Voorlopige editie
NLCONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
J. KOKOTT
van 12 februari 2026 (1)
Zaak C‑829/24
Europese Commissie
tegen
Hongarije
„ Niet-nakoming – Artikel 49 VWEU – Vrijheid van vestiging – Artikel 56 VWEU – Vrij verrichten van diensten – Artikel 63 VWEU – Vrij verkeer van kapitaal – Richtlijn 2000/31/EG inzake elektronische handel – Artikel 3 – Richtlijn 2006/123/EG betreffende diensten op de interne markt – Artikelen 14, 16 en 19 – Verordening (EU) 2016/679 inzake algemene gegevensbescherming – Artikelen 5, 6, 9 en 10 – Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Artikel 11 – Recht op vrijheid van meningsuiting – Artikel 12 – Recht op vrijheid van vereniging – Artikel 7 – Recht op eerbiediging van het privéleven – Artikel 8 – Recht op bescherming van persoonsgegevens – Artikel 47 – Recht op een doeltreffende voorziening in rechte – Artikel 48 – Recht op bescherming van het beroepsgeheim van advocaten – Recht om zichzelf niet te beschuldigen – Hongaarse wet inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit – Oprichting van een Bureau voor de bescherming van de nationale soevereiniteit – Bevoegdheden tot onderzoek, informatieoverdracht, beoordeling en het doen van voorstellen – Publicatie van jaarverslagen – Activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging – Activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie – Activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden – Bedreiging of ondermijning van de nationale soevereiniteit – Met buitenlandse steun verrichte activiteiten die de uitslag van de verkiezingen en de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden – Artikel 4, lid 2, VEU – Eerbiediging van de nationale identiteit en de nationale veiligheid – Dwingend algemeen belang”
Inhoud
I. Inleiding
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1. Primair recht
2. Afgeleid recht
a) Richtlijn inzake elektronische handel
b) Dienstenrichtlijn
c) AVG
B. Nationaal recht
1. Wet inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit
2. Andere relevante wetten
III. Precontentieuze procedure
IV. Conclusies van partijen en procedure bij het Hof
V. Beoordeling
A. Ontvankelijkheid van de aanvullende middelen
B. Excepties betreffende de onbevoegdheid van de Unie en het Hof
1. Exceptie betreffende de onbevoegdheid van de Unie ten aanzien van de regels ter bescherming van de nationale soevereiniteit
2. Exceptie van onbevoegdheid wegens het ontbreken van invloed op de uitvoering van het Unierecht
3. Beweerdelijk voorbarige karakter van het beroep wegens het ontbreken van voldoende rechtsgevolgen
C. Ten gronde
1. Schending van het vrij verrichten van diensten zoals gewaarborgd door artikel 16 van de dienstenrichtlijn
a) Werkingssfeer
b) Eisen op grond van de bestreden wet
c) De bij de bestreden wet ingestelde eisen zijn geen algemene administratieve verplichtingen
d) Non-discriminatie, noodzakelijkheid en evenredigheid
1) Bestaan van directe of indirecte discriminatie [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder a), van de dienstenrichtlijn]
2) Noodzaak en bestaan van een voldoende nauwkeurige rechtsgrondslag [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder b), van de dienstenrichtlijn]
3) Evenredigheid [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder c), van de dienstenrichtlijn]
i) Geschiktheid om de nagestreefde legitieme doelstelling te bereiken
ii) Noodzakelijkheid
iii) Evenredigheid
iv) Voorlopige conclusie
2. Schending van de vrijheid om diensten te ontvangen zoals gewaarborgd door artikel 19 van de dienstenrichtlijn
3. Schending van de vrijheid van vestiging zoals gewaarborgd door artikel 14 van de dienstenrichtlijn
4. Schending van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij zoals gewaarborgd door artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel
5. Schending van het vrij verrichten van diensten en van de vrijheid van vestiging zoals gewaarborgd door de artikelen 49 en 56 VWEU
6. Schending van het vrije verkeer van kapitaal zoals gewaarborgd door artikel 63 VWEU
a) Bestaan van een beperking
b) Rechtvaardiging
7. Schending van de bepalingen van het Handvest
a) Grieven en toepasselijkheid van de bepalingen van het Handvest
b) Inbreuk op de vrijheid van meningsuiting en van informatie zoals gewaarborgd door artikel 11 van het Handvest
c) Inbreuk op de vrijheid van vereniging zoals gewaarborgd door artikel 12 van het Handvest
d) Inbreuk op het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven zoals gewaarborgd door artikel 7 van het Handvest
e) Rechtvaardiging en evenredigheid van de inbreuken op het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven, op de vrijheid van meningsuiting en van informatie en op de vrijheid van vereniging
f) Schending van het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt in de zin van artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest
g) Schending van het recht om zichzelf niet te beschuldigen in de zin van artikel 48 van het Handvest
8. Schending van de AVG en van de artikelen 7 en 8 van het Handvest
a) Verwerking van persoonsgegevens in de zin van de AVG
b) Rechtmatigheid van de verwerking van persoonsgegevens op basis van een geschikte rechtsgrondslag
1) Geschikte rechtsgrondslag voor de verwerking
2) Onnauwkeurigheid van de bestreden wet
3) Evenredigheid
9. Voorlopige conclusie
VI. Kosten
VII. Conclusie
I. Inleiding
1. Met het onderhavige beroep verzoekt de Europese Commissie het Hof vast te stellen dat Hongarije op verschillende punten zijn verplichtingen krachtens het Unierecht niet is nagekomen door op 12 december 2023 de 2023. évi LXXXVIII. törvény a nemzeti szuverenitás védelméről(2) (wet nr. LXXXVIII van 2023 inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit; hierna: „bestreden wet”) aan te nemen.
2. Deze zaak heeft betrekking op de fundamentele en zeer actuele vraag hoe en in welke mate een democratische samenleving zich wettelijk kan beschermen tegen handelingen van buitenlandse actoren die, onder meer door het verspreiden van desinformatie en het verlenen van financiële steun, een ongewenste of misleidende invloed hebben op de interne democratische besluitvorming, waaronder de nationale verkiezingen.(3) Dit is precies het argument dat Hongarije aanvoert ter rechtvaardiging van de bestreden wet, die een verband legt tussen dergelijke onwettige buitenlandse inmenging en bedreigingen van de nationale soevereiniteit. Hongarije betoogt met name dat het op grond van zijn soevereiniteit, zijn nationale identiteit en zijn nationale veiligheid, in de zin van artikel 4, lid 2, VEU, de exclusieve bevoegdheid heeft om deze wet vast te stellen en uit te voeren. Ook betwist Hongarije dat de Unie op dit gebied bevoegd is en dat deze wet van invloed is op de uitvoering en naleving van het Unierecht.
3. Bij de bestreden wet wordt een bureau voor de bescherming van de soevereiniteit (hierna: „Bureau”) opgericht, dat onafhankelijk is en tot taak heeft activiteiten op te sporen die deze soevereiniteit kunnen ondermijnen of bedreigen. In het bijzonder moet dit Bureau de organisaties of personen identificeren wier activiteiten, met name met buitenlandse steun, van invloed kunnen zijn op de democratische processen en de wil van de kiezers. Deze activiteiten hebben dan ook betrekking op de uitwisseling van communicatie en informatie, alsmede op de vrijheid van meningsuiting in het kader van het democratische proces op verschillende niveaus. Om deze activiteiten op te sporen en te beoordelen beschikt het Bureau over ruime beoordelings- en onderzoeksbevoegdheden ten aanzien van de betrokken organisaties en personen, waarvan de uitoefening niet is onderworpen aan enig rechterlijk toezicht. Bovendien is het Bureau bevoegd om de informatie en gegevens die met behulp van deze bevoegdheden zijn verzameld, door te geven aan de bevoegde nationale autoriteiten om, indien nodig, verdere maatregelen te nemen, waaronder repressieve maatregelen. Ten slotte is het Bureau bevoegd om de resultaten van zijn onderzoeken en jaarverslagen te publiceren waarin zijn beoordeling is opgenomen van de activiteiten die volgens hem een bedreiging of ondermijning van de nationale soevereiniteit vormen.
4. Veel van de speciaal voor de bestreden wet vastgestelde rechtsgronden, zoals die welke betrekking heeft op het begrip „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”(4), zijn vaag en hebben een ruime werkingssfeer. Het is met name deze ruime werkingssfeer die de Commissie ertoe heeft gebracht om de verenigbaarheid van deze wet met het Unierecht te onderzoeken en het onderhavige beroep in te stellen. Dit beroep is vooral gericht tegen de bevoegdheden van het Bureau.
5. Het beroep is hoofdzakelijk gebaseerd op drie soorten middelen of grieven. Zo voert de Commissie, ten eerste, schending aan van de bepalingen van het primaire en afgeleide recht inzake de fundamentele vrijheden, waaronder het vrij verrichten van diensten, de vrijheid van vestiging en het vrije verkeer van kapitaal, ten tweede, schending van verschillende bepalingen van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”) en, ten derde, schending van een aantal bepalingen van de algemene verordening gegevensbescherming (AVG)(5), gelezen in samenhang met artikel 8 van het Handvest.
II. Toepasselijke bepalingen
A. Unierecht
1. Primair recht
6. Wat het primaire Unierecht betreft, heeft het geding betrekking op een eventuele schending door Hongarije van de fundamentele vrijheden zoals neergelegd in de artikelen 49, 52, 56, 62, 63 en 65 VWEU, en van de grondrechten zoals gewaarborgd door artikel 7 (De eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven), artikel 8 (De bescherming van persoonsgegevens), artikel 11 (De vrijheid van meningsuiting en van informatie), artikel 12 (De vrijheid van vergadering en vereniging), artikel 47 (Recht op een doeltreffende voorziening in rechte en op een onpartijdig gerecht) en artikel 48 van het Handvest (Vermoeden van onschuld en rechten van de verdediging). Als belangrijkste verweermiddel beroept Hongarije zich met name op de bescherming van zijn nationale identiteit en zijn nationale veiligheid, in de zin van artikel 4, lid 2, VEU.
2. Afgeleid recht
a) Richtlijn inzake elektronische handel
7. Artikel 3 van richtlijn 2000/31/EG inzake elektronische handel(6), met als opschrift „Interne markt”, bepaalt onder meer:
„[...]
2. De lidstaten mogen het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd, niet beperken om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied.
[...]
4. De lidstaten kunnen maatregelen nemen om voor een bepaalde dienst van de informatiemaatschappij van lid 2 af te wijken, mits aan de volgende voorwaarden is voldaan:
[...]
b) De lidstaat moet, alvorens de betrokken maatregelen te nemen en onverminderd eventuele rechtszaken, met inbegrip van het vooronderzoek en in het kader van een strafrechtelijk onderzoek verrichte handelingen:
– de in lid 1 bedoelde lidstaat verzoeken maatregelen te nemen, maar deze is daar niet of onvoldoende op ingegaan;
– de Commissie en de in lid 1 bedoelde lidstaat in kennis stellen van zijn voornemen om de betrokken maatregelen te nemen.
[...]”
b) Dienstenrichtlijn
8. Artikel 16, lid 1, derde alinea, van richtlijn 2006/123/EG betreffende diensten op de interne markt (hierna: „dienstenrichtlijn”)(7), met als opschrift „Vrij verrichten van diensten”, bepaalt onder meer:
„De lidstaten maken de toegang tot en de uitoefening van een dienstenactiviteit op hun grondgebied niet afhankelijk van de naleving van eisen die niet voldoen aan de volgende beginselen:
a) discriminatieverbod: de eisen maken geen direct of indirect onderscheid naar nationaliteit of, voor rechtspersonen, naar de lidstaat waar zij gevestigd zijn;
b) noodzakelijkheid: de eisen zijn gerechtvaardigd om redenen van openbare orde, openbare veiligheid, de volksgezondheid of de bescherming van het milieu;
c) evenredigheid: de eisen moeten geschikt zijn om het nagestreefde doel te bereiken en gaan niet verder dan wat nodig is om dat doel te bereiken.”
9. Artikel 19 van de dienstenrichtlijn, met als opschrift „Verboden beperkingen”, luidt als volgt:
„De lidstaten leggen een afnemer geen eisen op die het gebruik van een dienst van een in een andere lidstaat gevestigde dienstverrichter beperken, met name niet:
a) een verplichting bij hun bevoegde instanties een vergunning te verkrijgen of een verklaring af te leggen;
b) discriminerende beperkingen op het verkrijgen van financiële bijstand vanwege het feit dat de dienstverrichter in een andere lidstaat is gevestigd of vanwege de plaats waar de dienst wordt verricht.”
c) AVG
10. Artikel 5 AVG voorziet in de „[b]eginselen inzake verwerking van persoonsgegevens”.
11. Artikel 6 AVG regelt de „[r]echtmatigheid van de verwerking”.
B. Nationaal recht
1. Wet inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit
12. Uit de preambule van de bestreden wet blijkt dat „[d]e soevereiniteit van Hongarije steeds vaker het doelwit [is] van illegale aanvallen”, waaronder „duidelijke pogingen tot inmenging” van buitenlandse organisaties en personen die hun eigen belangen proberen te doen gelden ten koste van met name de Hongaarse belangen. Als voorbeeld wordt genoemd een poging om de verkiezingscampagne van 2022 te beïnvloeden door middel van directe buitenlandse financieringen, waarbij de voor het premierschap gekozen kandidaat van de verenigde oppositie zelf heeft verklaard dat de oppositie „miljoenen Amerikaanse dollars had ontvangen van de Verenigde Staten van Amerika”. Zo had de verenigde oppositie in het voorjaar van 2022 het voor politieke partijen geldende verbod om buitenlandse steun te accepteren omzeild door „gebruik te maken van middelen uit het buitenland via hun maatschappelijke organisaties die politieke activiteiten verrichten en via commerciële ondernemingen”. Bovendien wordt afbreuk gedaan aan de soevereiniteit van Hongarije alsmede aan de nationale veiligheid indien de politieke macht in handen valt van personen of organisaties die afhankelijk zijn van een buitenlandse macht, organisatie of persoon. Het doel van de bestreden wet is dus „om te zorgen voor democratisch debat en transparantie in publieke en sociale besluitvorming, om pogingen tot buitenlandse inmenging openbaar te maken en te voorkomen dat soortgelijke pogingen opnieuw plaatsvinden”. Derhalve is het „noodzakelijk om een onafhankelijke instantie in het leven te roepen die tot taak heeft om die pogingen te onderzoeken en de gebruikmaking van buitenlandse steun bij verkiezingen strafrechtelijk te sanctioneren”.
13. Artikel 1 van de bestreden wet bepaalt het navolgende:
„1. Het Bureau is een autonoom overheidsorgaan dat is opgericht krachtens artikel R, lid 4, van de Magyarország Alaptörvénye [(grondwet van Hongarije)] met het oog op de bescherming van de grondwettelijke identiteit, dat functioneert overeenkomstig de wijzen als bepaald in deze wet, en dat analysen, beoordelingen en onderzoek verricht, alsmede voorstellen doet.
2. Het Bureau is onafhankelijk, is uitsluitend onderworpen aan de rechtsregels, ontvangt geen aanwijzingen van andere personen of organisaties en vervult zijn taken onafhankelijk van enige andere organisatie zonder op enigerlei wijze te worden beïnvloed door een andere instelling, instantie, politieke partij, onderneming, organisatie, rechtspersoon of natuurlijke persoon. De taken van het Bureau kunnen alleen bij wet worden opgedragen.
[...]”
14. Artikel 2 van de bestreden wet bepaalt onder meer:
„In het kader van zijn activiteiten met betrekking tot analyse, beoordeling en het doen van voorstellen verricht het Bureau de volgende taken:
a) het ontwikkelen en toepassen van een methode voor de beoordeling van de risico’s voor de soevereiniteit;
b) het analyseren van de eerbiediging van de nationale soevereiniteit door de informatie en gegevens te beoordelen die zijn verkregen van de organisaties waarop het onderzoek betrekking heeft, van centrale en lokale overheidsorganen en van andere organisaties of personen die betrokken zijn bij een bepaalde zaak;
[...]
e) het opstellen van een jaarverslag over de nationale soevereiniteit;
[...]”
15. Artikel 3 van de bestreden wet bepaalt onder meer:
„In het kader van zijn onderzoeksactiviteit verricht het Bureau de volgende taken:
a) het opsporen en onderzoeken van
aa) activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging, met uitzondering van diplomatieke en externe vertegenwoordigingen, alsmede organisaties voor de vertegenwoordiging van beroepsbelangen;
ab) activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie;
ac) activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden, waaronder activiteiten die invloed kunnen hebben op de besluitvorming van personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen,
die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, ongeacht hun rechtsvorm,
indien de soevereiniteit van Hongarije daardoor kan worden beïnvloed of in gevaar kan worden gebracht;
b) het opsporen en onderzoeken van organisaties die met buitenlandse steun activiteiten verrichten die de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden;
c) het opsporen en onderzoeken van organisaties die met buitenlandse steun activiteiten verrichten of ondersteunen die de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden.”
16. Artikel 6 van de bestreden wet luidt als volgt:
„1. Het Bureau doet onderzoek naar individuele gevallen in het kader van de taken die op hem rusten uit hoofde van artikel 3 en publiceert op zijn website het resultaat van de door hem verrichte onderzoeken, bestaande in de feiten die tijdens de onderzoeken zijn vastgesteld, de bevindingen van die onderzoeken en de conclusies die daaruit zijn getrokken.
2. Het Bureau stelt een jaarverslag op over de nationale soevereiniteit, op basis van de taken die op hem rusten uit hoofde van artikel 3, dat de volgende elementen bevat:
a) een analyse van de regelgeving met betrekking tot de nationale soevereiniteit, de doeltreffendheid van de toepassing van die regelgeving, de problemen die ontstaan in het kader van de uitvoering en toepassing ervan, alsmede de wetgevende en bestuurlijke praktijk;
b) een beoordeling van de risico’s voor de soevereiniteit, die gebaseerd is op de methode voor de beoordeling van de risico’s voor de soevereiniteit, waarbij wordt vastgesteld welke risico’s en problemen moeten worden aangepakt met betrekking tot de nationale soevereiniteit, welke middelen voor die aanpak beschikbaar zijn, welke leemten er bestaan in de aanpak van die risico’s en problemen en welke oplossingen daarvoor moeten worden aangedragen;
c) aanbevelingen voor de organen die met taken zijn belast en over bevoegdheden beschikken;
d) een beoordeling van de manier waarop eerdere verslagen en aanbevelingen in aanmerking zijn genomen door de organen die met taken zijn belast en over bevoegdheden beschikken;
e) een samenvatting van de activiteiten en het functioneren van het Bureau tijdens het voorgaande jaar.
3. Het jaarverslag over de nationale soevereiniteit voor het voorgaande kalenderjaar wordt uiterlijk op 30 juni van elk jaar gepubliceerd op de website van het Bureau.
4. Het Bureau stuurt het jaarverslag over de soevereiniteit, gelijktijdig met de publicatie ervan, ter informatie aan de vaste parlementaire commissie voor de nationale veiligheid en aan de regering.
5. Binnen een termijn van drie maanden na publicatie van het jaarverslag over de nationale soevereiniteit deelt de regering het Bureau mee welk gevolg zij wil geven aan de conclusies van het jaarverslag over de nationale soevereiniteit.
6. Het verslag van het Bureau dat openbaar is gemaakt overeenkomstig de leden 1 en 3, bevat geen persoonsgegevens, vertrouwelijke informatie, door de wet beschermde geheimen of geheimen die verband houden met de uitoefening van een functie, met uitzondering van persoonsgegevens die van algemeen belang zijn.
7. Tegen het verslag van het Bureau dat openbaar is gemaakt overeenkomstig de leden 1 en 3, kan niet worden opgekomen.
8. Voorafgaand aan de publicatie van het in de leden 1 en 3 bedoelde verslag deelt het Bureau de conclusies van zijn onderzoeken mee aan de organisaties waarvan de activiteiten, op grond van het verrichte onderzoek, de vermelding van die organisaties in het openbare verslag van het Bureau rechtvaardigen. De organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft, kan opmerkingen maken over de conclusies van het Bureau binnen een termijn van vijftien dagen na mededeling ervan. Het Bureau geeft schriftelijk antwoord op de opmerkingen binnen een termijn van dertig dagen na ontvangst ervan. Het Bureau moet zijn antwoord motiveren indien de opmerkingen niet in aanmerking worden genomen.”
17. In hoofdstuk 3, met als opschrift „Onderzoeksprocedure van het Bureau [...]”, bepaalt artikel 7 van de bestreden wet onder meer:
„1. In het kader van het in artikel 3 bedoelde onderzoek kan het Bureau op grond van artikel 8 informatie en gegevens opvragen bij de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft.
2. In het kader van de onderzoeken die door het Bureau worden verricht kan dit op grond van artikel 8 informatie en gegevens opvragen bij elk centraal of lokaal overheidsorgaan dat bij de desbetreffende zaak betrokken is, alsmede bij elke andere organisatie of persoon die bij deze zaak betrokken is.
3. De organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft alsmede het centrale of lokale overheidsorgaan en de organisatie of persoon aan wie het Bureau een verzoek heeft gericht [(hierna gezamenlijk: „tot medewerking verplichte personen”)] moeten hieraan gevolg geven binnen de door het Bureau gestelde termijn. De termijn bedraagt ten minste vijftien dagen na de datum van het verzoek.
4. Indien de tot medewerking verplichte persoon zonder geldige reden niet of te laat voldoet aan zijn verplichting tot medewerking, wordt dit door het Bureau geconstateerd in het kader van zijn onderzoek en specifiek vermeld in zijn jaarverslag.
[...]”
18. Artikel 8 van de bestreden wet luidt als volgt:
„1. In het kader van de onderzoeksprocedure op grond van dit hoofdstuk kan het Bureau, als bewijsmiddel, overeenkomstig de wet,
a) kennis nemen van alle gegevens die in verband kunnen worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek en die worden beheerd door de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft of door het centrale of lokale overheidsorgaan dat bij de zaak betrokken is, en kopieën daarvan maken, en al die documenten analyseren, waaronder documenten die zijn opgeslagen op elektronische dragers, en kopieën daarvan opvragen;
b) een schriftelijke of mondelinge toelichting vragen aan de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft, aan elk personeelslid van de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft of aan het centrale of lokale overheidsorgaan dat bij een bepaalde zaak betrokken is;
c) een schriftelijke of mondelinge toelichting vragen aan elke organisatie of persoon die in verband kan worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek, en tevens verzoeken om kopieën van alle gegevens of documenten, waaronder documenten die zijn opgeslagen op elektronische dragers en die in verband kunnen worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek.
2. De onderzoeksprocedure van het Bureau op grond van dit hoofdstuk kan niet worden aangemerkt als een procedure van een bestuursorgaan en de activiteiten die het Bureau op grond van dit hoofdstuk verricht zijn niet vatbaar voor beroep bij de bestuursrechter.”
19. Artikel 9, lid 1, van de bestreden wet bepaalt het navolgende:
„Het Bureau zorgt, met betrekking tot de in de artikelen 7 en 8 bedoelde activiteiten, voor de correcte toepassing van artikel 27, leden 1 en 3, van de alapvető jogok biztosáról szóló 2011. évi CXI. törvény [(wet CXI van 2011 inzake de commissaris voor de grondrechten; hierna: ‚wet inzake de commissaris voor de grondrechten’)].”
20. Artikel 11 van de bestreden wet luidt als volgt:
„Indien het Bureau feiten of omstandigheden vaststelt die aanleiding kunnen geven tot het instellen of voeren van een inbreukprocedure, een strafrechtelijke procedure, een bestuurlijke procedure of een andere procedure, stelt het Bureau de voor deze procedure bevoegde instantie op de hoogte van de feiten en gegevens die bij hem bekend zijn.”
21. Artikel 12 van de bestreden wet bepaalt:
„De voorzitter van het Bureau kan de vaste parlementaire commissie voor de nationale veiligheid verzoeken om het in artikel 6, lid 1, bedoelde verslag te beoordelen en de bestuurder van de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft, te horen in de volgende gevallen:
a) de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft, levert de informatie niet aan binnen de in artikel 7, lid 3, gestelde termijn, of
b) dit wordt gerechtvaardigd door de aard en de ernst van de zaak.”
22. Bij artikel 32 van de bestreden wet wordt artikel 350/A, met als opschrift „Onrechtmatige beïnvloeding van de wil van de kiezers”, ingevoegd in de Büntető Törvénykönyvről szóló 2012 C. törvény(8) (wet nr. C van 2012 inzake het wetboek van strafrecht; hierna: „wetboek van strafrecht”) en wordt artikel 459, lid 1, van het wetboek van strafrecht gewijzigd door de toevoeging van een definitie van het begrip „verboden buitenlandse steun”.
23. Bij artikel 33 van de bestreden wet worden meerdere bepalingen van de választási eljárásról szóló 2013. évi XXXVI. törvény(9) (wet nr. XXXVI van 2013 inzake de verkiezingsprocedure; hierna: „wet op de verkiezingsprocedure”) toegevoegd of gewijzigd, waaronder een definitie van het begrip „buitenlandse steun”.
