Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
RIMVYDAS NORKUS
της 18ης Ιουνίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑185/25 [Waldfelber] (i)
RS
κατά
TS
[αίτηση του Oberster Gerichtshof
(Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα – Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 – Άρθρο 4, σημείο 7 – Έννοια του “υπευθύνου επεξεργασίας” – Φυσικό πρόσωπο που ενεργεί υπό την ιδιότητα του επικεφαλής δημοσίου φορέα – Διευθυντής σχολείου – Καθορισμός των σκοπών και των τρόπων επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα – Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που περιλαμβάνονται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου το οποίο απέστειλε ο διευθυντής από την επαγγελματική του διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου – Άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ – Δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων για πρόσβαση σε “κάθε διαθέσιμη πληροφορία” σχετικά με την προέλευση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα – Προσωπικά δεδομένα που συνίστανται σε γνώμη σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων – Γνώμη που βασίζεται σε συνομιλία με τρίτο – Δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων για πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου – Άρθρο 82 – Δικαίωμα αποζημίωσης και ευθύνη – Ζημία που φέρεται να προκλήθηκε από προσβολή του δικαιώματος πρόσβασης – Απαλλαγή του διευθυντή από την ευθύνη – Κύρος της απαλλαγής »
I. Εισαγωγή
1. Η υπό κρίση υπόθεση αφορά μια περίπτωση που δεν είναι ασυνήθιστη στους χώρους εργασίας. Ένα φυσικό πρόσωπο, που ενεργεί ως υπάλληλος ή αντιπρόσωπος νομικής οντότητας του ιδιωτικού ή του δημόσιου τομέα, ζητεί από έναν τρίτο, στο πλαίσιο διά ζώσης συνομιλίας, να εκφράσει τη γνώμη του σχετικά με πρόσωπο που έχει επιλεγεί για την πλήρωση μιας θέσης εργασίας εντός της εν λόγω οντότητας. Μετά τη συζήτηση αυτή, ο υπάλληλος ή αντιπρόσωπος αποστέλλει μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από την επαγγελματική του διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προς το πρόσωπο που είναι αρμόδιο να προτείνει τον υποψήφιο, ζητώντας να προταθεί άλλο πρόσωπο αντί του υποψηφίου αυτού.
2. Το πρόσωπο που προορίζεται για την πλήρωση της θέσης λαμβάνει γνώση του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου και επιχειρεί να ανακαλύψει την ταυτότητα του τρίτου. Μπορεί το εν λόγω πρόσωπο να λάβει τις πληροφορίες αυτές δυνάμει του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 (2) και, πιο συγκεκριμένα, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ;
3. Κατά την εν λόγω διάταξη, το υποκείμενο των δεδομένων (ήτοι το ταυτοποιημένο ή ταυτοποιήσιμο φυσικό πρόσωπο του οποίου τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (3) υποβλήθηκαν σε επεξεργασία) (4) έχει το δικαίωμα να λαμβάνει από τον «υπεύθυνο επεξεργασίας» «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, όταν τα εν λόγω δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δεν συλλέγονται από το ίδιο το υποκείμενο των δεδομένων. Εν προκειμένω, ο φερόμενος ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» (ο TS, εναγόμενος στην κύρια δίκη) είναι ο διευθυντής δημοτικού σχολείου στην Αυστρία. Υπό την ιδιότητα αυτή, οργανώνει προγράμματα επιμόρφωσης για τους εκπαιδευτικούς του σχολείου του. Τα προγράμματα αυτά εκτελούνται από το Pädagogische Hochschule (πανεπιστήμιο παιδαγωγικών επιστημών, Αυστρία) με τη συνδρομή «συντονιστών προγράμματος» («Prozessbegleiter»).
4. Το υποκείμενο των δεδομένων (ο RS, ενάγων της κύριας δίκης) είναι ένας από τους εν λόγω συντονιστές προγράμματος. Όταν ο TS ενημερώθηκε ότι ο RS θα συντόνιζε επικείμενο πρόγραμμα επιμόρφωσης για τους εκπαιδευτικούς του σχολείου του, ζήτησε πληροφορίες σχετικά με την υπόληψη του τελευταίου από έναν τρίτο. Βασιζόμενος στις πληροφορίες που του παρασχέθηκαν, ο TS απέστειλε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο Pädagogische Hochschule (πανεπιστήμιο παιδαγωγικών επιστημών) από την επαγγελματική του διεύθυνση, με το οποίο ζητούσε να οριστεί άλλος συντονιστής προγράμματος στη θέση του RS. Ο RS, βασιζόμενος στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, επιθυμεί να πληροφορηθεί την ταυτότητα του τρίτου που εξέφρασε αρνητική γνώμη για εκείνον.
5. Στο πλαίσιο αυτό, το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο, Αυστρία) ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω διάταξης. Επίσης, θέτει το προκαταρκτικό ζήτημα αν πρόσωπο όπως ο TS μπορεί να θεωρηθεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ. Τέλος, ζητεί να διευκρινιστεί αν οι αρνητικές συνέπειες που απορρέουν από παράβαση της υποχρέωσης ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ μπορούν να συνιστούν «ζημία που προκάλεσε η [...] επεξεργασία που παραβαίνει τον [εν λόγω] κανονισμό», κατά την έννοια του άρθρου 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ, και να γεννήσουν υποχρέωση του υπευθύνου επεξεργασίας να καταβάλει αποζημίωση. Επίσης, ζητεί να διευκρινιστεί αν, σε μια τέτοια περίπτωση, αντιβαίνει στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ εθνική νομοθετική ρύθμιση η οποία απαλλάσσει τα πρόσωπα που ενεργούν ως «εκτελεστικά όργανα» ορισμένων δημόσιων νομικών οντοτήτων (όπως είναι, στην προκειμένη περίπτωση, ο TS) από την ευθύνη για τέτοια ζημία.
II. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
6. Η αιτιολογική σκέψη 63 του ΓΚΠΔ έχει ως εξής:
«Ένα υποκείμενο των δεδομένων θα πρέπει να έχει δικαίωμα πρόσβασης σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα τα οποία συλλέχθηκαν και το αφορούν και να μπορεί να ασκεί το εν λόγω δικαίωμα ευχερώς και σε εύλογα τακτά διαστήματα, προκειμένου να έχει επίγνωση και να επαληθεύει τη νομιμότητα της επεξεργασίας. [...] Επομένως, κάθε υποκείμενο των δεδομένων θα πρέπει να έχει το δικαίωμα να γνωρίζει και να του ανακοινώνεται ιδίως για ποιους σκοπούς γίνεται η επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, εφόσον είναι δυνατόν για πόσο διάστημα γίνεται η επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, ποιοι αποδέκτες λαμβάνουν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, ποια λογική ακολουθείται στην τυχόν αυτόματη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και ποιες θα μπορούσαν να είναι οι συνέπειες της εν λόγω επεξεργασίας, τουλάχιστον όταν αυτή βασίζεται σε κατάρτιση προφίλ. [...] Το δικαίωμα αυτό δεν θα πρέπει να επηρεάζει αρνητικά τα δικαιώματα ή τις ελευθερίες άλλων, όπως το επαγγελματικό απόρρητο ή το δικαίωμα διανοητικής ιδιοκτησίας και, ειδικότερα, το δικαίωμα δημιουργού που προστατεύει το λογισμικό. Ωστόσο, οι παράγοντες αυτοί δεν θα πρέπει να έχουν ως αποτέλεσμα την άρνηση παροχής κάθε πληροφορίας στο υποκείμενο των δεδομένων. [...]»
7. Στο άρθρο 4, σημείο 7, του εν λόγω κανονισμού, ο «υπεύθυνος επεξεργασίας» ορίζεται ως «το φυσικό ή νομικό πρόσωπο, η δημόσια αρχή, η υπηρεσία ή άλλος φορέας που, μόνα ή από κοινού με άλλα, καθορίζουν τους σκοπούς και τον τρόπο της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα· όταν οι σκοποί και ο τρόπος της επεξεργασίας αυτής καθορίζονται από το δίκαιο της Ένωσης ή το δίκαιο κράτους μέλους, ο υπεύθυνος επεξεργασίας ή τα ειδικά κριτήρια για τον διορισμό του μπορούν να προβλέπονται από το δίκαιο της Ένωσης ή το δίκαιο κράτους μέλους».
8. Το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ παρέχει στο υποκείμενο των δεδομένων «το δικαίωμα να λαμβάνει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας επιβεβαίωση για το κατά πόσον ή όχι τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν υφίστανται επεξεργασία και, εάν συμβαίνει τούτο, το δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και […] όταν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δεν συλλέγονται από το υποκείμενο των δεδομένων, κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευσή τους».
9. Το άρθρο 82, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ ορίζει ότι «[κ]άθε πρόσωπο το οποίο υπέστη υλική ή μη υλική ζημία ως αποτέλεσμα παραβίασης του παρόντος κανονισμού δικαιούται αποζημίωση από τον υπεύθυνο επεξεργασίας ή τον εκτελούντα την επεξεργασία για τη ζημία που υπέστη». Κατά την παράγραφο 2 του ίδιου άρθρου, «[κ]άθε υπεύθυνος επεξεργασίας που συμμετέχει στην επεξεργασία είναι υπεύθυνος για τη ζημία που προκάλεσε η εκ μέρους του επεξεργασία που παραβαίνει τον παρόντα κανονισμό». Επιπλέον, διευκρινίζεται ότι «[ο] εκτελών την επεξεργασία ευθύνεται για τη ζημία που προκάλεσε η επεξεργασία μόνο εφόσον δεν ανταποκρίθηκε στις υποχρεώσεις του παρόντος κανονισμού που αφορούν ειδικότερα τους εκτελούντες την επεξεργασία ή υπερέβη ή ενήργησε αντίθετα προς τις νόμιμες εντολές του υπευθύνου επεξεργασίας».
Β. Η αυστριακή νομοθεσία
10. Το Κεφάλαιο 1 (με τίτλο «Αστική ευθύνη») του Bundesgesetz über die Haftung der Gebietskörperschaften und der sonstigen Körperschaften und Anstalten des öffentlichen Rechts für in Vollziehung der Gesetze zugefügte Schäden (Amtshaftungsgesetz) [ομοσπονδιακού νόμου περί αστικής ευθύνης των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και των λοιπών φορέων και ιδρυμάτων δημοσίου δικαίου για ζημίες που προκλήθηκαν κατά την εφαρμογή των νόμων (στο εξής: νόμος περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου)], της 18ης Δεκεμβρίου 1948 (BGBl. 20/1949), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, περιλαμβάνει το άρθρο 1, παράγραφος 1, όπου ορίζονται τα εξής:
«Το ομοσπονδιακό κράτος, τα ομόσπονδα κράτη [Länder], οι δήμοι, άλλα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου και οι φορείς κοινωνικής ασφάλισης –στο εξής: νομικές οντότητες– ευθύνονται σύμφωνα με τις διατάξεις του αστικού δικαίου για τη βλάβη του προσώπου ή της περιουσίας που προκαλείται παράνομα και υπαίτια από οποιοδήποτε από τα πρόσωπα που ενεργούν ως όργανά τους κατά την εφαρμογή των νόμων· τα πρόσωπα που ενεργούν ως εκτελεστικά όργανα δεν ευθύνονται έναντι του ζημιωθέντος. Η αποκατάσταση της ζημίας είναι μόνον χρηματική.»
11. Κατά το άρθρο 9, παράγραφος 5, του ως άνω νόμου, το οποίο περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο ΙΙ, με τίτλο τίτλο «Διαδικασία», «[ό]ποιος υπέστη ζημία προκληθείσα από εκτελεστικό όργανο αναφερόμενης στο άρθρο 1 [...] νομικής οντότητας κατά την εφαρμογή του νόμου δεν μπορεί να αξιώσει την αποκατάστασή της από το όργανο αυτό με την άσκηση ένδικου βοηθήματος ενώπιον τακτικού δικαστηρίου».
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία ενώπιον του εθνικού δικαστηρίου και τα προδικαστικά ερωτήματα
12. Ο TS, εναγόμενος στην κύρια δίκη, είναι διευθυντής δημοτικού σχολείου στην Αυστρία. Υπό την ιδιότητα αυτή, οργανώνει προγράμματα επιμόρφωσης για τους εκπαιδευτικούς του σχολείου, οι οποίοι υπέχουν εκ του νόμου υποχρέωση να τα παρακολουθούν.
13. Το Pädagogische Hochschule παρέχει τα εν λόγω προγράμματα. Ειδικότερα, θέτει στη διάθεση των σχολείων το οργανωτικό προσωπικό (συντονιστές προγραμμάτων), που επιλέγεται ειδικά για τη διευκόλυνση της υλοποίησης των προγραμμάτων αυτών.
14. Όταν ο TS πληροφορήθηκε ότι ο RS, ενάγων στην κύρια δίκη, είχε προταθεί από το Pädagogische Hochschule ως συντονιστής επικείμενου προγράμματος επιμόρφωσης για τους εκπαιδευτικούς του σχολείου του, υπέβαλε ερωτήσεις σχετικά με την υπόληψη του RS στο πλαίσιο διά ζώσης συνομιλίας με εκπαιδευτικό (στο εξής: τρίτος).
