.S LEVEL="1"><CONSID><NP><NO.P><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0015" ID="QS0015"/>(1)</NO.P><TXT>W ramach wspólnej polityki transportowej ważne jest, aby zapewnić właściwy poziom odszkodowań dla pasażerów uczestniczących w wypadkach lotniczych.</TXT></NP></CONSID><P>[…]</P><CONSID><NP><NO.P>(7)</NO.P><TXT>Niniejsze rozporządzenie i [k]onwencja montrealska wzmacniają ochronę pasażerów i osób znajdujących się na ich utrzymaniu i nie mogą być interpretowane jako osłabiające ich ochronę w odniesieniu do obecnego ustawodawstwa w dniu przyjęcia niniejszego rozporządzenia.</TXT></NP></CONSID><P>[…]</P><CONSID><NP><NO.P>(10)</NO.P><TXT>System nieograniczonej odpowiedzialności w razie śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera jest właściwy w kontekście bezpiecznego i nowoczesnego systemu transportu lotniczego.</TXT></NP></CONSID><P>[…]</P><CONSID><NP><NO.P>(18)</NO.P><TXT>Państwa członkowskie są odpowiedzialne za wprowadzenie wszelkich dalszych przepisów, które nie zostały zawarte w rozporządzeniu (WE) nr 2027/97, a są konieczne w celu wprowadzenia w życie postanowień konwencji montrealskiej<QUOT.END REF.START="QS0015" CODE="201D" ID="QE0015"/>.</TXT></NP></CONSID></QUOT.S></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0010"><NO.P>10.</NO.P><TXT>Artykuł 1 rozporządzenia 2027/97 stanowi:</TXT><P><QUOT.S LEVEL="1"><ALINEA><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0016" ID="QS0016"/>Niniejsze rozporządzenie wprowadza w życie odpowiednie postanowienia [k]onwencji montrealskiej w odniesieniu do przewozu pasażerów i ich bagażu drogą powietrzną i ustanawia określone przepisy uzupełniające […]<QUOT.END REF.START="QS0016" CODE="201D" ID="QE0016"/>.</ALINEA></QUOT.S></P></NP.ECR><?PAGE NO="4"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0011"><NO.P>11.</NO.P><TXT>Artykuł 2 ust. 2 rozporządzenia nr 2027/97 stanowi:</TXT><P><QUOT.S LEVEL="1"><ALINEA><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0017" ID="QS0017"/>Pojęcia użyte w niniejszym rozporządzeniu, które nie zostały zdefiniowane w ust. 1, są równoznaczne z pojęciami stosowanymi w [k]onwencji montrealskiej<QUOT.END REF.START="QS0017" CODE="201D" ID="QE0017"/>.</ALINEA></QUOT.S></P></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0012"><NO.P>12.</NO.P><TXT>Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2027/97 stanowi:</TXT><P><QUOT.S LEVEL="1"><ALINEA><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0018" ID="QS0018"/>Odpowiedzialność przewoźnika lotniczego [Unii] w odniesieniu do pasażerów i ich bagażu podlega postanowieniom konwencji montrealskiej określającym tę odpowiedzialność<QUOT.END REF.START="QS0018" CODE="201D" ID="QE0018"/>.</ALINEA></QUOT.S></P></NP.ECR></GR.SEQ></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">III.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Postępowanie główne i pytania prejudycjalne</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0013"><NO.P>13.</NO.P><TXT>W dniu <DATE ISO="20190301">1 marca 2019 r.</DATE> pasażerka weszła na pokład samolotu obsługiwanego przez Laudamotion lecącego z Londynu (Wielka Brytania) do Wiednia (Austria). Przy starcie doszło do eksplozji lewego silnika statku powietrznego, po czym samolot został ewakuowany. Pasażerka opuściła statek powietrzny wyjściem awaryjnym na prawym skrzydle i została podrzucona kilka metrów w powietrze przez podmuch wydobywający się z prawego silnika, który w tym czasie był jeszcze włączony.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0014"><NO.P>14.</NO.P><TXT>Od tamtej pory pasażerka ta cierpi na zaburzenia snu i koncentracji, wahania nastroju, nagłe napady płaczu, silne zmęczenie i jąkanie się. Stwierdzono u niej zespół stresu pourazowego, z powodu którego jest pod opieką lekarską.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0015"><NO.P>15.</NO.P><TXT>Skarżąca wniosła do Bezirksgericht Schwechat (sądu rejonowego w Schwechat, Austria) powództwo przeciwko Laudamotion o stwierdzenie odpowiedzialności tej ostatniej na podstawie art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, jak również o zapłatę kwot 4353,60 EUR z tytułu poniesionych kosztów leczenia i 2500 EUR z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę, wraz z kosztami i wydatkami. Domaga się ona również ustalenia odpowiedzialności Laudamotion za przyszłe szkody i wskazuje, że w każdym wypadku spółka ta ponosi odpowiedzialność na podstawie prawa austriackiego.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0016"><NO.P>16.</NO.P><TXT>Wyrokiem z dnia <DATE ISO="20191112">12 listopada 2019 r.</DATE>, Bezirksgericht Schwechat (sąd rejonowy w Schwechat) uwzględnił to powództwo. Sąd ten uznał, że art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej nie ma zastosowania, ponieważ przepis ten przewiduje odpowiedzialność przewoźnika lotniczego wyłącznie za uszkodzenia ciała, natomiast Laudamotion ponosi odpowiedzialność na podstawie prawa austriackiego, które przewiduje odszkodowanie nawet za szkody o charakterze czysto psychicznym, jeżeli, jak w tym przypadku, szkody te osiągają wymiar patologiczny.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0017"><NO.P>17.</NO.P><TXT>Na skutek odwołania złożonego przez Laudamotion Landesgericht Korneuburg (sąd okręgowy w Korneuburgu, Austria) wyrokiem z dnia <DATE ISO="20200407">7 kwietnia 2020 r.</DATE> utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji w zakresie interpretacji art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, ale oddalił powództwo w pozostałej części, na tej podstawie, że zastosowanie prawa austriackiego jest wykluczone na mocy art. 29 konwencji montrealskiej.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0018"><NO.P>18.</NO.P><TXT>Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy), rozpatrujący skargę <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0019" ID="QS0019"/>rewizyjną<QUOT.END REF.START="QS0019" CODE="201D" ID="QE0019"/> wniesioną przez skarżącą na ten wyrok, powziął wątpliwość w kwestii, czy pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0020" ID="QS0020"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0020" CODE="201D" ID="QE0020"/> w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej obejmuje urazy o charakterze czysto psychicznym i czy w przypadku odpowiedzi przeczącej powództwo dla uzyskania odszkodowania oparte na prawie krajowym jest wykluczone na podstawie art. 29 konwencji montrealskiej.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="5"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0019"><NO.P>19.</NO.P><TXT>W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:</TXT><QUOT.S LEVEL="1"><LIST TYPE="OTHER"><ITEM><NP><NO.P><QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0021" ID="QS0021"/>1)</NO.P><TXT>Czy spowodowany wypadkiem uraz psychiczny pasażera, który osiąga wymiar patologiczny, stanowi <QUOT.START CODE="00BB" REF.END="QE0022" ID="QS0022"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0022" CODE="00AB" ID="QE0022"/> w rozumieniu art. 17 ust. 1 [konwencji montrealskiej]?