2. Andere relevante wetten
24. Het geding heeft ook betrekking op de uitvoering van artikel 167 van de büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény(10) (wet nr. XC van 2017 betreffende de strafvordering; hierna: „wetboek van strafvordering”) betreffende het vrije gebruik van bewijsmiddelen; artikel 27, lid 3, van de alapvető jogok biztosáról szóló 2011. évi CXI. törvény(11) (wet nr. CXI van 2011 inzake de commissaris voor de grondrechten; hierna: „wet inzake de commissaris voor de grondrechten”); artikel 2, lid 1, van de információs önrendelkezési jogról és az információszabadságról szóló 2011. évi CXII. törvény(12) (wet nr. CXII van 2011 over de zelfbeschikking op het gebied van informatie en de vrijheid van informatie; hierna: „informatiewet”), alsmede de artikelen 9 en 13 van de ügyvédi tevékenységről szóló 2017. évi LXXVIII. törvény az ügyvédi(13) (wet nr. LXXVIII van 2017 inzake het beroep van advocaat; hierna: „advocatenwet”).
III. Precontentieuze procedure
25. Op 7 februari 2024 heeft de Commissie Hongarije een aanmaningsbrief gestuurd waarin zij heeft vastgesteld dat de bestreden wet met name in strijd was met de waarden van de Unie (artikel 2 VEU), het beginsel van de representatieve democratie (artikel 10 VEU), het kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement (artikel 14, lid 3, VEU), het kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen (artikel 22 VWEU), de fundamentele vrijheden (artikelen 49, 56 en 63 VWEU), de eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven (artikel 7 van het Handvest), de bescherming van persoonsgegevens (artikel 8 van het Handvest), de vrijheid van meningsuiting en van informatie (artikel 11 van het Handvest), de vrijheid van vergadering en vereniging (artikel 12 van het Handvest), het actieve en het passieve kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement (artikel 39 van het Handvest), het actieve en het passieve kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen (artikel 40 van het Handvest), het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op bescherming van het beroepsgeheim van advocaten (artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest), het recht om zichzelf niet te beschuldigen (artikel 48 van het Handvest), de vrijheid van audiovisuele mediadiensten (artikel 3 van richtlijn 2010/13/EU inzake audiovisuele mediadiensten(14)), het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij (artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel), het vrij verrichten van diensten en de vrijheid van vestiging zoals gewaarborgd door de artikelen 14, 16 en 19 van de dienstenrichtlijn, alsmede verschillende bepalingen van de AVG.
26. Op 11 april 2024 heeft Hongarije geantwoord op de aanmaningsbrief, waarbij het heeft betwist dat de daarin opgenomen beoordelingen gegrond waren.
27. Op 23 mei 2024 heeft de Commissie, op grond van artikel 258 VWEU, Hongarije een met redenen omkleed advies gestuurd, waarin zij in wezen heeft vastgesteld dat verschillende bepalingen van de bestreden wet, met name die betreffende de bevoegdheden van het bij deze wet opgerichte Bureau, in strijd waren met de artikelen 49, 56 en 63 VWEU, de artikelen 7, 8, 11, 12, 47 en 48 van het Handvest, artikel 3 van de richtlijn audiovisuele mediadiensten, artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel, de artikelen 14, 16 en 19 van de dienstenrichtlijn alsmede de artikelen 5, 6, 9 en 10 van de AVG. De Commissie heeft er echter definitief van afgezien om Hongarije te verwijten te hebben gehandeld in strijd met de waarden van de Unie, met name de democratie, en met het actief en passief kiesrecht (artikel 2, artikel 10 en artikel 14, lid 3, VEU, artikel 22 VWEU en de artikelen 39 en 40 van het Handvest).
28. Op 31 juli 2024 heeft Hongarije geantwoord op het met redenen omkleed advies, waarbij het de gegrondheid van de daarin opgenomen grieven heeft betwist.
IV. Conclusies van partijen en procedure bij het Hof
29. Bij akte, neergelegd ter griffie van het Hof op 4 december 2024, heeft de Commissie het onderhavige beroep ingesteld.
30. Bij akte, neergelegd ter griffie van het Hof op dezelfde dag, heeft de Commissie het Hof verzocht om de zaak te behandelen volgens de versnelde procedure overeenkomstig artikel 23 bis van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie en artikel 133 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof.
31. Bij beschikking van 12 februari 2025 heeft de president van het Hof dit verzoek om een versnelde procedure toegewezen.
32. Het Parlement, het Koninkrijk België, de Republiek Tsjechië, het Koninkrijk Denemarken, de Bondsrepubliek Duitsland, de Republiek Estland, Ierland, het Koninkrijk Spanje, de Republiek Litouwen, het Groothertogdom Luxemburg, het Koninkrijk der Nederlanden, de Republiek Polen, de Republiek Portugal, de Republiek Finland, het Koninkrijk Zweden en het Koninkrijk Noorwegen zijn toegelaten tot interventie in de zaak, ter ondersteuning van de conclusies van de Commissie.
33. De Commissie, ondersteund door de interveniënten, verzoekt het Hof:
– vast te stellen dat Hongarije, met de vaststelling van de bestreden wet, in strijd heeft gehandeld met de artikelen 49, 56 en 63 VWEU, artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel, de artikelen 14, 16 en 19 van de dienstenrichtlijn, de artikelen 7, 8, 11, 12, 47 en 48 van het Handvest, almede de artikelen 5, 6, 9 en 10 AVG;
– Hongarije te verwijzen in de kosten.
34. Hongarije verzoekt het Hof:
– het beroep te verwerpen;
– de Commissie te verwijzen in de kosten.
35. Ter terechtzitting van 16 september 2025 hebben partijen en interveniënten pleidooi gehouden en geantwoord op de vragen van het Hof.
V. Beoordeling
36. Aangezien een aantal interveniënten aanvullende middelen heeft opgeworpen naast de middelen die de Commissie in haar verzoekschrift heeft aangevoerd, dient in de eerste plaats de ontvankelijkheid daarvan te worden beoordeeld (onder A).
37. In de tweede plaats moet worden geoordeeld over de excepties betreffende de onbevoegdheid van de Unie op het gebied van de bescherming van de nationale soevereiniteit, waaronder die van het Hof om kennis te nemen van het onderhavige beroep (onder B). Eerst zal ik de gegrondheid onderzoeken van het belangrijkste en horizontale argument van Hongarije volgens hetwelk de onbevoegdheid van de Unie voortvloeit uit haar verplichting, krachtens artikel 4, lid 2, VEU, om met name de nationale identiteit en veiligheid te eerbiedigen (onder 1). Vervolgens moet het tweede horizontale argument van Hongarije worden beoordeeld, volgens hetwelk de bestreden wet geen economische activiteiten reglementeert, waaronder activiteiten die tot de uitoefening van de fundamentele vrijheden behoren, en dus buiten de werkingssfeer van het Unierecht valt (onder 2).
38. In de derde plaats (onder C) beoordeel ik of er sprake is van schending van de relevante bepalingen van het primaire en afgeleide recht betreffende de fundamentele vrijheden (onder 1 tot en met 6), van het Handvest (onder 7) en van de AVG, gelezen in samenhang met artikel 8 van het Handvest (onder 8).
A. Ontvankelijkheid van de aanvullende middelen
39. Hoewel het Europees Parlement, ondersteund door de Republiek Litouwen, het Koninkrijk België, de Portugese Republiek en, gedeeltelijk, de Tsjechische Republiek, de conclusies en middelen onderschrijft die door de Commissie zijn aangevoerd, verzoekt dit het Hof om ook te oordelen dat Hongarije, met de vaststelling van de bestreden wet, met name de waarden van de Unie (artikel 2 VEU) en het recht op een doeltreffende voorziening in rechte (artikel 47 van het Handvest) heeft geschonden.
40. Vastgesteld moet worden dat het verzoek om een eventuele schending door Hongarije van de waarden van de Unie in de zin van artikel 2 VEU(15) te onderzoeken en te beoordelen, niet-ontvankelijk is. Aangezien er geen grief in die zin is opgenomen in het inleidend verzoekschrift, kan een dergelijk middel geen deel uitmaken van het voorwerp van het geding en evenmin ambtshalve worden beoordeeld door het Hof. Zoals blijkt uit de punten 25 tot en met 33 van deze conclusie, heeft de Commissie afgezien van haar oorspronkelijke standpunt dat Hongarije artikel 2 VEU zou hebben geschonden, zoals uiteengezet in haar aanmaningsbrief, zodat dit niet meer is opgenomen in haar met redenen omkleed advies. Het voorwerp van het beroep wegens niet-nakoming wordt echter hoofdzakelijk bepaald door de strekking van dit laatste document.(16)
41. Overeenkomstig artikel 40, vierde alinea, van het Statuut van het Hof, gelezen in samenhang met artikel 129, lid 1, eerste volzin, van het Reglement voor de procesvoering, kunnen de conclusies van het verzoek tot interventie slechts strekken tot ondersteuning van de conclusies van een van de partijen. Bovendien aanvaardt de interveniënt, op grond van artikel 129, lid 3, van dit Reglement, het geding in de stand waarin het zich bevindt ten tijde van zijn interventie. Derhalve heeft hij niet het recht om nieuwe middelen op te werpen die verschillen van die welke de verzoekende partij heeft aangevoerd.(17)
42. In dit verband kan het Parlement zich niet beroepen op het arrest van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters)(18), om te rechtvaardigen dat het Hof een eventuele schending van artikel 2 VEU onderzoekt. In dit arrest wordt geen uitspraak gedaan over een dergelijk afzonderlijk middel, maar alleen – incidenteel – over het verband tussen artikel 2 VEU en artikel 19 VEU voor zover dit laatste artikel het beginsel van de rechtstaat concretiseert.(19) In casu voert de Commissie echter geen schending aan van een andere bepaling van het VEU die een vergelijkbaar verband met artikel 2 VEU vertoont.
43. Ook de beweerde schending van de beginselen van de representatieve democratie (artikel 10 VEU) en van non-discriminatie op grond van nationaliteit (artikel 18, eerste alinea, VWEU), die met name door de Republiek Litouwen is aangevoerd, valt buiten het kader van het geding. Hetzelfde geldt voor de beweerde schending van het burgerschap van de Unie en van het actief en passief kiesrecht (artikel 20, lid 2, en artikel 22 VWEU), die ter terechtzitting is aangevoerd door de Bondsrepubliek Duitsland. Bijgevolg moeten ook deze middelen niet-ontvankelijk worden verklaard.
44. De grief die is aangevoerd door het Parlement, de Republiek Tsjechië en de Republiek Litouwen betreffende schending van het in artikel 47 van het Handvest neergelegde recht op een doeltreffende voorziening in rechte is daarentegen wel ontvankelijk, aangezien die grief tot doel heeft de conclusies en grieven van de Commissie te ondersteunen. Deze schending wordt namelijk uitdrukkelijk genoemd in het eerste punt van de conclusies van het verzoekschrift (zie punt 33 van deze conclusie) en vormt het voorwerp van de grief betreffende schending van het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt (artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest).
B. Excepties betreffende de onbevoegdheid van de Unie en het Hof
45. Hongarije betwist alle door de Commissie aangevoerde middelen en grieven met name in het licht van zijn nationale identiteit en zijn nationale veiligheid, in de zin van artikel 4, lid 2, VEU, alsmede zijn exclusieve bevoegdheid om wetgeving vast te stellen ter bescherming van zijn soevereiniteit. Hieruit volgt dat de bestreden wet zowel buiten de werkingssfeer van het Unierecht als buiten de bevoegdheid van de Unie valt. Volgens Hongarije hebben de beschermingsmaatregelen die op grond van deze wet zijn genomen alleen betrekking op de door de betrokken personen of organisaties verrichte activiteiten die zijn soevereiniteit kunnen bedreigen of ondermijnen, en niet op de economische activiteiten die zij rechtmatig kunnen uitoefenen op grond van de fundamentele vrijheden of het relevante afgeleide recht van de Unie.
46. In de eerste plaats zal ik ingaan op het belangrijkste argument van Hongarije volgens hetwelk zijn soevereiniteit met name krachtens artikel 4, lid 2, VEU een ruime bescherming geniet tegen inmenging door de Unie. Deze bepaling zou de nationale regels ter bescherming van de soevereiniteit van de lidstaten onttrekken aan zowel het toezicht door de instellingen als de toepassing van de regels van de Unie (onder 1). In de tweede plaats zal ik beoordelen of, overeenkomstig de middelen en grieven van de Commissie, met name de artikelen 3, 6, 7 en 12 van de bestreden wet (hierna ook: „litigieuze bepalingen”), die betrekking hebben op de activiteiten die onder de onderzoeks-, beoordelings- en publicatiebevoegdheden van het Bureau vallen, afbreuk kunnen doen aan de uitvoering van de regels van het Unierecht (onder 2). In de derde plaats zal ik het eventuele voorbarige karakter van dit beroep beoordelen (onder 3).
1. Exceptie betreffende de onbevoegdheid van de Unie ten aanzien van de regels ter bescherming van de nationale soevereiniteit
47. Overeenkomstig artikel 4, lid 2, VEU eerbiedigt de Unie onder meer de nationale identiteit en de nationale veiligheid van de lidstaten.
48. Aangezien deze elementen een integraal onderdeel vormen van de nationale soevereiniteit, leidt Hongarije in wezen daaruit af dat, ten eerste, deze bepaling de lidstaten beschermt tegen inmenging in hun soevereiniteit door de Unie door beperkingen op te leggen aan de uitoefening van haar bevoegdheden. Ten tweede is Hongarije van mening dat de lidstaten overeenkomstig de artikelen 4 en 5 VEU (die met name voorzien in de beginselen van bevoegdheidstoedeling en van subsidiariteit) beschikken over een exclusieve bevoegdheid om wetten uit te vaardigen ter bescherming van hun nationale soevereiniteit.
49. Het lijkt mij echter duidelijk dat een lidstaat zich niet kan onttrekken aan de toepassing en de eerbiediging van het Unierecht door zich louter te beroepen op artikel 4, lid 2, VEU ter bescherming van zijn identiteit, zijn veiligheid of zijn nationale soevereiniteit.(20) Dit geldt temeer daar de door hem genomen beschermende maatregelen kunnen botsen met de uitvoering van de Unierechtelijke regels die zijn vastgesteld op grond van een bevoegdheid die, al is het maar als een gedeelde bevoegdheid, aan de Unie is toegekend.
50. In het onderhavige geval kunnen, zoals de Commissie betoogt, de litigieuze bepalingen en de maatregelen die op basis daarvan kunnen worden genomen, afbreuk doen aan meerdere Unierechtelijke regels, voor de uitvaardiging waarvan de Unie bevoegd is ingevolge onder meer de artikelen 53 en 62 VWEU (richtlijnen inzake de coördinatie van de wetgevingen op het gebied van de vrijheid van vestiging en het vrij verrichten van diensten), artikel 115 VWEU (onderlinge aanpassing van de wetgevingen die rechtstreeks van invloed zijn op de instelling of de werking van de interne markt) en artikel 16 VWEU (bescherming van persoonsgegevens).
51. In dit verband kan Hongarije niet op goede gronden aanvoeren dat alleen activiteiten die tot doel hebben om de nationale soevereiniteit in gevaar te brengen onder de bestreden wet vallen en dat activiteiten die worden beschermd door het Unierecht derhalve a priori uitgesloten zijn van de werkingssfeer van deze wet. Het Bureau kan immers pas na zijn onderzoek vaststellen of met de betrokken activiteit een dergelijk vermeend onwettig doel werd nagestreefd. Het Bureau kan dus niet voorkomen dat er ook onderzoek wordt gedaan naar economische activiteiten die onder de uitoefening van de fundamentele vrijheden vallen. Dit geldt temeer daar het onmogelijk is om bij voorbaat een duidelijk en ondubbelzinnig onderscheid aan te brengen tussen rechtmatige en onrechtmatige activiteiten, met name wanneer zij deel uitmaken van een gedraging die een ondeelbaar geheel vormt.
52. Het onderscheid dat Hongarije aanbrengt tussen activiteiten die een onwettig doel nastreven in de zin van de bestreden wet en activiteiten die beschermd worden door de fundamentele vrijheden van de Unie, is dus onbruikbaar.
53. Bijgevolg dient de exceptie van onbevoegdheid die is ontleend aan artikel 4, lid 2, VEU ongegrond te worden verklaard.
2. Exceptie van onbevoegdheid wegens het ontbreken van invloed op de uitvoering van het Unierecht
54. Hongarije is van mening dat de litigieuze bepalingen en de op grond daarvan genomen maatregelen niet de fundamentele vrijheden kunnen beperken of de uitvoering van de regels van het Unierecht kunnen beïnvloeden. Ten eerste hebben die bepalingen en maatregelen niet tot doel om de economische activiteiten van marktdeelnemers te regelen, maar enkel om de nationale soevereiniteit te beschermen tegen onwettige buitenlandse inmenging.(21) Ten tweede, aangezien een juridisch bindend karakter of sanctie ontbreekt, kunnen de betrokken maatregelen geen nadeel berokkenen aan particulieren of inbreuk maken op hun door de rechtsorde van de Unie gewaarborgde rechten.
55. Ik ben van mening dat deze exceptie niet kan slagen.
56. Het klopt dat met name de begrippen „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging”, „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” en „activiteiten die tot doel hebben om het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming te beïnvloeden”, in de zin van artikel 3 van de bestreden wet, alsmede de bevoegdheden van het Bureau op grond van de artikelen 6, 7, 8 en 12 van deze wet op het eerste gezicht eerder betrekking hebben op politieke, dan op economische activiteiten.
57. Deze bepalingen kunnen echter van invloed zijn op de uitoefening van grensoverschrijdende economische activiteiten die binnen de werkingssfeer van de fundamentele vrijheden vallen.
58. Dit komt met name door het onbepaalde karakter van de in artikel 3 van de bestreden wet genoemde „activiteiten” die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, waarnaar het Bureau onderzoek kan verrichten. Het Bureau beschikt over een ruime beoordelingsbevoegdheid om in dit verband al dan niet een onderzoek in te stellen, zonder dat de uitoefening van die bevoegdheid administratief of rechterlijk kan worden getoetst.(22) Overeenkomstig de artikelen 7 en 8 van deze wet is het Bureau bevoegd om onderzoeksmaatregelen te nemen ten aanzien van een groot aantal organisaties en personen met verschillende activiteiten, waaronder economische, indien de soevereiniteit van Hongarije daardoor kan worden beïnvloed of in gevaar kan worden gebracht. Deze organisaties of personen kunnen immers actief zijn in verschillende sectoren, zoals op het gebied van media, informatie en communicatie, die, in elk geval gedeeltelijk, worden geregeld door het Unierecht.
59. Zo kunnen de vermeende „activiteiten op het gebied van manipulatie van informatie en desinformatie”, in de zin van artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet, bestaan in activiteiten van aanbieders van betaalde informatie- of communicatiediensten, zoals diensten op het gebied van onderwijs, cultuur, audiovisuele middelen of media die tegen betaling worden verleend, en dus een economisch karakter hebben.(23) Evenzo kan elke stellingname, mededeling of informatieverstrekking waarbij tegen betaling wordt bijgedragen aan het publieke debat over problemen van algemeen belang of in het kader van een publiek forum, wanneer deze betrekking hebben op het democratische debat, op de publieke en sociale besluitvorming of op de verkiezingen, worden gekwalificeerd als een activiteit in de zin van artikel 3, onder a), ac), onder b) of c), van die wet („activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden” en „activiteiten [...] met buitenlandse steun” die „de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden” of „de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”).(24)
60. Gelet op de ruime formulering ervan, kunnen de „activiteiten” die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen in de zin van artikel 3 van de bestreden wet, dus zeker grensoverschrijdende economische transacties omvatten.
61. Bijgevolg kunnen de litigieuze bepalingen van invloed zijn op de uitoefening van de fundamentele vrijheden.
62. Derhalve moet het argument van Hongarije dat de bestreden wet buiten de werkingssfeer van de fundamentele vrijheden valt omdat deze wet enkel tot doel heeft om de nationale soevereiniteit te beschermen tegen niet-economische activiteiten, worden afgewezen.
3. Beweerdelijk voorbarige karakter van het beroep wegens het ontbreken van voldoende rechtsgevolgen
63. Hongarije kan daarenboven niet aanvoeren dat de bestreden wet en met name de procedures en besluiten van het Bureau geen bindende rechtsgevolgen hebben die afbreuk kunnen doen aan de door het Unierecht beschermde fundamentele vrijheden of dat die gevolgen slechts verwaarloosbaar en onzeker zijn.(25) De onderzoeksbevoegdheden van het Bureau en de daarmee samenhangende verplichting tot medewerking voor de betrokken marktdeelnemers hebben immers juist tot doel om hun gedrag te controleren en te reguleren.
64. In dit verband moet worden opgemerkt dat de onderzoeksmaatregelen op voet van de artikelen 7 en 8 van de bestreden wet juridisch bindend zijn voor de betrokken organisaties en personen, met name die waarop het onderzoek betrekking heeft. Dit volstaat om vast te stellen dat deze maatregelen afbreuk kunnen doen aan de fundamentele vrijheden(26), zonder dat het nodig is dat de betrokken wetgeving voorziet in sancties wegens niet-nakoming van de daaruit voortvloeiende verplichtingen. Om die redenen zijn, anders dan Hongarije betoogt, de bevoegdheden en procedures van het Bureau niet vergelijkbaar met die van de Europese Ombudsman krachtens artikel 228 VWEU, maar veeleer met die van het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF) krachtens verordening (EU, Euratom) nr. 883/2013.(27) De onderzoeken van de Europese Ombudsman hebben immers alleen betrekking op gevallen van wanbeheer bij de instellingen, organen of instanties van de Unie(28) en voorzien niet in de vaststelling van onderzoeksmaatregelen die juridisch bindend zijn voor particulieren.
65. Gelet op het voorgaande kan Hongarije evenmin aanvoeren dat dit beroep voorbarig zou zijn is.
66. Wanneer de eventuele niet-nakoming van een lidstaat voortvloeit uit de vaststelling van wetgeving waarvan het bestaan en de toepassing niet worden betwist, voldoet de Commissie aan haar bewijslast om die niet-nakoming aan te tonen aan de hand van een juridische analyse van de betrokken wettelijke bepalingen.(29) Deze analyse van de Commissie is het voorwerp van het hiernavolgende onderzoek ten gronde van het beroep.
67. Derhalve moeten de excepties van onbevoegdheid worden verworpen.
C. Ten gronde
68. In het kader van haar eerste middel betoogt de Commissie, daarin gesteund door de interveniënten, dat de in de litigieuze bepalingen vastgestelde eisen in strijd zijn met, met name, de beginselen van non-discriminatie en evenredigheid (artikelen 14, 16 en 19 van de dienstenrichtlijn) alsook het land-van-oorsprongbeginsel (artikel 3, lid 2, van de richtlijn elektronische handel).
1. Schending van het vrij verrichten van diensten zoals gewaarborgd door artikel 16 van de dienstenrichtlijn
a) Werkingssfeer
69. De dienstenrichtlijn is volgens artikel 4, punt 1), gelezen in samenhang met artikel 2, lid 1, van toepassing op elke economische activiteit, anders dan in loondienst, die gewoonlijk tegen vergoeding geschiedt door een dienstverrichter die in een lidstaat is gevestigd.
70. Aangezien de bestreden wet geen duidelijke en precieze definitie geeft van de aard of de omvang van de activiteiten waarop een onderzoek betrekking kan hebben (zie punten 58 en 59 van deze conclusie), kan het Bureau onderzoek doen naar activiteiten van aanbieders van diensten op het gebied van adviesverlening, belangenvertegenwoordiging, lobbying, public relations, media (waaronder onderzoeksjournalistiek), reclame, onderwijs of cultuur, die hun diensten gewoonlijk tegen betaling aanbieden.
71. De enkele omstandigheid dat artikel 3 van de bestreden wet betrekking heeft op bepaalde activiteiten die onbezoldigd worden uitgevoerd, waaronder die van organisaties zonder winstoogmerk, en niet onder de kwalificatie van dienstverrichting vallen, betekent niet dat alle litigieuze bepalingen moeten worden uitgesloten van de werkingssfeer van de dienstenrichtlijn.(30)
72. Derhalve kunnen de in artikel 3 van de bestreden wet genoemde activiteiten vallen binnen de werkingssfeer van artikel 16, lid 1, eerste alinea, gelezen in samenhang met artikel 2, lid 1, en artikel 4, punt 1), van de dienstenrichtlijn.
b) Eisen op grond van de bestreden wet
73. Volgens artikel 16, lid 1, derde alinea, van de dienstenrichtlijn is het verboden om discriminerende en onevenredige eisen op te leggen aan dienstverrichters die afkomstig zijn uit andere lidstaten.
74. Overeenkomstig artikel 4, punt 7), van die richtlijn worden dergelijke eisen gedefinieerd als „elke verplichting, verbodsbepaling, voorwaarde of beperking uit hoofde van [onder meer] de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten”.
75. De verplichting tot medewerking, die overeenkomstig artikel 7, gelezen in samenhang met de artikelen 8, 11 en 12 van de bestreden wet geldt voor de personen of organisaties waarop het onderzoek betrekking heeft, moet worden aangemerkt als een eis in die zin.
76. Op grond van artikel 7, lid 3, van de bestreden wet is de „organisatie” of „persoon” aan wie het Bureau een verzoek om informatie richt, immers verplicht om aan dit verzoek gevolg te geven binnen de gestelde termijn, waardoor er uitdrukkelijk wordt verwezen naar de „tot medewerking verplichte personen”. Anders dan Hongarije betoogt, moet een dergelijke verplichting om informatie aan het Bureau te verstrekken worden beschouwd als een eis(31), ook al is aan de niet-naleving ervan geen direct negatief rechtsgevolg of sanctie verbonden(32).