15. Λίγες ημέρες μετά τη συνομιλία με τον τρίτο, ο TS απέστειλε, μέσω της επαγγελματικής του διεύθυνσης ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, την οποία χρησιμοποιεί αποκλειστικά για επαγγελματικούς σκοπούς, και χρησιμοποιώντας υπολογιστή του σχολείου και ειδικά καθορισμένο διακομιστή, μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε υπάλληλο του Pädagogische Hochschule, με το οποίο ζητούσε να οριστεί άλλος συντονιστής προγράμματος (στο εξής: επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου). Ο TS βάσισε το αίτημά του στις πληροφορίες που είχε λάβει από τον τρίτο σχετικά με τον RS, κατά τις οποίες ο RS αμφισβητεί το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα και βρίσκεται σε συνεχή διαμάχη με την αρμόδια εκπαιδευτική αρχή.
16. Ο TS δεν κράτησε κάποια σημείωση ούτε κατέγραψε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο τη συνομιλία με τον τρίτο. Δεν διέδωσε με κανέναν άλλο τρόπο τις πληροφορίες που είχε λάβει στο πλαίσιο της εν λόγω συνομιλίας. Εκτός από το επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, δεν υπάρχει καμία άλλη γραπτή καταγραφή των εκεί περιλαμβανόμενων δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν τον RS.
17. Όταν ο RS πληροφορήθηκε το περιεχόμενο του επίμαχου μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, διαμαρτυρήθηκε στον TS. Ζήτησε να του παρασχεθούν ορισμένες πληροφορίες, μεταξύ άλλων, σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου, σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ, και να του διαβιβαστεί αντίγραφο των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τον αφορούσαν και τα οποία ο TS είχε επεξεργαστεί με το εν λόγω μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.
18. Την ίδια ημέρα, ο TS ενημέρωσε τον RS με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ότι ουδέποτε είχε στην κατοχή του δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που τον αφορούσαν ούτε είχε προωθήσει τέτοια δεδομένα σε άλλα πρόσωπα. Ο TS ανέφερε ότι είχε απλώς εκφράσει τις επιφυλάξεις του σχετικά με την επιλογή του RS ως συντονιστή προγράμματος για το πρόγραμμα επιμόρφωσης στο οποίο επρόκειτο να συμμετάσχουν οι εκπαιδευτικοί του σχολείου του.
19. Στη συνέχεια, ο RS κίνησε δικαστική διαδικασία, ζητώντας να υποχρεωθεί ο TS να του παράσχει ορισμένες πληροφορίες, μεταξύ άλλων, σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου, σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, καθώς και αντίγραφο των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τον αφορούσαν. Επίσης, ζήτησε να υποχρεωθεί ο TS να του καταβάλει το ποσό των 800 ευρώ ως χρηματική ικανοποίηση για ηθική βλάβη που υπέστη λόγω της προβαλλόμενης προσβολής του δικαιώματός του στην ενημέρωση, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 15 του ΓΚΠΔ. Ο TS αντιτάχθηκε στην εν λόγω αγωγή, υποστηρίζοντας ότι μόνον η νομική οντότητα η οποία διοικεί το σχολείο και για λογαριασμό της οποίας είχε ενεργήσει ο TS μπορούσε να θεωρηθεί υπεύθυνη και ότι ο ίδιος δεν είχε επεξεργαστεί ούτε είχε αποθηκεύσει δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα του RS.
20. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο απέρριψε τα αιτήματα του RS. Η απόφαση του δικαστηρίου αυτού επικυρώθηκε στη συνέχεια από το αρμόδιο δευτεροβάθμιο δικαστήριο. Αμφότερα τα δικαστήρια έκριναν, κατ’ ουσίαν, ότι ο TS είχε ενεργήσει ως εκτελεστικό όργανο για λογαριασμό της νομικής οντότητας που διοικεί το σχολείο, και ότι το σχολείο είχε υποδείξει τους τρόπους επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (ειδικός διακομιστής, επαγγελματική διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου). Υπό το πρίσμα των στοιχείων αυτών, τα δύο δικαστήρια έκριναν ότι ο χαρακτηρισμός του TS ως «υπευθύνου επεξεργασίας» κατά την έννοια του ΓΚΠΔ θα αντέβαινε στον νόμο περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου. Επιπλέον, το δευτεροβάθμιο δικαστήριο έκρινε ότι, εν πάση περιπτώσει, δεν υπήρχε καμία υποχρέωση τήρησης γραπτού αρχείου με το όνομα του τρίτου και, ως εκ τούτου, ούτε υποχρέωση γνωστοποίησης πληροφοριών σχετικά με την ταυτότητα του εν λόγω τρίτου.
21. Ο RS άσκησε αναίρεση κατά της απόφασης του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου ενώπιον του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο.
22. Καθώς διατηρεί αμφιβολίες ως προς την ορθή ερμηνεία του άρθρου 4, σημείο 7, του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, και του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1. Έχει το άρθρο 4, σημείο 7, του [ΓΚΠΔ] την έννοια ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο, στο πλαίσιο της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα κατά την άσκηση της δραστηριότητάς του με τα προκαθορισμένα μέσα που έχουν τεθεί στη διάθεσή του, δεν ενεργεί προς ίδιον προσωπικό συμφέρον, αλλά ως επικεφαλής οργανισμού (υπηρεσίας ή άλλου φορέα χωρίς νομική προσωπικότητα) πίσω από τον οποίο υπάρχει όμως μια νομική οντότητα, είναι “υπεύθυνος επεξεργασίας” που μπορεί να εναχθεί ενώπιον δικαστηρίου;
2.α) Έχει το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ την έννοια ότι, σε περίπτωση που τα δεδομένα που υποβάλλονται σε επεξεργασία συνίστανται σε πραγματικό ισχυρισμό ή αξιολογική εκτίμηση σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιέχεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, η φράση “κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση των δεδομένων” καλύπτει μόνον τον συντάκτη του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή καλύπτει και τον κύκλο των προσώπων με τα οποία ο συντάκτης συνομίλησε για το υποκείμενο των δεδομένων;
2.β) Σε περίπτωση που τα μη αποθηκευμένα ονόματα των συνομιλητών αποτελούν “διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση των δεδομένων” κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ: Έχει σημασία στο πλαίσιο της στάθμισης των συμφερόντων του υποκειμένου των δεδομένων το οποίο αφορά η επεξεργασία με τα συμφέροντα ενός τέτοιου συνομιλητή το γεγονός ότι ο τελευταίος δεν μπορούσε να προβλέψει ότι οι δηλώσεις του θα καθίσταντο αντικείμενο επεξεργασίας δεδομένων;
3. Έχει το άρθρο 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ την έννοια ότι οι αρνητικές συνέπειες για το υποκείμενο των δεδομένων, οι οποίες οφείλονται σε παραβίαση του κανονισμού, μεταγενέστερη της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και συνιστάμενη αποκλειστικά και μόνον σε παράβαση της υποχρέωσης παροχής πρόσβασης σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ, συνιστούν ζημία προκληθείσα από “επεξεργασία που παραβαίνει τον παρόντα κανονισμό” και συνεπαγόμενη υποχρέωση του υπεύθυνου επεξεργασίας να καταβάλει αποζημίωση;
4. Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ή στο τρίτο ερώτημα: Αντιτίθεται το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ σε εθνικές διατάξεις δυνάμει των οποίων η αξίωση αποκατάστασης της ζημίας την οποία προκάλεσε [πρόσωπο που ενεργεί ως εκτελεστικό όργανο] νομικής οντότητας σε βάρος ζημιωθέντα κατά την εφαρμογή του νόμου στο πλαίσιο άσκησης δημόσιας εξουσίας δεν μπορεί να προβληθεί κατά του [προσώπου που ενεργεί ως εκτελεστικό όργανο];»
23. Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, με ημερομηνία 18 Φεβρουαρίου 2025, κατατέθηκε στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 7 Μαρτίου 2025. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο ενάγων της κύριας δίκης, η Αυστριακή και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή. Δεν διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση.
IV. Εκτίμηση
24. Ο ΓΚΠΔ εκδόθηκε προκειμένου να θεσπιστεί «ισχυρό [...] πλαίσιο προστασίας των δεδομένων στην Ένωση» (5), το οποίο θα επιτευχθεί με την «ενίσχυση και τον λεπτομερή καθορισμό των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων, καθώς και των υποχρεώσεων όσων επεξεργάζονται [...] δεδομέν[α] προσωπικού χαρακτήρα» (6) και, ειδικότερα, με τη διασφάλιση «υψηλού επιπέδου προστασίας» των φυσικών προσώπων (7) και «[ελέγχου] των δικών τους δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» (8). Για τον σκοπό αυτό, τα άρθρα 12 έως 15 του ΓΚΠΔ παρέχουν στα υποκείμενα των δεδομένων το δικαίωμα να λαμβάνουν ορισμένες πληροφορίες που αφορούν, μεταξύ άλλων, την επεξεργασία (9) των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τα αφορούν, καθώς και τις κατηγορίες δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και τους οικείους αποδέκτες. Όπως εξέθεσα στην εισαγωγή, βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του εν λόγω κανονισμού, όταν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δεν συλλέγονται από το υποκείμενο των δεδομένων, το υποκείμενο αυτό έχει επίσης το δικαίωμα να λαμβάνει «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των εν λόγω δεδομένων. Η υποχρέωση παροχής των εν λόγω πληροφοριών βαρύνει άμεσα τον «υπεύθυνο επεξεργασίας» (10).
25. Ταυτόχρονα, η αιτιολογική σκέψη 4 του ΓΚΠΔ αναφέρει ότι το δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης), «δεν είναι απόλυτο δικαίωμα» και «πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με τη λειτουργία του στην κοινωνία και να σταθμίζεται με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα», συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην ελευθερία σκέψης και έκφρασης.
26. Επομένως, τα δικαιώματα τα οποία αντλούν τα υποκείμενα των δεδομένων από τον ΓΚΠΔ και τα οποία αποσκοπούν στη διασφάλιση της πρακτικής αποτελεσματικότητας του δικαιώματος προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, υπόκεινται σε όρια.
27. Η υπό κρίση υπόθεση αφορά ακριβώς τα όρια του τελευταίου αυτού δικαιώματος και, ειδικότερα, το κατά πόσον το υποκείμενο των δεδομένων (εν προκειμένω, ο RS, ενάγων της κύριας δίκης) έχει δικαίωμα να ζητήσει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με την «προέλευση» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ. Σε περίπτωση που τα δεδομένα αυτά συλλέχθηκαν από τον υπεύθυνο επεξεργασίας κατόπιν προφορικής συνομιλίας με τρίτο (όπως συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης), δικαιούται το υποκείμενο των δεδομένων να ζητήσει να του γνωστοποιηθεί η ταυτότητα του τρίτου;
28. Θα εξετάσω το ανωτέρω ζήτημα, το οποίο αντιστοιχεί, κατ’ ουσίαν, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που έχει υποβάλει το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο), στο τμήμα Β των παρουσών προτάσεων. Προηγουμένως, και προκειμένου να προτείνω απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα αποσαφηνίσω πρώτα το ζήτημα εάν ένα φυσικό πρόσωπο το οποίο (όπως ο TS) επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όχι προς ίδιον προσωπικό συμφέρον, αλλά κατά την άσκηση των καθηκόντων του, ως επικεφαλής οργανισμού (εν προκειμένω, ενός σχολείου), και με τα μέσα που έχει θέσει στη διάθεσή του και του έχει υποδείξει ο εν λόγω οργανισμός, μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ (τμήμα Α).
29. Τέλος, θα εξετάσω το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία αφορούν το δικαίωμα των υποκειμένων των δεδομένων σε αποζημίωση, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ. Πιο συγκεκριμένα, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν οι αρνητικές συνέπειες που απορρέουν από παράβαση της υποχρέωσης ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ μπορούν να συνιστούν «ζημία που προκάλεσε η [...] επεξεργασία που παραβαίνει τον [εν λόγω] κανονισμό» κατά την έννοια του άρθρου 82, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού (τμήμα Γ). Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το Δικαστήριο καλείται να εξετάσει αν αντιβαίνουν στο εν λόγω άρθρο εθνικές ρυθμίσεις που προβλέπουν ότι τα πρόσωπα που ενεργούν ως «όργανα», ήτοι για λογαριασμό ορισμένων δημόσιων νομικών οντοτήτων, δεν μπορούν να κρίνονται υπεύθυνα για ζημίες που προκαλούν σε υποκείμενα δεδομένων υπό την ιδιότητά τους ως υπεύθυνοι επεξεργασίας ή ως «εκτελεστικά όργανα» της επεξεργασίας (τμήμα Δ).