</TXT></NP></ITEM><ITEM><NP><NO.P>2)</NO.P><TXT>W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze: Czy art. 29 wskazanej konwencji stoi na przeszkodzie roszczeniu odszkodowawczemu, które przysługiwałoby w świetle właściwego prawa krajowego?<QUOT.END REF.START="QS0021" CODE="201D" ID="QE0021"/>.</TXT></NP></ITEM></LIST></QUOT.S></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0020"><NO.P>20.</NO.P><TXT>Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez, z jednej strony, stronę pozwaną w postępowaniu głównym i Komisję Europejską, które sprzeciwiają się temu, by uraz psychiczny jako taki podlegał odszkodowaniu na podstawie art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, oraz z drugiej strony – stronę powodową w postępowaniu głównym i rząd niemiecki, którzy twierdzą natomiast, że uraz psychiczny, który osiąga wymiar patologiczny, powinien stanowić przedmiot odszkodowania na podstawie tego artykułu.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">IV.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Analiza</HT></TXT></NP></TI></TITLE><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">A.</HT></HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">Uwagi wstępne</HT></HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0021"><NO.P>21.</NO.P><TXT>Tytułem wstępu należy przypomnieć, że w odniesieniu do dziedzin objętych konwencją montrealską państwa członkowskie przekazały tej ostatniej swoje kompetencje w zakresie odpowiedzialności przewoźników lotniczych za szkody poniesione w przypadku śmierci lub uszkodzenia ciała pasażerów<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0008"><P>Zobacz podobnie pkt 4 ówczesnej deklaracji dotyczącej kompetencji Wspólnoty Europejskiej w odniesieniu do spraw uregulowanych przez konwencję montrealską, która to deklaracja znajduje się w dokumencie zatwierdzającym Wspólnoty złożonym w dniu <DATE ISO="20040429">29 kwietnia 2004 r.</DATE></P></NOTE>. Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 2027/97 stanowi ponadto, że odpowiedzialność przewoźnika lotniczego względem pasażerów podlega wszystkim postanowieniom konwencji montrealskiej określającym tę odpowiedzialność<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0009"><P>Zobacz w szczególności wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20210512">12 maja 2021 r.</DATE>, <NAME.CASE>Altenrhein Luftfahrt</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑70/20</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2021:379">EU:C:2021:379</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0030">30</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>. Ponieważ postanowienia te stanowią w ten sposób integralną część porządku prawnego Unii<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0010"><P>Zobacz pkt 25 tego wyroku.</P></NOTE>, Trybunał jest właściwy do orzekania w sprawie ich wykładni.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0022"><NO.P>22.</NO.P><TXT>Ponadto, podobnie jak pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0023" ID="QS0023"/>wypadku<QUOT.END REF.START="QS0023" CODE="201D" ID="QE0023"/> czy nawet pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0024" ID="QS0024"/>szkody<QUOT.END REF.START="QS0024" CODE="201D" ID="QE0024"/> lub <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0025" ID="QS0025"/>uszkodzenia<QUOT.END REF.START="QS0025" CODE="201D" ID="QE0025"/>, pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0026" ID="QS0026"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0026" CODE="201D" ID="QE0026"/> w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej nie jest zdefiniowane. W tych okolicznościach Trybunał orzekł, że <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0027" ID="QS0027"/>biorąc pod uwagę przedmiot tej konwencji, którym jest ujednolicenie przepisów dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, pojęcia te powinny być interpretowane w sposób jednolity i autonomiczny, niezależnie od różnego znaczenia nadawanego tym pojęciom w prawach krajowych państw będących stronami tej konwencji<QUOT.END REF.START="QS0027" CODE="201D" ID="QE0027"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0011"><P>Wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20100506">6 maja 2010 r.</DATE>, <NAME.CASE>Walz</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑63/09</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2010:251">EU:C:2010:251</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0021">21</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0023"><NO.P>23.</NO.P><TXT>W tym celu Trybunał musi wziąć pod uwagę nie tyle różne znaczenia, jakie można nadać pojęciu <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0028" ID="QS0028"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0028" CODE="201D" ID="QE0028"/> w prawie krajowym państw członkowskich, ile wiążące dla Unii zasady wykładni powszechnego prawa międzynarodowego<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0012"><P>Zobacz podobnie wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20100506">6 maja 2010 r.</DATE>, <NAME.CASE>Walz</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑63/09</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2010:251">EU:C:2010:251</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0022">22</REF.NP.ECR>, <REF.NP.ECR REF="NP0023">23</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR> i przytoczone tam orzecznictwo).</P></NOTE>. Trybunał jest zatem zobowiązany<?PAGE NO="6"?> do interpretowania tego pojęcia zgodnie z art. 31 konwencji wiedeńskiej<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0013"><P>Konwencja o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu w dniu <DATE ISO="19690523">23 maja 1969 r.</DATE> (<HT TYPE="ITALIC">Recueil des traités des Nations unies</HT>, t. 1155, s. 331, zwana dalej <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0029" ID="QS0029"/>konwencją wiedeńską<QUOT.END REF.START="QS0029" CODE="201D" ID="QE0029"/>).</P></NOTE>, która kodyfikuje powszechne prawo międzynarodowe i zgodnie z którym wykładni traktatu należy dokonywać <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0030" ID="QS0030"/>w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem, jakie należy przypisywać użytym w nim wyrazom w ich kontekście, oraz w świetle zarówno jego przedmiotu, jak i celu<QUOT.END REF.START="QS0030" CODE="201D" ID="QE0030"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0014"><P>Wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20210512">12 maja 2021 r.</DATE>, <NAME.CASE>Altenrhein Luftfahrt</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑70/20</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2021:379">EU:C:2021:379</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0031">31</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>. Ponadto art. 32 konwencji wiedeńskiej przewiduje jako dodatkowe środki interpretacji między innymi prace przygotowawcze nad danym traktatem oraz okoliczności, w jakich został on zawarty.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="2"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">B.