77. Op grond van hun verplichting tot medewerking moeten de betrokken natuurlijke en rechtspersonen, overeenkomstig artikel 8, lid 1, onder a), van de bestreden wet, ten behoeve van het onderzoek van het Bureau niet alleen alle gegevens die in verband kunnen worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek overleggen, maar ook alle betrokken documenten, waaronder de documenten die zijn opgeslagen op elektronische dragers, en dit Bureau kopieën daarvan verstrekken. Ook is het Bureau, op grond van artikel 8, lid 1, onder b), van deze wet, bevoegd om „een schriftelijke of mondelinge toelichting [te] vragen aan elk personeelslid van de organisatie” waarop het onderzoek betrekking heeft. Verder kan het Bureau, overeenkomstig artikel 8, lid 1, onder c), van die wet, een dergelijke toelichting vragen „aan elke organisatie of persoon die in verband kan worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek”, dat wil zeggen aan derde organisaties of personen, en hun „verzoeken om kopieën van alle gegevens of documenten, waaronder de documenten die zijn opgeslagen op elektronische dragers en die in verband kunnen worden gebracht met het voorwerp van het onderzoek”.
78. Bovendien kan de voorzitter van het Bureau, bij gebrek aan medewerking van de organisatie waaraan het Bureau een verzoek om informatie heeft gericht op grond van artikel 7, lid 3, en artikel 8, lid 1, van de bestreden wet, de zaak voorleggen aan de parlementaire commissie voor de nationale veiligheid, overeenkomstig artikel 12, onder a), van die wet, om „de bestuurder van de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft” te horen. De daaruit voortvloeiende verplichting om voor deze commissie te verschijnen moet ook worden gekwalificeerd als eis („voorwaarde of beperking”) in de zin van artikel 4, punt 7), van de dienstenrichtlijn, gelet op de bevoegdheden waarover deze commissie beschikt.(33)
79. Voorts kan de enkele mogelijkheid om de zaak voor te leggen aan de parlementaire commissie voor de nationale veiligheid de betrokken organisatie ertoe aanzetten om aan de verplichting tot medewerking jegens het Bureau te voldoen. Hetzelfde geldt voor de mogelijke uitoefening van de bevoegdheid van het Bureau om kennis te nemen van een ongerechtvaardigde weigering of vertraging van de medewerking en dit uitdrukkelijk te vermelden in zijn jaarverslag, overeenkomstig artikel 7, lid 4, van die wet, waardoor een organisatie er de voorkeur aan kan geven om mee te werken om te voorkomen dat haar publiekelijk wordt verweten niet te hebben meegewerkt.
80. Tot slot geeft artikel 11 van de bestreden wet het Bureau de bevoegdheid om de door middel van zijn onderzoeksbevoegdheden verzamelde feiten en informatie in kennis te stellen van de bevoegde autoriteiten wanneer het van mening is dat die feiten of informatie aanleiding kunnen zijn om met name een inbreukprocedure of een strafrechtelijke procedure in te leiden. De mogelijkheid om te worden onderworpen aan een onderzoek van het Bureau op grond van dienstenactiviteiten die kunnen worden beschouwd als een gevaar voor de Hongaarse soevereiniteit, waarbij de verzamelde bewijsmiddelen kunnen worden doorgegeven aan een bevoegde autoriteit die bevoegd is om een repressieve procedure in te stellen, vormt ook een eis („voorwaarde of beperking”) in de zin van artikel 4, punt 7), van de dienstenrichtlijn. Een dergelijke eis kan een aanbieder er immers van weerhouden om zijn diensten in Hongarije te verlenen. Hetzelfde geldt voor de publicatie van de resultaten van het onderzoek van het Bureau, waaronder in het jaarverslag, op grond van artikel 6, leden 1 en 3, van de bestreden wet, waarin dergelijke beschuldigingen tegen een dienstverlener zijn opgenomen.
81. Derhalve moeten de bevoegdheden van het Bureau krachtens artikel 7, gelezen in samenhang met de artikelen 8, 11 en 12 van de bestreden wet, en de overeenkomstige verplichting tot medewerking voor de personen of organisaties waarop het onderzoek betrekking heeft, worden gekwalificeerd als eisen in de zin van artikel 16, lid 1, derde alinea, gelezen in samenhang met artikel 4, punt 7), van de dienstenrichtlijn. Deze eisen kunnen de activiteiten van een dienstverrichter die in een andere lidstaat is gevestigd, waar hij legaal vergelijkbare diensten verricht, onmogelijk of minder aantrekkelijk maken.
c) De bij de bestreden wet ingestelde eisen zijn geen algemene administratieve verplichtingen
82. In dit verband voert Hongarije aan dat de litigieuze bepalingen niet specifiek de dienstenactiviteit of de uitoefening daarvan regelen en evenmin eisen opleggen betreffende de toegang tot een dergelijke activiteit, maar enkel zijn gericht op de gedragingen die afbreuk kunnen doen aan de nationale soevereiniteit.
83. Volgens overweging 9 van de dienstenrichtlijn is deze richtlijn „alleen van toepassing op eisen met betrekking tot de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit”. Derhalve is deze richtlijn „niet van toepassing op eisen [...] die de dienstenactiviteit niet specifiek regelen of daarop specifiek van invloed zijn, maar die de dienstverrichters bij de uitvoering van hun economische activiteit in acht dienen te nemen op dezelfde wijze als natuurlijke personen die als particulier handelen”. Deze overweging bevestigt dat die richtlijn niet gericht is op de uitsluiting van algemene administratieve verplichtingen die van toepassing zijn op elke particulier, waaronder degene die geen economische activiteit uitoefent. Anders gezegd, een dergelijke algemeen geldende verplichting kan niet worden gekwalificeerd als een verboden eis in de zin van artikel 4, punt 7), van die richtlijn.(34)
84. Ik ben echter van mening dat de eisen die in de litigieuze bepalingen zijn vastgesteld, niet het karakter hebben van dergelijke algemene administratieve verplichtingen die zowel voor dienstverleners gelden als voor elke andere natuurlijke persoon die als particulier handelt. Het klopt dat de bestreden wet geen duidelijke omschrijving geeft van de meeste van de betrokken activiteiten, maar uitgaat van een algemene benadering, die met name gebaseerd is op de vermeende schadelijke gevolgen voor de nationale soevereiniteit. Voor alle in artikel 3 genoemde activiteiten geldt dat dergelijke gevolgen zich eerder zullen voordoen wanneer die activiteiten worden verricht door personen of organisaties die voortdurend actief zijn in de sector van de diensten, waaronder informatie- en communicatiediensten. Standpunten van particulieren, bijvoorbeeld op sociale media, zullen, zelfs als zij herhaaldelijk of regelmatig worden geuit, minder snel dergelijke gevolgen hebben.
85. Hetzelfde geldt voor „activiteiten op het gebied van manipulatie van informatie en desinformatie” en „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”, zoals bedoeld in artikel 3, onder a), ab) en ac), van de bestreden wet. In dit verband beschikt een aanbieder van informatie- en communicatiediensten in het algemeen over meer mogelijkheden om informatie te verspreiden en over een groter publiek of een grotere doelgroep dan een particulier. Dit zal onder meer het geval zijn bij onderzoeken en publicaties van onderzoeksjournalisten waarbij het gaat om het opsporen en bekritiseren van gevallen van wanbeheer, gebrek aan transparantie of corruptie in politieke kringen of bij overheidsinstanties. Gelet op de ruime beoordelingsbevoegdheid van het Bureau, lopen dergelijke onderzoeken en publicaties een groter risico om te worden gekwalificeerd als handelingen die de soevereiniteit kunnen bedreigen of ondermijnen.(35)
86. Bovendien hebben de activiteiten die binnen de werkingssfeer van artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet vallen („activiteiten [...] met buitenlandse steun” die „de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden” of die „de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”) alleen betrekking op „organisaties” en niet op particulieren. Evenzo worden „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging” die onder artikel 3, onder a), aa), van deze wet vallen, in de praktijk hoofdzakelijk verricht door verenigingen of „organisaties voor de vertegenwoordiging van beroepsbelangen”, en niet door natuurlijke personen die als particulier handelen.
87. Bijgevolg, hoewel het niet is uitgesloten dat de bestreden wet ook betrekking heeft op natuurlijke personen die als particulier handelen, zijn de in de litigieuze bepalingen vastgestelde eisen, te weten de onderzoeks- en publicatiebevoegdheden van het Bureau, voornamelijk gericht op organisaties, waaronder actieve economische entiteiten in de dienstensector.(36)
88. Deze eisen zijn dus geen algemene administratieve verplichtingen die zijn toegestaan op grond van artikel 16, lid 1, derde alinea, gelezen in het licht van overweging 9 van de dienstenrichtlijn.
89. Derhalve dient te worden nagegaan of deze eisen niet-discriminerend en evenredig zijn in de zin van artikel 16, lid 1, derde alinea, onder a) tot en met c), van die richtlijn.
d) Non-discriminatie, noodzakelijkheid en evenredigheid
1) Bestaan van directe of indirecte discriminatie [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder a), van de dienstenrichtlijn]
90. Op grond van artikel 16, lid 1, derde alinea, onder a), van de dienstenrichtlijn mogen lidstaten de toegang tot en de uitoefening van een dienstenactiviteit op hun grondgebied niet afhankelijk maken van eisen die een direct of indirect onderscheid maken naar nationaliteit.
91. Volgens de Commissie zijn de litigieuze bepalingen ofwel openlijk ofwel indirect discriminerend op grond van nationaliteit. Hongarije betoogt dat het Bureau alleen een onderzoek kan uitvoeren indien de betrokken activiteiten zijn soevereiniteit bedreigen of ondermijnen, en dat deze voorwaarde geldt ongeacht de zetel van de betrokken dienstverlener.
92. Volgens mij is er geen sprake van directe discriminatie.
93. Artikel 3, onder a) tot en met c), van de bestreden wet heeft immers betrekking op activiteiten „die worden verricht in het belang van andere staten” of zelfs „met buitenlandse steun”, waaronder die van andere lidstaten. Zodoende maakt deze wet geen direct onderscheid tussen deze activiteiten op grond van de nationaliteit van de persoon of de zetel van de organisatie die deze verricht. Hieronder vallen ook de activiteiten van personen met de Hongaarse nationaliteit of organisaties die in Hongarije zijn gevestigd, mits zij handelen „in het belang van andere staten” of met financiële steun vanuit het buitenland, met inbegrip van een derde staat.
94. Derhalve moet worden onderzocht of er sprake is van indirecte discriminatie.
95. Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet een bepaling van nationaal recht als indirect discriminerend worden beschouwd wanneer zij naar de aard ervan onderdanen van andere lidstaten [of, volgens artikel 16, lid 1, derde alinea, onder a), van de dienstenrichtlijn, rechtspersonen die in andere lidstaten zijn gevestigd] meer treft dan nationale onderdanen (of rechtspersonen die in de lidstaat van ontvangst zijn gevestigd) en dus meer in het bijzonder eerstgenoemden dreigt te benadelen.(37)
96. Hoewel artikel 3 van de bestreden wet zich, door de ruime formulering ervan, ook richt op dienstverleners die in Hongarije zijn gevestigd of de Hongaarse nationaliteit hebben en die met name activiteiten verrichten op het gebied van belangenvertegenwoordiging, informatie of communicatie, beoogt deze wet, overeenkomstig de in de preambule genoemde hoofddoelstelling, pogingen tot buitenlandse inmenging openbaar te maken en te voorkomen.(38) Zo heeft artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet uitdrukkelijk betrekking op organisaties die „met buitenlandse steun” activiteiten verrichten die de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden. Bovendien kan elke activiteit die is verricht in het belang van „buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”, in de zin van artikel 3, onder a), van diezelfde wet, een activiteit zijn van met name buitenlandse dienstverleners, waaronder degenen die in andere lidstaten zijn gevestigd. Evenzo zal een dienstenactiviteit die vanuit een ander lidstaat wordt verricht uiteraard eerder vallen onder het begrip „buitenlandse steun” in de zin van artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet dan diensten die worden verleend door een in Hongarije gevestigde aanbieder. De betrokken buitenlandse dienstverlener loopt dus een groter risico dan een Hongaarse aanbieder om te worden onderworpen aan een onderzoek van het Bureau.
97. Hieruit volgt dat de litigieuze bepalingen indirect discriminerend zijn ten aanzien van dienstverleners die in andere lidstaten zijn gevestigd.
2) Noodzaak en bestaan van een voldoende nauwkeurige rechtsgrondslag [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder b), van de dienstenrichtlijn]
98. De nationale regels waarbij eisen worden opgelegd in de zin van artikel 16, lid 1, derde alinea, van de dienstenrichtlijn moeten noodzakelijk en gerechtvaardigd zijn om de door de lidstaat aangevoerde redenen van openbare orde of openbare veiligheid. Dit houdt in dat deze regels voldoende duidelijk en nauwkeurig zijn geformuleerd. Alleen onder die voorwaarden is het immers mogelijk om, ten eerste, te waarborgen dat die regels op coherente en stelselmatige wijze wordt uitgevoerd(39), of zelfs te voorkomen dat sprake is van onevenredigheid of willekeur bij de benutting ervan(40), en, ten tweede, vast te stellen of zij noodzakelijk zijn voor het bereiken van hun doel.
99. Als redenen van openbare orde of openbare veiligheid voert Hongarije in casu aan dat de nationale democratische processen moeten worden beschermd tegen onwettige buitenlandse inmenging met betrekking tot alle in artikel 3 van de bestreden wet genoemde activiteiten. De Commissie betoogt in wezen dat het onaanvaardbaar is dat de in deze wet vastgestelde eisen gebaseerd zijn op een principieel en algemeen vermoeden dat al die activiteiten een bedreiging kunnen vormen voor deze processen.(41)
100. Een lidstaat heeft het soevereine recht om passende maatregelen te nemen ter bescherming van de integriteit en het goede verloop van de verkiezingen en de interne besluitvormingsprocessen, die inderdaad integraal onderdeel uitmaken van zijn nationale identiteit in de zin van artikel 4, lid 2, VEU. Hetzelfde geldt voor maatregelen die gericht zijn op het transparant maken en het tegengaan van bepaalde vormen van buitenlandse steun, met name financiële steun, die deze verkiezingen en processen kunnen beïnvloeden. Het gaat om een legitiem of zelfs dwingend doel van algemeen belang dat een beperking van de vrije dienstverrichting kan rechtvaardigen.(42)
101. Zoals Hongarije betoogt, heeft het Hof in dit verband geoordeeld dat het doel bestaande in het vergroten van de transparantie van de aan natuurlijke of rechtspersonen verleende financiële steun, kan worden beschouwd als een dwingende reden van algemeen belang, voor zover dit doel ertoe leidt dat burgers hierover beter worden geïnformeerd en zij beter kunnen deelnemen aan het publieke debat. Dit komt met name doordat bepaalde niet-gouvernementele organisaties, gelet op de doelstellingen die zij nastreven en de middelen waarover zij beschikken, grote invloed kunnen uitoefenen op het openbare leven en het publieke debat.(43)
102. Artikel 3 van de bestreden wet geeft een ruime omschrijving van de „activiteiten” die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, waarbij de soevereiniteit van Hongarije kan worden beïnvloed of in gevaar kan worden gebracht, alsmede van de verrichters ervan, te weten de „organisaties” en „personen” waarop het onderzoek van het Bureau betrekking kan hebben. Binnen de werkingssfeer van dit artikel vallen „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging”, „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie”, „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”, „activiteiten die invloed kunnen hebben op de besluitvorming van personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen”, „met buitenlandse steun [verrichte] activiteiten die de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden”, alsmede „met buitenlandse steun [verrichte] activiteiten die de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”, en al die activiteiten „verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”.
103. Bovendien behandelt artikel 3 van de bestreden wet de organisaties en de personen die afkomstig zijn uit de Unie en recht hebben op vrij verkeer van diensten op dezelfde wijze als de organisaties die afkomstig zijn uit derde landen. Zo staat er in zowel de preambule van deze wet(44) als diverse verslagen en mededelingen van het Bureau, deels toegevoegd aan het dossier van het Hof of genoemd in de schriftelijke stukken van partijen of ter terechtzitting, dat er sprake is van beweerdelijk onwettige inmenging en financiële steun door buitenlandse actoren, ongeacht hun herkomst of zetel. Hieronder vallen activiteiten van internationale organisaties, zoals Transparency International(45), en die van de Verenigde Staten door middel van een mediastichting en een onderzoeksportaal die in de Unie zijn gevestigd.(46) Dit geldt ook voor de handelwijze van de lidstaten van de Unie of de Europese Economische Ruimte (EER), zoals het Koninkrijk Noorwegen, en zelfs van de Unie zelf, met name in het kader van gecofinancierde steun die afkomstig is van structurele fondsen van de Unie ten gunste van niet-gouvernementele organisaties in Hongarije.(47) Derhalve houdt deze wet, zoals die thans wordt toegepast, geen rekening met de noodzaak om de vrije dienstverrichting, of zelfs het Unierecht in het algemeen, te eerbiedigen.
104. Voorts zijn de begrippen „beïnvloeding” en „in gevaar brengen van de soevereiniteit” van Hongarije, zoals bepaald in artikel 3, onder a), in fine, van de bestreden wet, buitengewoon vaag en verlenen zij het Bureau een ruime beoordelingsbevoegdheid. Deze beoordelingsbevoegdheid is bekrachtigd door de door Hongarije aangevoerde beslissing van de Alkotmánybíróság (grondwettelijk hof, Hongarije), die de grondwettelijkheid van deze wet heeft bevestigd. In deze beslissing heeft dit hof niet alleen nagelaten om zich uit te spreken over de omvang of de doelstellingen van de in dit artikel 3 bedoelde activiteiten, maar heeft het ook het concept „nationale soevereiniteit” complexer gemaakt zowel in politiek als in juridisch opzicht.(48) Tot slot, nog afgezien van die ruime beoordelingsbevoegdheid, kan de uitvoering van deze wet door het Bureau niet administratief of rechterlijk worden getoetst.(49)
105. Hieruit volgt dat de bestreden wet een zeer ruime materiële en personele werkingssfeer heeft en tegelijkertijd aan het Bureau een ruime beoordelingsbevoegdheid toekent, hetgeen een groot risico op willekeur met zich meebrengt bij de uitoefening ervan met het oog op de bescherming van de nationale soevereiniteit.
106. Bijgevolg is het, gelet op de zeer ruime werkingssfeer van de bepalingen van de bestreden wet, niet zeker of zij op een coherente en systematische wijze kunnen worden toegepast die in overeenstemming is met het Unierecht. De discretionaire toepassing ervan brengt veeleer een verhoogd risico met zich mee dat er niet-passende of onevenredige beperkingen worden opgelegd aan de uitoefening van het vrije verkeer van diensten, zoals gewaarborgd door artikel 16 van de dienstenrichtlijn.
3) Evenredigheid [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder c), van de dienstenrichtlijn]
107. Onderzocht moet worden of de bij de bestreden wet ingevoerde eisen voldoen aan het evenredigheidscriterium in het licht van de nagestreefde doelstelling van algemeen belang [artikel 16, lid 1, derde alinea, onder c), van de dienstenrichtlijn].
108. Volgens het evenredigheidsbeginsel moet een lidstaat ervoor zorgen dat de door hem genomen maatregelen geschikt zijn om de met de betrokken regeling nagestreefde legitieme doelstellingen te bereiken, en niet verder gaan dan daarvoor noodzakelijk is. Daarbij geldt dat, wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, de minst belastende moet worden gekozen. Bovendien mogen de nadelen niet onevenredig zijn aan de nagestreefde doelstellingen.(50)
109. Nagegaan moet worden of de in de bestreden wet vastgestelde eisen, met name die welke betrekking hebben op de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau, geschikt (onder i), noodzakelijk (onder ii) en passend (onder iii) zijn voor de verwezenlijking van het nagestreefde legitieme doel, te weten de bescherming van de nationale democratische processen tegen onwettige buitenlandse inmenging.
i) Geschiktheid om de nagestreefde legitieme doelstelling te bereiken
110. Een regeling is slechts geschikt om de verwezenlijking van de nagestreefde legitieme doelstelling te waarborgen wanneer zij ertoe strekt die doelstelling op samenhangende en stelselmatige wijze te bereiken (zie punt 98 van deze conclusie). Dit is alleen het geval wanneer de gedraging die onder deze regeling valt, daadwerkelijk afbreuk kan doen aan deze doelstelling.(51)
111. Derhalve moet voor alle in artikel 3 van de bestreden wet genoemde activiteiten, die kunnen worden onderworpen aan een onderzoek van het Bureau, worden onderzocht of en in welke mate zij afbreuk kunnen doen aan de doelstelling om de nationale democratische processen te beschermen. Hiertoe moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende activiteiten waarop de onderzoeken of de beperkende maatregelen van het Bureau betrekking kunnen hebben. Het is echter niet nodig om de activiteiten die organisaties „met buitenlandse steun” verrichten, in de zin van artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet, te onderzoeken indien die activiteiten bedoeld zijn om Hongaarse politieke partijen of hun verkiezingskandidaten direct of indirect te financieren (zie punten 22 en 23 van deze conclusie).(52) De Commissie betwist namelijk niet dat eisen die gericht zijn op het verhinderen, opsporen, transparant maken, verbieden of strafrechtelijk sanctioneren van een dergelijke financiering, waaronder via particuliere organisaties of verenigingen, zoals genoemd in de vierde alinea van de preambule van de bestreden wet, in het licht van het Unierecht rechtmatig zijn.(53) Hierbij wordt rekening gehouden met het feit dat de lidstaten in beginsel vrij zijn om hun verkiezingen en de wil van de kiezers te beschermen tegen ongewenste buitenlandse inmenging en om de financiering van nationale politieke partijen vanuit het buitenland te beperken of zelfs te verbieden.(54) Voor zover die eisen gericht zijn op de verwezenlijking van die doelstellingen van algemeen belang, heeft het onderhavige geding daarop dus geen betrekking.
112. In plaats daarvan moet de geschiktheid van de eisen die zijn vastgesteld in de litigieuze bepalingen inzake de bevoegdheden van het Bureau worden beoordeeld met betrekking tot de andere in artikel 3 van de bestreden wet genoemde activiteiten die buiten bovengenoemde context vallen.
113. In de eerste plaats lijkt de uitoefening van de bevoegdheden van het Bureau in beginsel geschikt om de integriteit en het goede verloop van de democratische debatten en de interne besluitvormingsprocessen te beschermen voor zover die bevoegdheden betrekking hebben op „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging” en „activiteiten die [deze debatten en processen] kunnen beïnvloeden”, die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, in de zin van artikel 3, onder a), aa) en ac), van de bestreden wet. In tegenstelling tot die andere staten en die buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, zijn het immers vooral de interne actoren van de betrokken staat die geacht worden de democratische en besluitvormingsprocessen van binnenuit vast te stellen.
114. Dit is zeker het geval met betrekking tot de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau ten aanzien van „activiteiten die invloed kunnen hebben op de besluitvorming van personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen” in de zin van die bepaling, die moeten worden gelijkgesteld met pogingen tot corruptie jegens overheidsfunctionarissen. Aangezien de strijd tegen corruptie een dwingend doel van algemeen belang is, vormt de bevoegdheid van het Bureau om onderzoek te doen naar pogingen om invloed uit te oefenen op de besluitvorming van personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen, daartoe een geschikt middel.
115. In de tweede plaats, voor zover de activiteiten die organisaties verrichten „met buitenlandse steun” in de zin van artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet niet buiten het voorwerp van het onderhavige geding vallen (zie punt 111 van deze conclusie betreffende de financiering van politieke partijen), behoren hiertoe ook grensoverschrijdende activiteiten die door actieve marktdeelnemers tegen betaling worden verricht in de sectoren van de communicatie- en mediadiensten. Dergelijke dienstenactiviteiten kunnen echter tot doel hebben om informatie van algemeen belang of politieke standpunten te verspreiden, ook buiten het verkiezingsproces in strikte zin om. Een dergelijke steun, zelfs niet-financieel(55), of financiering ten gunste van die dienstenactiviteiten kan juist belangrijk zijn om bij te dragen aan het publieke debat, om de legitieme belangen van minderheidsgroepen te bevorderen of te verdedigen(56) alsmede om ervoor te zorgen dat niet-gouvernementele organisaties doelstellingen van algemeen belang kunnen verwezenlijken, zoals de bescherming van het milieu(57) of de strijd tegen corruptie(58). Wanneer dergelijke activiteiten zich beperken tot het tegen betaling verstrekken van informatie of gegevens van algemeen belang of tot het publiekelijk uiten van een politiek standpunt, kunnen zij geen bedreiging vormen voor de democratie in Hongarije. Integendeel, aangezien deze activiteiten in beginsel een legitieme bijdrage leveren aan de democratische debatten en processen, zijn ook zij beschermingswaardig met het oog op de aangevoerde doelstelling. Het is immers niet uitgesloten dat dergelijke legitieme bijdragen aan democratische debatten en processen in diskrediet worden gebracht om de enkele reden dat zij zijn geleverd „in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”.(59) Derhalve lijkt de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau jegens hen niet geschikt om het democratische debat en de nationale democratische processen te beschermen, en kan die in dit verband zelfs een contraproductief effect hebben.