Α. Η έννοια του «υπευθύνου επεξεργασίας» (άρθρο 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ) (πρώτο προδικαστικό ερώτημα)
30. Το άρθρο 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ περιγράφει δύο περιπτώσεις στις οποίες «φυσικό ή νομικό πρόσωπο, [...] δημόσια αρχή, [...] υπηρεσία ή άλλος φορέας» μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας». Συγκεκριμένα, κατά τη δεύτερη περίοδο της εν λόγω διάταξης, «ο υπεύθυνος επεξεργασίας ή τα ειδικά κριτήρια για τον διορισμό του μπορούν να προβλέπονται από το δίκαιο της Ένωσης ή το δίκαιο κράτους μέλους» (πρώτη περίπτωση) (11). Η δεύτερη περίπτωση είναι εκείνη κατά την οποία, κατόπιν εκτίμησης των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών, το επίμαχο πρόσωπο θεωρείται ότι «μόν[ο] ή από κοινού με άλλα, καθορίζ[ει] τους σκοπούς και τον τρόπο της επεξεργασίας». Το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι, για να πληροί ένα πρόσωπο ή μια οντότητα το κριτήριο αυτό, πρέπει στην πραγματικότητα να «επηρεάζει [...] την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» (12). Συνεπώς, φυσικό ή νομικό πρόσωπο, δημόσια αρχή, υπηρεσία ή άλλος φορέας που είναι πραγματικά σε θέση να καθορίσει τους σκοπούς και τον τρόπο της επεξεργασίας θα θεωρείται «υπεύθυνος επεξεργασίας», ανεξάρτητα από το αν έχει οριστεί επισήμως ως υπεύθυνος επεξεργασίας (από τον νόμο, με σύμβαση ή με άλλον τρόπο) (13).
31. Το πρώτο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου αφορά τη δεύτερη αυτή περίπτωση. Συγκεκριμένα, το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι η αυστριακή νομοθεσία ορίζει ρητά τους διευθυντές των δημοτικών σχολείων ως «υπεύθυνους επεξεργασίας» μόνο σε σχέση με τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα των μαθητών. Η διαφορά της κύριας δίκης δεν αφορά την επεξεργασία τέτοιων δεδομένων. Όπως προεκτέθηκε, αφορά την επεξεργασία, από τον διευθυντή δημοτικού σχολείου (τον TS), των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ενός προσώπου (του RS) που επελέγη για τον συντονισμό προγράμματος επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών του σχολείου.
32. Το Oberster Gerichtshof (Ανώτατο Δικαστήριο) εκτιμά ότι οι ακόλουθες περιστάσεις είναι κρίσιμες προκειμένου να κριθεί αν ο TS μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ: ο TS ενεργούσε κατά την άσκηση των καθηκόντων του· επεξεργάστηκε τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όχι προς ίδιον προσωπικό συμφέρον, αλλά προς το συμφέρον του σχολείου, και διενήργησε την επεξεργασία με τα εργαλεία που είχαν τεθεί στη διάθεσή του και του είχαν υποδειχθεί (χρησιμοποιώντας την επαγγελματική του διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, υπολογιστή του σχολείου και ειδικά καθορισμένο διακομιστή).
33. Ο RS αμφισβητεί την ακρίβεια των πραγματικών περιστατικών που εκθέτει το αιτούν δικαστήριο. Ισχυρίζεται ότι τα μέσα που χρησιμοποίησε ο TS για τη συλλογή των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (η προφορική συνομιλία με τον τρίτο) δεν του είχαν υποδειχθεί, ότι ο TS ενδέχεται να ενήργησε για δικούς του σκοπούς κατά τη συλλογή των δεδομένων αυτών από τον τρίτο και κατά την αποστολή του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (το οποίο περιλάμβανε τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα) και ότι οι συγκεκριμένες πράξεις επεξεργασίας δεν ήταν, εν πάση περιπτώσει, ούτε «συνήθεις» ούτε αναγκαίες για την άσκηση των καθηκόντων του TS ως διευθυντή σχολείου. Επομένως, κατά τον RS, ο TS υπερέβη το περιθώριο διακριτικής ευχέρειας που του είχε παραχωρηθεί και ενήργησε εκτός του πλαισίου των καθηκόντων του βάσει του αυστριακού δικαίου.
34. Υπενθυμίζω ότι, στο πλαίσιο διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής, δεν εναπόκειται στο Δικαστήριο να κρίνει αν τα προβαλλόμενα πραγματικά περιστατικά έχουν αποδειχθεί, αλλά μόνο να ερμηνεύσει τις σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, τα σχετικά με την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ερωτήματα υποβάλλονται από το εθνικό δικαστήριο εντός του πραγματικού και κανονιστικού πλαισίου το οποίο αυτό προσδιορίζει με δική του ευθύνη και την ακρίβεια του οποίου δεν οφείλει να ελέγξει το Δικαστήριο (14).
35. Επομένως, παρά τα επιχειρήματα του RS, τα οποία συνόψισα στο σημείο 33 των παρουσών προτάσεων, θα περιοριστώ, για τους σκοπούς της απάντησης στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, στα πραγματικά στοιχεία τα οποία παρέθεσε το αιτούν δικαστήριο, όπως αυτά περιγράφονται στο σημείο 31 των παρουσών προτάσεων.
36. Με βάση τα στοιχεία αυτά, είμαι της γνώμης ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο (όπως ο TS) επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όχι προς ίδιον προσωπικό συμφέρον, αλλά κατά την άσκηση των καθηκόντων του ως επικεφαλής οργανισμού (εν προκειμένω, σχολείου), και με τη χρήση των εργαλείων που τίθενται στη διάθεσή του και του έχουν υποδειχθεί από τον οργανισμό, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ. Η Αυστριακή και η Ιταλική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, υποστηρίζουν επίσης την άποψη αυτή.
37. Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το άρθρο 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ ορίζει ευρέως την έννοια του «υπευθύνου επεξεργασίας». Ο σκοπός του ευρέος αυτού ορισμού συνίσταται, σε συμφωνία με τον σκοπό του κανονισμού, στη διασφάλιση αποτελεσματικής προστασίας των θεμελιωδών ελευθεριών και δικαιωμάτων των φυσικών προσώπων καθώς και, μεταξύ άλλων, στην εξασφάλιση υψηλού επιπέδου προστασίας του δικαιώματος κάθε προσώπου στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν (15).
38. Το Δικαστήριο έχει επίσης υπογραμμίσει ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας πρέπει να «επηρεάζει, για τους δικούς του σκοπούς, την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» (16). Είναι, επομένως, σαφές ότι φυσικό ή νομικό πρόσωπο, δημόσια αρχή, υπηρεσία ή άλλος φορέας που επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα για λογαριασμό τρίτου, και όχι για δικούς του σκοπούς, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ.
39. Τούτο επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 74 του κανονισμού, η οποία προβλέπει ότι η ευθύνη και η υποχρέωση του υπευθύνου επεξεργασίας είναι η ίδια «για οποιαδήποτε επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που γίνεται από τον υπεύθυνο επεξεργασίας ή για λογαριασμό του υπευθύνου επεξεργασίας» (17), καθώς και από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με το άρθρο 29 του κανονισμού, το οποίο ορίζει ότι «κάθε πρόσωπο που ενεργεί υπό την εποπτεία του υπευθύνου επεξεργασίας [...], το οποίο έχει πρόσβαση σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, επεξεργάζεται τα εν λόγω δεδομένα μόνον κατ’ εντολή του υπευθύνου επεξεργασίας [...]». Το Δικαστήριο έχει συναγάγει από τη διάταξη αυτή ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας δεν μπορεί να απαλλαγεί από την ευθύνη του για τον λόγο και μόνον ότι η ζημία προκλήθηκε από υπαίτια συμπεριφορά προσώπου το οποίο ενεργεί υπό την εποπτεία του (18).
40. Επιπλέον, όπως επισήμανε το αιτούν δικαστήριο στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, η νομολογία του Δικαστηρίου περιέχει διάφορα παραδείγματα στα οποία τα επίμαχα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα είχαν υποβληθεί σε επεξεργασία από φυσικό πρόσωπο για λογαριασμό νομικής οντότητας και ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» θεωρήθηκε παρά ταύτα η οντότητα (και όχι το φυσικό πρόσωπο) (19). Ειδικότερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα νομικά πρόσωπα (όπως οι εταιρίες) ευθύνονται όχι μόνο για τις παραβάσεις του ΓΚΠΔ που διαπράττονται από τους εκπροσώπους τους, τους διοικούντες ή τους διαχειριστές τους, αλλά και για όσες διαπράττονται από οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο ενεργεί στο πλαίσιο της επιχειρηματικής δραστηριότητας των νομικών προσώπων και για λογαριασμό τους (20). Κατά τη γνώμη μου, το ίδιο ισχύει φυσικά και για κάθε «δημόσια αρχή, [...] υπηρεσία ή άλλο[...] φορέα[...]», για να χρησιμοποιήσω την ορολογία του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ.
41. Οι ανωτέρω διαπιστώσεις συνάδουν με τις κατευθυντήριες γραμμές 07/2020 του ΕΣΠΔ, οι οποίες προβλέπουν, κατ’ ουσίαν, ότι, ακόμη και όταν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ορίζεται από νομική οντότητα (εταιρία ή δημόσιο φορέα) ως υπεύθυνος για την υλοποίηση της δραστηριότητας επεξεργασίας, η νομική οντότητα παραμένει τελικώς υπεύθυνη, υπό την ιδιότητα του υπευθύνου επεξεργασίας, σε περίπτωση παράβασης των κανόνων (21).
42. Κατά τη γνώμη μου, από τις ανωτέρω εκτιμήσεις συνάγεται ότι ο διευθυντής ενός σχολείου ο οποίος (όπως ο TS) επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, όχι προς ίδιον προσωπικό συμφέρον (ήτοι όχι για δικούς του σκοπούς), αλλά ως επικεφαλής μιας τέτοιας δημόσιας οντότητας, πρέπει να θεωρείται ότι ενεργεί για λογαριασμό της τελευταίας. Σε μια τέτοια περίπτωση, ο διευθυντής δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ. Αντιθέτως, το σχολείο είναι ο «υπεύθυνος επεξεργασίας» (22).
43. Το ανωτέρω συμπέρασμα δεν αναιρείται από το γεγονός ότι το ίδιο το σχολείο δεν έχει νομική προσωπικότητα. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι μια οντότητα μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας», κατά την έννοια της ως άνω διάταξης, ακόμη και αν στερείται νομικής προσωπικότητας (23).
44. Διαφορετικό αποτέλεσμα θα μπορούσε, κατά τη γνώμη μου, να δικαιολογηθεί μόνο σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο, στο πλαίσιο της εκ μέρους του εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών που έχουν τεθεί στην κρίση του, καταλήξει στο συμπέρασμα ότι, κατά την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα του RS, ο TS ενήργησε είτε εκτός του πλαισίου των καθηκόντων του, δηλαδή αποκλειστικά για δικούς του σκοπούς (οπότε και θα είναι ο μοναδικός «υπεύθυνος επεξεργασίας»), είτε για δικούς του σκοπούς καθώς και για σκοπούς του σχολείου (ως από κοινού υπεύθυνος επεξεργασίας) (24). Αν θεωρηθεί ότι συντρέχει οιαδήποτε από τις δύο αυτές περιπτώσεις στην υπόθεση της κύριας δίκης, φρονώ ότι θα πρέπει να θεωρηθεί ότι ο TS καθορίζει όχι μόνον τους σκοπούς, αλλά και τον τρόπο της επεξεργασίας. Συγκεκριμένα, εφόσον θεωρηθεί ότι χρησιμοποίησε την επαγγελματική του διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, καθώς και τον υπολογιστή του σχολείου και τον ανεξάρτητο διακομιστή που είχαν τεθεί στη διάθεσή του για δικούς του σκοπούς, η χρήση των μέσων αυτών θα ήταν «μη εξουσιοδοτημένη» και, ως εκ τούτου, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι του είχε υποδειχθεί να τα χρησιμοποιήσει. Ωστόσο, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκφέρει σχετική κρίση.
45. Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει αρνητικά στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα. Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης αυτής, εκτιμώ ότι παρέλκει η εκ μέρους του Δικαστηρίου απάντηση στο δεύτερο, στο τρίτο και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία αφορούν τις υποχρεώσεις οι οποίες απορρέουν από το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, και από το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ και τις οποίες θα υπείχε ένα φυσικό πρόσωπο όπως ο TS αν ήταν «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του κανονισμού (25). Τούτο δε ισχύει ανεξαρτήτως του ότι τα εν λόγω ερωτήματα δεν διατυπώνονται ρητώς σε συνάρτηση με την απάντηση που θα δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα (26).
46. Ωστόσο, σε περίπτωση που το Δικαστήριο σχηματίσει διαφορετική άποψη, καθώς και για λόγους πληρότητας, θα εξετάσω ακολούθως τα ζητήματα ουσίας που τίθενται με το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα.
Β. Το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος ενημέρωσης σχετικά με την πηγή προέλευσης των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ) (δεύτερο προδικαστικό ερώτημα)
47. Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα απαρτίζεται από δύο σκέλη. Στο πρώτο σκέλος, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν, σε περίπτωση που τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που έχουν υποβληθεί σε επεξεργασία συνίστανται σε πραγματικό ισχυρισμό ή αξιολογική εκτίμηση που έχει περιληφθεί από το υποκείμενο των δεδομένων σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ έχει την έννοια ότι η φράση «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των δεδομένων αναφέρεται αποκλειστικά στην ταυτότητα του συντάκτη του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή αν αναφέρεται επίσης στην ταυτότητα των προσώπων με τα οποία ο δράστης συνομίλησε (προφορικά) για το υποκείμενο των δεδομένων και στη γνώμη των οποίων βασίζεται ο πραγματικός ισχυρισμός ή η αξιολογική εκτίμηση.
48. Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, υπενθυμίζω ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, ο RS υποστηρίζει ότι έχει, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, το δικαίωμα να ενημερωθεί από τον TS (τον οποίο θεωρεί «υπεύθυνο επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του κανονισμού) σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου (με τον οποίο ο TS συνομίλησε σχετικά με την υπόληψη του RS), δεδομένου ότι ο τρίτος πρέπει να θεωρηθεί ως η πηγή «προέλευσης» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα –της γνώμης σχετικά με τον RS– που περιλαμβάνονται στο επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.
49. Το δεύτερο σκέλος αφορά το ζήτημα αν, σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η ταυτότητα του τρίτου συνιστά «διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση», κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, είναι κρίσιμο, στο πλαίσιο της στάθμισης των συμφερόντων του υποκειμένου των δεδομένων και του τρίτου προσώπου, το γεγονός ότι το τελευταίο δεν μπορούσε να είχε προβλέψει ότι οι δηλώσεις του θα αποτελούσαν αντικείμενο επεξεργασίας.
1. Επί του πρώτου σκέλους του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
50. Κατ’ αρχάς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η χρήση της φράσης «κάθε πληροφορία» στον ορισμό της έννοιας των «δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα», που περιλαμβάνεται στο άρθρο 4, σημείο 1, του ΓΚΠΔ, αντικατοπτρίζει τον σκοπό του ενωσιακού νομοθέτη να προσδώσει ευρύ νόημα στην έννοια αυτή, η οποία καλύπτει δυνητικά κάθε είδος πληροφοριών, τόσο αντικειμενικών όσο και υποκειμενικών, με τη μορφή γνώμης ή εκτίμησης, υπό την προϋπόθεση ότι οι πληροφορίες «αφορούν» το συγκεκριμένο πρόσωπο (27).
51. Επομένως, όπως ορθώς δέχεται το αιτούν δικαστήριο, μια γνώμη («αξιολογική εκτίμηση») σχετικά με υποκείμενο δεδομένων (εν προκειμένω, σχετικά με τον RS), που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (εν προκειμένω, στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου που απέστειλε ο TS στο Pädagogische Hochschule), συνιστά «δεδομένο προσωπικού χαρακτήρα» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 1, του ΓΚΠΔ.
52. Όσον αφορά την «προέλευση», κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, της γνώμης ή του πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, επισημαίνω ότι ούτε η διάταξη αυτή ούτε οποιαδήποτε άλλη διάταξη του κανονισμού ορίζει την έννοια αυτή. Ελλείψει τέτοιου ορισμού, πρέπει, κατά πάγια νομολογία, να ληφθούν υπόψη τόσο το σύνηθες νόημα του όρου «προέλευση» στην καθημερινή γλώσσα όσο και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η ανωτέρω διάταξη και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (28).
53. Η «πηγή» [«source» στο πρωτότυπο] ορίζεται, κατά τη συνήθη έννοια, ως «το πρόσωπο, ο τόπος ή το πράγμα από το οποίο ή από όπου αποκτάται κάτι» (29). Συνεπώς, όσον αφορά τις πληροφορίες που πρέπει να γνωστοποιούνται σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, πρέπει να εξετάζεται η προέλευση [«origin» στο πρωτότυπο] των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Επιπλέον, δεδομένου ότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ εφαρμόζεται μόνον «όταν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δεν συλλέγονται από το υποκείμενο των δεδομένων», είναι σαφές ότι η πηγή «προέλευσης» δεν μπορεί, βάσει της εν λόγω διάταξης, να είναι το ίδιο το υποκείμενο των δεδομένων.
54. Όσον αφορά το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, επισημαίνω ότι ο όρος «source» [«προέλευση» στο ελληνικό κείμενο του κανονισμού] εμφανίζεται επίσης στο άρθρο 14, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, του κανονισμού [στο ελληνικό κείμενο της διάταξης αυτής χρησιμοποιείται ο όρος «πηγή»], το οποίο προβλέπει το δικαίωμα λήψης πληροφοριών από τον υπεύθυνο επεξεργασίας σχετικά με «την πηγή από την οποία προέρχονται τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα» (30), όταν αυτά δεν έχουν ληφθεί από το ίδιο το υποκείμενο των δεδομένων. Τούτο επιβεβαιώνει, κατά τη γνώμη μου, ότι ο όρος «source» στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ σημαίνει την προέλευση [«origin» στο πρωτότυπο κείμενο προτάσεων] των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα.
55. Τέλος, όσον αφορά τους σκοπούς του ΓΚΠΔ, είναι σημαντικό να υπομνησθεί ότι το άρθρο 15 του ΓΚΠΔ «συμπληρώνει το πλαίσιο διαφάνειας που θεσπίζει ο κανονισμός με την παροχή στο υποκείμενο των δεδομένων δικαιώματος πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και δικαιώματος ενημέρωσης σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων αυτών» (31).
56. Η παράγραφος 1, στοιχεία αʹ έως ηʹ, του άρθρου 15 αποσκοπεί στην εφαρμογή του τελευταίου αυτού δικαιώματος. Προβλέποντας ότι το υποκείμενο των δεδομένων έχει δικαίωμα σε ενημέρωση σχετικά με την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, η διάταξη αυτή του παρέχει τη δυνατότητα να εκτιμά την ορθότητα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και τον νόμιμο χαρακτήρα της επεξεργασίας, καθώς και να ασκεί αποτελεσματικά τα σχετικά δικαιώματα που προβλέπονται στον κανονισμό, όπως, μεταξύ άλλων, τα δικαιώματα διόρθωσης, διαγραφής («δικαίωμα στη λήθη»), περιορισμού της επεξεργασίας και εναντίωσης (32), τα οποία αποσκοπούν όλα στην ενίσχυση του εκ μέρους του υποκειμένου των δεδομένων «ελέγχου» επί των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν (33).
57. Φρονώ ότι το πεδίο εφαρμογής του προβλεπόμενου στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ δικαιώματος ενημέρωσης σχετικά με την «προέλευση» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να καθοριστεί υπό το πρίσμα της ιδιαίτερης αυτής λειτουργίας (34). Ως εκ τούτου, πρέπει να εξετάζεται αν οι πληροφορίες που ζητούνται δυνάμει της εν λόγω διάταξης είναι αναγκαίες προκειμένου το υποκείμενο των δεδομένων να βεβαιωθεί για την ορθότητα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν ή για τον νόμιμο χαρακτήρα της επεξεργασίας των δεδομένων αυτών ή προκειμένου το υποκείμενο των δεδομένων να ασκήσει αποτελεσματικά τα δικαιώματα που αντλεί από τον κανονισμό (35).
58. Κατά τη γνώμη μου, τούτο ισχύει, για παράδειγμα, όταν το υποκείμενο των δεδομένων επικαλείται το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ προκειμένου να εξακριβώσει την «προέλευση» ανακριβών δεδομένων που το αφορούν, ώστε να αποτρέψει την περαιτέρω κυκλοφορία των δεδομένων αυτών μεταξύ πλειόνων υπευθύνων επεξεργασίας (36) (ήτοι να αποτρέψει την περαιτέρω «επεξεργασία»), ή όταν η γνωστοποίηση των διαθέσιμων πληροφοριών σχετικά με την «προέλευση» των σχετικών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα παρέχει στο υποκείμενο των δεδομένων τη δυνατότητα να εξακριβώσει ότι έχει προηγηθεί εμπίπτουσα στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του ΓΚΠΔ πράξη επεξεργασίας, ή δέσμη πράξεων επεξεργασίας, σε σχέση με τα ίδια δεδομένα, ως προς την οποία δύναται να ασκήσει τα δικαιώματα που αντλεί από τον κανονισμό.
59. Κατόπιν των ανωτέρω διευκρινίσεων, επισημαίνω ότι η Επιτροπή και η Ιταλική Κυβέρνηση εκτιμούν ότι, όταν τα σχετικά δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα συνίστανται σε γνώμη («αξιολογική εκτίμηση») ή πραγματικό ισχυρισμό σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, η πηγή «προέλευσης» της γνώμης είναι ο συντάκτης του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (εν προκειμένω, ο TS). Οι εν λόγω μετέχοντες στη διαδικασία υποστηρίζουν ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ πρέπει να ερμηνεύεται υπό την έννοια ότι η φράση «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των δεδομένων δεν περιλαμβάνει την ταυτότητα των προσώπων με τα οποία ο δράστης συνομίλησε (προφορικά) σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων πριν διαμορφώσει τη γνώμη του ή πριν διατυπώσει τον πραγματικό ισχυρισμό σχετικά με το πρόσωπο αυτό.
60. Συμφωνώ με την άποψη αυτή. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, το ως άνω συμπέρασμα μπορεί να συναχθεί μόνον υπό την προϋπόθεση ότι η γνώμη («αξιολογική εκτίμηση») ή ο πραγματικός ισχυρισμός σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται στο επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μπορεί πράγματι να αποδοθεί στον συντάκτη του μηνύματος. Συναφώς, συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι το γεγονός ότι ο συντάκτης αναφέρεται, στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, στις απόψεις άλλων προσώπων σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων είναι άνευ σημασίας, εφόσον τα επίμαχα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (ήτοι η γνώμη ή ο πραγματικός ισχυρισμός) μπορούν εντούτοις να αποδοθούν στον ίδιο τον συντάκτη και δεν συνιστούν απλή παράθεση των εν λόγω απόψεων. Τούτο δε διότι στην τελευταία αυτή περίπτωση, φρονώ ότι η πηγή «προέλευσης» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (της γνώμης) θα είναι ο τρίτος ή οι τρίτοι των οποίων παρατίθενται οι απόψεις και όχι ο συντάκτης του μηνύματος.
61. Στην υπό κρίση υπόθεση, εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να κρίνει, υπό το πρίσμα των πραγματικών περιστατικών που έχει στη διάθεσή του, αν η γνώμη («αξιολογική εκτίμηση») σχετικά με τον RS, η οποία περιλαμβάνεται στο επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μπορεί πράγματι να καταλογιστεί στον TS ή αν αντιθέτως πρόκειται μόνο για τις απόψεις που είχε εκφράσει προηγουμένως στον TS τρίτος (ήτοι ο έτερος εκπαιδευτικός με τον οποίο ο TS συνομίλησε για τον RS), τις οποίες ο TS απλώς επανέλαβε ή παρέθεσε στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, όπως φαίνεται να υποστηρίζει ο RS (37). Σε περίπτωση που το αιτούν δικαστήριο κρίνει ότι η γνώμη σχετικά με τον RS, η οποία περιλαμβάνεται στο επίμαχο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μπορεί να καταλογιστεί στον TS, εκτιμώ, συντασσόμενος με την Επιτροπή και την Ιταλική Κυβέρνηση, ότι το δικαίωμα του RS στην ενημέρωση σχετικά με την «προέλευση» της εν λόγω γνώμης, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι εκτείνεται στη λήψη πληροφοριών σχετικά με τον τρίτο, δεδομένου ότι μόνον ο TS θα μπορούσε να θεωρηθεί ως πηγή «προέλευσης» της επίμαχης γνώμης.
62. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, ωστόσο, εάν από το γεγονός ότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ αναφέρεται όχι μόνο στην «προέλευση» των σχετικών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, αλλά και σε «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευσή τους», συνάγεται ότι, ακόμη και όταν πηγή «προέλευσης» μιας γνώμης ή ενός πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, είναι ο συντάκτης του μηνύματος, το υποκείμενο των δεδομένων έχει εντούτοις δικαίωμα να ενημερωθεί σχετικά με τα στοιχεία ή τα πρόσωπα που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της γνώμης ή στη διατύπωση του πραγματικού ισχυρισμού (όπως σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου με τον οποίο ο συντάκτης είχε προφορική συνομιλία).
63. Συναφώς, πρώτον, συμμερίζομαι την άποψη της Ιταλικής Κυβέρνησης και της Επιτροπής ότι μια τέτοια ερμηνεία του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ θα ήταν υπερβολικά ευρεία, λαμβανομένης υπόψη της πληθώρας των στοιχείων που ενδέχεται να ασκούν επιρροή, ιδίως κατά τη διαμόρφωση γνώμης. Ας εξετάσουμε, για παράδειγμα, τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Nowak (38). Μέρος των επίμαχων δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ήταν τα υποκειμενικά σχόλια του εξεταστή επί ενός φύλλου εξέτασης. Θα μπορούσε, σε μια τέτοια περίπτωση, η έκφραση «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, κατά την έννοια του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, να περιλαμβάνει κάθε πληροφορία σχετικά με πρόσωπα με τα οποία ο εξεταστής μπορεί να είχε αλληλεπιδράσει κατά την αξιολόγηση των φύλλων εξέτασης, συμπεριλαμβανομένου, για παράδειγμα, ενός συναδέλφου που παρείχε συμβουλές σχετικά με την αξιολόγηση των απαντήσεων των υποψηφίων ή ακόμη και ενός γείτονα ο οποίος προκαλούσε ιδιαίτερα ενοχλητικό θόρυβο, εκνευρίζοντας τον εξεταστή σε τέτοιον βαθμό ώστε να βαθμολογήσει κατά τρόπο αυστηρότερο από ό,τι θα είχε πράξει διαφορετικά; Κατά τη γνώμη μου, δεν θα μπορούσε.