</HT></HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD"><HT TYPE="ITALIC">W przedmiocie interpretacji pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0031" ID="QS0031"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0031" CODE="201D" ID="QE0031"/> w rozumieniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej</HT></HT></TXT></NP></TI></TITLE><GR.SEQ LEVEL="3"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="ITALIC">1.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Wykładnia literalna</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0024"><NO.P>24.</NO.P><TXT>W odniesieniu do brzmienia art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej chciałbym na wstępie zaznaczyć, że jedynie sześć wersji językowych tego aktu zostało uznanych za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0032" ID="QS0032"/>autentyczne<QUOT.END REF.START="QS0032" CODE="201D" ID="QE0032"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0015"><P>Zobacz w tym względzie wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20160217">17 lutego 2016 r.</DATE>, <NAME.CASE>Air Baltic Corporation</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑429/14</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2016:88">EU:C:2016:88</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0023">23</REF.NP.ECR>, <REF.NP.ECR REF="NP0034">34</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>. Trzy z tych wersji odpowiadają językom urzędowym Unii, a mianowicie francuskiemu (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0033" ID="QS0033"/>lésion corporelle<QUOT.END REF.START="QS0033" CODE="201D" ID="QE0033"/>), angielskiemu (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0034" ID="QS0034"/>bodily injury<QUOT.END REF.START="QS0034" CODE="201D" ID="QE0034"/>) i hiszpańskiemu (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0035" ID="QS0035"/>lesión coporal<QUOT.END REF.START="QS0035" CODE="201D" ID="QE0035"/>)<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0016"><P>Pozostałe trzy wersje, które nie stanowią języków urzędowych Unii, są w języku arabskim, chińskim i rosyjskim, a każda z nich także odnosi się do pojęcia uszkodzenia ciała.</P></NOTE>. Nie znajduję żadnych istotnych różnic między poszczególnymi wersjami językowymi, które pozostają spójne i jednolite.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0025"><NO.P>25.</NO.P><TXT>Zgodnie z art. 31 konwencji wiedeńskiej pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0036" ID="QS0036"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0036" CODE="201D" ID="QE0036"/> należy obecnie interpretować w jego zwykłym znaczeniu. Pojęcie to jest zarówno proste, jak i złożone. Z jednej strony jest proste, ponieważ wszyscy rozumieją, że uszkodzenie odpowiada naruszeniu integralności człowieka. Zgodnie z powszechnym rozumieniem <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0037" ID="QS0037"/>uszkodzenie<QUOT.END REF.START="QS0037" CODE="201D" ID="QE0037"/> jest rozumiane jako miejscowa zmiana organu, tkanki lub komórki, spowodowana chorobą lub wypadkiem<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0017"><P>Zobacz <HT TYPE="ITALIC">Dictionnaire de l’Académie française</HT>, 9<HT TYPE="SUP">ème</HT> éd.</P></NOTE>. Jest ono również złożone, ponieważ termin <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0038" ID="QS0038"/>ciało<QUOT.END REF.START="QS0038" CODE="201D" ID="QE0038"/> odnosi się do ciała, materialnej części istoty żyjącej, zwłaszcza człowieka, w przeciwieństwie do wszystkiego, co dotyczy świata duchowego<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0018"><P>Zobacz <HT TYPE="ITALIC">Dictionnaire de l’Académie française</HT>, 9<HT TYPE="SUP">ème</HT> éd.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0026"><NO.P>26.</NO.P><TXT>W świetle tych definicji zbiorowa wyobraźnia chciałaby, aby ciało było przeciwstawione umysłowi, to, co fizyczne – psychicznemu, i aby pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0039" ID="QS0039"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0039" CODE="201D" ID="QE0039"/> kategorycznie wykluczało wszelkie pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0040" ID="QS0040"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0040" CODE="201D" ID="QE0040"/>, które nie byłoby konsekwencją naruszenia integralności fizycznej.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0027"><NO.P>27.</NO.P><TXT>Wydaje mi się jednak, że byłoby to pominięciem filozoficznych, prawnych i naukowych kwestii związanych z definicją ciała i jego relacji do umysłu. Ciało jest nie tylko przedmiotem, który można obserwować i czuć, ale jest także związane z podmiotem prawnym, którego integralność musi być chroniona. Zgodnie z art. 3 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej prawo człowieka do integralności odnosi się do jego integralności fizycznej i psychicznej. Chodzi więc nie tyle o zrozumienie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0041" ID="QS0041"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0041" CODE="201D" ID="QE0041"/> w jego relacji do ciała, ale raczej o ustalenie, czy uraz <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0042" ID="QS0042"/>o charakterze czysto psychicznym<QUOT.END REF.START="QS0042" CODE="201D" ID="QE0042"/> zasługuje na to, aby podlegać odszkodowaniu w taki sam sposób, jak uszkodzenie ciała sensu stricto.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="7"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0028"><NO.P>28.</NO.P><TXT>Odpowiedzi na to pytanie można udzielić jedynie poprzez zbadanie kontekstu i celów towarzyszących opracowaniu art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="3"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="ITALIC">2.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">W przedmiocie wykładni kontekstowej i celowościowej</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0029"><NO.P>29.</NO.P><TXT>Pragnę zauważyć na wstępie, że o ile pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0043" ID="QS0043"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0043" CODE="201D" ID="QE0043"/> znajduje się w art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej, o tyle w tytule tego artykułu: <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0044" ID="QS0044"/>Śmierć i uszkodzenie ciała pasażerów – Uszkodzenie bagażu<QUOT.END REF.START="QS0044" CODE="201D" ID="QE0044"/>, występuje jedynie termin <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0045" ID="QS0045"/>uszkodzenie<QUOT.END REF.START="QS0045" CODE="201D" ID="QE0045"/>, bez przymiotnika odnoszącego się do fizyczności <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0046" ID="QS0046"/>ciała<QUOT.END REF.START="QS0046" CODE="201D" ID="QE0046"/>. Brak ten znajduje się również w art. 20 i 21, które określają warunki, w jakich przewoźnik lotniczy może zostać zwolniony z odpowiedzialności lub może ograniczyć spoczywający na nim obowiązek odszkodowawczy w przypadku <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0047" ID="QS0047"/>uszkodzenia<QUOT.END REF.START="QS0047" CODE="201D" ID="QE0047"/> wyrządzonego pasażerowi. Wreszcie fizyczność <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0048" ID="QS0048"/>ciała<QUOT.END REF.START="QS0048" CODE="201D" ID="QE0048"/> pojawia się ponownie w art. 33 ust. 2 wspomnianej konwencji montrealskiej, dotyczącym sądu właściwego w odniesieniu do <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0049" ID="QS0049"/>szkód wynikłych ze śmierci lub uszkodzenia ciała pasażera<QUOT.END REF.START="QS0049" CODE="201D" ID="QE0049"/>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0030"><NO.P>30.