116. In de derde plaats blijkt de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau betreffende „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie”, die worden „verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”, zoals bedoeld in artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet, daarentegen over het algemeen wel geschikt om de nationale democratische processen te beschermen tegen onwettige buitenlandse inmenging. In dit verband is het van belang op te merken dat zowel de feitelijke manipulatie van informatie als de verspreiding of versterking van desinformatie activiteiten zijn die over het algemeen verwerpelijk zijn in het licht van de doelstelling van bescherming van de publieke orde in een pluralistische en democratische samenleving. Dergelijke activiteiten zijn bedoeld om de publieke debatten en de publieke opinie te verstoren en zijn derhalve niet beschermingswaardig, zelfs wanneer zij de vorm aannemen van een dienstenactiviteit.(60) Het is dus in beginsel legitiem dat lidstaten maatregelen vaststellen die geschikt zijn om hun samenleving te beschermen tegen dergelijke manipulatieve inmenging.(61) In dezelfde lijn heeft de Unie zelf maatregelen genomen om dergelijke activiteiten in het algemeen op te sporen en te bestraffen(62), zonder deze te koppelen aan het belang van andere staten of buitenlandse actoren.
117. Derhalve moet worden onderzocht of de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau met betrekking tot enerzijds „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging” en „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”, in de zin van artikel 3, onder a), aa) en ac), van de bestreden wet, en anderzijds „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie”, in de zin van artikel 3, onder a), ab), van deze wet, die zijn verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, noodzakelijk is om het nagestreefde legitieme doel te bereiken.
ii) Noodzakelijkheid
118. Een maatregel is noodzakelijk wanneer het nagestreefde legitieme doel niet kan worden bereikt met een net zo passende maar minder beperkende maatregel. Er dient dus te worden nagegaan of er ter bescherming van de nationale democratische processen tegen onwettige buitenlandse inmenging geen minder beperkende maatregelen bestaan dan het onderwerpen van de in punt 117 van deze conclusie genoemde activiteiten aan de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau.
119. Het klopt dat al deze begrippen niet duidelijk zijn bepaald, zodat zij een potentieel ruime werkingssfeer hebben. Wat betreft de „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging” en de „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden” in het belang van andere staten of buitenlandse natuurlijke of rechtspersonen, is het echter vrijwel onmogelijk om deze duidelijker te omschrijven teneinde een doeltreffend overheidstoezicht mogelijk te maken om de nationale democratische processen te beschermen tegen onwettige inmenging, met name door andere staten. Dit geldt zeker voor het begrip „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” dat overeenkomt met het begrip dat is gehanteerd in de maatregelen die op Unieniveau zijn genomen om democratische en pluralistische samenlevingen tegen dergelijke activiteiten te beschermen.(63) Gelet op de moeilijkheid om een duidelijkere en minder beperkende definitie op te stellen en op de noodzaak om al dit soort schadelijke manipulatieve activiteiten doeltreffend te beëindigen, lijkt het dus niet ongepast om aan een onafhankelijke autoriteit, zoals het Bureau, onderzoeksbevoegdheden toe te kennen om die activiteiten te onderzoeken. Integendeel: dankzij de aanvullende voorwaarde dat dergelijke activiteiten moeten worden verricht „in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”, is het begrip „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” zelfs nauwkeuriger dan de begrippen waarin het Unierecht voorziet.
120. Derhalve moet worden nagegaan of de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau in dit verband evenredig is in strikte zin.
iii) Evenredigheid
121. Volgens het criterium van de evenredigheid in strikte zin mogen maatregelen, die passend en noodzakelijk zijn ter verwezenlijking van legitieme doelen, geen nadelen veroorzaken die onevenredig zijn aan het nagestreefde doel. In casu moet dus worden beoordeeld of de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau met betrekking tot enerzijds de „activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging” en de „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”, in de zin van artikel 3, onder a), aa) en ac), van de bestreden wet, en anderzijds de „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie”, in de zin van artikel 3, onder a), ab), van die wet, niet op onevenredige of buitensporige wijze afbreuk doet aan het vrij verrichten van diensten zoals gewaarborgd door artikel 16 van de dienstenrichtlijn.
122. Het onbepaalde karakter van bovengenoemde „activiteiten” die worden „verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen”, in combinatie met de ruime beoordelingsbevoegdheid waarover het Bureau in dit verband beschikt (zie punt 104 van deze conclusie), brengt echter een groot risico met zich mee dat artikel 3, onder a), van de bestreden wet op incoherente en onevenredige wijze wordt uitgelegd in het licht van de doelstelling van de bescherming van de nationale democratische processen.
123. Wat betreft de bescherming van de integriteit en het goede verloop van de democratische debatten en de interne besluitvormingsprocessen, waaronder die van „personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen”, is dit risico evenwel minder groot. De daarmee samenhangende inmengingsactiviteiten bevorderen juist de belangenvertegenwoordiging van andere staten of van buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen en zijn in dit verband in beginsel onrechtmatig, zodat een staat zijn nationale democratische (besluitvormings)processen daartegen wettelijk moet kunnen beschermen. Hetzelfde geldt voor activiteiten „die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden” in het belang van die buitenlandse actoren. Derhalve kan het toezicht door een onafhankelijke instantie die tot doel heeft om duidelijk in kaart te brengen welke belangen potentieel schadelijk zijn voor deze processen, niet als onevenredig of buitensporig worden gekwalificeerd.
124. Met betrekking tot het begrip „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie”, in de zin van artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet, lijkt dit grote risico op een incoherente en onevenredige of zelfs onjuiste uitlegging echter reëel, hetgeen wordt bevestigd door de door de Commissie aangevoerde praktijk van het Bureau. Het Bureau verwijt Transparency International „desinformatie” te hebben verspreid door overheidsinstanties van verschillende landen, waaronder Hongarije, te beschuldigen van intranspararantie en corruptie.(64) Activiteiten die tot doel hebben om de transparantie te vergroten en corruptie te bestrijden dragen juist bij aan de bescherming van de nationale democratische processen en niet het omgekeerde. Het lijkt dan ook tegenstrijdig om dergelijke activiteiten te kwalificeren als „desinformatie” die de soevereiniteit in gevaar brengt.
125. Voorts dient in herinnering te worden gebracht dat de toepassing van artikel 3 van de bestreden wet niet bestuurlijk of rechterlijk kan worden getoetst.(65) Er bestaat dus geen enkele voorziening in rechte of onafhankelijke toezichthoudende instantie om dergelijke buitensporige uitleggingen van het begrip „desinformatie” of een onevenredige uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau in dit verband, te voorkomen of te corrigeren. Hieruit volgt dat geen enkel besluit dat in dit kader door het Bureau wordt genomen op evenredigheid kan worden getoetst, om te waarborgen dat het Bureau zich, voor de verwezenlijking van de aangevoerde doelstellingen, beperkt tot het nemen van geschikte maatregelen die het minst ingrijpend zijn, waarbij rekening wordt gehouden met het vrije verkeer van diensten zoals beschermd door artikel 16 van de dienstenrichtlijn.
126. In die omstandigheden kunnen de vereisten die in de bestreden wet zijn vastgesteld met betrekking tot „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” zoals bedoeld in artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet niet worden gekwalificeerd als evenredig om de doelstelling van de bescherming van de nationale democratische processen te verwezenlijken.
iv) Voorlopige conclusie
127. Bijgevolg, wat betreft de in artikel 3, onder a), ab), en onder b) en c), van de bestreden wet genoemde activiteiten, voor zover deze niet van het geding zijn uitgesloten omdat zij betrekking hebben op de verkiezingen (zie punt 111 van deze conclusie betreffende de directe of indirecte buitenlandse financiering van politieke partijen of verkiezingskandidaten), zijn de bij de bestreden wet ingevoerde vereisten ofwel niet noodzakelijk ofwel niet evenredig met het oog op de verwezenlijking van de aangevoerde doelstellingen van algemeen belang, in de zin van artikel 16, lid 1, derde alinea, onder b) en c), van de dienstenrichtlijn. Dit is echter anders voor de activiteiten die betrekking hebben op de „belangenvertegenwoordiging” en de beïnvloeding van „het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming”, waaronder die van „personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen” (zie punten 113 en 123 van deze conclusie).
128. Derhalve moet het middel betreffende schending van artikel 16 van de dienstenrichtlijn in die mate worden aanvaard.
2. Schending van de vrijheid om diensten te ontvangen zoals gewaarborgd door artikel 19 van de dienstenrichtlijn
129. De Commissie betoogt dat de litigieuze bepalingen ook onverenigbaar zijn met de vrijheid om diensten te ontvangen overeenkomstig artikel 19 van de dienstenrichtlijn. Op grond van deze bepaling mogen de lidstaten een afnemer geen eisen opleggen die het gebruik van een dienst van een in een andere lidstaat gevestigde dienstverrichter beperken.
130. Ik breng in herinnering dat de litigieuze bepalingen „eisen” opleggen in de zin van artikel 4, punt 7), van de dienstenrichtlijn (zie punten 73‑87 van deze conclusie). Dergelijke eisen zijn in beginsel verboden op grond van artikel 19 van die richtlijn, aangezien de daarin opgenomen lijst met beperkingen niet uitputtend is („met name”).
131. De door het Bureau ingestelde en uitgevoerde onderzoeken kunnen immers betrekking hebben op afnemers van diensten die worden verleend in het kader van de in artikel 3 van de bestreden wet bedoelde activiteiten. Hetzelfde geldt voor de begunstigden van „buitenlandse steun”, voor zover die steun onder bezwarende titel wordt verleend, zoals de toekenning van een lening tegen gunstige voorwaarden. Die afnemers of begunstigden zijn op grond van artikel 7, leden 1 tot en met 3, gelezen in samenhang met artikel 8, lid 1, van die wet verplicht om mee te werken met het Bureau. Zij kunnen dus worden ontmoedigd om gebruik te maken van dergelijke diensten teneinde het risico te verkleinen dat zij te maken krijgen met een dergelijk onderzoek of een publicatie in de zin van artikel 7, lid 4, gelezen in samenhang met artikel 6, leden 3 en 8, van die wet.
132. Om redenen die zijn uiteengezet in punt 98 en volgende van deze conclusie, worden deze eisen slechts gedeeltelijk gerechtvaardigd door een dwingend algemeen belang.
133. Bijgevolg zijn de litigieuze bepalingen in dat opzicht ook in strijd met de vrijheid om diensten te ontvangen in de zin van artikel 19 van de dienstenrichtlijn.
134. Uit het voorgaande volgt dat de middelen betreffende schending van de artikelen 16 en 19 van de dienstenrichtlijn gegrond zijn en moeten worden aanvaard.
3. Schending van de vrijheid van vestiging zoals gewaarborgd door artikel 14 van de dienstenrichtlijn
135. Artikel 14, punt 1), van de dienstenrichtlijn, die concreet vorm geeft aan de in artikel 49 VWEU neergelegde vrijheid van vestiging(66), verbiedt de lidstaten de toegang tot of de uitoefening van een dienstenactiviteit op hun grondgebied afhankelijk te stellen van discriminerende eisen die direct of indirect verband houden met de nationaliteit of, voor ondernemingen, met de plaats van de statutaire zetel. Artikel 14, punt 1), onder a) en b), geeft in dit verband slechts voorbeelden („met name”).(67)
136. Zoals uiteengezet in de punten 58 en 59 en volgende van deze conclusie, heeft artikel 3 van de bestreden wet betrekking op een groot aantal activiteiten, waaronder economische. Zo kan de oprichting van een dochteronderneming in Hongarije door een dienstverlener die zijn hoofdkantoor in een andere lidstaat heeft, worden gekwalificeerd als activiteit die wordt verricht in het belang van een buitenlandse instantie, organisatie of natuurlijke persoon of met buitenlandse steun.
137. Aangezien de litigieuze bepalingen met name voorzien in onderzoeksbevoegdheden voor het Bureau en de daarmee samenhangende verplichting tot medewerking voor de betrokken organisaties en personen, moeten deze bepalingen worden gekwalificeerd als „eisen” in de zin van artikel 4, punt 7), van de dienstenrichtlijn.(68)
138. Deze eisen zijn indirect discriminerend op grond van de nationaliteit of de zetel van de dienstverlener (zie punten 95‑97 van deze conclusie). Zodoende worden buitenlandse dienstverleners die zich in Hongarije willen vestigen indirect gediscrimineerd, aangezien een dergelijke vestiging en de daarmee samenhangende activiteiten doorgaans zullen vallen onder het begrip „buitenlandse steun” of onder het begrip „activiteiten die worden verricht in het belang van een buitenlandse instantie, organisatie of natuurlijke persoon”. Derhalve hebben de in de litigieuze bepalingen genoemde vereisten vaker betrekking op buitenlandse dienstverleners dan op Hongaarse dienstverleners.
139. Overeenkomstig de in de punten 107 tot en met 127 van deze conclusie uiteengezette overwegingen kan een dergelijke indirecte discriminatie in casu niet worden gerechtvaardigd, aangezien die noodzakelijk noch geschikt is om de democratie te beschermen.(69)
140. Bijgevolg is het middel betreffende schending van artikel 14 van de dienstenrichtlijn gegrond en moet dit worden aanvaard.
4. Schending van het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij zoals gewaarborgd door artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel
141. Volgens de Commissie zijn de litigieuze bepalingen in strijd met artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel. Op grond van het tweede lid van dit artikel mogen de lidstaten immers het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij die vanuit een andere lidstaat worden geleverd niet beperken om redenen die vallen binnen het gecoördineerde gebied.
142. Hongarije betwist dat de richtlijn inzake elektronische handel van toepassing is, omdat de bestreden wet geen enkele „eis” oplegt met betrekking tot diensten die langs elektronische weg worden geleverd. In elk geval is een eventuele beperking niet gebaseerd op redenen die vallen binnen het „gecoördineerde gebied” in de zin van artikel 2, onder h), van de richtlijn inzake elektronische handel, aangezien het doel van deze wet zich beperkt tot het beschermen van de nationale soevereiniteit tegen activiteiten die een daarvoor bedreiging vormen.
143. Overeenkomstig artikel 2, onder a), van de richtlijn inzake elektronische handel, gelezen in samenhang met artikel 1, lid 1, onder b), van richtlijn (EU) 2015/1535(70), wordt een „dienst van de informatiemaatschappij” gedefinieerd als „elke dienst die gewoonlijk tegen vergoeding, langs elektronische weg, op afstand en op individueel verzoek van een afnemer van diensten wordt verricht”.
144. Zoals is opgemerkt in de punten 58 en 59 van deze conclusie, is artikel 3 van de bestreden wet ruim geformuleerd en strekt de materiële en personele werkingssfeer van die wet zich uit tot een groot aantal „activiteiten”, waaronder dienstenactiviteiten, die kunnen worden verricht door verschillende organisaties of personen. Deze wet heeft dus noodzakelijkerwijs ook betrekking op aanbieders die tegen vergoeding informatiediensten verlenen, zoals media-, communicatie- of reclamediensten, waaronder van politieke aard(71), die vaak op afstand of langs elektronische weg en op individueel verzoek van een afnemer worden verricht.(72)
145. Dit wordt bevestigd door artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet, aangezien de daarin bedoelde „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” kunnen worden verricht door een dergelijke dienstverlener.(73) Ondanks het feit dat specifieke regels met betrekking tot de diensten van de informatiemaatschappij in deze wet ontbreken, kunnen dergelijke activiteiten dus binnen de werkingssfeer van de richtlijn inzake elektronische handel vallen.
146. Overeenkomstig artikel 3, lid 1, van de richtlijn inzake elektronische handel, dat op het land-van-oorsprongbeginsel berust, moet de lidstaat van ontvangst ervoor zorgen dat de diensten van de informatiemaatschappij die worden verleend door een op zijn grondgebied gevestigde dienstverlener voldoen aan de in de lidstaat van herkomst geldende nationale bepalingen die binnen het gecoördineerde gebied vallen.
147. Op grond van artikel 2, onder h), van die richtlijn, omvat het gecoördineerde gebied „de in de nationale rechtsstelsels vastgelegde vereisten voor dienstverleners van de informatiemaatschappij en diensten van de informatiemaatschappij, ongeacht of die vereisten van algemene aard zijn dan wel specifiek daarop zijn toegesneden”.(74) Aangezien de aan de orde zijnde nationale wettelijke regeling niet specifiek tot doel hoeft te hebben om de diensten van de informatiemaatschappij te regelen, kunnen de betrokken eisen dus een algemeen karakter hebben.(75)
148. Hieruit volgt dat de voorwaarden en de verplichting tot medewerking zoals opgenomen in het bepaalde in de artikelen 6 tot en met 8, 11 en 12 van de bestreden wet, moeten worden gekwalificeerd als „vereisten inzake gedrag van de dienstverlener [en] vereisten inzake kwaliteit en inhoud van de dienst”, in de zin van artikel 2, onder h), i), tweede streepje, van de richtlijn inzake elektronische handel (zie ook punten 73 tot en met 81 van deze conclusie). In het bijzonder heeft de wettelijke verplichting die op een aanbieder van onlinediensten rust om aan een nationale autoriteit informatie over zijn activiteit te verstrekken, tot gevolg dat deze aanbieder moet voldoen aan voorwaarden die niet vereist zijn in zijn lidstaat van vestiging.(76) Hetzelfde geldt voor de bepalingen die betrekking hebben op de gevolgen wanneer de dienstverleners niet aan het onderzoek van het Bureau meewerken. Hieronder valt ook de publicatie van dit gebrek aan medewerking in het jaarverslag overeenkomstig artikel 6, lid 3, gelezen in samenhang met artikel 7, lid 4, van de bestreden wet, alsmede de mogelijkheid dat de voorzitter van het Bureau de zaak voorlegt aan de parlementaire vaste commissie voor de nationale veiligheid op grond van artikel 12, onder a), van die wet.(77)
149. Derhalve moet worden vastgesteld dat de aanbieders van dergelijke diensten, die zijn gevestigd in een andere lidstaat en deze diensten willen aanbieden in Hongarije, moeten voldoen aan de in de bestreden wet neergelegde verplichtingen die gelden als vereisten die binnen het gecoördineerde gebied vallen.(78) Artikel 3, lid 2, van de richtlijn inzake elektronische handel verzet zich er echter tegen dat de verlener van een dergelijke dienst in de lidstaat van ontvangst wordt onderworpen aan strengere eisen dan die welke zijn voorzien in het geldende materiële recht van de lidstaat van herkomst of vestiging van die dienstverlener.(79) Zoals uiteengezet in punt 63 van deze conclusie, kan Hongarije in dit verband niet aanvoeren dat de invloed van de bestreden wet op het gedrag van marktdeelnemers verwaarloosbaar en onzeker is.
150. Tot slot is het, zoals de Commissie betoogt, in casu niet nodig om na te gaan of de vastgestelde beperkingen eventueel gerechtvaardigd zijn. Het klopt dat de lidstaten op grond van artikel 3, lid 4, onder a), i), eerste en derde streepje, van de richtlijn inzake elektronische handel maatregelen mogen nemen die het vrije verkeer van diensten van de informatiemaatschappij beperken in de zin van artikel 3, lid 2, van die richtlijn, onder meer om redenen van openbare orde en openbare veiligheid. In dit verband had Hongarije echter vooraf de procedure van artikel 3, lid 4, onder b), van die richtlijn moeten volgen, door eerst de lidstaat van herkomst te verzoeken om maatregelen te nemen en vervolgens, wanneer geen of onvoldoende maatregelen worden genomen, door de Commissie en die lidstaat in kennis te stellen van zijn voornemen om dergelijke maatregelen te nemen(80), hetgeen Hongarije duidelijk heeft nagelaten.
151. Bijgevolg moeten de litigieuze bepalingen onverenigbaar worden verklaard met artikel 3, lid 2, van de richtlijn inzake elektronische handel, zonder dat het in beginsel nodig is om na te gaan of zij eventueel gerechtvaardigd zijn. Overigens zal die rechtvaardiging deels niet slagen, zoals bij de beoordeling van de rechtvaardiging van de litigieuze maatregelen op grond van de dienstenrichtlijn is aangetoond in de punten 107 en volgende van deze conclusie.
152. Het middel betreffende schending van artikel 3 van de richtlijn inzake elektronische handel moet derhalve worden aanvaard.
5. Schending van het vrij verrichten van diensten en van de vrijheid van vestiging zoals gewaarborgd door de artikelen 49 en 56 VWEU
153. De Commissie voert ook schending aan van de meer algemene bepalingen van de artikelen 49 en 56 VWEU.
154. Hongarije brengt in wezen hiertegen in dat de bestreden wet niet tegelijkertijd kan worden getoetst aan verschillende bepalingen van primair recht en van afgeleid recht met betrekking tot de fundamentele vrijheden.
155. Uit vaste rechtspraak volgt dat, wanneer een nationale regeling volledig valt binnen de werkingssfeer van het afgeleide recht dat op het niveau van de Unie volledig is geharmoniseerd, een toetsing van die regeling aan het primaire recht niet meer mogelijk is.(81)
156. Gelet op de ruime werkingssfeer van artikel 3 van de bestreden wet als gevolg van het onbepaalde karakter van de daarin genoemde „activiteiten” (zie punten 58 en 59 van deze conclusie), is het zeker mogelijk dat daartoe dienstenactiviteiten behoren die niet binnen de werkingssfeer van de richtlijn inzake elektronische handel en de dienstenrichtlijn vallen. In dat opzicht blijft het daarmee overeenstemmende primaire recht dus in beginsel van toepassing.
157. De Commissie heeft echter niet aangegeven waarom, naast de aangevoerde schendingen van de richtlijn inzake elektronische handel (artikel 3) en de dienstenrichtlijn (artikelen 14, 16 en 19), de rechtmatigheid van de litigieuze bepalingen ook moet worden getoetst aan de artikelen 49 en 56 VWEU, gelet op het feit dat die richtlijnen voorzien in een volledige harmonisatie op het niveau van de Unie van de dienstenactiviteiten die binnen hun werkingssfeer vallen.
158. In het kader van dit beroep is de Commissie bovendien niet langer van mening dat Hongarije artikel 3 van de richtlijn audiovisuele mediadiensten heeft geschonden(82), welke schending zij nog had aangevoerd in het met redenen omkleed advies (zie punten 27 en 33 van deze conclusie). In die omstandigheden kan zij Hongarije niet meer enkel op grond van de artikelen 49 of 56 VWEU verwijten dat het de vrijheid van audiovisuele mediadiensten beperkt.
159. Derhalve hoeft de bestreden wet niet te worden getoetst aan de artikelen 49 of 56 VWEU.
160. De middelen betreffende een gelijktijdige schending van die artikelen moet dus ongegrond worden verklaard.
161. Dit heeft geen invloed op het vrije verkeer van kapitaal zoals gewaarborgd door artikel 63 VWEU, aangezien de richtlijn inzake elektronische handel en de dienstenrichtlijn daarop geen betrekking hebben.(83) Deze vrijheid is dus niet ondergeschikt, in de zin van de door Hongarije aangevoerde rechtspraak(84), aan het vrij verrichten van diensten of de vrijheid van vestiging zoals omschreven in de bepalingen van die richtlijnen.
6. Schending van het vrije verkeer van kapitaal zoals gewaarborgd door artikel 63 VWEU
162. Volgens de Commissie zijn de op de litigieuze bepalingen gebaseerde beperkingen in strijd van het vrije verkeer van kapitaal zoals neergelegd in artikel 63 VWEU.
a) Bestaan van een beperking
163. Artikel 63, lid 1, VWEU verbiedt alle beperkingen van het kapitaalverkeer tussen lidstaten onderling en tussen lidstaten en derde landen.
164. Het in artikel 63 VWEU bedoelde begrip „beperking” van het vrije kapitaalverkeer heeft op algemene wijze betrekking op alle beperkingen van het kapitaalverkeer, zowel tussen de lidstaten als tussen de lidstaten en derde landen. In het bijzonder omvat dit begrip overheidsmaatregelen die een discriminerende werking hebben, doordat zij direct of indirect leiden tot een verschil in behandeling tussen nationaal kapitaalverkeer en grensoverschrijdend kapitaalverkeer dat geen betrekking heeft op situaties die objectief verschillend zijn, en die derhalve natuurlijke of rechtspersonen uit andere lidstaten of derde landen ervan weerhouden om grensoverschrijdende kapitaalbewegingen te verrichten(85)
165. Het Bureau is krachtens artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet bevoegd om onderzoek te doen naar organisaties „die met buitenlandse steun activiteiten verrichten die de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden” of „die met buitenlandse steun activiteiten verrichten of ondersteunen die de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”. Anders dan het in het wetboek van strafrecht gebruikte begrip „buitenlandse steun”(86), geeft de bestreden wet geen omschrijving van het begrip „steun”. Dit kan dus onder meer betrekking hebben op financiële steun of op een investering die afkomstig is uit een andere lidstaat of een derde land ten gunste van een groot aantal organisaties of personen.(87)
166. De onderzoeksbevoegdheden van het Bureau en de daarmee samenhangende verplichting tot medewerking voor de betrokken personen of organisaties zullen echter over het algemeen een belemmering vormen voor financiële steun of grensoverschrijdende investeringen, of deze minder aantrekkelijk maken. Hetzelfde geldt voor de bevoegdheid van het Bureau om informatie over die organisaties of personen en over die financiële steun openbaar te maken, waardoor die organisaties of personen ervan worden weerhouden om dergelijke steun te verlenen.(88)
167. Voorts worden op grond van de litigieuze bepalingen, in hun geheel beschouwd, de in Hongarije gevestigde organisaties die financiële steun ontvangen uit andere lidstaten of derde landen anders behandeld dan die welke financiële steun ontvangen uit Hongarije. Dit komt doordat, overeenkomstig artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet, het enkele vermoeden dat er sprake is van buitenlandse investeringen („buitenlandse steun”) ertoe kan leiden dat het Bureau een onderzoek instelt en maatregelen neemt.(89) Bijgevolg worden de personen die aan die organisaties een dergelijke steun verlenen vanuit een andere lidstaat of een derde land blootgesteld aan een groter risico op vervolging en worden zij anders behandeld dan degenen die dit doen vanuit een woonplaats of zetel in Hongarije. Deze verschillen in behandeling op grond van de nationale of „buitenlandse” herkomst van de financiële steun, en dus van de woonplaats of zetel van de natuurlijke of rechtspersonen die deze steun verlenen, vormen een indirecte discriminatie op grond van nationaliteit.
b) Rechtvaardiging
168. Artikel 65, lid 1, onder b), VWEU geeft de lidstaten het recht om het vrije kapitaalverkeer te beperken om redenen van openbare orde en openbare veiligheid. Een dergelijke beperking is gerechtvaardigd wanneer deze noodzakelijk en evenredig is om een dwingend doel van algemeen belang in de zin van artikel 65 VWEU op coherente en stelselmatige wijze te bereiken.(90)
169. Volgens Hongarije zijn de litigieuze bepalingen in overeenstemming met de doelstellingen van het Unierecht, met name met die van de regelgeving ter bestrijding van het witwassen van geld en de financiering van terrorisme, hetgeen in beginsel een legitieme doelstelling van openbaar belang vormt.(91) Hongarije heeft echter niet aangetoond dat er een verband bestaat tussen de activiteiten zoals bedoeld in artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet („met buitenlandse steun” verrichte activiteiten die „de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden” alsmede „met buitenlandse steun” verrichte activiteiten die „de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”) en het witwassen van geld of de financiering van terrorisme. Hongarije heeft namelijk enkel op een vage manier naar de regelgeving van de Unie op dit gebied verwezen.