64. Δεύτερον, και σε σχέση με τη συγκεκριμένη λειτουργία που επιτελεί το περιλαμβανόμενο στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την προέλευση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, την οποία περιέγραψα στο σημείο 57 των παρουσών προτάσεων, δεν αντιλαμβάνομαι πώς η απόκτηση πληροφοριών σχετικά με την ταυτότητα ενός τρίτου ο οποίος δεν αποτελεί την πηγή «προέλευσης» των σχετικών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (εν προκειμένω, μιας γνώμης ή ενός πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου), αλλά απλώς συνέβαλε στη διαμόρφωση της γνώμης ή στη διατύπωση του ισχυρισμού κατόπιν προφορικής συνομιλίας μαζί του, θα παρείχε στο υποκείμενο των δεδομένων τη δυνατότητα να βεβαιωθεί για την ορθότητα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν ή για τον νόμιμο χαρακτήρα της επεξεργασίας των δεδομένων, ή να ασκήσει τα δικαιώματα που αντλεί από τον ΓΚΠΔ.
65. Τρίτον, όπως επισημάνθηκε, στα σημεία 25 και 26 των παρουσών προτάσεων, η αιτιολογική σκέψη 4 του ΓΚΠΔ διευκρινίζει ότι το δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, εν πάση περιπτώσει, δεν είναι «απόλυτο δικαίωμα» και «πρέπει να εκτιμάται σε σχέση με τη λειτουργία του στην κοινωνία και να σταθμίζεται με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα», συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος στην ελευθερία σκέψης και έκφρασης. Το ίδιο ισχύει και για τα διάφορα δικαιώματα που τα υποκείμενα των δεδομένων αντλούν από τον ΓΚΠΔ, τα οποία αποσκοπούν στην πρακτική αποτελεσματικότητα του δικαιώματος στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, όπως το προβλεπόμενο στο άρθρο 15 του ΓΚΠΔ δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα (39), το οποίο, κατά το Δικαστήριο, δεν πρέπει να επηρεάζει αρνητικά τα δικαιώματα ή τις ελευθερίες τρίτων (40). Είναι αυτονόητο ότι παρόμοια στάθμιση πρέπει να πραγματοποιείται και σε σχέση με το δικαίωμα ενημέρωσης σχετικά με την προέλευση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ.
66. Στο πλαίσιο αυτό, είναι κατά τη γνώμη μου προφανές ότι η γνωστοποίηση της ταυτότητας τρίτου ο οποίος δεν αποτελεί ο ίδιος την πηγή «προέλευσης» των σχετικών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (εν προκειμένω, μιας γνώμης ή ενός πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου), αλλά απλώς συνέβαλε στη διαμόρφωση της γνώμης ή στη διατύπωση του ισχυρισμού κατόπιν προφορικής συνομιλίας μαζί του, θα καθιστούσε τη στάθμιση αδικαιολόγητα ευνοϊκή υπέρ του υποκειμένου των δεδομένων, επηρεάζοντας αρνητικά πολλά δικαιώματα ή ελευθερίες του τρίτου, όπως ιδίως το δικαίωμά του στην ελευθερία σκέψης και έκφρασης (41) ή στην ιδιωτική ζωή και τον σεβασμό των επικοινωνιών (42).
67. Από τις ανωτέρω εκτιμήσεις προκύπτει ότι, όταν η πηγή «προέλευσης» μιας γνώμης («αξιολογικής εκτίμησης») ή ενός πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, είναι ο ίδιος ο συντάκτης του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, το υποκείμενο των δεδομένων δεν δικαιούται, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, να ενημερωθεί σχετικά με τα στοιχεία ή τα πρόσωπα (όπως σχετικά με την ταυτότητα τρίτου με τον οποίο ο συντάκτης είχε προφορική συνομιλία) που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της γνώμης ή στη διατύπωση του πραγματικού ισχυρισμού.
68. Ως καταληκτική παρατήρηση, υπενθυμίζω ότι το άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ απονέμει στα υποκείμενα των δεδομένων δικαίωμα πρόσβασης σε «κάθε διαθέσιμη πληροφορία σχετικά με την προέλευση» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τα αφορούν, και όχι δικαίωμα πρόσβασης σε κάθε πληροφορία σχετικά με την πηγή προέλευσης των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και τις πηγές της εν λόγω πηγής. Σε περίπτωση που το Δικαστήριο, αντιθέτως προς ό,τι προτείνω, ταχθεί υπέρ της ερμηνείας της διάταξης αυτής η οποία εκτέθηκε στο σημείο 62 των παρουσών προτάσεων, τούτο θα έχει ως συνέπεια ότι, όταν η πηγή προέλευσης των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα είναι, για παράδειγμα, ένα αρχείο ή μητρώο, το υποκείμενο των δεδομένων θα έχει δικαίωμα πρόσβασης, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, σε «κάθε διαθέσιμη πληροφορία» όχι μόνο σχετικά με το αρχείο ή το μητρώο, αλλά και σχετικά με κάθε προηγούμενο αρχείο ή μητρώο στο οποίο βασίζεται αυτό. Με άλλα λόγια, το πεδίο εφαρμογής της διάταξης θα καταστεί απεριόριστο.
2. Επί του δευτέρου σκέλους του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
69. Το δεύτερο σκέλος του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος αφορά την περίπτωση κατά την οποία τρίτος, και όχι ο συντάκτης του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, πρέπει να θεωρηθεί ως η πηγή «προέλευσης» των επίμαχων δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, όπως εν προκειμένω μιας γνώμης ή ενός πραγματικού ισχυρισμού σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Όπως εξέθεσα στο σημείο 60 των παρουσών προτάσεων, τέτοια περίπτωση θα μπορούσε να προκύψει μόνο σε περίπτωση που η γνώμη ή ο ισχυρισμός που περιλαμβάνεται στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου δεν θα μπορεί να καταλογιστεί στον συντάκτη του μηνύματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, διότι θα συνίσταται απλώς σε αναπαραγωγή ή παράθεση απόψεων που είχε διατυπώσει προηγουμένως ο τρίτος.
70. Κατά τη γνώμη μου, σε μια τέτοια περίπτωση, είναι σαφές ότι η στάθμιση που μνημονεύεται στο σημείο 65 των παρουσών προτάσεων θα έχει επίσης εφαρμογή. Με άλλα λόγια, η γνωστοποίηση της ταυτότητας της πηγής «προέλευσης» των σχετικών δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ δεν θα είναι αυτόματη. Τα δικαιώματα και οι ελευθερίες του προσώπου που θεωρείται ως πηγή «προέλευσης» πρέπει επίσης να λαμβάνονται υπόψη και να σταθμίζονται με το δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων να ενημερωθεί σχετικά με την προέλευση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα δυνάμει της εν λόγω διάταξης.
71. Συναφώς, το γεγονός ότι ο επίμαχος τρίτος δεν μπορούσε να είχε προβλέψει ότι οι ισχυρισμοί του θα υποβάλλονταν σε επεξεργασία συνιστά κρίσιμο στοιχείο. Τούτο δε διότι υποδηλώνει ότι ο τρίτος συμμετείχε σε μια συνομιλία την οποία θεωρούσε εμπιστευτική ή ιδιωτική και ότι δεν ανέμενε ότι το περιεχόμενό της, καθώς και το γεγονός της συμμετοχής του σε αυτήν, θα κοινοποιούνταν στο υποκείμενο των δεδομένων δυνάμει των διατάξεων του ΓΚΠΔ. Κατά τη γνώμη μου, σε μια τέτοια περίπτωση, πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία του σεβασμού του δικαιώματος του τρίτου στην ελευθερία σκέψης και έκφρασης (43), καθώς και στην ιδιωτική ζωή και τον σεβασμό των επικοινωνιών (44).
72. Επιπλέον, αδυνατώ να αντιληφθώ πώς, ακόμη και όταν η γνώμη ή ο ισχυρισμός σχετικά με το υποκείμενο των δεδομένων, που περιλαμβάνεται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, συνίσταται απλώς σε αναπαραγωγή ή παράθεση απόψεων που είχαν προηγουμένως εκφραστεί προφορικά από τον τρίτο, η ενημέρωση σχετικά με την ταυτότητα του τρίτου (της πηγής «προέλευσης»), κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του ΓΚΠΔ, θα μπορούσε να συμβάλει στην επίτευξη του σκοπού που επιδιώκει η διάταξη αυτή, ο οποίος, όπως υπενθύμισα στο σημείο 57 των παρουσών προτάσεων, συνίσταται στο να δοθεί στο υποκείμενο των δεδομένων η δυνατότητα να βεβαιωθεί, μεταξύ άλλων, για την ορθότητα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν. Τούτο δε διότι οι γνώμες είναι, εκ φύσεως, εγγενώς υποκειμενικές. Αυτό σημαίνει ότι, αντιθέτως προς τους πραγματικούς ισχυρισμούς, η ακρίβεια ή η ορθότητά τους είναι δύσκολο να επαληθευτεί (45).
Γ. Το δικαίωμα αποζημίωσης δυνάμει του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ λόγω παράβασης του άρθρου 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ (τρίτο προδικαστικό ερώτημα)
73. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν οι αρνητικές συνέπειες τις οποίες υφίσταται το υποκείμενο των δεδομένων λόγω της εκ μέρους του υπευθύνου επεξεργασίας παράβασης της υποχρέωσης ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ (εν προκειμένω, της προβλεπόμενης στο στοιχείο ζʹ υποχρέωσης παροχής πληροφοριών σχετικά με την «προέλευση» των συλλεγέντων δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα) συνιστούν «ζημία που προκάλεσε η [...] επεξεργασία που παραβαίνει τον […] κανονισμό», κατά την έννοια του άρθρου 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ, με αποτέλεσμα να γεννάται ευθύνη του υπευθύνου επεξεργασίας και συνακόλουθη υποχρέωσή του να αποζημιώσει το υποκείμενο των δεδομένων.
74. Όπως διευκρινίζει το αιτούν δικαστήριο, αυτό που ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο είναι να διευκρινίσει αν η παράβαση της ως άνω υποχρέωσης μπορεί να γεννήσει αξίωση του υποκειμένου των δεδομένων περί αποζημίωσης δυνάμει του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ, θεωρούμενου στο σύνολό του. Πιο συγκεκριμένα, σε περίπτωση που θεωρηθεί ότι ο TS ήταν «υπεύθυνος επεξεργασίας», κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του κανονισμού, καθώς και ότι ενήργησε κατά παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού, θα έχει ο RS δικαίωμα αποζημίωσης δυνάμει του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ; Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να αναδιατυπώσει το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, προκειμένου να συμπεριλάβει την ερμηνεία της εν λόγω διάταξης στο σύνολό της, αντί να αναφέρεται μόνο στην παράγραφο 2 αυτής (46).
75. Όσον αφορά δε την ερμηνεία του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ, αντιλαμβάνομαι ότι οι σχετικές αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου απορρέουν από το γεγονός ότι η υποχρέωση ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του κανονισμού γεννάται μόνο μετά την πραγματοποίηση της οικείας επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (47), καθώς και όταν στην πραγματικότητα δεν έχει πραγματοποιηθεί επεξεργασία (48), ενώ το άρθρο 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ αναφέρεται στη «ζημία που προκάλεσε η [...] επεξεργασία» (49). Λαμβανομένης υπόψη της συγκεκριμένης διατύπωσης, θα μπορούσε να θεωρηθεί, όπως φαίνεται να πράττει το αιτούν δικαστήριο, ότι το δικαίωμα αποζημίωσης που προβλέπεται στο άρθρο 82 του κανονισμού γεννάται μόνο για τις ζημίες που προκαλούνται από επεξεργασία αντιβαίνουσα στον ΓΚΠΔ και όχι για τις ζημίες που προκύπτουν από παράβαση προβλεπόμενης σε αυτόν υποχρέωσης η οποία, όπως η υποχρέωση ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του κανονισμού, γεννάται μετά ή ανεξάρτητα από την επεξεργασία αυτή.
76. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, είναι σαφές ότι το δικαίωμα αποζημίωσης που προβλέπεται στην πρώτη διάταξη εκτείνεται και στις ζημίες που προκαλούνται από παράβαση της εν λόγω υποχρέωσης.
77. Πρώτον, όσον αφορά το ιστορικό θέσπισης του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ, υπενθυμίζω ότι η αντίστοιχη διάταξη της προϊσχύσασας πράξης, ήτοι το άρθρο 23 της οδηγίας 95/46, αναφερόταν σε ζημία «από αθέμιτη επεξεργασία ή κάθε άλλη ενέργεια που δεν συμβιβάζεται με τις εθνικές διατάξεις εφαρμογής της [οδηγίας 95/46]». Είναι σαφές ότι, κατά τη θέσπιση του ΓΚΠΔ, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν είχε την πρόθεση να χαμηλώσει το επίπεδο προστασίας που παρέχεται στα υποκείμενα των δεδομένων σε σύγκριση με το επίπεδο προστασίας που τους παρεχόταν δυνάμει της οδηγίας 95/46, αλλά ακριβώς το αντίθετο (50).