</NO.P><TXT>W tym względzie International Union of Aviation Insurers (międzynarodowy związek ubezpieczycieli branży lotniczej) zaproponował, aby w całym tekście konwencji uznać uszkodzenie za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0050" ID="QS0050"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0050" CODE="201D" ID="QE0050"/>, celem uniknięcia sytuacji, w której pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0051" ID="QS0051"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0051" CODE="201D" ID="QE0051"/> znalazłoby się w zbyt rozszerzającej wykładni pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0052" ID="QS0052"/>uszkodzenia<QUOT.END REF.START="QS0052" CODE="201D" ID="QE0052"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0019"><P>Zobacz w tym względzie opinia przedstawiona przez International Union of Aviation Insurers; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. II – Dokumenty, DCW Doc nr <DATE ISO="19990528">28</DATE>, <DATE ISO="19990513">13 maja 1999 r.</DATE>, s. 156.</P></NOTE>. Niezależnie od tego, czy był to brak rygoru, czy też celowy zamiar projektodawców, zauważam, że tekst nie został zamknięty w zbyt wąskiej interpretacji pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0053" ID="QS0053"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0053" CODE="201D" ID="QE0053"/> ani też nie wykluczono wyraźnie pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0054" ID="QS0054"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0054" CODE="201D" ID="QE0054"/>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0031"><NO.P>31.</NO.P><TXT>Poza tekstem konwencji montrealskiej znamienna wydaje mi się cała historia jej opracowywania. Rzeczywiście, zauważam, że pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0055" ID="QS0055"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0055" CODE="201D" ID="QE0055"/> pojawiło się na kilku etapach opracowywania projektu obok sytuacji <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0056" ID="QS0056"/>śmierci lub uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0056" CODE="201D" ID="QE0056"/>, które wchodzą w zakres odpowiedzialności przewoźników lotniczych<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0020"><P>Zobacz w tym względzie całość spisanych debat i prac; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, Doc 9775‑DC/2, t. I – Protokół, t. II – Dokumenty, i t. III – Prace przygotowawcze.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0032"><NO.P>32.</NO.P><TXT>Najpierw to Komitet Prawny International Civil Aviation Organization (Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego) odpowiedzialny za opracowanie projektu konwencji, rozważał wyjście poza konwencję warszawską poprzez wyraźne włączenie do tego projektu pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0057" ID="QS0057"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0057" CODE="201D" ID="QE0057"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0021"><P>Zobacz projekt konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zatwierdzony na 30. sesji Komitetu Prawnego Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego, 28 kwietnia – <DATE ISO="19970509">9 maja 1997 r.</DATE>; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. III – Prace przygotowawcze, Doc 9636‑LC/190, s. 145–224, w szczególności s. 212.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0033"><NO.P>33.</NO.P><TXT>Ponieważ propozycja ta nie została przyjęta przez grupę specjalną ds. modernizacji i konsolidacji <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0058" ID="QS0058"/>Systemu warszawskiego<QUOT.END REF.START="QS0058" CODE="201D" ID="QE0058"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0022"><P>Zobacz projekt konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. II – Dokumenty, DCW Doc No 4, s. 38, i t. III – Prace przygotowawcze, s. 276.</P></NOTE>, w art. 16 ust. 1 projektu konwencji znalazło się wyłącznie określenie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0059" ID="QS0059"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0059" CODE="201D" ID="QE0059"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0023"><P>Zobacz w tym względzie projekt konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zatwierdzony na 30. sesji Komitetu Prawnego Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego, 28 kwietnia – <DATE ISO="19970509">9 maja 1997 r.</DATE> i zmieniony przez grupę specjalną ds. modernizacji i konsolidacji <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0060" ID="QS0060"/>Systemu warszawskiego<QUOT.END REF.START="QS0060" CODE="201D" ID="QE0060"/> w Montrealu, <DATE ISO="19980414">14</DATE>–<DATE ISO="19980418">18 kwietnia 1998 r.</DATE>; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. II. – Dokumenty, DCW Doc nr 3, s. 18.</P></NOTE>. Chęć wyraźnego włączenia pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0061" ID="QS0061"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0061" CODE="201D" ID="QE0061"/> została jednak wzmocniona, gdy kilka delegacji zaproponowało zmianę tego<?PAGE NO="8"?> artykułu polegającą ponownie na dodaniu terminu <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0062" ID="QS0062"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0062" CODE="201D" ID="QE0062"/>, przy uściśleniu, że ten rodzaj uszkodzenia powinien dawać pasażerowi przewoźnika lotniczego prawo do odszkodowania, nawet jeśli uszkodzeniu temu nie towarzyszy <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0063" ID="QS0063"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0063" CODE="201D" ID="QE0063"/> sensu stricto<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0024"><P>Zobacz w tym względzie: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. II – Dokumenty, uwagi do projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego przedstawione przez Norwegię i Szwecję (DCW Doc nr 10, s. 97), Komisję Lotnictwa Cywilnego Ameryki Łacińskiej (DCW Doc nr 14, s. 115) oraz Kolumbię (DCW Doc nr 31, s. 191).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0034"><NO.P>34.