170. Voorts moet erop worden gewezen dat Hongarije zich, in deze context, bij het opleggen van een verbod op directe of indirecte financiële steun aan verkiezingskandidaten of politieke partijen niet beroept op de bescherming van het verkiezingsproces als zodanig, als doelstelling van openbaar belang. Deze bescherming wordt immers met name gewaarborgd door de in de punten 22 en 23 van deze conclusie genoemde strafbepalingen.(92)
171. Overigens betwist de Commissie niet de vereisten van financiële transparantie en de bij de bestreden wet ingevoerde en gewijzigde strafbepalingen, die specifiek betrekking hebben op de directe of indirecte financiering van politieke partijen of hun verkiezingskandidaten. Maatregelen ter beperking van het vrije kapitaalverkeer die door het Bureau of andere bevoegde autoriteiten op grondslag van die vereisten en bepalingen zijn genomen ten aanzien van organisaties in de zin van artikel 3, onder b) en c), van die wet, maken dus geen onderdeel uit van het onderhavige geding. Dergelijke maatregelen kunnen hoe dan ook worden gerechtvaardigd door een dwingende doelstelling van algemeen belang, namelijk de bescherming van de nationale democratische processen.(93) Hetzelfde geldt voor de relevante bepalingen van de wet inzake de werking en het beheer van politieke partijen, die niet worden betwist door de Commissie, waarbij buitenlandse financiële steun die gericht is op de beïnvloeding van de wil van de kiezers via een „aanwijzende instantie”, strafbaar is gesteld.(94)
172. Tot slot zijn de bij de bestreden wet ingevoerde vereisten, voor zover Hongarije zich beroept op het vergroten van de transparantie van de financiering van niet-gouvernementele organisaties(95), om de in punt 115 van deze conclusie uiteengezette redenen niet geschikt om dit doel te bereiken.
173. Bijgevolg zijn de litigieuze bepalingen, voor zover zij beperkingen inhouden van de activiteiten die „met buitenlandse steun” worden verricht zoals bedoeld in artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet, in strijd met het vrije kapitaalverkeer van artikel 63 VWEU.
174. Het middel betreffende schending van artikel 63 VWEU is dus gegrond en slaagt.
7. Schending van de bepalingen van het Handvest
a) Grieven en toepasselijkheid van de bepalingen van het Handvest
175. De Commissie betoogt dat de bestreden wet in strijd is met de vrijheid van meningsuiting en van informatie (artikel 11 van het Handvest), de vrijheid van vergadering en vereniging (artikel 12 van het Handvest), het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven (artikel 7 van het Handvest), het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt (artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest), alsmede het recht om zichzelf niet te beschuldigen (artikel 48 van het Handvest).
176. Krachtens artikel 51, lid 1, van het Handvest zijn deze bepalingen en grondrechten gericht tot de lidstaten wanneer zij het recht van de Unie ten uitvoer brengen.
177. Zoals blijkt uit de in de punten 68 en volgende van deze conclusie uiteengezette overwegingen, leiden de litigieuze bepalingen en de uitvoering daarvan tot beperkingen op de uitoefening van verschillende fundamentele vrijheden, zoals gewaarborgd door het primaire en afgeleide recht van de Unie.
178. Derhalve is Hongarije, wat de vaststelling en de uitvoering van de bestreden wet betreft, gebonden aan de bepalingen van het Handvest.
179. Ik zal een afzonderlijk onderzoek instellen naar de grieven betreffende schendingen van de rechten die worden gewaarborgd door artikel 7 (Eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven), artikel 11 (Vrijheid van meningsuiting en van informatie) en artikel 12 (Vrijheid van vergadering en vereniging) van het Handvest om in de eerste plaats na te gaan of er sprake is van een inmenging in die rechten [onder b) tot en met d)]. In de tweede plaats zal ik in een gezamenlijk onderzoek beoordelen of die inmengingen gerechtvaardigd zijn om dwingende redenen van algemeen belang en of zij in dit verband evenredig zijn [onder e)]. In de derde plaats zal ik nagaan of er sprake is van een inmenging in de rechten die worden gewaarborgd door artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 (recht op beroepsgeheim tussen advocaat en cliënt), alsmede artikel 48 (Vermoeden van onschuld en rechten van de verdediging, waaronder het recht om zichzelf niet te beschuldigen) van het Handvest en of er met betrekking daartoe sprake is van een eventuele rechtvaardiging [onder g en h)].
b) Inbreuk op de vrijheid van meningsuiting en van informatie zoals gewaarborgd door artikel 11 van het Handvest
180. Onderzocht moet worden of de litigieuze bepalingen in strijd zijn met de vrijheid van meningsuiting en van informatie, zoals gewaarborgd door artikel 11, lid 1, van het Handvest, met name voor zover daarin onderzoeks- en publicatiebevoegdheden worden toegekend aan het Bureau en een daarmee samenhangende verplichting tot medewerking wordt opgelegd aan de betrokken organisaties en personen.
181. De Commissie, ondersteund door de interveniënten, is van mening dat dit het geval is. Artikel 3 van de bestreden wet heeft vooral betrekking op activiteiten die, door hun aard zelf, nauw verbonden zijn met het verstrekken van informatie en het uiten van meningen, in het bijzonder in het kader van de uitwisseling van ideeën over onderwerpen van algemeen belang, het democratische debat, de politiek en de verkiezingsprocessen. Door het Bureau de bevoegdheid te verlenen om dergelijke activiteiten te onderwerpen aan een uitgebreid onderzoek en de eventueel beschuldigende resultaten daarvan te publiceren, doen de litigieuze bepalingen in ernstige mate afbreuk aan de vrijheid van meningsuiting met name van pers en media alsmede van niet-gouvernementele organisaties.
182. Hongarije voert aan dat de maatregelen die het Bureau op grond van de litigieuze bepalingen neemt, neutraal zijn, aangezien zij geen betrekking hebben op de inhoud van de informatie of de mening, maar alleen op het nadelige effect ervan voor de soevereiniteit.
183. De vrijheid van meningsuiting en van informatie, zoals gewaarborgd door artikel 11, lid 1, van het Handvest, omvat de vrijheid kennis te nemen en te geven van informatie of ideeën, zonder inmenging van enig openbaar gezag. Bovendien wordt de vrijheid van meningsuiting en informatie, met betrekking tot journalisten en/of uitgevers en persorganen in het kader van de publicatie van een persartikel, specifiek beschermd door artikel 11, lid 2, van het Handvest, volgens hetwelk de vrijheid en de pluriformiteit van de media moeten worden geëerbiedigd.(96)
184. Overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest moet bij de uitlegging van de reikwijdte van die rechten rekening worden gehouden met de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) met betrekking tot artikel 10 de het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, ondertekend te Rome op 4 november 1950 (EVRM), dat in dit verband een minimumbeschermingsniveau vaststelt(97), hetgeen er niet aan in de weg staat dat het Unierecht ruimere bescherming biedt(98).
185. Ook al zijn de aard en de omvang van bepaalde inbreukmakende „activiteiten” in het belang van andere staten of buitenlandse natuurlijke of rechtspersonen onvoldoende duidelijk omschreven in artikel 3 van de bestreden wet(99), de belangrijkste doelstelling van deze wet bestaat in het opsporen en tegengaan van de daaruit voortvloeiende bedreigingen of schendingen van de soevereiniteit. De verwezenlijking van deze doelstelling brengt noodzakelijkerwijs met zich mee dat het Bureau onderzoek doet naar het voorwerp, de strekking en de inhoud van meningen of mededelingen, met inbegrip van informatie, die het voorwerp zijn van deze activiteiten, waaronder „activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”, in de zin van artikel 3, onder a), ac), van die wet. In dit verband blijkt zelfs eerst een voorlopige analyse te moeten worden verricht voordat een dergelijk onderzoek wordt ingesteld.
186. Het onderscheid dat Hongarije aanbrengt tussen enerzijds de inhoud van een meningsuiting of mededeling die binnen de werkingssfeer van artikel 3 van de bestreden wet kan vallen, en anderzijds de daaruit voortvloeiende bedreiging of schending van de nationale soevereiniteit, is dus onbruikbaar, tenzij ervan wordt uitgegaan dat elke meningsuiting of mededeling in het belang van een buitenlandse organisatie of persoon op zichzelf een potentiële bedreiging vormt van die soevereiniteit waardoor de tussenkomst van het Bureau gerechtvaardigd is. Een dergelijke beoordeling bevestigt echter juist het discriminerende karakter van artikel 3 van die wet. Derhalve faalt ook het argument van Hongarije volgens hetwelk de media en de journalisten, die een ruime bescherming genieten van het recht op vrije meningsuiting(100), in beginsel niet onder de bestreden wet vallen, omdat die uitsluitend gericht is op de onrechtmatige buitenlandse beïnvloeding van de verkiezingen en de wil van het electoraat.
187. Voorts heeft het Bureau op grond van de tekst van artikel 3, onder a), van de bestreden wet de bevoegdheid om onderzoek te doen naar elke vermeende inbreukmakende activiteit in het belang van andere staten of buitenlandse natuurlijke en rechtspersonen die de soevereiniteit kan bedreigen of ondermijnen en betrekking heeft op het publieke debat, ongeacht het voorwerp, de strekking, de inhoud of de herkomst ervan.(101) Dit vage karakter van de litigieuze bepalingen geeft al aan dat zij een inmenging in de vrijheid van meningsuiting en van informatie kunnen inhouden of daartoe kunnen leiden.
188. Een dergelijke inmenging hoeft niet te betekenen dat een staat een concrete meningsuiting bestraft vanwege de inhoud ervan. Deze vrijheid beschermt ook tegen overheidsmaatregelen die een afschrikkend effect hebben op de meningsuiting in het algemeen en een risico van zelfcensuur met zich meebrengen.(102) Zo kan een dergelijke afschrikkende werking worden vastgesteld, indien de meningsuiting aanleiding kan geven tot een strafrechtelijk onderzoek.(103)
189. In casu is de kans op een dergelijke strafvervolging, ongeacht of die gerechtvaardigd is of niet, groter na een onderzoek van het Bureau, gelet op zijn bevoegdheid of zelfs verplichting krachtens artikel 11 van de bestreden wet om zijn resultaten door te geven aan de bevoegde (strafrechtelijke) autoriteiten.(104) Ook is er sprake van een dergelijk afschrikkend effect of risico van zelfcensuur wanneer de kans bestaat dat het Bureau een onderzoek instelt en gebruikmaakt van zijn bevoegdheid om na afloop van dat onderzoek de resultaten ervan en – mogelijk beschuldigende of stigmatiserende – verslagen op internet openbaar te maken, overeenkomstig artikel 6, leden 1 en 3, van die wet. Derhalve zijn dit afschrikkende effect en dit risico van zelfcensuur het gevolg van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau en de verplichting tot medewerking die geldt voor de organisaties of personen die actief zijn in de sectoren media, pers en communicatie. Deze organisaties of personen kunnen immers worden onderworpen aan een onderzoek omdat zij een van de in artikel 3 van de bestreden wet bedoelde „activiteiten” verrichten.(105)
190. Daarenboven is de bescherming van journalistieke bronnen een van de belangrijkste voorwaarden van de persvrijheid. Zonder die bescherming kunnen deze bronnen ervan worden weerhouden om de pers te helpen het publiek te informeren over kwesties van algemeen belang.(106) Door te voldoen aan de verplichting tot medewerking en alle door het Bureau opgevraagde informatie te verstrekken, loopt een organisatie of een vertegenwoordiger van de pers of media echter het risico de identiteit van zijn informatiebronnen te onthullen. Het heeft dan ook altijd een remmende werking wanneer journalisten duidelijk betrokken zijn bij de identificatie van anonieme bronnen.(107) Indien dergelijke potentiële informatiebronnen er niet langer op vertrouwen dat hun identiteit wordt beschermd, zullen zij er namelijk van afzien om die journalisten te benaderen om hun gevoelige informatie te geven. Dit kan er ook toe leiden dat een journalist zijn onderzoek of de ontvangst van daartoe bestemde buitenlandse steun beperkt of stopzet, of dat hij zelfcensuur toepast om te vermijden dat het Bureau een onderzoek instelt.
191. Krachtens artikel 6 van de bestreden wet kan het Bureau zijn beoordeling bekendmaken na afloop van een onderzoek en in het kader van zijn jaarverslag, zelfs indien dit nadelig is voor de betrokken organisatie of persoon, hetgeen het Bureau ook al heeft gedaan, zoals blijkt uit de gepubliceerde verslagen en mededelingen.(108) Dergelijke publieke verklaringen, zoals publieke waarschuwingen van een overheidsinstantie, kunnen inderdaad een afschrikkend effect hebben op de vrije meningsuiting.(109) Dit is met name het geval wanneer deze publieke verklaring beschuldigend of stigmatiserend is.(110)
192. Dientengevolge vormen de litigieuze bepalingen een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting en van informatie zoals gewaarborgd in artikel 11, lid 1, van het Handvest.
c) Inbreuk op de vrijheid van vereniging zoals gewaarborgd door artikel 12 van het Handvest
193. Krachtens artikel 12, lid 1, van het Handvest heeft eenieder recht op vrijheid van vereniging op alle niveaus, met name op politiek, vakverenigings- en maatschappelijk gebied. Dit recht correspondeert met het recht dat wordt gewaarborgd door artikel 11, lid 1, EVRM en moet dus, overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest, dezelfde inhoud en reikwijdte hebben als dat laatste recht, als minimumbeschermingsniveau (zie punt 184 van deze conclusie).
194. De Commissie betoogt dat de litigieuze bepalingen het voor verenigingen of organisaties duidelijk moeilijker maken om in Hongarije te opereren. Hun bestaan zelf kan afhangen van de mogelijkheid om grensoverschrijdende steun te krijgen, in de zin van artikel 3 van de bestreden wet, hetgeen kan leiden tot tussenkomst van het Bureau. Het Bureau kan onderzoek doen naar de huidige of beoogde activiteiten van alle niet-gouvernementele organisaties die in Hongarije zijn gevestigd, met inbegrip van activiteiten zoals het verstrekken van informatie aan het publiek, het uiten van meningen, het behartigen van belangen en het deelnemen aan het publieke en democratische debat.
195. Hongarije voert in wezen aan dat de onderzoeken van het Bureau niet van invloed kunnen zijn op de vrijheid van vereniging, aangezien sancties ontbreken.
196. Het recht op vrijheid van vereniging is een van de wezenlijke grondslagen van een democratische en pluralistische samenleving. Dit recht maakt het mogelijk om op gebieden van gemeenschappelijk belang collectief op te treden en bij te dragen aan het functioneren van het openbare leven.(111) Dit recht zorgt er met name voor dat een vereniging zonder ongerechtvaardigde overheidsinmenging kan functioneren en haar activiteiten kan uitoefenen.(112) Zodoende moet een wettelijke regeling die het handelen of het functioneren van verenigingen aanzienlijk moeilijker maakt, onder meer door het inperken van hun mogelijkheden om financiële middelen te ontvangen, waaronder uit het buitenland, door hun activiteiten in een negatief daglicht stellen of door hen bloot te stellen aan een risico op sancties, worden aangemerkt als inmenging in het recht op vrijheid van vereniging.(113)
197. Bijgevolg maakt een regeling waarbij verplichtingen worden opgelegd die schenkers uit andere lidstaten of derde landen ervan kunnen weerhouden om bij te dragen aan de financiering van niet-gouvernementele organisaties, en die aldus de activiteiten van die organisaties en de verwezenlijking van hun doelstellingen belemmeren, inbreuk op deze vrijheid. Hetzelfde geldt wanneer die verplichtingen een algemene sfeer van verdenking rond die organisaties creëren en hen stigmatiseren.(114)
198. Zoals is aangetoond door verschillende verslagen en mededelingen die door het Bureau zijn gepubliceerd(115), vallen de activiteiten en de buitenlandse financiering van niet-gouvernementele organisaties binnen de werkingssfeer van artikel 3, onder b) en c), van de bestreden wet („met buitenlandse steun” verrichte activiteiten die „de uitslag van de verkiezingen kunnen beïnvloeden” alsmede „met buitenlandse steun” verrichte activiteiten die „de wil van de kiezers kunnen beïnvloeden”) en kunnen zij worden geacht in strijd te zijn met de nationale soevereiniteit. Het aldus toegenomen risico dat het Bureau een onderzoek naar hen instelt, kan die organisaties en verenigingen ervan weerhouden om hun activiteiten in Hongarije voort te zetten of om buitenlandse (financiële) steun te zoeken. In het kader van dergelijke onderzoeken worden aan de betrokken organisaties en verenigingen immers uitgebreide verplichtingen opgelegd om mee te werken en informatie te verstrekken, waaronder met betrekking tot hun financiële middelen. Dit maakt hun activiteiten, hun financiering en de verwezenlijking van hun doelstellingen moeilijker. Bovendien kunnen de verslagen en mededelingen die door het Bureau zijn gepubliceerd naar aanleiding van een dergelijk onderzoek, beoordelingen bevatten die beschuldigend of stigmatiserend zijn ten aanzien van de activiteiten van die organisaties of verenigingen, zoals blijkt uit de in het dossier opgenomen voorbeelden die door de Commissie en een aantal interveniënten zijn aangevoerd.(116)
199. Bijgevolg vormen de litigieuze bepalingen een inbreuk op de vrijheid van vereniging zoals gewaarborgd door artikel 12, lid 1, van het Handvest, of kunnen zij daartoe aanleiding geven.
d) Inbreuk op het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven zoals gewaarborgd door artikel 7 van het Handvest
200. Artikel 7 van het Handvest bepaalt dat eenieder recht heeft op eerbiediging van zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn communicatie.
201. De Commissie betoogt dat de bestreden wet in strijd is met het recht op eerbiediging van het privéleven doordat afbreuk wordt gedaan aan de reputatie van eenieder die wordt onderworpen aan een onderzoek van het Bureau. Dit effect wordt verergerd door de verplichte publicatie van de identiteit van de bedoelde personen en van de conclusies van het Bureau op zijn website. Hongarije voert aan dat de in de verslagen van het Bureau gepubliceerde gegevens slechts objectieve feitelijke vaststellingen en aanwijzingen betreffen waarvan de publicatie per definitie niet kan afdoen aan het recht op een privéleven of aan de reputatie van een persoon of organisatie.
202. Artikel 7 van het Handvest beschermt in eerste instantie natuurlijke personen, maar ook rechtspersonen kunnen er rechten aan ontlenen.
203. De bepalingen waarbij de werkingssfeer van de bestreden wet en de bevoegdheden van het Bureau zijn vastgesteld kunnen betrekking hebben op natuurlijke personen. Deze personen kunnen worden onderworpen aan een onderzoek van het Bureau, met name wanneer zij activiteiten verrichten inzake belangenvertegenwoordiging [artikel 3, onder a), aa)], activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie [artikel 3, onder a), ab)], of activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden [artikel 3, onder a), ac)]. Ook kunnen deze personen een juridisch bindend verzoek om informatie van het Bureau krijgen, in de zin van artikel 7, leden 2 en 3, gelezen in samenhang met artikel 8, lid 1, van die wet. Bovendien kunnen gegevens over natuurlijke personen, overeenkomstig artikel 6, leden 1 en 6, van die wet, worden gepubliceerd op de website van het Bureau of in het kader van zijn jaarverslag. Tot slot is het Bureau op grond van artikel 11 van die wet bevoegd om die gegevens door te geven aan andere bevoegde autoriteiten.
204. Onderzocht moet worden of en in welke mate deze bepalingen afbreuk kunnen doen aan het recht op eerbiediging van het privéleven van de betrokken natuurlijke personen.
205. Het recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven, zoals neergelegd in artikel 7 van het Handvest(117), omvat onder meer de bescherming van persoonlijke informatie waarvan een individu redelijkerwijs mag verwachten dat die niet wordt gepubliceerd zonder zijn toestemming, in het bijzonder de bescherming van zijn reputatie indien de aantasting daarvan een relatief ernstig karakter heeft en plaatsvindt op een manier die schade toebrengt aan het persoonlijke genot van dit recht.(118)
206. Volgens de rechtspraak van het Hof moeten nationale regels die de mededeling van persoonsgegevens zoals de naam, woonplaats of financiële middelen van natuurlijke personen aan een overheidsinstantie voorschrijven of mogelijk maken, zonder de toestemming van deze natuurlijke personen en ongeacht het verdere gebruik van de betrokken gegevens, worden aangemerkt als inmenging in hun privéleven.(119)
207. Zoals is opgemerkt in punt 203 van deze conclusie, kunnen de onderzoeksresultaten die krachtens artikel 11 van de bestreden wet aan andere autoriteiten kunnen worden doorgegeven, persoonsgegevens bevatten, zoals de naam van een natuurlijke persoon, zijn adres, de wijze waarop hij al dan niet heeft meegewerkt met het Bureau of de hem betreffende financiële informatie. Dit brengt op zichzelf een inmenging in het privéleven met zich mee.
208. Het klopt dat dergelijke gegevens zowel bij de openbaarmaking van de onderzoeksresultaten op de website van het Bureau overeenkomstig artikel 6, lid 1, van de bestreden wet, als bij de publicatie van zijn jaarverslag op grond van artikel 6, leden 3 en 6, van die wet, niet mogen worden gedeeld, met uitzondering van „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn”.(120) Zoals Hongarije ter terechtzitting heeft aangegeven, vallen onder dit laatste begrip met name gegevens uit het handelsregister, zoals de naam van de daadwerkelijke bezitter, de bedrijfsleider of de eigenaar van een onderneming, de namen van de directeuren van staatsbedrijven, de organen of namen van personen die een publieke taak uitoefenen, gegevens betreffende het gebruik van openbare middelen door entiteiten die daarmee worden gefinancierd, en specifieke informatie betreffende openbare aanbestedingen. Deze bepalingen beschermen dus in beginsel tegen een inmenging in het privéleven die in verband kan worden gebracht met een dergelijke openbaarmaking of publicatie. Voor zover de uitzondering met betrekking tot „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn” van toepassing is, lijkt de omvang ervan bovendien beperkt te zijn tot gegevens die rechtmatig kunnen worden gepubliceerd op grond van het hoger openbaar belang van, onder meer, de transparantie van handelstransacties. Dit neemt niet weg dat de publicatie van dergelijke informatie door het Bureau afbreuk kan doen aan de reputatie van de betrokken natuurlijke persoon, wanneer deze persoon in verband wordt gebracht met negatieve beoordelingen of verwijten krijgt die hem in diskrediet kunnen brengen. Deze persoon kan met name krachtens artikel 7, lid 4, van die wet worden verweten dat hij onvoldoende heeft meegewerkt met het Bureau.(121) Bijgevolg kan in dat verband zelfs de publicatie door het Bureau van persoonsgegevens die van algemeen belang zijn een inmenging inhouden in het privéleven van de betrokken natuurlijke persoon.
209. In het onderhavige geval is het dus niet nodig om in te gaan op de vraag of, in het kader van een dergelijke publicatie, een rechtspersoon zich als zodanig ook kan beroepen op de door artikel 7 van het Handvest gewaarborgde bescherming, zoals dat is erkend op het gebied van de mededinging(122), met name om zijn imago of reputatie te beschermen(123). In elk geval kunnen publieke stigmatiserende beschuldigingen tegen een rechtspersoon, zoals een niet-gouvernementele organisatie, die afbreuk doen aan het objectieve en betrouwbare karakter van zijn activiteiten inzake onderzoek, informatie en publicatie, ook de reputatie van zijn bestuurders aantasten.(124)
210. Bijgevolg vormen de bestreden bepalingen betreffende de onderzoeks- en publicatiebevoegdheden van het Bureau een inbreuk op de rechten die worden gewaarborgd door artikel 7 van het Handvest, of geven zij daartoe aanleiding.
e) Rechtvaardiging en evenredigheid van de inbreuken op het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven, op de vrijheid van meningsuiting en van informatie en op de vrijheid van vereniging
211. Derhalve dient te worden nagegaan of de vastgestelde inbreuken op de door de artikelen 7, 11 en 12 van het Handvest gewaarborgde rechten worden gerechtvaardigd door het nastreven van dwingende doelstellingen van algemeen belang, te weten de door Hongarije aangevoerde doelstelling van de bescherming van het politieke debat en de nationale verkiezingen.