78. Συναφώς, επισημαίνω επίσης ότι, κατά τη νομοθετική διαδικασία που προηγήθηκε της έκδοσης του ΓΚΠΔ, το Συμβούλιο πρότεινε να περιοριστεί το δικαίωμα αποζημίωσης των υποκειμένων των δεδομένων ώστε να περιλαμβάνει μόνον τις ζημίες που αποτελούν «το αποτέλεσμα επεξεργασίας που δεν συνάδει [με τον ΓΚΠΔ]» (51). Ωστόσο, ο περιορισμός αυτός δεν περιλαμβάνεται στο τελικό κείμενο του άρθρου 82 του κανονισμού.
79. Δεύτερον, το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ επιτελεί διττή λειτουργία. Αφενός, παρέχει στο υποκείμενο των δεδομένων δικαίωμα αποζημίωσης και θεσπίζει, κατ’ αρχήν, την αντίστοιχη ευθύνη του υπευθύνου επεξεργασίας ή του εκτελούντος την επεξεργασία για την προκληθείσα ζημία (άρθρο 82, παράγραφος 1). Αφετέρου, καθορίζει τις ειδικές προϋποθέσεις υπό τις οποίες ο υπεύθυνος επεξεργασίας ή ο εκτελών την επεξεργασία, ή αμφότεροι, μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι (ή να απαλλαχθούν από την ευθύνη) για την εν λόγω ζημία, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να επιμερίζεται η ευθύνη μεταξύ τους όταν εμπλέκονται περισσότερα του ενός μέρη στην επίμαχη επεξεργασία δεδομένων (άρθρο 82, παράγραφοι 2 έως 5).
80. Επομένως, το άρθρο 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ δεν έχει ως σκοπό να καθορίσει το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος αποζημίωσης των υποκειμένων των δεδομένων αυτού καθεαυτό. Αντιθέτως, σκοπός του είναι να προσδιορίσει τους κανόνες σχετικά με την ευθύνη, με τη σχετική αρχή να διατυπώνεται στην παράγραφο 1 του άρθρου 82 (52).
81. Το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος αποζημίωσης πρέπει να καθοριστεί υπό το πρίσμα του γράμματος του άρθρου 82, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ, το οποίο δεν περιέχει τον ίδιο περιορισμό με την παράγραφο 2, καθώς ορίζει γενικότερα ότι «[κ]άθε πρόσωπο το οποίο υπέστη υλική ή μη υλική ζημία ως αποτέλεσμα παραβίασης του […] κανονισμού δικαιούται αποζημίωση από τον υπεύθυνο επεξεργασίας ή τον εκτελούντα την επεξεργασία για τη ζημία που υπέστη» (53). Καμία αναφορά δεν γίνεται σε «επεξεργασία».
82. Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω στοιχείων, εκτιμώ ότι η αναφορά του άρθρου 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ στη «ζημία που προκάλεσε η [...] επεξεργασία» δεν μπορεί να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι περιορίζει το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος αποζημίωσης, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 82, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ, ώστε να περιλαμβάνει μόνο τη ζημία αυτή. Παρόμοιο συμπέρασμα συνήγαγε ο γενικός εισαγγελέας M. Szpunar στις προτάσεις του στην υπόθεση Brillen Rottler (54), στις οποίες χαρακτήρισε την παράγραφο 2 του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ ως «συμπληρωματικό κανόνα», και όχι ως περιορισμό της παραγράφου 1.
83. Επιπλέον, στην πρόσφατα εκδοθείσα απόφαση στην εν λόγω υπόθεση (55), το Δικαστήριο έκρινε ρητώς ότι, δεδομένου ότι το άρθρο 82, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ δεν περιέχει καμία αναφορά στην «επεξεργασία», «το [...] δικαίωμα [αποζημίωσης] δεν μπορεί να περιορίζεται στις ζημίες που προκύπτουν από επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» (56).
84. Στην την απόφαση αυτή, το Δικαστήριο υπενθύμισε, επίσης, ότι το άρθρο 82, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο VIII του κανονισμού, το οποίο διέπει τις προσφυγές, τους κανόνες περί ευθύνης και τις κυρώσεις που καθιστούν δυνατή την προστασία των δικαιωμάτων αυτών, και ότι πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 141 του ΓΚΠΔ, κατά την οποία κάθε υποκείμενο των δεδομένων θα πρέπει να έχει το δικαίωμα πραγματικής δικαστικής προσφυγής σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη «εφόσον θεωρεί ότι παραβιάζονται τα δικαιώματά του βάσει του […] κανονισμού» (57). Το Δικαστήριο επισήμανε, επιπλέον, ότι τούτο περιλαμβάνει το δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ. Επομένως, το δικαίωμα πρόσβασης, καθώς και τα λοιπά δικαιώματα που απονέμονται στα υποκείμενα των δεδομένων από το άρθρο 15 του κανονισμού, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος πρόσβασης στις πληροφορίες που απαριθμούνται στην παράγραφο 1, στοιχεία αʹ έως ηʹ, πρέπει να προστατεύονται από το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ, το οποίο έχει, συνεπώς, την έννοια ότι εφαρμόζεται στις ζημίες που προκαλούνται από προσβολές των δικαιωμάτων αυτών.
85. Τρίτον, κατά τη γνώμη μου, είναι σαφές ότι ο περιορισμός του δικαιώματος του υποκειμένου των δεδομένων για τη λήψη αποζημίωσης δυνάμει της εν λόγω διάταξης ώστε να εκτείνεται μόνο στις ζημίες που προκαλούνται από παράνομη επεξεργασία δεδομένων θα ήταν επίσης ασυμβίβαστος με τους σκοπούς που επιδιώκει ο κανονισμός στο σύνολό του, οι οποίοι, όπως εξέθεσα στο σημείο 24 των παρουσών προτάσεων, συνίστανται στην εξασφάλιση «υψηλού επιπέδου προστασίας» και στην «ενίσχυση [...] των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων, καθώς και των υποχρεώσεων όσων επεξεργάζονται και καθορίζουν την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα». Στην απόφαση Brillen Rottler (58), το Δικαστήριο εξέθεσε κατ’ ουσίαν ότι το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ αποσκοπεί στη διασφάλιση της υλοποίησης των ως άνω σκοπών.
86. Όπως ορθώς επισήμανε η Επιτροπή, αν το δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων για τη λήψη αποζημίωσης, το οποίο απορρέει από την εν λόγω διάταξη, είχε εφαρμογή μόνο στις ζημίες που προκαλούνται από παράνομη επεξεργασία δεδομένων, τούτο θα επηρέαζε όχι μόνον την προστασία των δικαιωμάτων που προβλέπονται στο άρθρο 15 του κανονισμού, αλλά και το σύνολο σχεδόν των δικαιωμάτων των υποκειμένων των δεδομένων τα οποία προβλέπονται στο κεφάλαιο III του ΓΚΠΔ (59), τα οποία θα αποκτούσαν εν πολλοίς συμβολικό χαρακτήρα (60). Τούτο δε διότι καθένα από τα δικαιώματα αυτά συνοδεύεται από αντίστοιχη υποχρέωση των υπευθύνων επεξεργασίας, την οποία αρχίζουν να υπέχουν μόνο μετά (61) την (προβαλλόμενη) πραγματοποίηση της επίμαχης επεξεργασίας δεδομένων (62).
87. Για τους λόγους αυτούς, εκτιμώ ότι οι αρνητικές συνέπειες τις οποίες υφίσταται υποκείμενο των δεδομένων λόγω παράβασης της υποχρέωσης ενημέρωσης που προβλέπεται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ μπορούν να θεωρηθούν ότι συνιστούν «ζημία», κατά την έννοια του άρθρου 82 του κανονισμού, με αποτέλεσμα ο υπεύθυνος επεξεργασίας να υποχρεούται να καταβάλει αποζημίωση στο υποκείμενο των δεδομένων βάσει της διάταξης αυτής.
Δ. Επί του ζητήματος αν αντιβαίνουν στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ εθνικές ρυθμίσεις οι οποίες προβλέπουν την απαλλαγή του υπευθύνου επεξεργασίας από την ευθύνη (τέταρτο προδικαστικό ερώτημα)
88. Θα εξετάσω ακολούθως το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, με το οποίο το αιτούν δικαστήριο ζητεί, σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ή στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα, να διευκρινιστεί αν αντιβαίνουν στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ εθνικές ρυθμίσεις οι οποίες προβλέπουν ότι τα πρόσωπα που ενεργούν ως «εκτελεστικά όργανα», ήτοι για λογαριασμό ορισμένων δημόσιων νομικών οντοτήτων, δεν μπορούν να κρίνονται υπεύθυνα για τη ζημία που προκαλούν σε υποκείμενα δεδομένων, υπό την ιδιότητά τους ως υπεύθυνοι επεξεργασίας ή ως εκτελούντες την επεξεργασία.
89. Το ερώτημα αυτό τίθεται σε συνάρτηση με ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του αυστριακού δικαίου, και συγκεκριμένα με τα προβλεπόμενα στο άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου, το οποίο προβλέπει ότι τα πρόσωπα που ενεργούν ως «εκτελεστικά όργανα» του ομοσπονδιακού κράτους, των ομόσπονδων κρατών, των δήμων, άλλων νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου και φορέων κοινωνικής ασφάλισης δεν ευθύνονται, κατά την εφαρμογή του νόμου, για τη ζημία που προκαλούν σε οποιοδήποτε πρόσωπο λόγω της παράνομης συμπεριφοράς τους. Ως εκ τούτου, δεν χωρεί αγωγή αποζημίωσης κατά των εν λόγω προσώπων δυνάμει του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ (63).
90. Στην υπό κρίση υπόθεση, αντιλαμβάνομαι ότι ο TS, υπό την ιδιότητά του ως διευθυντής δημοτικού σχολείου στην Αυστρία, πρέπει να θεωρηθεί ότι ενεργεί ως «εκτελεστικό όργανο» του οικείου ομόσπονδου κράτους (δεδομένου ότι, στο αυστριακό δίκαιο, τα σχολεία δεν έχουν νομική προσωπικότητα και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να εναχθούν ενώπιον δικαστηρίου). Από το άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημόσιου προκύπτει ότι, ακόμη και αν ο TS πληρούσε όλες τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας», κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ, σε σχέση με την επίμαχη στην κύρια δίκη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (περίπτωση η οποία, όπως εξήγησα, φρονώ ότι δεν συντρέχει), ο RS δεν θα μπορούσε να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης κατά του TS, δυνάμει του άρθρου 82 του κανονισμού, για τη ζημία που φέρεται να προκλήθηκε από την εκ μέρους του TS παράβαση του άρθρου 15, παράγραφος 1, στοιχείο ζʹ, του κανονισμού. Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η εν λόγω εθνική διάταξη αντιβαίνει στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ.
91. Φρονώ ότι όχι. Συγκεκριμένα, εθνική διάταξη όπως το άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου δεν εμποδίζει, αυτή καθεαυτήν, υποκείμενο δεδομένων να ασκήσει αγωγή αποζημίωσης σε περίπτωση που η σχετική παράβαση του ΓΚΠΔ έχει διαπραχθεί από πρόσωπο που ενεργούσε για λογαριασμό δημόσιας νομικής οντότητας. Αντιθέτως, απλώς μεταθέτει την ευθύνη για αποζημίωση στην εν λόγω οντότητα.
92. Φαίνεται ότι ο κύριος σκοπός της μετάθεσης της ευθύνης συνίσταται στη διασφάλιση της προστασίας του θύματος με την παροχή ενός φερέγγυου οφειλέτη (64). Επομένως, αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει ο ενάγων, ο λόγος θέσπισης μιας εθνικής διάταξης όπως το άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου δεν συνίσταται στον περιορισμό της έννομης προστασίας των υποκειμένων των δεδομένων, αλλά στην ενίσχυσή της.
93. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, δεν αντιλαμβάνομαι πώς θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι μια τέτοια εθνική διάταξη δεν συνάδει με το άρθρο 82 του ΓΚΠΔ.
94. Αναγνωρίζω ότι το άρθρο 82, παράγραφος 2, του κανονισμού, το οποίο ορίζει ότι «[κ]άθε υπεύθυνος επεξεργασίας που συμμετέχει στην επεξεργασία είναι υπεύθυνος για τη ζημία που προκάλεσε η εκ μέρους του επεξεργασία που παραβαίνει τον [ΓΚΠΔ]», θα μπορούσε, εκ πρώτης όψεως, να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιβάλλει την άμεση ευθύνη του υπευθύνου επεξεργασίας.