</NO.P><TXT>W ramach dalszych wywodów pokażę z jednej strony, że debaty, które nastąpiły po złożeniu tej propozycji, wskazują na silną wolę przyznania odszkodowania za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0064" ID="QS0064"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0064" CODE="201D" ID="QE0064"/> na takich samych zasadach jak za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0065" ID="QS0065"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0065" CODE="201D" ID="QE0065"/> w ścisłym znaczeniu, a z drugiej strony, że okoliczność, iż pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0066" ID="QS0066"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0066" CODE="201D" ID="QE0066"/> zostało zachowane w ostatecznym tekście konwencji, nie wskazuje na wolę ograniczenia przyznawania odszkodowania do niektórych rodzajów uszkodzeń.</TXT></NP.ECR><GR.SEQ LEVEL="4"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="ITALIC">a)</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Wola przyznania odszkodowania za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0067" ID="QS0067"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0067" CODE="201D" ID="QE0067"/> na takich samych zasadach jak za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0068" ID="QS0068"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0068" CODE="201D" ID="QE0068"/> sensu stricto</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0035"><NO.P>35.</NO.P><TXT>Wychodząc z założenia, że nie można podzielić człowieka na elementy czysto fizyczne i czysto psychiczne<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0025"><P>Zobacz w tym względzie stanowisko delegacji Chile w sprawie projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 67.</P></NOTE>, a jednocześnie uznając, że nie ma żadnego powodu prawnego ani etycznego, by nie przyznawać odszkodowania za szkodę spowodowaną <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0069" ID="QS0069"/>urazem psychicznym<QUOT.END REF.START="QS0069" CODE="201D" ID="QE0069"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0026"><P>Zobacz w tym względzie stanowisko delegacji Republiki Dominikańskiej w sprawie projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 68.</P></NOTE>, większość delegacji opowiedziała się za zmianą art. 16 ust. 1 projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0027"><P>Były to, by wskazać niektóre z nich, delegacje Kanady, Chile, Kolumbii, Danii, Hiszpanii, Finlandii, Francji, Republiki Dominikańskiej, Zjednoczonego Królestwa lub Szwajcarii.</P></NOTE>. Inne delegacje zaproponowały nawet szersze sformułowania, takie jak <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0070" ID="QS0070"/>uraz<QUOT.END REF.START="QS0070" CODE="201D" ID="QE0070"/> bez żadnego przymiotnika<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0028"><P>Zobacz stanowisko delegacji Pakistanu w sprawie projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 70.</P></NOTE> czy <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0071" ID="QS0071"/>personal injury<QUOT.END REF.START="QS0071" CODE="201D" ID="QE0071"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0029"><P>Zobacz stanowisko delegacji Włoch w sprawie projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 70.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0036"><NO.P>36.</NO.P><TXT>Nie można jednak ignorować faktu, że niektóre delegacje opowiedziały się za tekstem pierwotnym i poprosiły o zachowanie pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0072" ID="QS0072"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0072" CODE="201D" ID="QE0072"/> bez wspominania o <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0073" ID="QS0073"/>urazie psychicznym<QUOT.END REF.START="QS0073" CODE="201D" ID="QE0073"/>. W związku z tym można poczynić dwie uwagi.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0037"><NO.P>37.</NO.P><TXT>Z jednej strony niektóre państwa‑strony uważały, że francuskie wyrażenie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0074" ID="QS0074"/>lésion corporelle<QUOT.END REF.START="QS0074" CODE="201D" ID="QE0074"/> (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0075" ID="QS0075"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0075" CODE="201D" ID="QE0075"/>) obejmuje już <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0076" ID="QS0076"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0076" CODE="201D" ID="QE0076"/> i że w związku z tym nie jest konieczne dodawanie wyraźnego odniesienia do <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0077" ID="QS0077"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0077" CODE="201D" ID="QE0077"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0030"><P>Zobacz: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół. Delegacje niemiecka i francuska uznały, że tekst francuski obejmuje <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0078" ID="QS0078"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0078" CODE="201D" ID="QE0078"/> i <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0079" ID="QS0079"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0079" CODE="201D" ID="QE0079"/>, że problem ten zawsze był ujmowany całościowo i że trudności interpretacyjne są charakterystyczne dla wersji w języku angielskim (s. 68). Jeżeli chodzi o delegację hiszpańską, to opowiadała się ona za wyraźnym odniesieniem do <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0080" ID="QS0080"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0080" CODE="201D" ID="QE0080"/>, ale uważała, że w języku francuskim pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0081" ID="QS0081"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0081" CODE="201D" ID="QE0081"/> jest dobrym kompromisem, który obejmuje już <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0082" ID="QS0082"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0082" CODE="201D" ID="QE0082"/> (s. 74).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="9"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0038"><NO.P>38.</NO.P><TXT>Z drugiej strony niektóre delegacje odmówiły dodania pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0083" ID="QS0083"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0083" CODE="201D" ID="QE0083"/> obok pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0084" ID="QS0084"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0084" CODE="201D" ID="QE0084"/>, ponieważ obawiały się, że to pojęcie, które jest zbyt niejasne<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0031"><P>Zobacz: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 70.</P></NOTE>, może prowadzić do nadużyć i powodować mające znamiona oszustwa wnioski o odszkodowanie, gdyż <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0085" ID="QS0085"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0085" CODE="201D" ID="QE0085"/> jest trudny do udowodnienia<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0032"><P>Zobacz stanowisko delegacji Etiopii, Indii i Singapuru w sprawie projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 70–72.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0039"><NO.P>39.</NO.P><TXT>Poza tymi kilkoma wahaniami debaty doprowadzą do konsensusu<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0033"><P>Delegacja francuska przypomina, że dyskusje doprowadziły do konsensusu w sprawie uznania <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0086" ID="QS0086"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0086" CODE="201D" ID="QE0086"/>, który nie jest ściśle związany z uszkodzeniem ciała sensu stricto. Zobacz w tym względzie: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, DCW‑Min. FGG/1, s. 120.