212. Overeenkomstig artikel 52, lid 1, van het Handvest moet elke beperking op de uitoefening van de in het Handvest erkende rechten met name „bij wet worden gesteld”, noodzakelijk zijn om daadwerkelijk aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang te beantwoorden en daaraan evenredig zijn.
213. Het vereiste dat elke inmenging in de uitoefening van de grondrechten „bij wet [wordt] gesteld” houdt in dat de maatregel die in de inmenging voorziet, een wettelijke grondslag in de nationale wetgeving moet hebben die, op voldoende duidelijke en nauwkeurige wijze, zelf de omvang van de beperking op de uitoefening van het betrokken recht bepaalt, met name om de toepassing van die wetgeving voorspelbaar te maken en het risico van willekeur uit te sluiten. Dat vereiste verzet zich er echter niet tegen dat de betrokken beperking in voldoende open bewoordingen is geformuleerd om te kunnen worden toegepast op verschillende gevallen en in veranderende omstandigheden.(125)
214. In dit verband moet in herinnering worden gebracht dat in artikel 3 van de bestreden wet vage omschrijvingen zijn opgenomen van inbreukmakende „activiteiten” in het belang van andere staten of buitenlandse natuurlijke of rechtspersonen die de soevereiniteit van Hongarije kunnen beïnvloeden of in gevaar kunnen brengen, waardoor het Bureau beschikt over een ruime beoordelingsbevoegdheid (zie punten 58 en 59 van deze conclusie). Het Bureau kan op elk moment een onderzoek instellen en gebruik maken van juridisch bindende onderzoeksmaatregelen, alsmede de verzamelde informatie doorsturen of publiceren, zonder te worden onderworpen aan een bestuurlijke of rechterlijke toetsing.(126) Dit brengt een groot risico met zich mee dat de betrokken activiteiten van geval tot geval verschillend worden uitgelegd(127) en dat de noodzaak om een onderzoek in te stellen afhangt van de voorkeuren van het Bureau. Het Bureau kan er immers toe worden aangezet om voorrang te geven aan standpunten die aansluiten bij de belangen van met name de regering, die geacht worden samen te vallen met die van de nationale soevereiniteit, en om kritische informatie te censureren. Dit gaat ten koste van de behartiging van legitieme belangen die onmisbaar zijn voor de goede werking van het pluralistische en democratische systeem, zoals die van de oppositie, minderheidsgroepen of niet-gouvernementele organisaties die doelstellingen van algemeen belang nastreven.
215. Tot slot kan Hongarije zich niet beroepen op de enige wettelijke waarborg volgens welke het Bureau vóór elke publicatie gehouden is om zijn conclusies mee te delen aan de organisatie waarop het onderzoek betrekking heeft, zodat zij hierover opmerkingen kan maken, en om haar in dit verband een schriftelijk antwoord te geven. Op grond van artikel 6, lid 8, van de bestreden wet is het Bureau zelfs niet verplicht om die opmerkingen te vermelden in zijn gepubliceerde verslag.
216. Uit het voorgaande volgt dat de vastgestelde inbreuken op het recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven, op de vrijheid van meningsuiting en van informatie en op de vrijheid van vereniging, zoals gewaarborgd door de artikelen 7, 11 en 12 van het Handvest, niet gerechtvaardigd zijn.
217. Derhalve zijn de middelen betreffende schending van de artikelen 7, 11 en 12 van het Handvest gegrond en moeten zij worden aanvaard.
f) Schending van het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt in de zin van artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest
218. De Commissie voert schending aan van het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt (hierna ook: „beroepsgeheim van de advocaat”) in de zin van artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest. Volgens haar kan de uitdrukking „elke andere organisatie of persoon”, in de zin van artikel 7, leden 2 en 3, van de bestreden wet, betrekking hebben op advocaten, advocatenkantoren of organisaties die juridisch advies geven, alsmede op hun cliënten. Zij kunnen genoodzaakt zijn om, in antwoord op een verzoek om informatie van het Bureau, informatie of documenten over te leggen die onder het beroepsgeheim van de advocaat vallen. Hongarije betoogt in wezen dat de waarborgen die worden geboden door de advocatenwet, met name in artikel 9 en artikel 13, leden 2 en 3, volstaan om het beroepsgeheim van de advocaat te beschermen.
219. Het Hof leidt het beroepsgeheim van de advocaat met name af uit de bescherming van het privéleven op grond van artikel 7 van het Handvest waarbij, als minimumbeschermingsniveau (artikel 52, lid 3, van het Handvest), rekening moet worden gehouden met de uitlegging die het EHRM geeft aan het corresponderende recht dat wordt gewaarborgd door artikel 8, lid 1, EVRM.(128) Dit recht beschermt de vertrouwelijkheid van elke briefwisseling tussen particulieren en kent een versterkte bescherming toe aan uitwisselingen van informatie tussen advocaten en hun cliënten, die niet alleen betrekking heeft op activiteiten die verband houden met de verdediging, maar ook op juridisch advies. Zodoende waarborgt artikel 7 van het Handvest de geheimhouding van juridisch advies, zowel wat de inhoud als het bestaan ervan betreft(129)
220. Krachtens de bestreden wet beschikt het Bureau over autonome bevoegdheden inzake onderzoek, informatieoverdracht, beoordeling, het doen van voorstellen en openbaarmaking die duidelijk vallen onder de uitoefening van overheidsbevoegdheden, waaraan particulieren, met name degenen tegen wie een onderzoek loopt, onderworpen zijn.(130) Deze wet voorziet als zodanig echter niet in fundamentele procedurele waarborgen ten gunste van die particulieren, zoals het beroepsgeheim van de advocaat, en verwijst evenmin naar het bepaalde in de advocatenwet. Integendeel, uit artikel 8, lid 2, van de bestreden wet blijkt dat de onderzoeksprocedure van het Bureau „niet [kan] worden aangemerkt als een procedure van een bestuursorgaan” en „niet vatbaar [is] voor beroep bij de bestuursrechter”.
221. Het klopt dat artikel 9, leden 1 en 2, van de advocatenwet het beroepsgeheim van de advocaat in ruime zin beschermt aangezien „alle feiten, informatie en gegevens die de advocaat in de uitoefening van zijn beroep verneemt” alsmede „alle documenten of andere gegevensdragers die beroepsgeheimen bevatten” daaronder vallen. Krachtens artikel 9, lid 3, gelezen in samenhang met artikel 13, lid 1, van die wet, moet een advocaat weigeren om informatie of documenten die onder het beroepsgeheim van de advocaat vallen, over te leggen in een bestuurlijke of gerechtelijke procedure. Overeenkomstig artikel 13, lid 1, van die wet mag een advocaat geen documenten of gegevens die onder het beroepsgeheim van de advocaat vallen, openbaar maken tijdens een „bestuurlijke controle, een inspectie of een onderzoek ter plaatse” en kan hij evenmin worden gedwongen om te getuigen of informatie te verstrekken met betrekking tot dit beroepsgeheim, maar tegelijkertijd mag hij de bestuurlijke procedure niet belemmeren.
222. Gelet op met name het niet-bestuurlijke karakter van de onderzoeksprocedures en -maatregelen van het Bureau, zoals uitdrukkelijk is bepaald in artikel 8, lid 2, van de bestreden wet(131), is het echter niet duidelijk of het Bureau daadwerkelijk gebonden is aan het beroepsgeheim van de advocaat en dit niet mag schenden.
223. De artikelen 9 en 13 van de advocatenwet zijn immers alleen van toepassing op bestuurlijke of gerechtelijke procedures en op inspecties of onderzoeken ter plaatse, in het kader waarvan een advocaat kan „worden gedwongen om te getuigen of informatie te verstrekken met betrekking tot dit beroepsgeheim”.(132) Aangezien het bij de onderzoeksprocedures van het Bureau niet gaat om bestuurlijke procedures en deze evenmin betrekking hebben op de uitvoering van inspecties of onderzoeken ter plaatse, voorziet artikel 8, lid 1, van de bestreden wet niet in de bevoegdheid voor het Bureau om toegang te krijgen tot de gebouwen van de betrokken organisaties. Het Bureau is op grond van artikel 7, lid 3, gelezen in samenhang met artikel 8, lid 1, van die wet, echter bevoegd om bij de organisaties of personen waarop zijn onderzoek betrekking heeft, alle informatie of gegevens die verband houden met het voorwerp van dit onderzoek op te vragen door middel van juridisch bindende onderzoeksmaatregelen. Als cliënten van advocaten kunnen deze organisaties en personen beschikken over informatie, gegevens en documenten die onder het beroepsgeheim van de advocaat vallen en die zij aan het Bureau moeten overleggen om te voldoen aan hun verplichting tot medewerking.(133) Voorts is het niet uitgesloten dat de bevoegde autoriteiten, in het kader van een latere (repressieve) bestuurlijke of gerechtelijke procedure die is ingesteld nadat het dossier aan deze autoriteiten is overgedragen op grond van artikel 11 van de bestreden wet, de informatie die het Bureau in strijd met het beroepsgeheim van de advocaat heeft verzameld, kunnen inzien of zelfs als bewijsmiddel kunnen gebruiken.
224. Tot slot staat er, zelfs als ervan wordt uitgegaan dat het Bureau gebonden is aan het beroepsgeheim van de advocaat op grond van de artikelen 9 en 13 van de advocatenwet, vanwege het feit dat de onderzoeksmaatregelen van het Bureau volgens artikel 8, lid 2, van de bestreden wet niet door de bestuursrechter kunnen worden getoetst, geen bestuursrechtelijke voorziening in rechte open, zoals vereist is door artikel 47 van het Handvest(134), die de justitiabele in staat stelt om de naleving van dat beroepsgeheim te laten toetsen in het kader of na afloop van de onderzoeksprocedures krachtens de artikelen 6 tot en met 8 van de bestreden wet.
225. Hieruit volgt dat de litigieuze bepalingen die betrekking hebben op de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau en de uitoefening daarvan in strijd zijn met het beroepsgeheim van de advocaat, zoals gewaarborgd door artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest.
226. Bijgevolg moet worden vastgesteld dat er sprake is van schending van het beroepsgeheim tussen de advocaat en zijn cliënt in de zin van artikel 7, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, zodat het onderhavige middel moet worden aanvaard.
g) Schending van het recht om zichzelf niet te beschuldigen in de zin van artikel 48 van het Handvest
227. De Commissie voert schending aan van het recht om zichzelf niet te beschuldigen (hierna ook: „recht om te zwijgen”) in de zin van artikel 48 van het Handvest. Volgens haar kan de verplichting tot medewerking ingevolge de artikelen 7 en 8 van de bestreden wet met zich meebrengen dat zelf-incriminerende informatie moet worden verstrekt, die tegen de betrokken personen kan worden gebruikt in het kader van een eventuele latere of gelijktijdige strafrechtelijke vervolging, met name op grond van artikel 350/A van het wetboek van strafrecht.
228. Het recht om te zwijgen, zoals erkend in de rechtspraak van het Hof, vloeit voort uit artikel 47, tweede alinea, en artikel 48 van het Handvest.(135) De door dit recht verleende bescherming vindt toepassing in het kader van een verzoek om informatie in repressieve strafrechtelijke of bestuurlijke procedures die kunnen leiden tot het opleggen van geldboeten en waarbij aan de beschuldigde persoon een verplichting tot medewerking wordt opgelegd die door middel van dwangmiddelen kan worden afgedwongen.(136)
229. In casu daarentegen kan, zoals Hongarije terecht betoogt, de weigering om te voldoen aan een eventueel verzoek om informatie van het Bureau, ook al is dit juridisch bindend op grond van artikel 7, leden 2 en 3, gelezen in samenhang met artikel 8, lid 1, van de bestreden wet, niet worden bestraft met een sanctie in strikte zin of worden afgedwongen door het Bureau zelf of door een andere autoriteit door middel van dwangmiddelen.(137)Zelfs indien een dergelijk verzoek om informatie betrekking heeft op zelf-incriminerende informatie of verklaringen, kan dit bijgevolg niet in strijd zijn met het recht om te zwijgen.
230. Bovendien is de Commissie er niet in geslaagd om aan te tonen dat, in het kader van een latere strafrechtelijke, repressieve of inbreukprocedure, naar aanleiding van de overdracht van de door het Bureau verzamelde bewijselementen aan de bevoegde autoriteiten, overeenkomstig artikel 11 van de bestreden wet, eventuele zelf-incriminerende bewijselementen tegen de betrokken organisatie of persoon kunnen worden gebruikt. Een dergelijk gebruik is namelijk in beginsel verboden overeenkomstig artikel 167, lid 5, van het wetboek van strafvordering, dat op die autoriteiten van toepassing is.(138)
231. Derhalve moet de grief betreffende schending van het recht om zichzelf niet te beschuldigen in de zin van artikel 48 van het Handvest ongegrond worden verklaard.
8. Schending van de AVG en van de artikelen 7 en 8 van het Handvest
232. De Commissie betoogt dat de bestreden wet niet voldoet aan de vereisten van artikel 5, lid 1 (beginselen inzake verwerking van persoonsgegevens), artikel 6, lid 1, onder e) (verwerking die noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van algemeen belang of van een taak in het kader van de uitoefening van het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is opgedragen), artikel 6, leden 2 en 3 (rechtsgronden voor de verwerking), artikel 9, lid 2, onder g) (verwerking die noodzakelijk is om redenen van zwaarwegend algemeen belang), en artikel 10 van de AVG (verwerking betreffende strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten), alsmede aan de waarborgen van artikel 8, gelezen in samenhang met artikel 7 van het Handvest. In het bijzonder voorziet de bestreden wet, volgens de Commissie, niet in een geschikte rechtsgrond of „gerechtvaardigde grondslag”, in de zin van artikel 8 van het Handvest, om persoonsgegevens te verwerken. Hongarije voert in wezen aan dat artikel 6, lid 1, onder e), AVG als zodanig de hiervoor geschikte rechtsgrond is en dat de bestreden wet in elk geval in overeenstemming is met de vereisten van de AVG.
a) Verwerking van persoonsgegevens in de zin van de AVG
233. Voor zover de door het Bureau gevoerde procedures en genomen maatregelen betrekking hebben op de verwerking van persoonsgegevens, moeten zij voldoen aan de bepalingen van de AVG, zoals die zijn uitgelegd in het licht van de bescherming van artikel 8 van het Handvest, gelezen in samenhang met de bescherming van het in artikel 7 van het Handvest erkende recht op eerbiediging van het privéleven.(139)
234. Krachtens artikel 1 AVG bestaan het onderwerp en de doelstellingen van deze verordening met name in de vaststelling van regels betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van persoonsgegevens (lid 1), en in de bescherming van de grondrechten en de fundamentele vrijheden van natuurlijke personen en met name hun recht op bescherming van persoonsgegevens (lid 2).
235. De AVG is overeenkomstig artikel 2, lid 1, ervan van toepassing op de geheel of gedeeltelijk geautomatiseerde verwerking, alsmede op de verwerking van persoonsgegevens die in een bestand zijn opgenomen of die bestemd zijn om daarin te worden opgenomen. Op grond van artikel 4, punt 1), AVG omvat het begrip „persoonsgegevens” alle informatie over een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke persoon.
236. Volgens artikel 4, punt 2), AVG heeft de term „verwerking” met name betrekking op „een bewerking of een geheel van bewerkingen met betrekking tot persoonsgegevens of een geheel van persoonsgegevens, al dan niet uitgevoerd via geautomatiseerde procedés”, waaronder „het verzamelen, vastleggen, [...] gebruiken, verstrekken door middel van doorzending, verspreiden of op andere wijze ter beschikking stellen”.
237. Zoals is uiteengezet in punt 203 van deze conclusie, heeft zowel de werkingssfeer van de bestreden wet als de uitoefening van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau mede betrekking op (de activiteiten van) natuurlijke personen. Het Bureau is op grond van artikel 7, leden 2 en 3, gelezen in samenhang met artikel 8, lid 1, van die wet, immers bevoegd om onder meer aan de betrokken personen alle informatie of gegevens op te vragen die verband houden met het voorwerp van het onderzoek. Zoals wordt bevestigd door artikel 6, lid 6, van die wet, dat betrekking heeft op de publicatie van het jaarverslag, kunnen de door het Bureau verzamelde informatie en gegevens „persoonsgegevens” bevatten alsmede „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn”. Dit wordt overigens niet betwist door Hongarije. Bovendien is het zo dat het verzamelen van die informatie of gegevens door middel van juridisch bindende informatieverzoeken, het vastleggen of opnemen ervan in het dossier, en het gebruik ervan met het oog op de beoordeling door het Bureau, onder het begrip „verwerking” van die gegevens vallen.
238. Dit geldt ook voor de doorzending van die informatie en gegevens door het Bureau, op grond van artikel 11 van de bestreden wet, aan de bevoegde autoriteiten. Tot slot valt de publicatie door het Bureau van de resultaten van zijn onderzoek op zijn website en in zijn jaarverslag, krachtens artikel 6, leden 1 en 6, van die wet, onder „verspreiden of op andere wijze ter beschikking stellen” in de zin van het begrip „verwerking”. Het Bureau is zelfs uitdrukkelijk bevoegd om „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn” te publiceren.(140)
239. Uit het voorgaande volgt dat al die maatregelen van het Bureau onder het begrip „verwerking” van persoonsgegevens vallen, in de zin van artikel 4, punt 2), AVG, met name in de vorm van het verzamelen, vastleggen, opslaan, gebruiken, verstrekken door middel van doorzending(141), verspreiden of op andere wijze ter beschikking stellen.
b) Rechtmatigheid van de verwerking van persoonsgegevens op basis van een geschikte rechtsgrondslag
1) Geschikte rechtsgrondslag voor de verwerking
240. Volgens de Commissie vormt de bestreden wet geen voldoende rechtsgrondslag voor die verwerking van persoonsgegevens.
241. Overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder e), AVG is de verwerking van persoonsgegevens alleen rechtmatig indien die verwerking noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van algemeen belang of van een taak in het kader van de uitoefening van het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is opgedragen. Op grond van artikel 6, lid 3, eerste alinea, van die verordening moet de rechtsgrond voor die verwerking worden vastgesteld bij Unierecht [onder a)] of bij lidstatelijk recht dat op de verwerkingsverantwoordelijke van toepassing is [onder b)].
242. In dit verband voert Hongarije ten onrechte aan dat artikel 6, lid 1, onder e), AVG op zichzelf een voldoende rechtsgrondslag vormt voor de verwerking van persoonsgegevens.(142) Zowel uit de formulering van artikel 6, lid 3, als uit overweging 45 AVG(143) blijkt dat hiertoe een afzonderlijke en aanvullende rechtsgrondslag vereist is die ofwel onder het nationale recht ofwel onder het Unierecht valt en een omschrijving geeft van de „rechtsgrond voor de in lid 1, punten c) en e), bedoelde verwerking”.
243. De uitdrukking „kan specifieke bepalingen bevatten” zoals vervat in artikel 6, lid 3, tweede alinea, tweede volzin, AVG(144) doet niet af aan deze beoordeling. Deze uitdrukking geeft alleen aan dat de lidstaten de mogelijkheid hebben, zoals bedoeld in lid 2 van dit artikel („kunnen”), om „specifiekere bepalingen [te] handhaven of in [te] voeren” om de toepassing van de regels van de AVG aan te passen met het oog op een rechtmatige verwerking van die gegevens op grond van lid 1, onder c) en e), van dit artikel.(145)
244. Derhalve dient te worden nagegaan of de bestreden wet als zodanig voorziet in een voldoende nauwkeurige rechtsgrond in de zin van artikel 6, lid 3, AVG.
2) Onnauwkeurigheid van de bestreden wet
245. Volgens artikel 6, lid 1, onder e), AVG is de verwerking van persoonsgegevens alleen rechtmatig wanneer die noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van algemeen belang of van een taak in het kader van de uitoefening van het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is opgedragen.
246. Bovendien bepaalt artikel 6, lid 3, tweede alinea, AVG dat het doel van de verwerking ofwel in de betrokken rechtsgrond zelf wordt vastgesteld ofwel, met betrekking tot de in lid 1, punt e), van dit artikel bedoelde verwerking, noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van algemeen belang of voor de uitoefening van het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is verleend. Een wet die betrekking heeft op de verwerking van persoonsgegevens moet immers duidelijk en nauwkeurig, door middel van objectieve criteria, vaststellen welke materiële en procedurele voorwaarden gelden voor de toegang tot die gegevens.(146)
247. In het onderhavige geval is duidelijk niet voldaan aan het vereiste van een voldoende duidelijke en nauwkeurige definitie van het doel van de verwerking. Dit betreft met name het doel van het verzamelen, vastleggen, opslaan, gebruiken en doorzenden van persoonsgegevens door het Bureau.
248. In dit verband moet in herinnering worden gebracht dat het Bureau informatie kan opvragen over alle gegevens, waaronder persoonsgegevens, die verband houden met het voorwerp van zijn onderzoeken met betrekking tot de in artikel 3 van de bestreden wet bedoelde activiteiten (zie punten 237 en 238 van deze conclusie), zoals die welke „het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden”.(147) Overeenkomstig de artikelen 6 tot en met 8 is het enige vereiste dat deze wet stelt dat de betrokken gegevens in verband staan met dit – potentieel ruime(148) – voorwerp van het onderzoek. Deze bepalingen beperken immers noch de aard noch de omvang van de informatie of persoonsgegevens die het Bureau bij de betrokken organisaties of personen mag opvragen. Ook is het Bureau op grond van artikel 11 van die wet bevoegd om die gegevens in hun geheel door te geven aan de andere bevoegde autoriteiten, op de enkele grond dat het „feiten of omstandigheden vaststelt die aanleiding kunnen geven tot het instellen of voeren van een inbreukprocedure, een strafrechtelijke procedure, een bestuurlijke procedure of een andere procedure”, zonder dat de voorwaarden of het doel van die doorzending aan de verschillende autoriteiten duidelijk zijn omschreven.
249. Bovengenoemde bepalingen voorzien evenmin in criteria voor de duur van de opslag of het doel van het gebruik in relatie tot het soort informatie of de betrokken persoon. Deze gegevens kunnen echter betrekking hebben op bijvoorbeeld journalisten die werken voor ondernemingen of organisaties die actief zijn in de sectoren pers, media, informatie of communicatie, van wie kan worden geëist dat zij de anonimiteit van hun bronnen waarborgen. Die gegevens kunnen dus onder meer gevoelige gegevens bevatten in de zin van artikel 9, lid 1, AVG, waaronder „politieke opvattingen”, „religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen”, of zelfs „persoonsgegevens betreffende strafrechtelijke veroordelingen” in de zin van artikel 10 AVG, zonder dat het doel van hun verwerking nader is omschreven.
250. De bestreden wet als zodanig omschrijft dus niet duidelijk wat het doel is van de verwerking van persoonsgegevens door het Bureau. Tegelijkertijd legt deze wet geen verplichting op aan het Bureau om, met het oog op een dergelijke verwerking, ervoor te zorgen dat het doel van het gebruik van zijn onderzoeksbevoegdheden noodzakelijk is voor de uitoefening van de taak van algemeen belang die aan hem is opgedragen ter uitvoering van deze wet. Aangezien dit doel niet in diezelfde wet wordt omschreven, is het onmogelijk om te garanderen of te controleren of dit doel noodzakelijk is voor de uitoefening van deze taak van algemeen belang.
251. Tot slot zijn in de bestreden wet geen effectieve waarborgen ingesteld tegen het risico van misbruik en tegen onrechtmatige toegang tot of onrechtmatig gebruik van de door het Bureau verzamelde persoonsgegevens.(149) Deze wet voorziet immers noch in procedurele waarborgen voor de betrokken personen noch in een rechterlijke of bestuurlijke toetsing die de uitoefening van de ruime onderzoeks-, beoordelings- en publicatiebevoegdheden van het Bureau met betrekking tot persoonsgegevens kan beperken.(150) De enige procedurele waarborg waarin deze wet voorziet, is dat, op grond van artikel 6, lid 8, van die wet, binnen een termijn van vijftien dagen opmerkingen kunnen worden gemaakt, voorafgaand aan de publicatie van het jaarverslag waarin het Bureau een organisatie waarnaar onderzoek is gedaan wil vermelden, en dat het Bureau binnen een termijn van dertig dagen een antwoord moet sturen, dat moet worden gemotiveerd indien die opmerkingen niet in aanmerking worden genomen.
252. Bijgevolg zorgt het onduidelijke, vage en gebrekkige karakter van de bepalingen van de bestreden wet, met name met betrekking tot het ontbreken van procedurele waarborgen en een doeltreffende rechterlijke toetsing, ervoor dat de verwerking van persoonsgegevens door het Bureau niet in overeenstemming is met de voorwaarden van artikel 6, lid 1, onder e), en lid 3, tweede alinea, AVG.
3) Evenredigheid
253. Overeenkomstig artikel 6, lid 3, tweede alinea, laatste volzin, AVG moet de betrokken rechtsgrond beantwoorden aan een doelstelling van algemeen belang en evenredig zijn met het nagestreefde gerechtvaardigde doel.