95. Ωστόσο, ο λόγος ύπαρξης του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ συνίσταται, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (65), στη διασφάλιση πλήρους και αποτελεσματικής αποκατάστασης της ζημίας που υπέστη το υποκείμενο των δεδομένων λόγω παράβασης του ΓΚΠΔ (66). Όπως επισήμανα στο σημείο 84 των παρουσών προτάσεων, η διάταξη αυτή περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο VIII του κανονισμού, το οποίο διέπει τις προσφυγές, τους κανόνες περί ευθύνης και τις κυρώσεις που αποσκοπούν στην προστασία των δικαιωμάτων αυτών. Επομένως, πρέπει να ερμηνεύεται υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 141 του ΓΚΠΔ, η οποία αναφέρεται ρητώς στο δικαίωμα των υποκειμένων των δεδομένων σε πραγματική δικαστική προσφυγή σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη, σε περίπτωση προσβολής των δικαιωμάτων που τους παρέχει ο κανονισμός.
96. Επομένως, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει σημασία αν η αποζημίωση καταβάλλεται απευθείας από τον υπεύθυνο επεξεργασίας ή εκτελούντα την επεξεργασία ή από τη δημόσια νομική οντότητα η οποία απασχολεί το εν λόγω πρόσωπο ή είναι υπεύθυνη για αυτό. Αυτό που έχει σημασία είναι η πλήρης αποκατάσταση της ζημίας την οποία πράγματι υπέστη το υποκείμενο των δεδομένων λόγω παράβασης του ΓΚΠΔ.
97. Το ανωτέρω συμπέρασμα δεν αναιρείται από τη σύγκριση μεταξύ του άρθρου 82 του ΓΚΠΔ και του άρθρου 83, παράγραφος 7, του ΓΚΠΔ, το οποίο καταλείπει ρητώς στη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών τον καθορισμό του βαθμού στον οποίο μπορούν να επιβάλλονται διοικητικά πρόστιμα σε δημόσιες αρχές και φορείς. Κατά τον RS, η απουσία οποιασδήποτε παρόμοιας διακριτικής ευχέρειας στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ δεν μπορεί παρά να έχει την έννοια ότι τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να εξαιρούν δημόσιες αρχές και φορείς, και συνακόλουθα τα εκτελεστικά όργανα αυτών, από αξιώσεις αποζημίωσης του ιδιωτικού δικαίου.
98. Ωστόσο, το επιχείρημα αυτό δεν λαμβάνει υπόψη το γεγονός ότι το άρθρο 82 και το άρθρο 83 του ΓΚΠΔ επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς (67). Η πρώτη διάταξη επιτελεί αποκλειστικά αντισταθμιστική λειτουργία (με άλλα λόγια, αφορά την αποκατάσταση της ζημίας που υπέστη το υποκείμενο των δεδομένων), ενώ η δεύτερη έχει κυρωτικό σκοπό (68). Φρονώ ότι, λόγω του κυρωτικού σκοπού, τα διοικητικά πρόστιμα πρέπει, κατ’ αρχήν, να «συνδέονται» άμεσα με τον οικείο υπεύθυνο επεξεργασίας ή εκτελούντα την επεξεργασία.
99. Επιπλέον, όπως εκτέθηκε στο σημείο 91 των παρουσών προτάσεων, εθνική διάταξη όπως το άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου απλώς μεταθέτει την ευθύνη για την αποζημίωση από ένα πρόσωπο που ενεργεί για λογαριασμό δημόσιας νομικής οντότητας στην εν λόγω οντότητα (69). Αντιθέτως, όταν ένα κράτος μέλος θεσπίζει κανόνες βάσει του άρθρου 83, παράγραφος 7, του κανονισμού, μπορεί να αποκλείει την επιβολή διοικητικών προστίμων στις δημόσιες αρχές και τα όργανά τους συνολικά.
100. Υπό τις συνθήκες αυτές, φρονώ ότι δεν αντιβαίνουν στο άρθρο 82 του ΓΚΠΔ εθνικές ρυθμίσεις βάσει των οποίων τα πρόσωπα που ενεργούν για λογαριασμό ορισμένων δημόσιων νομικών οντοτήτων δεν μπορούν να κρίνονται υπεύθυνα για τη ζημία που προκαλούν σε υποκείμενα δεδομένων, υπό την ιδιότητά τους ως υπεύθυνοι επεξεργασίας ή ως εκτελούντες την επεξεργασία, υπό την προϋπόθεση ότι οι ρυθμίσεις αυτές προσδιορίζουν επίσης την οντότητα κατά της οποίας μπορεί να ασκηθεί αγωγή αποζημίωσης από τα υποκείμενα των δεδομένων.
V. Πρόταση
101. Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθεισών εκτιμήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Oberster Gerichtshof (Ανωτάτου Δικαστηρίου, Αυστρία) ως εξής:
Το άρθρο 4, σημείο 7, του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων),
έχει την έννοια ότι φυσικό πρόσωπο το οποίο, κατά την άσκηση των καθηκόντων του, επεξεργάζεται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα όχι προς ίδιον προσωπικό συμφέρον, αλλά ως επικεφαλής οργανισμού, και με τη χρήση των μέσων που τίθενται στη διάθεσή του και του έχουν υποδειχθεί από τον οργανισμό, δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια της διάταξης αυτής.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i H ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός από τους διαδίκους.
2 Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1) (στο εξής: ΓΚΠΔ).
3 Βλ. άρθρο 4, σημείο 1, του ΓΚΠΔ.
4 Ό.π.
5 Βλ. αιτιολογική σκέψη 7 του ΓΚΠΔ.
6 Βλ. αιτιολογική σκέψη 11 του ΓΚΠΔ.
7 Βλ. άρθρο 1, παράγραφος 2, και αιτιολογική σκέψη 10 του ΓΚΠΔ.
8 Βλ. αιτιολογική σκέψη 7 του ΓΚΠΔ. Ο κανονισμός βασίζεται στην αντίληψη ότι το υποκείμενο των δεδομένων είναι ένα ενεργό άτομο, που είναι ικανό να λαμβάνει αποφάσεις όσον αφορά τα προσωπικά δεδομένα που το αφορούν (βλ. Spiecker gen. Döhmann, I., Papakonstantinou, V., Hornung, G. και De Hert, P., General Data Protection Regulation: Article-by-Article Commentary, Nomos, Baden-Baden, 2023 σ. 86).
9 Η «επεξεργασία» ορίζεται στο άρθρο 4, σημείο 2, του ΓΚΠΔ ως «κάθε πράξη ή σειρά πράξεων που πραγματοποιείται με ή χωρίς τη χρήση αυτοματοποιημένων μέσων, σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα ή σε σύνολα δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, όπως η συλλογή, η καταχώριση, η οργάνωση, η διάρθρωση, η αποθήκευση, η προσαρμογή ή η μεταβολή, η ανάκτηση, η αναζήτηση πληροφοριών, η χρήση, η κοινολόγηση με διαβίβαση, η διάδοση ή κάθε άλλη μορφή διάθεσης, η συσχέτιση ή ο συνδυασμός, ο περιορισμός, η διαγραφή ή η καταστροφή».
10 Βλ. άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ: «[τ]ο υποκείμενο των δεδομένων έχει το δικαίωμα να λαμβάνει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας […]» (η υπογράμμιση δική μου).
11 Σε μια τέτοια περίπτωση, οι ίδιοι οι «σκοποί και ο τρόπος της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα» καθορίζονται από το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή το δίκαιο κράτους μέλους.
12 Βλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2018, Jehovan todistajat (C‑25/17, EU:C:2018:551, σκέψη 68). Η απόφαση αφορούσε την ερμηνεία της έννοιας του «υπευθύνου επεξεργασίας» όπως αυτή οριζόταν στο άρθρο 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 95/46/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1995, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (ΕΕ 1995, L 281, σ. 31). Μολονότι η οδηγία 95/46/ΕΚ δεν βρίσκεται πλέον σε ισχύ και έχει αντικατασταθεί από τον ΓΚΠΔ, η ερμηνεία που έχει δοθεί από το Δικαστήριο σχετικά με την ως άνω διάταξη εξακολουθεί να ασκεί επιρροή στο πλαίσιο της εφαρμογής του ΓΚΠΔ, δεδομένου ότι ο ορισμός της εν λόγω έννοιας παραμένει πανομοιότυπος σε αμφότερες τις πράξεις, πέραν ορισμένων ήσσονος σημασίας τυπικών τροποποιήσεων. Ως εκ τούτου, θα μνημονεύω αδιακρίτως αποφάσεις που αφορούν τη μία ή την άλλη πράξη.
13 Πρβλ. επίσης «Guidelines 07/2020 on the concepts of controller and processor in the GDPR» («Κατευθυντήριες γραμμές 07/2020 για τις έννοιες του υπευθύνου επεξεργασίας και του εκτελούντος την επεξεργασία του ΓΚΠΔ») του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ), έκδοση 2.1, που εκδόθηκαν στις 7 Ιουλίου 2021 (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές 07/2020, διαθέσιμες στην ακόλουθη διεύθυνση: https://edpb.europa.eu/system/files/2021-07/eppb_guidelines_202007_controllerprocessor_final_en.pdf), σ. 3, και σημεία 21 και 25 έως 27.
14 Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Απόπειρα πρόσβασης σε προσωπικά δεδομένα αποθηκευμένα σε κινητό τηλέφωνο) (C‑548/21, EU:C:2024:830, σκέψη 41 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
15 Βλ. απόφαση της 5 Δεκεμβρίου 2023, Nacionalinis visuomenės sveikatos centras (C‑683/21, EU:C:2023:949, σκέψη 29).
16 Όπ.π. (σκέψη 30).
17 Η υπογράμμιση δική μου.
18 Βλ. απόφαση της 11ης Απριλίου 2024, juris (C‑741/21, EU:C:2024:288, σκέψεις 47 έως 49).
19 Ό.π. Πρβλ. επίσης αποφάσεις της 22ας Ιουνίου 2023, Pankki S (C‑579/21, EU:C:2023:501), της 5ης Δεκεμβρίου 2023, Deutsche Wohnen (C‑807/21, EU:C:2023:950), και της 25ης Ιανουαρίου 2024, MediaMarktSaturn (C‑687/21, EU:C:2024:72), στις οποίες κρίθηκε ότι «υπεύθυνοι επεξεργασίας» ήταν εταιρίες, μολονότι η φερόμενη «επεξεργασία» είχε πραγματοποιηθεί από τους υπαλλήλους των εταιριών.
20 Βλ. απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2023, Deutsche Wohnen (C‑807/21, EU:C:2023:950, σκέψη 44).
21 Βλ. σημεία 18 και 19 των κατευθυντήριων γραμμών.
22 Συμμερίζομαι την άποψη της Επιτροπής ότι, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί απλώς να διευκρινιστεί αν πρόσωπο όπως ο TS μπορεί να χαρακτηριστεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» κατά την έννοια του άρθρου 4, σημείο 7, του ΓΚΠΔ. Επομένως, σε περίπτωση που το Δικαστήριο συνταχθεί με την άποψή μου ότι στο εν λόγω ερώτημα πρέπει να δοθεί αρνητική απάντηση, φρονώ ότι θα παρέλκει η εξέταση του ζητήματος αν το σχολείο ή το οικείο ομόσπονδο κράτος πρέπει να θεωρηθεί ως «υπεύθυνος επεξεργασίας» αντί του TS.
23 Πρβλ. απόφαση της 27ης Φεβρουαρίου 2025, Amt der Tiroler Landesregierung (C‑638/23, EU:C:2025:127, σκέψεις 30 έως 34). Βλ. επίσης απόφαση της 11ης Ιανουαρίου 2024, État belge (Επεξεργασία δεδομένων από Επίσημη Εφημερίδα) (C‑231/22, EU:C:2024:7, σκέψη 36).
24 Πρβλ. απόφαση της 7ης Μαρτίου 2024, IAB Europe (C‑604/22, EU:C:2024:214, σκέψεις 56 έως 59). Για ένα παράδειγμα στο οποίο κρίθηκε τελικά ότι μια οντότητα (θρησκευτική κοινότητα) και τα μέλη της ήταν πράγματι από κοινού υπεύθυνοι επεξεργασίας, βλ. απόφαση της 10ης Ιουλίου 2018, Jehovan todistajat (C‑25/17, EU:C:2018:551).
25 Πρβλ. προτάσεις μου στην υπόθεση Lindenberg (C‑205/25, EU:C:2026:312, στο εξής: προτάσεις μου στην υπόθεση Lindenberg), στο σημείο 49 των οποίων επισημαίνω ότι το άρθρο 15 του ΓΚΠΔ μπορεί να προβάλλεται μόνον κατά του υπευθύνου επεξεργασίας.
26 Το ίδιο ισχύει ακόμη και για το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο υποβάλλεται μόνο «[σ]ε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως στο πρώτο ή στο τρίτο ερώτημα» (η υπογράμμιση δική μου).