</P></NOTE>, z którego wyłoni się nowa propozycja: art. 16 projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego zostanie przeredagowany poprzez zastąpienie w ust. 1 pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0087" ID="QS0087"/>lésion corporelle<QUOT.END REF.START="QS0087" CODE="201D" ID="QE0087"/> (<QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0088" ID="QS0088"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0088" CODE="201D" ID="QE0088"/>) pojęciem <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0089" ID="QS0089"/>lésion<QUOT.END REF.START="QS0089" CODE="201D" ID="QE0089"/> (bez odniesienia do fizyczności ciała) oraz poprzez dodanie w nowym ust. 2 definicji, która odnosi się jednocześnie do <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0090" ID="QS0090"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0090" CODE="201D" ID="QE0090"/>, do urazu psychicznego związanego z uszkodzeniem ciała sensu stricto oraz do <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0091" ID="QS0091"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0091" CODE="201D" ID="QE0091"/>, który w istotny sposób wpływa na zdrowie pasażera<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0034"><P>Zobacz w tym względzie: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. II – Dokumenty, DCW‑FCG Doc nr. 1, s. 495.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="4"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="ITALIC">b)</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Sformułowanie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0092" ID="QS0092"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0092" CODE="201D" ID="QE0092"/> przyjęte do celów rozszerzającej wykładni pojęcia</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0040"><NO.P>40.</NO.P><TXT>Mimo że bardzo zaawansowane propozycje wskazywały na wyraźną wolę włączenia pojęcia <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0093" ID="QS0093"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0093" CODE="201D" ID="QE0093"/> do treści konwencji montrealskiej, w ostatniej chwili zdecydowano się zachować w art. 17 ust. 1 wyłącznie pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0094" ID="QS0094"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0094" CODE="201D" ID="QE0094"/>. Czy to nagłe odwrócenie sytuacji, choć niepokojące<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0035"><P>Zobacz C. McKay, <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0095" ID="QS0095"/>The Montreal Convention: Can passengers finally recover for mental injuries?<QUOT.END REF.START="QS0095" CODE="201D" ID="QE0095"/>, <HT TYPE="ITALIC">Vanderbilt Journal of Transnational Law</HT>, vol. 41, nr 4, październik 2008, s. 1075.</P></NOTE>, świadczy o zamiarze rezygnacji z przyznawania odszkodowania za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0096" ID="QS0096"/>uraz o charakterze czysto psychicznym<QUOT.END REF.START="QS0096" CODE="201D" ID="QE0096"/>? Nie sądzę.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0041"><NO.P>41.</NO.P><TXT>Przeciwnie, oświadczenie komitetu plenarnego konferencji montrealskiej wyjaśnia, że do celów interpretacji konwencji montrealskiej przyjęto pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0097" ID="QS0097"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0097" CODE="201D" ID="QE0097"/> <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0098" ID="QS0098"/>na podstawie faktu, że w niektórych państwach odszkodowanie za urazy psychiczne jest pod pewnymi warunkami możliwe do uzyskania, że orzecznictwo w tej dziedzinie jest w stanie rozwoju i że nie przewiduje się ingerencji w ten rozwój, który zależy od orzecznictwa w dziedzinach innych niż międzynarodowy transport lotniczy<QUOT.END REF.START="QS0098" CODE="201D" ID="QE0098"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0036"><P>Protokół z szóstego posiedzenia komisji plenarnej z dnia <DATE ISO="19990527">27 maja 1999 r.</DATE>, Międzynarodowa konferencji prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 240, 243, a także t. II – Dokumenty, s. 285.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0042"><NO.P>42.</NO.P><TXT>Oświadczenie to jest odpowiedzią na obawy wyrażone przez Stany Zjednoczone. Państwo to przypomniało bowiem, że w swoim orzecznictwie interpretowało już termin <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0099" ID="QS0099"/>uszkodzenie ciała<QUOT.END REF.START="QS0099" CODE="201D" ID="QE0099"/> jako obejmujący uraz psychiczny związany z uszkodzeniem ciała sensu stricto. Tak więc o ile jedynym postępem, jaki mogła osiągnąć konwencja montrealska, było odniesienie się do urazu psychicznego wynikającego z uszkodzenia ciała sensu stricto, o tyle stanowiło to dla Stanów Zjednoczonych <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0100" ID="QS0100"/>krok wstecz<QUOT.END REF.START="QS0100" CODE="201D" ID="QE0100"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0037"><P>Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 112.</P></NOTE> w stosunku do orzecznictwa amerykańskiego.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="10"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0043"><NO.P>43.</NO.P><TXT>Wielka Brytania wyjaśniła, że zdefiniowanie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0101" ID="QS0101"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0101" CODE="201D" ID="QE0101"/> poprzez określenie go na przykład jako <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0102" ID="QS0102"/>znacznego<QUOT.END REF.START="QS0102" CODE="201D" ID="QE0102"/> byłoby również <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0103" ID="QS0103"/>krokiem wstecz<QUOT.END REF.START="QS0103" CODE="201D" ID="QE0103"/>. W istocie pasażerowie, którzy mogliby ubiegać się o odszkodowanie za uraz psychiczny związany z uszkodzeniem ciała sensu stricto, ale bez konieczności zakwalifikowania tego urazu psychicznego jako <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0104" ID="QS0104"/>znacznego<QUOT.END REF.START="QS0104" CODE="201D" ID="QE0104"/>, nie mogliby już uzyskać takiego odszkodowania, gdyby konwencja montrealska przyjęła zbyt ścisłą definicję <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0105" ID="QS0105"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0105" CODE="201D" ID="QE0105"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0038"><P>Zobacz w tym względzie: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 115.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0044"><NO.P>44.