254. Aangezien de bestreden wet niet voldoet aan de vereisten van duidelijkheid, nauwkeurigheid en voorspelbaarheid wat betreft de toepassing ervan in verband met de verwerking van persoonsgegevens, kan niet worden gesteld dat de bepalingen ervan in overeenstemming zijn met het evenredigheidsbeginsel in het licht van de nagestreefde gerechtvaardigde doelstelling van algemeen belang. In dit verband heeft Hongarije zelfs niet aangevoerd dat die verwerking voldoet aan het in artikel 5, lid 1, onder c), AVG neergelegde beginsel van „minimale gegevensverwerking”. Dit laatste beginsel houdt in dat persoonsgegevens toereikend en ter zake dienend moeten zijn en beperkt moeten worden tot wat noodzakelijk is voor de doeleinden waarvoor zij worden verwerkt.(151)
255. Ik kom tot de slotsom dat de litigieuze bepalingen het Bureau toestaan om persoonsgegevens onrechtmatig te verwerken, hetgeen zelfs kan leiden tot ernstige inbreuken op de grondrechten die worden gewaarborgd door de artikelen 7 en 8 van het Handvest, zonder dat wordt voorzien in voldoende duidelijke en nauwkeurige beperkingen die in het licht van de door de bestreden wet nagestreefde doelstellingen van algemeen belang als evenredig kunnen worden aangemerkt. Dit is des te minder gerechtvaardigd omdat deze verwerking betrekking kan hebben op activiteiten waarbij gevoelige gegevens betrokken zijn, waaronder het louter uiten van een publieke mening.(152)
256. Bijgevolg voldoet de bestreden wet niet aan de vereisten van artikel 6, lid 3, AVG.
257. In deze omstandigheden hoeft niet meer te worden ingegaan op de vraag of artikel 27, lid 3, van de wet inzake de commissaris voor de grondrechten, die mutatis mutandis van toepassing is op de activiteiten van het Bureau krachtens artikel 9, lid 1, van de bestreden wet(153), de publicatie van persoonsgegevens kan verhinderen of rechtvaardigen dan wel of deze bescherming wordt gewaarborgd door artikel 6, lid 6, van die wet. Een dergelijke bescherming zou immers hoe dan ook onvoldoende zijn om de vastgestelde inbreuk op artikel 6 AVG te verhelpen.
258. Derhalve slaagt de grief volgens welke de bestreden wet in strijd is met de vereisten van artikel 5, lid 1, artikel 6, lid 1, onder e), artikel 6, leden 2 en 3, artikel 9, lid 2, onder g), en artikel 10 AVG, alsmede de artikelen 7 en 8 van het Handvest.
9. Voorlopige conclusie
259. Concluderend moet het beroep worden aanvaard, met uitzondering van de middelen betreffende schending van de artikelen 49 en 56 VWEU en van het recht om zichzelf niet te beschuldigen in de zin van artikel 48 van het Handvest.
VI. Kosten
260. Volgens artikel 138, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof wordt de in het ongelijk gestelde partij verwezen in de kosten, voor zover dit is gevorderd. Aangezien Hongarije voor het grootste deel in het ongelijk is gesteld, moet het overeenkomstig de vordering van de Commissie worden verwezen in de kosten.
261. Overeenkomstig artikel 140, lid 1, van dit Reglement dragen de lidstaten en de instellingen die in het geding hebben geïntervenieerd, hun eigen kosten. Bijgevolg dragen het Parlement en de interveniënten hun eigen kosten.
262. Overeenkomstig artikel 140, lid 2, van dit Reglement dragen de staten – niet zijnde lidstaten – die partij zijn bij de EER-Overeenkomst, hun eigen kosten, wanneer zij in het geding hebben geïntervenieerd. Derhalve draagt het Koninkrijk Noorwegen zijn eigen kosten.
VII. Conclusie
263. Derhalve geef ik het Hof in overweging te beslissen als volgt:
„– Met de vaststelling van de 2023. évi LXXXVIII. törvény a nemzeti szuverenitás védelmérő (wet nr. LXXXVIII van 2023 inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit) heeft Hongarije inbreuk gemaakt op artikel 63 VWEU, artikel 3 van richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (richtlijn inzake elektronische handel), de artikelen 14, 16 en 19 van richtlijn 2006/123/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt, de artikelen 7, 8, 11, 12 en 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, alsmede de artikelen 5, 6, 9 en 10 van verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming).
– Het beroep wordt verworpen voor het overige.
– Hongarije wordt verwezen in de kosten.
– Het Europees Parlement, het Koninkrijk België, de Republiek Tsjechië, het Koninkrijk Denemarken, de Bondsrepubliek Duitsland, de Republiek Estland, Ierland, het Koninkrijk Spanje, de Republiek Litouwen, het Groothertogdom Luxemburg, het Koninkrijk der Nederlanden, de Republiek Polen, de Republiek Portugal, de Republiek Finland, het Koninkrijk Zweden en het Koninkrijk Noorwegen dragen hun eigen kosten.”
1 Oorspronkelijke taal: Frans.
2 Magyar Közlöny 2023/185 van 21 december 2023, blz. 10429.
3 De rechtmatigheid van een dergelijke bescherming wordt in beginsel ook door de instellingen van de Unie erkend; zie mededeling van de Commissie van 26 april 2018, met als titel „Bestrijding van online-desinformatie: een Europese benadering” (beschikbaar op het volgende webadres: eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018DC0236); verordening (EU) 2019/452 van het Europees Parlement en de Raad van 19 maart 2019 tot vaststelling van een kader voor de screening van buitenlandse directe investeringen in de Unie (PB 2019, L 79I, blz. 1); voorstel van de Commissie van 12 december 2023 voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van geharmoniseerde voorschriften voor de interne markt betreffende de transparantie van namens derde landen uitgevoerde belangvertegenwoordigingsactiviteiten en tot wijziging van richtlijn (EU) 2019/1937 [COM(2023) 637 final, beschikbaar op het volgende webadres: EUR-Lex - 52023PC0637 - NL - EUR-Lex; zie ook nota van het secretariaat-generaal van de Raad van de Europese Unie van 16 juni 2025 (beschikbaar op het volgende webadres: eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CONSIL:ST_10134_2025_INIT]. Zie ook verordening (EU) 2024/900 van het Europees Parlement en de Raad van 13 maart 2024 betreffende transparantie en gerichte politieke reclame (PB L 2024/900).
4 Artikel 3, onder a), ac), van de bestreden wet.
5 Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 119, blz. 1; hierna: „AVG”).
6 Richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt (richtlijn inzake elektronische handel) (PB 2000, L 178, blz. 1; hierna: „richtlijn inzake elektronische handel”).
7 Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende diensten op de interne markt (PB 2006, L 376, blz. 36).
8 Magyar Közlöny 2012/92 van 13 juli 2012, blz. 13450.
9 Magyar Közlöny 2013/66 van 18 april 2013, blz. 49703.
10 Magyar Közlöny 2017/216 van 19 december 2017, blz. 34164.
11 Magyar Közlöny 2011/88 van 26 juli 2011, blz. 25435.
12 Magyar Közlöny 2011/88 van 26 juli 2011, blz. 25449.
13 Magyar Közlöny 2017/95 van 21 juni 2017, blz. 9048.
14 Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2010 betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de lidstaten inzake het aanbieden van audiovisuele mediadiensten (richtlijn audiovisuele mediadiensten) (PB 2010, L 95, blz. 1; hierna: „richtlijn audiovisuele mediadiensten”).
15 Over de vraag of de Commissie zich in het kader van een beroep wegens niet-nakoming kan beroepen op een schending van artikel 2 VEU, heeft het Hof zich nog niet uitgesproken; zie dienaangaande de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak Commissie/Hongarije (Waarden van de Unie) (C‑769/22, EU:C:2025:408, punten 142 e.v).
16 Zie in die zin arresten van 13 juni 2018, Commissie/Polen (C‑530/16, EU:C:2018:430, punt 30), en 22 mei 2025, Commissie/Letland (Richtlijn open data en hergebruik van overheidsinformatie) (C‑238/23, niet gepubliceerd, EU:C:2025:374, punt 45).
17 Zie in die zin arresten van 8 november 2007, Spanje/Raad (C‑141/05, EU:C:2007:653, punt 27); 29 juli 2019, Bayerische Motoren Werke en Freistaat Sachsen/Commissie (C‑654/17 P, EU:C:2019:634, punt 50), en 19 november 2024, Commissie/Polen (Verkiesbaarheid en lidmaatschap van een politieke partij) (C‑814/21, EU:C:2024:963, punt 56).
18 C‑204/21, EU:C:2023:442, punten 62 e.v..
19 Zie arrest van 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters) (C‑204/21, EU:C:2023:442, punt 69). Zie ook in die zin arrest van 19 november 2024, Commissie/Polen (Verkiesbaarheid en lidmaatschap van een politieke partij) (C‑814/21, EU:C:2024:963, punt 155).
20 Zie in die zin arresten van 6 oktober 2020, Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, punt 44), en La Quadrature du Net e.a. (C‑511/18, C‑512/18 en C‑520/18, EU:C:2020:791, punt 99); 16 januari 2024, Österreichische Datenschutzbehörde (C‑33/22, EU:C:2024:46, punt 50); 29 juli 2024, protectus (C‑185/23, EU:C:2024:657, punt 62), en 19 november 2024, Commissie/Polen (Verkiesbaarheid en lidmaatschap van een politieke partij) (C‑814/21, EU:C:2024:963, punt 155 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie, wat de organisatie van de arbeidstijd bij de strijdkrachten betreft, arrest van 15 juli 2021, Ministrstvo za obrambo (C‑742/19, EU:C:2021:597, punten 36‑46).
21 Hongarije beroept zich ter ondersteuning van dit argument op het arrest van 23 november 1989, B & Q (C‑145/88, EU:C:1989:593, punt 18).
22 Zie artikel 8, lid 2, van de bestreden wet.
23 Zie, wat onderwijsdiensten betreft, arrest van 27 juni 2017, Congregación de Escuelas Pías Provincia Betania (C‑74/16, EU:C:2017:496, punt 48), en, wat theatervoorstellingen en de grensoverschrijdende verrichting van diensten van de informatiemaatschappij betreft, de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak Commissie/Hongarije (Waarden van de Unie) (C‑769/22, EU:C:2025:408, punt 52).
24 Dit geldt onverminderd de distributiekanalen of de wijzen van verzending die worden gebruikt door de aanbieders van die activiteiten, die kunnen bestaan in particulieren, dienstverleners, politieke groeperingen of belangenvertegenwoordigingsorganisaties. Ter terechtzitting heeft Hongarije niet uitgesloten dat mededelingen of gegevens die online worden verspreid via sociale netwerken binnen de werkingssfeer van de bestreden wet kunnen vallen.
25 Zie in die zin arresten van 13 oktober 1993, CMC Motorradcenter (C‑93/92, EU:C:1993:838, punten 10‑12), en 7 maart 1990, Krantz (C‑69/88, EU:C:1990:97, punten 10‑12).
26 Zie in die zin arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punten 62 e.v.).
27 Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 11 september 2013 betreffende onderzoeken door het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF) en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1073/1999 van het Europees Parlement en de Raad en verordening (Euratom) nr. 1074/1999 van de Raad (PB 2013, L 248, blz. 1). Net als de bevoegdheden van het Bureau kunnen de bevoegdheden inzake onderzoek en gegevensoverdracht van het OLAF op grond van artikel 3, lid 3 (verzoek om informatie in het kader van externe onderzoeken), en artikel 11 (overdracht van het definitieve onderzoeksverslag aan de bevoegde nationale autoriteiten) van verordening nr. 883/2013 leiden tot de inleiding van civiele en strafrechtelijke procedures op nationaal niveau. Bij de uitoefening van die bevoegdheden is het OLAF echter verplicht de fundamentele procedurele waarborgen te eerbiedigen, zoals de zorgvuldigheidsplicht, waarvan schending kan leiden tot de niet-contractuele aansprakelijkheid van de Unie; zie arrest van 11 januari 2024, Planistat Europe en Charlot/Commissie (C‑363/22 P, EU:C:2024:20, punten 75‑78), en de conclusie van advocaat-generaal Medina in de zaak Planistat Europe en Charlot/Commissie (C‑363/22 P, EU:C:2023:594, punten 42 e.v.).
28 Zie verordening (EU, Euratom) 2021/1163 van het Europees Parlement van 24 juni 2021 inzake het statuut en de algemene voorwaarden voor de uitoefening van het ambt van de Europese Ombudsman (statuut van de Europese Ombudsman) en tot intrekking van besluit 94/262/EGKS, EG, Euratom (PB 2021, L 253, blz. 1).
29 Zie in die zin arresten van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 36 en 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 19 november 2024, Commissie/Polen (Verkiesbaarheid en lidmaatschap van een politieke partij) (C‑814/21, EU:C:2024:963, punten 129 en 130 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
30 Zie in die zin arrest van 22 september 2020, Cali Apartments (C‑724/18 en C‑727/18, EU:C:2020:743, punt 39).
31 Zie de vergelijkbare situatie die ten grondslag ligt aan het arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punten 62 e.v.).
32 Hiermee gaat de bestreden wet zelfs verder dan sommige andere regels met betrekking tot vergelijkbare onderzoeksmiddelen, zoals artikel 18, leden 1 en 2, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1), dat de Commissie de bevoegdheid toekent om aan ondernemingen een niet-bindend verzoek om inlichtingen te richten; zie ook artikel 21, leden 1 en 2, van verordening (EU) 2022/1925 van het Europees Parlement en de Raad van 14 september 2022 over betwistbare en eerlijke markten in de digitale sector, en tot wijziging van richtlijnen (EU) 2019/1937 en (EU) 2020/1828 (digitalemarktenverordening) (PB 2022, L 265, blz. 1), en artikel 67, leden 1 en 2, van verordening (EU) 2022/2065 van het Europees Parlement en de Raad van 19 oktober 2022 betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten en tot wijziging van richtlijn 2000/31/EG (digitaledienstenverordening) (PB 2022, L 277, blz. 1). Het enige verschil met de bestreden wet is dat het antwoord op een dergelijk verzoek om informatie juist moet zijn, omdat de Commissie bij onjuiste of misleidende informatie een geldboete kan opleggen.
33 Zie de artikelen 14 en 14/A van wet nr. CXXV van 1995 inzake nationale veiligheidsdiensten (1995. evi CXXV törvény a nemzetbiztonsági szolgálatokról). Bij gebreke van medewerking met deze parlementaire commissie kunnen sancties worden opgelegd krachtens artikel 216/A van wet nr. II van 2012 op de overtredingen, de procedure inzake overtredingen en het registratiesysteem voor overtredingen (2012. évi II. törvény a szabálysértésekről, a szabálysértési eljárásról és a szabálysértési nyilvántartási rendszerről).
34 Zie in die zin arrest van 30 januari 2018, X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2018:44, punt 123), en de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de gevoegde zaken X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2017:397, punt 136).
35 Zie met name de negatieve beoordelingen van de activiteiten van Transparency International Hungary en het onderzoeksplatform Átlátszó zoals opgenomen in de verslagen met de volgende titels: „Inquiry report: The impact of Transparency International Hungary’s activities on Hungarian sovereignty” (Vizsgálati jelentés: A Transparency International Magyarország tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra), gepubliceerd op 14 oktober 2024, en „The impact of Átlátszó’s activities on Hungarian sovereignty” (Az Átlátszó tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra), gepubliceerd op 28 oktober 2024 (documenten beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumaink/).
36 Zie ook de omstandigheden die ten grondslag liggen aan de arresten van 22 september 2020, Cali Apartments (C‑724/18 en C‑727/18, EU:C:2020:743, punt 42), en 30 januari 2018, X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2018:44, punt 124).
37 Zie in die zin, wat de vrijheid van vestiging op grond van artikel 49 VWEU betreft, arrest van 1 juni 2010, Blanco Pérez en Chao Gómez (C‑570/07 en C‑571/07, EU:C:2010:300, punt 119); wat het vrije verkeer van kapitaal op grond van artikel 63 VWEU betreft, zie arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 45‑64); wat het vrije verkeer van werknemers op grond van artikel 45 VWEU betreft, zie arresten van 10 december 2013, Commissie/Ierland e.a. (C‑272/12 P, EU:C:2013:812, punt 24); 2 april 2020, PF e.a. (C‑830/18, EU:C:2020:275, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 13 juni 2024, Commissie/Hongarije (Opvang van personen die om internationale bescherming verzoeken II) (C‑123/22, EU:C:2024:493, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38 De vierde alinea van de preambule van de bestreden wet bepaalt het navolgende: „[i]ndien de politieke macht in handen valt van personen of organisaties die in een afhankelijkheidsrelatie staan tot een buitenlandse macht, organisatie of persoon, wordt er afbreuk gedaan aan de soevereiniteit van Hongarije, hetgeen tegelijkertijd een groot risico met zich meebrengt voor de nationale veiligheid”.
39 Zie, in die zin en naar analogie van artikel 49 VWEU, arrest van 7 september 2022, Cilevičs e.a. (C‑391/20, EU:C:2022:638, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
40 Zie, in die zin en naar analogie, arrest van 21 december 2023, European Superleague Company (C‑333/21, EU:C:2023:1011, punten 135 en 255 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
41 De Commissie baseert zich hierbij op de overwegingen in het arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 93).
42 Zie, in die zin en naar analogie van artikel 49 VWEU, arrest van 7 september 2022, Cilevičs e.a. (C‑391/20, EU:C:2022:638, punten 67‑70).
43 Zie in die zin, wat de door de Unie toegekende openbare middelen betreft, arrest 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 78‑80).
44 Hierin wordt één voorbeeld genoemd, namelijk de vermeende onwettige financiering van de kandidaat van de politieke partijen van de verenigde oppositie bij de parlementaire verkiezingen van 2022 in Hongarije door een derde land, te weten de Verenigde Staten van Amerika.
45 Zie „Inquiry report: The impact of Transparency International Hungary’s activities on Hungarian sovereignty” (Vizsgálati jelentés: A Transparency International Magyarország tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra) van 14 oktober 2024 (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumaink/) waarin deze stichting sterk wordt bekritiseerd vanwege haar beweerdelijk niet-transparante, manipulatieve en misleidende classificatie van landen in een corruptieperceptie-index (opgesteld op het hoofdkantoor in Berlijn) die door het Bureau wordt gekwalificeerd als„ desinformatie”. Zoals blijkt uit bladzijde 12 van het verslag van de Commissie (SWD(2020) 316 final) van 20 september 2020 over de rechtsstaat, welk hoofdstuk is gewijd aan de toestand van de rechtsstaat in Hongarije (beschikbaar op de volgende website: EUR-Lex - 52020SC0316 - NL - EUR-Lex), scoort dit land in de meest recente corruptieperceptie-index van Transparency International 44/100 en staat het op de 19e plaats in de EU en de 70e plaats wereldwijd. Ook beroept de Commissie zich op een verslag van het Bureau betreffende „Western pro-war and Russian legitimacy narrativesin connection with the war in Ukraine (Disinformation narratives in hungary)” van 4 juli 2024 (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumok/western-pro-war-and-russian-legitimacy-narratives-in-connection-with-the-war-in-ukraine.pdf.).
46 Zie verslag met als titel „The role of Internews in influencing the media in Hungary” (Az Internews szerepe a magyarországi média befolyásolásában) van 19 maart 2025, niet toegevoegd aan het dossier (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumaink/), en, wat betreft het onderzoeksportaal zonder winstoogmerk Átlátszó en zijn activiteiten inzake onderzoek en publicatie met betrekking tot intransparantie en corruptie, verslag met als titel „The impact of Átlátszó’s activities on Hungarian sovereignty” (Az Átlátszó tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra) van 28 oktober 2024 (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumaink/).
47 Zie verslag met betrekking tot de activiteiten van de stichting Ökotárs, dat is aangevoerd door het Koninkrijk Noorwegen en als titel heeft „Analysis: The impact of the activities of Ökotárs on Hungarian sovereignty” (Az Ökotárs tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra) van 16 december 2024. In dit verband betoogt het Koninkrijk Noorwegen dat het al jarenlang een „donorstaat” is ten gunste van niet-gouvernementele organisaties, die met name actief zijn ter bevordering van de democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten. In dit verslag wordt zowel het Koninkrijk Noorwegen als de Unie voorgesteld als „handlangers” van de Verenigde Staten die proberen samen te zweren tegen Hongarije en invloed uit te oefenen op zijn soevereiniteit. Ook in een mededeling met als titel „The European Commission’s CERV programme: This is how Brussels turned on the money tap to fund the Soros network” (Az Európai Bizottság CERV programja: Így nyitotta meg Brüsszel a pénzcsapot a Soros-hálózat finanszírozására) van 29 januari 2025, wordt de Commissie ervan beschuldigd het „netwerk Soros” te financieren en hiermee samen te werken (documenten beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumok/).
48 Zie beslissing 20/2024 (XI. 28) van 15 november 2024, punten 41 en volgende.
49 Zie artikel 8, lid 2, van de bestreden wet.
50 Zie in die zin mijn conclusie in de zaken G4S Secure Solutions (C‑157/15, EU:C:2016:382, punt 97 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en Parris (C‑443/15, EU:C:2016:493, punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
51 Voor een rechtvaardiging om redenen van openbare orde en openbare veiligheid, in de zin van artikel 52, lid 1, VWEU, eist het Hof zelfs dat er sprake is van een werkelijke en voldoende ernstige bedreiging die een fundamenteel belang van de samenleving aantast; zie in die zin arresten van 6 februari 2014, Navileme en Nautizende (C‑509/12, EU:C:2014:54, punt 20), en 13 juli 2023, Xella Magyarország (C‑106/22, EU:C:2023:568, punten 66 en 67 met betrekking tot de voorzieningszekerheid).
52 Zie de nieuwe of gewijzigde bepalingen van artikel 350/A, gelezen in samenhang met artikel 459, lid 1, punt 37, van het wetboek van strafrecht, en voorts die van artikel 4, lid 3, van de wet inzake de werking en het beheer van politieke partijen, alsmede artikel 3, punt 16, artikel 124, leden 1a-1d, en artikel 307/D, leden 3 en 4, van de wet op de verkiezingsprocedure.
53 Deze alinea luidt als volgt: „[i]ndien de politieke macht in handen valt van personen of organisaties die afhankelijk zijn van een buitenlandse macht, organisatie of persoon, wordt afbreuk gedaan aan de soevereiniteit van Hongarije, hetgeen tegelijkertijd een groot risico met zich meebrengt voor de nationale veiligheid”.
54 Zie met name advies van de Europese Commissie voor Democratie door Recht (Venetië Commissie) van 18 maart 2024 over wet nr. LXXXVIII van 2023 inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit (punten 76 e.v., beschikbaar op de volgende website: default.aspx).
55 Overeenkomstig de vijfde alinea van de preambule lijkt de bestreden wet zich niet alleen te richten op financiële steun vanuit het buitenland, maar ook op andere vormen van steun die kunnen worden beschouwd als „poging tot buitenlandse inmenging”.
56 Zie bijvoorbeeld de zaak die heeft geleid tot het arrest van 23 april 2020, Associazione Avvocatura per i diritti LGBTI (C‑507/18, EU:C:2020:289), waarin verzoekster een vereniging van advocaten is die in rechte opkomt voor de rechten van lesbiennes, homoseksuelen, bi-, trans‑ en interseksuelen (LHBTI’ers). Zie ook, betreffende wet nr. LXXIX van 2021 tot invoering van strengere maatregelen tegen personen die zijn veroordeeld wegens pedofilie en tot wijziging van bepaalde wetten om kinderen te beschermen (A pedofil bűnelkövetőkkel szembeni szigorúbb fellépésről, valamint a gyermekek védelme érdekében egyes törvények módosításáról szóló 2021. évi LXXIX. törvény), het verslag van Amnesty International, From freedom to censorship, The consequences of Hungarian Propaganda Law, Boedapest, Amnesty International, 2024; Háttér Society, The Anti-LGBTQI Law of Hungary in Action: A Combination of State- and Self-Enforcement, november 2024 [zie de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak Commissie/Hongarije (Waarden van de Unie) (C‑769/22, EU:C:2025:408, punt 80, voetnoot 42)], welk verslag beschikbaar is op de volgende website: https://en.hatter.hu/sites/default/files/dokumentum/kiadvany/hatter-anti-lgbtqi-law-2024-november.pdf].
57 Zie bijvoorbeeld de activiteiten van de stichting Ökotárs (voetnoot 47 van deze conclusie).
58 Zie bijvoorbeeld de activiteiten van Transparency International Hungary (voetnoot 45 van deze conclusie).
59 Zie met name de in voetnoot 35 van deze conclusie genoemde voorbeelden.
60 Zie ook mededeling van de Commissie van 26 april 2018, met als titel „Bestrijding van online-desinformatie: een Europese benadering”, blz. 4, waarin het begrip „desinformatie” wordt gedefinieerd als „aantoonbaar foute of misleidende informatie die wordt gecreëerd, gepresenteerd en verspreid voor economisch gewin of om het publiek opzettelijk te bedriegen, en die schade in het publieke domein kan veroorzaken” (beschikbaar op de volgende website: eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52018DC0236).
61 Zie, wat betreft bedreigingen voor de democratische verkiezingen door verschillende soorten activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie die met name door buitenlandse actoren werden verricht, EHRM, 22 juli 2025, Bradshaw e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (zaak nr. 15653/22, §§ 134 e.v. en §§ 159 e.v.). Zie ook Curtea Constituțională (grondwettelijk hof, Roemenië), beslissing nr. 32 van 6 december 2024 betreffende de annulering van de presidentsverkiezingen in Roemenië (waarbij de tweede verkiezingsronde van 8 december 2024 werd afgelast) wegens pogingen tot stelselmatige manipulatie van de wil van de kiezers door statelijke en niet-statelijke actoren, met name door middel van social media en ongeoorloofde financiering.