27 Πρβλ. αποφάσεις της 20ής Δεκεμβρίου 2017, Nowak (C‑434/16, EU:C:2017:994, σκέψη 34), σχετικά με την έννοια των «δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα», όπως αυτή οριζόταν στο άρθρο 2, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 95/46, και της 2ας Δεκεμβρίου 2025, Russmedia Digital και Inform Media Press (C‑492/23, EU:C:2025:935, σκέψη 49). Πρβλ. επίσης «Guidelines 01/2022 on data subject right - Right of access» (κατευθυντήριες γραμμές 01/2022 σχετικά με το δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων – Δικαίωμα πρόσβασης) του ΕΣΠΔ, έκδοση 2.1, που εκδόθηκαν στις 28 Μαρτίου 2023 (στο εξής: κατευθυντήριες γραμμές 01/2022 του ΕΣΠΔ, διαθέσιμες στην ακόλουθη διεύθυνση: https://www.edpb.europa.eu/our-work-tools/our-documents/guidelines/guidelines-012022-data-subject-rights-right-access_en), σκέψη 96.
28 Βλ. απόφαση της 19ης Μαρτίου 2026, Brillen Rottler (C‑526/24, EU:C:2026:216, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
29 Βλ. τον ορισμό του όρου «source» στην ηλεκτρονική έκδοση του Collins Dictionary, ο οποίος διατίθεται στην ακόλουθη διεύθυνση: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/source. Κατά το Cambridge Online English Dictionary, ο όρος «source» νοείται συνήθως ως ο τόπος από τον οποίο προέρχεται κάτι ή κάποιος ή ως κάτι που παρέχει πληροφορίες (https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/source).
30 Η υπογράμμιση δική μου.
31 Βλ. απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2025, Österreichische Datenschutzbehörde (Υπερβολικά αιτήματα) (C‑416/23, EU:C:2025:3, σκέψη 46).
32 Πρβλ. απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, Pankki S (C‑579/21, EU:C:2023:501, σκέψεις 56 έως 59 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία). Πρβλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 63 του ΓΚΠΔ (σημείο 6 των παρουσών προτάσεων).
33 Βλ. σημείο 24 των παρουσών προτάσεων.
34 Βλ., κατ’ αναλογίαν, σημείο 58 των προτάσεών μου στην υπόθεση Lindenberg, στο οποίο διατυπώνω την εκτίμηση ότι το πεδίο εφαρμογής του δικαιώματος λήψης αντιγράφου δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 3, του ΓΚΠΔ οριοθετείται αυστηρά από τη λειτουργία του.
35 Πρβλ., εκ νέου, απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, Pankki S (C‑579/21, EU:C:2023:501, σκέψεις 69 έως 75), στην οποία το Δικαστήριο αναλύει το ζήτημα αν η γνωστοποίηση των κρίσιμων πληροφοριών μπορεί να είναι αναγκαία για τη διασφάλιση δίκαιης και διαφανούς επεξεργασίας, παρέχοντας τοιουτοτρόπως στο υποκείμενο των δεδομένων τη δυνατότητα να ασκήσει πλήρως τα δικαιώματα που αντλεί από τον ΓΚΠΔ.
36 Βλ. κατευθυντήριες γραμμές 01/2022 του ΕΣΠΔ (σημείο 36).
37 Συγκεκριμένα, ο RS υποστηρίζει ότι, όταν οι πληροφορίες που ελήφθησαν στο πλαίσιο προφορικής συνομιλίας με τρίτο επαναλαμβάνονται σε μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ακριβώς όπως ελήφθησαν (όπως, κατά την άποψή του, συμβαίνει στην υπόθεση της κύριας δίκης), ο ίδιος ο τρίτος πρέπει να θεωρείται ως η πηγή «προέλευσης» των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που περιλαμβάνονται στο μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.
38 Απόφαση της 20ής Δεκεμβρίου 2017 (C‑434/16, EU:C:2017:994).
39 Βλ. αιτιολογική σκέψη 63 του ΓΚΠΔ.
40 Πρβλ. επίσης απόφαση της 22ας Ιουνίου 2023, Pankki S (C‑579/21, EU:C:2023:501, σκέψη 77).
41 Βλ. άρθρο 11 του Χάρτη και άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ).
42 Όπως προστατεύονται από το άρθρο 7 του Χάρτη και το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
43 Βλ. άρθρο 11 του Χάρτη και άρθρο 10 της ΕΣΔΑ.
44 Όπως προστατεύονται από το άρθρο 7 του Χάρτη και το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
45 Τούτου λεχθέντος, αναγνωρίζω ότι, σε μια τέτοια περίπτωση, η ενημέρωση σχετικά με την ταυτότητα της πηγής προέλευσης μπορεί να παράσχει στο υποκείμενο των δεδομένων τη δυνατότητα να εμποδίσει την περαιτέρω διάδοση των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν μεταξύ πλειόνων υπευθύνων επεξεργασίας (ήτοι να αποτραπεί η περαιτέρω «επεξεργασία») (βλ. σημείο 58 των παρουσών προτάσεων). Ωστόσο, η εκτίμηση αυτή και μόνον δεν αρκεί, κατά τη γνώμη μου, για να δικαιολογήσει τη γνωστοποίηση της ταυτότητας της πηγής (ήτοι του τρίτου) στο υποκείμενο των δεδομένων.
46 Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο εναπόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί και να λάβει υπόψη, εν ανάγκη, κανόνες του δικαίου της Ένωσης στους οποίους δεν αναφέρθηκε ο εθνικός δικαστής με το ερώτημά του. [Βλ. απόφαση της 30ής Απριλίου 2026, Lidl Italia (Αθέμιτες εμπορικές πρακτικές για τα τρόφιμα), C‑301/25, EU:C:2026:357, σκέψη 25].
47 Το υποκείμενο των δεδομένων έχει το δικαίωμα να λαμβάνει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας τις πληροφορίες που απαριθμούνται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, στοιχεία αʹ έως ηʹ, του ΓΚΠΔ μόνον όταν τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν υποβάλλονται σε επεξεργασία.
48 Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 1, του ΓΚΠΔ, το υποκείμενο των δεδομένων έχει επίσης «το δικαίωμα να λαμβάνει από τον υπεύθυνο επεξεργασίας επιβεβαίωση για το κατά πόσον ή όχι τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν υφίστανται επεξεργασία» (η υπογράμμιση δική μου).
49 Η υπογράμμιση δική μου. Βλ. επίσης άρθρο 82, παράγραφος 4, και αιτιολογική σκέψη 146 του ΓΚΠΔ, η οποία αναφέρεται σε «[κ]άθε ζημία την οποία υφίσταται ένα πρόσωπο ως αποτέλεσμα επεξεργασίας».
50 Πρβλ. επίσης προτάσεις του γενικού εισαγγελέα M. Szpunar στην υπόθεση Brillen Rottler (C‑526/24, EU:C:2025:723, στο εξής: προτάσεις στην υπόθεση Brillen Rottler, σημεία 69 έως 71).
51 Πρβλ. επίσης σημείωμα της Προεδρίας του Συμβουλίου, αριθ. 9565/15, της 11ης Ιουνίου 2015, «Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on the protection of individuals with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data (General Data Protection Regulation) – Preparation of a General Approach» [πρόταση κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την προστασία των ατόμων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) – Προετοιμασία μιας γενικής προσέγγισης], διαθέσιμο στην ακόλουθη διεύθυνση: https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST9565-2015-INIT/en/pdf (σ. 185).
52 Βλ. απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Agentsia po vpisvaniyata (C‑200/23, EU:C:2024:827, σκέψη 159). Πρβλ. επίσης προτάσεις στην υπόθεση Brillen Rottler, στις οποίες ο γενικός εισαγγελέας εξηγεί, στο σημείο 70, ότι το άρθρο 82, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ εισήγαγε την ευθύνη του εκτελούντος την επεξεργασία, η οποία δεν περιλαμβανόταν στο άρθρο 23 της οδηγίας 95/46.
53 Η υπογράμμιση δική μου.
54 Σημείο 73.
55 Βλ. απόφαση της 19ης Μαρτίου 2026, Brillen Rottler (C‑526/24, EU:C:2026:216, στο εξής: απόφαση Brillen Rottler).
56 Βλ. σκέψη 48. Στη σκέψη 59, το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης την πάγια νομολογία του κατά την οποία, για να μπορεί να γεννηθεί δικαίωμα αποζημίωσης, πρέπει να αποδεικνύεται αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της προκληθείσας ζημίας και παράβασης του ΓΚΠΔ, υπό την ευρεία έννοια. Εξ όσων γνωρίζω, η πιο περιοριστική απαίτηση αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ζημίας αυτής και «παράνομης επεξεργασίας» (και όχι «παράβασης του ΓΚΠΔ») απαντά μόνο στην απόφαση της 4ης Οκτωβρίου 2024, Agentsia po vpisvaniyata (C‑200/23, EU:C:2024:827, σκέψη 159). Επίσης, απαντά, στη σκέψη 36 της απόφασης της 4ης Μαΐου 2023, Österreichische Post (Μη υλική ζημία λόγω της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα) (C‑300/21, EU:C:2023:370)· ωστόσο, η σκέψη 32 αναφέρεται, γενικότερα, σε «παράβαση του ΓΚΠΔ».
57 Σκέψη 49.
58 Σκέψη 53.
59 Το κεφάλαιο αυτό περιλαμβάνει, εκτός από τα διάφορα δικαιώματα ενημέρωσης που προβλέπονται στα άρθρα 12 έως 15, το δικαίωμα διόρθωσης των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 16), το δικαίωμα διαγραφής (άρθρο 17), το δικαίωμα περιορισμού της επεξεργασίας (άρθρο 18) και το δικαίωμα στη φορητότητα (άρθρο 20).
60 Πρβλ. απόφαση Brillen Rottler, σκέψη 53.
61 Το κεφάλαιο III του ΓΚΠΔ περιλαμβάνει, επίσης, το δικαίωμα εναντίωσης «ανά πάσα στιγμή» στην επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 21 του ΓΚΠΔ). Αντιθέτως προς τα λοιπά δικαιώματα που απαριθμούνται στο κεφάλαιο αυτό, φρονώ ότι το δικαίωμα αυτό πρέπει να ασκείται κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας των δεδομένων, διότι συνεπάγεται, κατ’ αρχήν, την υποχρέωση του υπευθύνου επεξεργασίας να μην επεξεργάζεται πλέον τα επίμαχα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα.
62 Το ίδιο ισχύει και για άλλες υποχρεώσεις που επιβάλλονται στους υπευθύνους επεξεργασίας από το κεφάλαιο III του ΓΚΠΔ, όπως για τις προβλεπόμενες στα άρθρα 26 και 30 του κανονισμού, των οποίων η παράβαση δεν συνιστά «παράνομη επεξεργασία» (πρβλ. απόφαση Brillen Rottler, σκέψη 52 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
63 Πρβλ. άρθρο 9, παράγραφος 5, του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου, το περιεχόμενο του οποίου υπενθύμισα στο σημείο 11 των παρουσών προτάσεων.
64 Πρβλ. Kucsko-Stadlmayer, G., «Art. 23 BV-G», σε Korinek, K., Holoubek, M., κ.λπ. (επιμ.), Österreichisches Bundesverfassungsrecht, Verlag Österreich, 2013. Η συνταγματική βάση του άρθρου 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου είναι το άρθρο 23 του Bundes-Verfassungsgesetz (ομοσπονδιακού συνταγματικού νόμου, στο εξής: B-VG ή ομοσπονδιακός συνταγματικός νόμος).
65 Πρβλ. αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2024, Patērētāju tiesību aizsardzības centrs (C‑507/23, EU:C:2024:854, σκέψη 34 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Quirin Privatbank (C‑655/23, EU:C:2025:655, σκέψη 78 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
66 Πρβλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 146 του ΓΚΠΔ, κατά την οποία «[τ]α υποκείμενα των δεδομένων θα πρέπει να λαμβάνουν πλήρη και ουσιαστική αποζημίωση για τη ζημία που υπέστησαν».
67 Πρβλ. αποφάσεις της 11ης Απριλίου 2024, juris (C‑741/21, EU:C:2024:288, σκέψη 56), και της 20ής Ιουνίου 2024, PS (Εσφαλμένη διεύθυνση) (C‑590/22, EU:C:2024:536, σκέψη 38).
68 Πρβλ. αποφάσεις της 20ής Ιουνίου 2024, Scalable Capital (C‑182/22 και C‑189/22, EU:C:2024:531, σκέψεις 2 και 23 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), της 20ής Ιουνίου 2024, PS (Εσφαλμένη διεύθυνση) (C‑590/22, EU:C:2024:536, σκέψη 41), και της 4ης Σεπτεμβρίου 2025, Quirin Privatbank (C‑655/23, EU:C:2025:655, σκέψη 70 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
69 Συναφώς, επισημαίνω ότι η μετάθεση της ευθύνης την οποία επιφέρει το άρθρο 1 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην πλήρη απαλλαγή από την ευθύνη του «εκτελεστικού οργάνου». Συγκεκριμένα, βάσει του άρθρου 23, παράγραφος 2, του ομοσπονδιακού συνταγματικού νόμου και του άρθρου 3 του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου, δημόσια νομική οντότητα η οποία έχει αποζημιώσει υποκείμενο δεδομένων για ζημία που προκλήθηκε από «εκτελεστικό όργανό» του μπορεί να ζητήσει αποζημίωση από το πρόσωπο που ενήργησε ως «εκτελεστικό όργανο», εφόσον αυτό ενήργησε εκ προθέσεως ή με βαριά αμέλεια.