</NO.P><TXT>W tym właśnie duchu usunięto pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0106" ID="QS0106"/>urazu psychicznego<QUOT.END REF.START="QS0106" CODE="201D" ID="QE0106"/>, o którym mowa w art. 16 ust. 1 projektu konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego oraz definicję tego terminu określoną w art. 16 ust. 2 tego projektu. Różne sformułowania zaproponowane w ramach nowelizacji tego projektu nie mają zatem na celu utrudnienia dalszego rozwoju orzecznictwa, które musi sprostać wymogom współczesnego społeczeństwa<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0039"><P>Zobacz podobnie: Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 201.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="4"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="ITALIC">c)</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="ITALIC">Odszkodowanie za <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0107" ID="QS0107"/>uraz psychiczny<QUOT.END REF.START="QS0107" CODE="201D" ID="QE0107"/> we współczesnym społeczeństwie</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0045"><NO.P>45.</NO.P><TXT>Obecne podejście do zdrowia ludzkiego pozwala moim zdaniem rozwiać pozostałe mogące utrzymywać się wątpliwości co do znaczenia, jakie należy nadać pojęciu <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0108" ID="QS0108"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0108" CODE="201D" ID="QE0108"/>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0046"><NO.P>46.</NO.P><TXT>Po pierwsze, obecne podejście nie jest już dychotomiczne, ale opiera się na założeniu, że zdrowie fizyczne i zdrowie psychiczne stanowią całość. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0109" ID="QS0109"/>zdrowie<QUOT.END REF.START="QS0109" CODE="201D" ID="QE0109"/> jako <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0110" ID="QS0110"/>stan pełnego komfortu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie jedynie [jako] brak choroby czy niepełnosprawności<QUOT.END REF.START="QS0110" CODE="201D" ID="QE0110"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0040"><P>Pierwszy akapit preambuły do konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia, która została przyjęta podczas międzynarodowej konferencji zdrowia, która odbyła się w Nowym Jorku w dniach od <DATE ISO="19460619">19 czerwca</DATE> do <DATE ISO="19460722">22 lipca 1946 r.</DATE>, i weszła w życie w dniu <DATE ISO="19480407">7 kwietnia 1948 r.</DATE></P></NOTE>. Jeśli chodzi o artykuł 3 Karty praw podstawowych, przypominam, że zapisano w nim prawo człowieka do integralności jako prawo każdego do poszanowania <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0111" ID="QS0111"/>jego integralności fizycznej i psychicznej<QUOT.END REF.START="QS0111" CODE="201D" ID="QE0111"/>. W dziedzinie transportu, a w szczególności ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, Trybunał orzekł, że <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0112" ID="QS0112"/>w zakres pojęcia uszkodzeń ciała wchodzi każda szkoda […] wynikająca z naruszenia integralności osoby, w tym zarówno cierpienia fizyczne, jak i psychiczne<QUOT.END REF.START="QS0112" CODE="201D" ID="QE0112"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0041"><P>Wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20131024">24 października 2013 r.</DATE>, <NAME.CASE>Haasová</NAME.CASE> (<NO.CASE>C 22/12</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2013:692">EU:C:2013:692</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0047">47</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>. Wreszcie w prawie karnym ustawodawca krajowy rozważa obecnie przestępstwa przeciwko osobie, podkreślając ten podwójny składnik integralności, fizyczny i psychiczny, którego znaczenie wzmocnione jest uznaniem przestępstwa przemocy psychicznej lub znęcania się psychicznego<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0042"><P>Zobacz w szczególności, w prawie francuskim, art. 222‑14‑3 kodeksu karnego (JORF z dnia <DATE ISO="20100710">10 lipca 2010 r.</DATE>, nr 0158).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0047"><NO.P>47.</NO.P><TXT>W związku z tym wydaje się dziś konieczne, aby interpretować pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0113" ID="QS0113"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0113" CODE="201D" ID="QE0113"/> w taki sposób, że do naruszenia integralności psychicznej stosuje się takie same zasady jak do naruszenia integralności fizycznej, gdy wpływa ono na zdolność osoby nim dotkniętej do posługiwania się swoim ciałem lub umysłem w wykonywaniu ich funkcji<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0043"><P>Zobacz w tym względzie J. De Mol, <HT TYPE="ITALIC">Le dommage psychique – Du traumatisme à l’expertise</HT>, Larcier, Bruxelles, 2012. Zobacz także, w przedmiocie konieczności uznania i ochrony prawnej integralności psychologicznej, J-C. Bublitz, <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0114" ID="QS0114"/>The Nascent Right to Psychological Integrity and Mental Self-Determination<QUOT.END REF.START="QS0114" CODE="201D" ID="QE0114"/>, w: A. von Arnauld, K. von der Decken, M. Susi, <HT TYPE="ITALIC">The Cambridge handbook of new human rights: recognition, novelty, rhetoric</HT>, Cambridge University Press, Cambridge, 2020, s. 387–403.</P></NOTE>. Każde niezwykłe zdarzenie odczuwane przez jednostkę jako poważne i bezpośrednie zagrożenie życia, takie jak klęska żywiołowa, atak terrorystyczny, poważny wypadek komunikacyjny czy nawet napad<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0044"><P>Zobacz podobnie J. De Mol, <HT TYPE="ITALIC">Le dommage psychique – Du traumatisme à l’expertise</HT>, Larcier, Bruxelles, 2012, s. 10.</P></NOTE>, może prowadzić do traumy, wprawdzie o charakterze psychicznym, ale równie realnej<?PAGE NO="11"?> i niszczącej jak samo uszkodzenie ciała. Nieuwzględnienie tych urazów psychicznych w pojęciu <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0115" ID="QS0115"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0115" CODE="201D" ID="QE0115"/> byłoby <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0116" ID="QS0116"/>przestarzałą i niemożliwą do utrzymania dychotomią<QUOT.END REF.START="QS0116" CODE="201D" ID="QE0116"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0045"><P>C. Andrews, <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0117" ID="QS0117"/>Psychiatric Injury in Aviation Accidents under the Warsaw and Montreal Conventions: The Interface between Medicine and Law<QUOT.END REF.START="QS0117" CODE="201D" ID="QE0117"/>, <HT TYPE="ITALIC">The Journal of Air Law and Commerce</HT>, vol. 76, nr 1, styczeń 2011, s. 39.</P></NOTE>. Ponadto jak można byłoby wyjaśnić, że dwie osoby, które w wyniku tego samego wypadku doznały obrażeń – jedna fizycznych, a druga psychicznych, lub nawet jedna psychicznych wynikających z uszkodzenia ciała sensu stricto, a druga <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0118" ID="QS0118"/>o charakterze czysto psychicznym<QUOT.END REF.START="QS0118" CODE="201D" ID="QE0118"/> – o równym w konsekwencji stopniu szkodliwości, nie otrzymają od przewoźnika lotniczego takiego samego odszkodowania<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0046"><P>Zobacz w tym względzie uwagi delegacji norweskiej i szwedzkiej do projektu konwencji w sprawie ujednolicenia niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zatwierdzonego na 30. sesji Komitetu Prawnego Organizacji Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego w dniach 28 kwietnia – <DATE ISO="19970509">9 maja 1997 r.</DATE> i zmienionego przez grupę specjalną ds. modernizacji i konsolidacji <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0119" ID="QS0119"/>Systemu warszawskiego<QUOT.END REF.START="QS0119" CODE="201D" ID="QE0119"/> w Montrealu, <DATE ISO="19980414">14</DATE>–<DATE ISO="19980418">18 kwietnia 1998 r.</DATE>; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, DCW Doc nr 10, t. II – Dokumenty, s. 97.</P></NOTE>?</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0048"><NO.P>48.</NO.P><TXT>Po drugie, pragnę zauważyć, że konwencja montrealska miała stanowić punkt zwrotny względem głównego celu konwencji warszawskiej, jakim było ograniczenie odpowiedzialności przewoźników lotniczych w celu wspierania rozwoju rodzącego się wówczas przemysłu lotnictwa cywilnego<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0047"><P>Zobacz protokół z pierwszego posiedzenia komisji plenarnej z dnia <DATE ISO="19990510">10 maja 1999 r.</DATE>; Międzynarodowa konferencja prawa lotniczego, Montreal, <DATE ISO="19990510">10</DATE>–<DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, t. I – Protokół, s. 37.</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0049"><NO.P>49.</NO.P><TXT>Z akapitów drugiego, trzeciego i piątego preambuły konwencji montrealskiej wynika, że oprócz celu, jakim jest <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0120" ID="QS0120"/>modernizacja i przekształcenie<QUOT.END REF.START="QS0120" CODE="201D" ID="QE0120"/> konwencji warszawskiej, celem nowej konwencji jest zapewnienie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0121" ID="QS0121"/>ochrony interesów konsumentów w międzynarodowym przewozie lotniczym<QUOT.END REF.START="QS0121" CODE="201D" ID="QE0121"/> oraz <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0122" ID="QS0122"/>sprawiedliwej rekompensaty opartej na zasadzie naprawienia szkody<QUOT.END REF.START="QS0122" CODE="201D" ID="QE0122"/>, poprzez wprowadzenie systemu nieograniczonej odpowiedzialności przewoźników lotniczych, jednocześnie przy zachowaniu <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0123" ID="QS0123"/>sprawiedliwej równowagi interesów<QUOT.END REF.START="QS0123" CODE="201D" ID="QE0123"/><NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0048"><P>Zobacz wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20210512">12 maja 2021 r.</DATE>, <NAME.CASE>Altenrhein Luftfahrt</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑70/20</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2021:379">EU:C:2021:379</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0036">36</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR> i przytoczone tam orzecznictwo).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0050"><NO.P>50.</NO.P><TXT>Obecnie umożliwienie pasażerowi przewoźnika lotniczego uzyskania odszkodowania za powstałe w wyniku wypadku transportowego urazy psychiczne na tych samych zasadach co odszkodowania należnego z powodu uszkodzenia ciała byłoby w pełni zgodne z tymi celami.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0051"><NO.P>51.</NO.P><TXT>Należy pamiętać, że ciężar dowodu spoczywa na pasażerze przewoźnika lotniczego. Przewoźnik lotniczy może ponosić odpowiedzialność jedynie w zakresie, w jakim poszkodowany pasażer udowodni, na podstawie ekspertyzy medycznej, będące konsekwencją wypadku naruszenie integralności psychicznej o takiej powadze lub intensywności, że naruszenie to ma istotny wpływ na jego zdrowie i nie ustąpi bez pomocy medycznej. Takie podejście pozwala na zachowanie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0124" ID="QS0124"/>sprawiedliwej równowagi interesów<QUOT.END REF.START="QS0124" CODE="201D" ID="QE0124"/> przewoźników lotniczych i pasażerów<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0049"><P>Zobacz C. McKay, <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0125" ID="QS0125"/>The Montreal Convention: Can passengers finally recover for mental injuries?<QUOT.END REF.START="QS0125" CODE="201D" ID="QE0125"/>, <HT TYPE="ITALIC">Vanderbilt Journal of Transnational Law</HT>, vol. 41, nr 4, październik 2008, s. 1069.</P></NOTE>, przy czym ci pierwsi mogą chronić się przed mającymi znamiona oszustwa roszczeniami o odszkodowanie, tak aby nie musieli ponosić zbyt daleko idącego obowiązku naprawienia szkody, trudnego do określenia i obliczenia, który mógłby utrudnić, a nawet sparaliżować ich działalność gospodarczą<NOTE NUMBERING="ARAB" TYPE="FOOTNOTE" NUMBERING.CONTINUED="YES" NOTE.ID="E0050"><P>Zobacz analogicznie wyrok z dnia <REF.DOC.ECR><DATE ISO="20200903">3 września 2020 r.</DATE>, <NAME.CASE>NIKI Luftfahrt</NAME.CASE> (<NO.CASE>C‑530/19</NO.CASE>, <NO.ECLI ECLI="ECLI:EU:C:2020:635">EU:C:2020:635</NO.ECLI>, pkt <REF.NP.ECR REF="NP0040">40</REF.NP.ECR></REF.DOC.ECR>).</P></NOTE>.</TXT></NP.ECR><?PAGE NO="12"?><NP.ECR IDENTIFIER="NP0052"><NO.P>52.</NO.P><TXT>W świetle tych wszystkich argumentów proponuję, aby Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1 konwencji montrealskiej należy interpretować w ten sposób, że pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0126" ID="QS0126"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0126" CODE="201D" ID="QE0126"/> obejmuje, niezależnie od zaistnienia naruszenia integralności fizycznej pasażera, będące konsekwencją wypadku naruszenie jego integralności psychicznej, jeżeli uraz ten został stwierdzony na podstawie ekspertyzy medycznej i wymaga leczenia.</TXT></NP.ECR><NP.ECR IDENTIFIER="NP0053"><NO.P>53.</NO.P><TXT>W świetle odpowiedzi, jakiej proponuję udzielić na pierwsze pytanie prejudycjalne, nie ma potrzeby badania drugiego pytania prejudycjalnego przedstawionego przez sąd odsyłający.</TXT></NP.ECR></GR.SEQ></GR.SEQ></GR.SEQ></GR.SEQ><GR.SEQ LEVEL="1"><TITLE><TI><NP><NO.P><HT TYPE="BOLD">V.</HT></NO.P><TXT><HT TYPE="BOLD">Wnioski</HT></TXT></NP></TI></TITLE><NP.ECR IDENTIFIER="NP0054"><NO.P>54.</NO.P><TXT>W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pierwsze pytanie przedstawione przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:</TXT><P>Artykuł 17 ust. 1 Konwencji o ujednoliceniu niektórych zasad dotyczących międzynarodowego przewozu lotniczego, zawartej w Montrealu w dniu <DATE ISO="19990528">28 maja 1999 r.</DATE>, podpisanej przez Wspólnotę Europejską w dniu <DATE ISO="19991209">9 grudnia 1999 r.</DATE> i zatwierdzonej w jej imieniu decyzją Rady 2001/539/WE z dnia <DATE ISO="20010405">5 kwietnia 2001 r.</DATE>, należy interpretować w ten sposób, że pojęcie <QUOT.START CODE="201E" REF.END="QE0127" ID="QS0127"/>uszkodzenia ciała<QUOT.END REF.START="QS0127" CODE="201D" ID="QE0127"/> obejmuje, niezależnie od zaistnienia naruszenia integralności fizycznej pasażera, będące konsekwencją wypadku naruszenie jego integralności psychicznej, jeżeli uraz ten został stwierdzony na podstawie ekspertyzy medycznej i wymaga leczenia.</P></NP.ECR></GR.SEQ></CONTENTS.CONCLUSION></CONCLUSION>