62 Zie onder meer overwegingen 83 en volgende van verordening 2022/2065, alsmede overweging 4, artikel 19, lid 1, onder c), en artikel 26, lid 3, onder a), van verordening (EU) 2024/1083 van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 tot vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor mediadiensten op de interne markt en tot wijziging van richtlijn 2010/13/EU (Europese verordening mediavrijheid) (PB L 2024/1083).
63 Zie de definitie van het begrip „desinformatie” in de mededeling van de Commissie van 26 april 2018 met als titel „Bestrijding van online-desinformatie: een Europese benadering” (blz. 4), zoals genoemd in voetnoot 60 van deze conclusie. Daarentegen ontbreekt een definitie van de begrippen „desinformatie” en „manipulatie van informatie” in de overwegingen 4 en volgende, artikel 19, lid 1, onder c), en artikel 26, lid 3, onder a), van verordening 2024/1083. Hetzelfde geldt voor de overwegingen 83 en volgende van verordening 2022/2065.
64 Zie voetnoot 45 van deze conclusie.
65 Zie artikel 8, lid 2, van de bestreden wet.
66 Zie in die zin arrest van 27 februari 2025, AEON NEPREMIČNINE e.a. (C‑674/23, EU:C:2025:113, punt 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
67 Zie, met betrekking tot een discriminerende eis die niet onder punt a) of b) valt, arrest van 11 juni 2020, KOB (C‑206/19, EU:C:2020:463, punt 14).
68 Zie punten 73‑87 van deze conclusie.
69 Het is dus niet nodig om na te gaan of een dergelijke discriminatie gerechtvaardigd is of niet. Zie in die laatste zin, wat directe discriminatie betreft, arrest van 23 februari 2016, Commissie/Hongarije (C‑179/14, EU:C:2016:108, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
70 Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 9 september 2015 betreffende een informatieprocedure op het gebied van technische voorschriften en regels betreffende de diensten van de informatiemaatschappij (PB 2015, L 241, blz. 1).
71 Wat betreft politieke reclamediensten die ook langs elektronische weg kunnen worden verspreid, zie verordening 2024/900.
72 Zie ook overweging 21, tweede zin, van de richtlijn inzake elektronische handel volgens welke het gecoördineerde gebied betrekking heeft op vereisten voor onlineactiviteiten zoals online-informatie en onlinereclame.
73 In dit verband verwijst de Commissie naar de verklaring van 4 december 2023 die is gepubliceerd door Media Freedom Rapid Response (MFRR) en ondertekend door International Press Institute (IPI), door ARTICLE 19 Europe, door European Centre for Press and Media Freedom (ECPMF), door European Federation of Journalists (EFJ), door Free Press Unlimited (FPU) en door OBC Transeuropa (beschikbaar op de volgende website: https://www.article19.org/resources/hungary-draft-sovereignty-protection-act-threatens-independent-media/).
74 Cursivering van mij.
75 Zie ook in die zin de conclusie van advocaat-generaal Ćapeta in de zaak Commissie/Hongarije (Waarden van de Unie) (C‑769/22, EU:C:2025:408, punt 319).
76 Zie de vergelijkbare situatie die ten grondslag ligt aan het arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punten 58‑65), en de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de zaken Airbnb Ireland e.a. (C‑662/22-C‑667/22, EU:C:2024:18, punt 159).
77 Zie ook, wat betreft de „eisen” in de zin van artikel 16, lid 1, derde alinea, van de dienstenrichtlijn, punten 73‑81 van deze conclusie.
78 Zie naar analogie arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 63).
79 Zie in die zin arrest van 25 oktober 2011, eDate Advertising e.a. (C‑509/09 en C‑161/10, EU:C:2011:685, punten 66 en 67). Zie ook de vergelijkbare situatie die ten grondslag ligt aan het arrest van 30 mei 2024, Airbnb Ireland en Amazon Services Europe (C‑662/22 en C‑667/22, EU:C:2024:432, punt 59).
80 Zie in die zin arrest van 9 november 2023, Google Ireland e.a. (C‑376/22, EU:C:2023:835, punten 33 e.v.).
81 Zie in die zin, wat de dienstenrichtlijn betreft, arresten van 23 februari 2016, Commissie/Hongarije (C‑179/14, EU:C:2016:108, punt 118); 14 november 2018, Memoria en Dall’Antonia (C‑342/17, EU:C:2018:906, punten 41 en 42), en 11 juni 2020, KOB (C‑206/19, EU:C:2020:463, punt 30 en aldaar aangehaalde rechtspraak), alsmede de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de gevoegde zaken X en Visser (C‑360/15 en C‑31/16, EU:C:2017:397, punten 98 en 99 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook in die zin arresten van 19 mei 2009, Apothekerkammer des Saarlandes e.a. (C‑171/07 en C‑172/07, EU:C:2009:316, punt 20); 13 juli 2023, Xella Magyarország (C‑106/22, EU:C:2023:568, punten 27 e.v., met name punt 49), en 20 juni 2024, Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Detachering van werknemers uit derde landen) (C‑540/22, EU:C:2024:530, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
82 Zie ook overweging 24 en artikel 2, lid 2, onder g), van de dienstenrichtlijn waarbij „audiovisuele diensten” worden uitgesloten van de werkingssfeer van die richtlijn.
83 Zie artikel 2, lid 2, onder b), van de dienstenrichtlijn waarbij „financiële diensten” worden uitgesloten van de werkingssfeer van die richtlijn.
84 Zie in die zin arrest van 8 juni 2017, Van der Weegen e.a. (C‑580/15, EU:C:2017:429, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
85 Zie in die zin arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 52 en 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
86 Het begrip „verboden buitenlandse steun”, zoals gedefinieerd in artikel 459, lid 1, van het wetboek van strafrecht (gewijzigd bij artikel 32, lid 3, van de bestreden wet), lijkt niet algemeen toepasbaar te zijn. Ten eerste heeft dit begrip alleen betrekking op buitenlandse steun „waarvan de aanvaarding of het gebruik verboden is op grond van de wet inzake de werking en het beheer van politieke partijen of de wet op de verkiezingsprocedure”. Ten tweede geeft dit begrip alleen een omschrijving van de verboden en strafbare omzeilingspraktijken die worden uitgevoerd door „een lid, een leidinggevende of een bestuurder van een benoemingsorgaan in de zin van de wet op de verkiezingsprocedure, of een kandidaat in de zin van diezelfde wet”, op grond van artikel 350/A van het wetboek van strafrecht (met als opschrift „Onrechtmatige beïnvloeding van de wil van de kiezers” en ingesteld bij artikel 32 van de bestreden wet). Zo wordt in de tweede alinea van de preambule van de bestreden wet, waarin het voorbeeld wordt genoemd van de directe onrechtmatige buitenlandse financiering van de voor het premierschap gekozen kandidaat van de verenigde oppositie tijdens de verkiezingscampagne van 2022 in Hongarije, vooral verwezen naar het bij deze wet gewijzigde strafrechtelijke aspect. Er moet echter op worden gewezen dat de Commissie deze strafbepalingen niet heeft betwist in het kader van dit beroep (zie punt 111 van deze conclusie). Ook in het advies van de Europese Commissie voor Democratie door Recht (Venetië Commissie) van 18 maart 2024 over wet nr. LXXXVIII van 2023 inzake de bescherming van de nationale soevereiniteit, punten 71 en volgende, met name punten 81‑83 en 94 (beschikbaar op de volgende website: default.aspx), heeft de Commissie de toepasbaarheid van deze bepalingen als zodanig niet betwist. Zij heeft alleen voorgesteld dat de Hongaarse wetgever het begrip „verboden buitenlandse steun” nader omschrijft om te vermijden dat elke buitenlandse financiële steun die op enig moment wordt ontvangen, zelfs buiten het verkiezingsproces om, wordt bestraft.
87 Zie ook het vergelijkbare begrip „buitenlandse steun” zoals gedefinieerd in artikel 3, punt 16, van de wet op de verkiezingsprocedure („gift afkomstig van een andere staat, een buitenlandse natuurlijke of rechtspersoon of een buitenlandse organisatie zonder rechtspersoonlijkheid”). In dit verband noemt de Commissie als voorbeeld personen of organisaties die actief zijn op het gebied van de media (journalistiek, radio- en televisiestations, geschreven pers of zelfs in aanverwante sectoren zoals ontwerp en productie van content voor elektronische media), alsmede op het gebied van lobbying, advies, communicatie of public relations. Voorts kan het gaan om een burger van de Unie die in de uitoefening van zijn recht op vrij verkeer gebruik wil maken van de politieke rechten die zijn gewaarborgd door het verdrag en zich kandidaat wil stellen voor de gemeentelijke of Europese verkiezingen of een andere kandidaat voor die verkiezingen wil ondersteunen.
88 Zie punt 63 en volgende van deze conclusie. Zie ook in die zin, wat betreft het vergelijkbare geval van uit openbare middelen van de Unie verleende steun, arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 60).
89 Zie ook, wat betreft het vergelijkbare geval van uit openbare middelen van de Unie verleende steun, arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 61 en 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
90 Zie in die zin arrest van 21 mei 2019, Commissie/Hongarije (Vruchtgebruik op landbouwgrond) (C‑235/17, EU:C:2019:432, punten 60 en 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
91 Arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 88 en 89 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
92 Zie artikel 350/A van het wetboek van strafrecht, met als opschrift „Onwettige beïnvloeding van de wil van de kiezers”, gelezen in samenhang met artikel 459, lid 1, van die wet, zoals gewijzigd bij artikel 32 van de bestreden wet.
93 Zie punt 111 van deze conclusie.
94 Zie bepalingen van artikel 4, lid 3, van de wet inzake de werking en het beheer van politieke partijen, alsmede artikel 3, punt 16, artikel 124, leden 1a-1d, en artikel 307/D, leden 3 en 4, van de wet op de verkiezingsprocedure, ingevoerd bij artikel 33 van de bestreden wet.
95 Zie, wat betreft het vergelijkbare geval van uit openbare middelen van de Unie verleende steun, arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punten 79 e.v.).
96 Arrest van 4 oktober 2024, Real Madrid Club de Fútbol (C‑633/22, EU:C:2024:843, punt 46).
97 Zie in die zin arrest van 29 juli 2024, Alchaster (C‑202/24, EU:C:2024:649, punt 92 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
98 Zie in die zin arrest van 4 oktober 2024, Real Madrid Club de Fútbol (C‑633/22, EU:C:2024:843, punten 51 en 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
99 Zie punten 102 en volgende van deze conclusie.
100 Zie in die zin arrest van 14 februari 2019, Buivids (C‑345/17, EU:C:2019:122, punt 51).
101 Volgens artikel 3, onder a), van de bestreden wet: „[doet het Bureau in] het kader van zijn onderzoeksactiviteit [...] onderzoek naar [aa)] activiteiten inzake belangenvertegenwoordiging, met uitzondering van diplomatieke en externe vertegenwoordigingen, alsmede organisaties voor de vertegenwoordiging van beroepsbelangen; [ab)] activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie; [ac)] activiteiten die het democratische debat en de publieke en sociale besluitvorming kunnen beïnvloeden, waaronder activiteiten die invloed kunnen hebben op de besluitvorming van personen die bevoegdheden van openbaar gezag uitoefenen, die worden verricht in het belang van andere staten of buitenlandse instanties, organisaties en natuurlijke personen, ongeacht hun rechtsvorm”.
102 Wat een dergelijk afschrikkend effect en risico van zelfcensuur betreft, zie ook EHRM, 15 mei 2023, Sanchez tegen Frankrijk (CE:ECHR:2023:0515JUD004558115, § 184).
103 Zie ook EHRM, 12 maart 2019, Ali Gürbüz tegen Turkije (CE:ECHR:2019:0312JUD005249708, §§ 59‑68).
104 Zie ook de strafbepalingen van artikel 350/A van het wetboek van strafrecht, met als opschrift „Onwettige beïnvloeding van de wil van de kiezers”, gelezen in samenhang met artikel 459, lid 1, van dat wetboek, zoals gewijzigd bij artikel 32 van de bestreden wet.
105 Deze beoordeling doet niet af aan de eventuele rechtvaardiging van een inmenging in de vrijheid van meningsuiting en van informatie, met name wanneer het gaat om de vervolging van „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” in de zin van artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet. Zie ook in dit verband, met betrekking tot artikel 10 EVRM, EHRM, 22 juli 2025, Bradshaw e.a. tegen Verenigd Koninkrijk (verzoek nr. 15653/22, § 161).
106 Zie ook EHRM, 22 november 2012, Telegraaf Media Nederland Landelijke Media B.V. en anderen tegen Nederland (CE:ECHR:2012:1122JUD003931506, § 127).
107 Zie ook EHRM, 15 december 2009, Financial Times Ltd en anderen tegen Verenigd Koninkrijk (CE:ECHR:2009:1215JUD000082103, § 70).
108 Zie voetnoot 45 en volgende van deze conclusie.
109 Zie ook EHRM, 25 september 2012, Trade Union of the Police in the Slovak Republic en anderen tegen Slowakije (CE:ECHR:2012:0925JUD001182808, § 60) en EHRM, 23 januari 2023, Macatė tegen Litouwen (CE:ECHR:2023:0123JUD006143519, §§ 181 en 182).
110 Zie, wat betreft niet-gouvernementele organisaties die publiekelijk zijn aangemerkt als „buitenlandse agenten”, EHRM, 22 oktober 2024, Kobaliya en anderen tegen Rusland (CE:ECHR:2024:1022JUD003944616, §§ 67, 75 en 82), en EHRM, 14 juni 2022, Ecodefence en anderen tegen Rusland (CE:ECHR:2022:0614JUD000998813, § 131).
111 Zie in die zin arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 112 en aldaar aangehaalde rechtspraak van het EHRM).
112 Zie in die zin arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 113 en aldaar aangehaalde rechtspraak van het EHRM).
113 Zie in die zin arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 114 en aldaar aangehaalde rechtspraak van het EHRM).
114 Zie in die zin, met betrekking tot Hongarije, arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 118). Zie ook in die zin EHRM, 14 juni 2022, Ecodefence en anderen tegen Rusland (CE:ECHR:2022:0614JUD000998813, § 132).
115 Zie voetnoot 45 en volgende van deze conclusie.
116 Zie voetnoot 35 en volgende van deze conclusie.
117 Volgens het Hof moet aan dit recht dezelfde inhoud en reikwijdte moet worden toegekend als aan het in artikel 8 EVRM verankerde recht: zie arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 122 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
118 EHRM, 7 februari 2012, Axel Springer AG tegen Duitsland (CE:ECHR:2012:0207JUD003995408, § 83).
119 Zie in die zin arrest van 18 juni 2020, Commissie/Hongarije (Transparantie van verenigingen) (C‑78/18, EU:C:2020:476, punt 124 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook in die zin (waarbij in dat verband tevens een inbreuk werd vastgesteld op het recht op bescherming van persoonsgegevens in de zin van artikel 8 van het Handvest) arrest van 6 oktober 2020, État luxembourgeois (Rechtsbescherming tegen een verzoek om inlichtingen in belastingzaken) (C‑245/19 en C‑246/19, EU:C:2020:795, punten 73 en 74).
120 Deze bevoegdheid verwijst naar de definitie in artikel 3, punt 6, van de informatiewet, volgens welke het gaat om „alle gegevens met uitzondering van de gegevens van openbaar belang waarvan de openbaarmaking, de toegankelijkheid of de beschikbaarheid is vereist op grond van een wet en in het belang van het grote publiek”.
121 Zo wordt in het verslag met als titel „The impact of Átlátszó’s activities on Hungarian sovereignty” (Az Átlátszó tevékenységének hatása a magyar szuverenitásra), gepubliceerd op 28 oktober 2024, dat betrekking heeft op de onderzoeks- en publicatie-activiteiten van het onderzoeksplatform zonder winstoogmerk Átlátszó betreffende gebrek aan transparantie en corruptie, de bestuurder die wordt verweten dat hij niet heeft meegewerkt met het Bureau, bij naam genoemd (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/dokumentumaink/).
122 Wat doorzoekingen in de bedrijfsruimten van vennootschappen betreft, zie arrest van 18 juni 2015, Deutsche Bahn e.a./Commissie (C‑583/13 P, EU:C:2015:404, punt 20); zie ook de conclusie van advocaat-generaal Pitruzzella in de zaak Casino, Guichard-Perrachon en AMC/Commissie (C‑690/20 P, EU:C:2022:579, punten 33 en 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en de conclusie van advocaat-generaal Medina in de gevoegde zaken Imagens Médicas Integradas e.a. (C‑258/23–C‑260/23, EU:C:2024:537, punten 31 en 41 e.v. en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook, met betrekking tot artikel 8 EVRM, EHRM, Société Colas Est en anderen tegen Frankrijk (CE:ECHR:2002:0416JUD003797197, §§ 40‑42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
123 In dit verband wordt een bepaalde bescherming gewaarborgd door het beroepsgeheim op grond van artikel 339 VWEU. Zie, wat het recht op bescherming van bedrijfsgeheimen betreft, arrest van 7 september 2021, Klaipėdos regiono atliekų tvarkymo centras (C‑927/19, EU:C:2021:700, punten 131‑133 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie, wat betreft de aantasting van het imago en de reputatie van een rechtspersoon door een publicatie van de Commissie in strijd met de geheimhoudingsplicht, arrest van 8 november 2011, Idromacchine e.a./Commissie (T‑88/09, EU:T:2011:641, punten 42 e.v.), bevestigd door beschikking van 3 september 2013, Idromacchine e.a./Commissie (C‑34/12 P, EU:C:2013:552). Wat betreft het verband tussen de bescherming van het beroepsgeheim en die van het vermoeden van onschuld, dat ook nauw verbonden is met de bescherming van de reputatie van een rechtspersoon, zie arrest van 12 oktober 2007, Pergan Hilfsstoffe für industrielle Prozesse/Commissie (T‑474/04, EU:T:2007:306, punten 62 e.v., met name punten 75‑78). Zie ook in dit verband arrest van 6 juli 2000, Volkswagen/Commissie (T‑62/98, EU:T:2000:180, punt 281), bevestigd door arrest van 18 september 2003, Volkswagen/Commissie (C‑338/00 P, EU:C:2003:473).
124 Zie het voorbeeld van de bestuurder van Átlátszó die het verwijt kreeg dat hij niet had meegewerkt met het Bureau (zie voetnoot 121 van deze conclusie). Zie ook, wat de kwalificatie van dergelijke organisaties als „buitenlandse agenten” betreft, EHRM, 14 juni 2022, Ecodefence en anderen tegen Rusland (CE:ECHR:2022:0614JUD000998813, § 131), en EHRM, 22 oktober 2024, Kobaliya en anderen tegen Rusland (CE:ECHR:2024:1022JUD003944616, § 75).
125 Zie in die zin arresten van 16 juli 2020, Facebook Ireland en Schrems (C‑311/18, EU:C:2020:559, punt 175); 8 december 2022, Orde van Vlaamse Balies e.a. (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 35); 16 november 2023, Roos e.a./Parlement (C‑458/22 P, EU:C:2023:871, punten 59 en 60); 18 januari 2024, RTL Nederland en RTL Nieuws (C‑451/22, EU:C:2024:54, punt 69), en 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens) (C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 98 en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie ook in die zin de conclusie van advocaat-generaal Emiliou in de zaak Belgian Association of Tax Lawyers e.a. (C‑623/22, EU:C:2024:189, punt 138). Zie ook arrest van 23 oktober 2025, Кanevi Komers DS (C‑267/24, EU:C:2025:829, punt 80), waarbij eraan werd herinnerd dat een wettelijke regeling onvoldoende duidelijk en nauwkeurig is om een met het Unierecht verenigbare toepassing te verzekeren wanneer deze regeling door de nationale rechter op uiteenlopende wijze kan worden uitgelegd, waarbij de ene uitlegging verenigbaar is met het Unierecht en de andere daarmee in strijd is.
126 Zie artikel 8, lid 2, van de bestreden wet.
127 Dit betreft ook „activiteiten inzake manipulatie van informatie en desinformatie” in de zin van artikel 3, onder a), ab), van de bestreden wet (zie punten 116 en 124 van deze conclusie).
128 Zie in die zin arrest van 8 december 2022, Orde van Vlaamse Balies e.a. (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 26).
129 Zie in die zin arresten van 8 december 2022, Orde van Vlaamse Balies e.a. (C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 27), en 26 september 2024, Ordre des avocats du Barreau de Luxembourg (C‑432/23, EU:C:2024:791, punt 49), alsmede mijn conclusie in de zaak Ordre des avocats du Barreau de Luxembourg (C‑432/23, EU:C:2024:446, punt 25).
130 Overeenkomstig artikel 1 van de bestreden wet is het Bureau immers een „autonoom overheidsorgaan”.
131 Deze bepaling bepaalt: „[d]e onderzoeksprocedure van het Bureau [...] kan niet worden aangemerkt als een procedure van een bestuursorgaan en tegen de [onderzoeks]activiteiten die het Bureau [...] verricht, staat geen rechtsmiddel open bij de bestuursrechter”.
132 Zie artikel 13, lid 1, van de advocatenwet.
133 In het verzoekschrift verwijst de Commissie naar de vergeefse pogingen van het Bureau om de Hongaarse orde van advocaten te overreden om samen te werken in het kader van de uitvoering van de bestreden wet (beschikbaar op de volgende website: https://szuverenitasvedelmihivatal.hu/hirek/valasz-a-magyar-ugyvedi-kamaranak).
134 Zie in die zin arrest van 2 juni 2022, Skeyes (C‑353/20, EU:C:2022:423, punten 50 e.v. en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook in die zin arrest van 6 oktober 2020, État luxembourgeois (Rechtsbescherming tegen een verzoek om inlichtingen in belastingzaken) (C‑245/19 en C‑246/19, EU:C:2020:795, punten 83 en 84).
135 Zie, rekening houdend met de rechtspraak van het EHRM over artikel 6 EVRM, arrest van 2 februari 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, punten 36 e.v. en aldaar aangehaalde rechtspraak).
136 Zie in die zin arrest van 2 februari 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, punten 42 e.v., met name punten 55, 57 en 58).
137 Een eventuele latere vermelding van de weigering tot medewerking in het gepubliceerde jaarverslag, op grond van artikel 7, lid 4, van de bestreden wet, vormt in dit verband geen dwangmiddel, ook al kan de betrokken organisatie of persoon daardoor worden aangespoord om actief mee te werken. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheid voor de voorzitter van het Bureau om de zaak voor te leggen aan de parlementaire vaste commissie voor de nationale veiligheid, op grond van artikel 12, onder a), van die wet. In elk geval heeft het Hof in zijn rechtspraak erkend dat slechts sprake is van een eventuele schending van het recht om te zwijgen wanneer de bevoegde autoriteit dwangmaatregelen kan nemen om de verplichting tot medewerking te doen naleven; zie arrest van 2 februari 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, punten 18, 35 e.v.). Zie, wat procedures op het gebied van de mededinging betreft, arresten van 18 oktober 1989, Orkem/Commissie (374/87, EU:C:1989:387, punten 26 e.v.); 29 juni 2006, Commissie/SGL Carbon (C‑301/04 P, EU:C:2006:432, punten 39 e.v.), en 28 januari 2021, Qualcomm en Qualcomm Europe/Commissie (C‑466/19 P, EU:C:2021:76, punt 147).
138 Zodoende is het in casu niet nodig om in te gaan op de vraag of het niveau van bescherming van het recht om te zwijgen verschilt naargelang het wordt ingeroepen door een natuurlijke persoon of door een rechtspersoon, welk verschil relevant is op het gebied van de mededinging; zie arrest van 2 februari 2021, Consob (C‑481/19, EU:C:2021:84, punten 46‑48 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
139 Zie in die zin arresten van 9 november 2010, Volker und Markus Schecke en Eifert (C‑92/09 en C‑93/09, EU:C:2010:662, punten 52 e.v.); 1 augustus 2022, Vyriausioji tarnybinės etikos komisija (C‑184/20, EU:C:2022:601, punt 61), en 5 juni 2023, Commissie/Polen (Onafhankelijkheid en privéleven van rechters) (C‑204/21, EU:C:2023:442, punten 330 e.v.); advies 1/15 (PNR-overeenkomst EU-Canada) van 26 juli 2017 (EU:C:2017:592, punten 123 e.v. en aldaar aangehaalde rechtspraak); zie ook in die zin mijn conclusie in de gevoegde zaken État luxembourgeois (Rechtsbescherming tegen een verzoek om inlichtingen in belastingzaken) (C‑245/19 en C‑246/19, EU:C:2020:516, punt 71).
140 Het begrip „van algemeen belang” wordt niet gedefinieerd in deze bepaling en evenmin in de bepalingen van artikel 3, leden 5 en 6, van de informatiewet, die in dit verband ook geen duidelijkheid verschaffen. Deze laatste bepalingen geven slechts aan dat onder „gegevens van algemeen belang” moet worden begrepen „informatie of gegevens anders dan persoonsgegevens”. Deze begrippen lijken derhalve onverenigbaar met de uitdrukking „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn”. Voorts hebben die bepalingen betrekking op „gegevens die toegankelijk zijn om redenen van algemeen belang” hetgeen neerkomt op „alle gegevens anders dan gegevens van algemeen belang waarvan de openbaarmaking, de toegankelijkheid of de beschikbaarheid bij wet is vereist ten behoeve van het grote publiek”, zonder dat echter „persoonsgegevens die van algemeen belang zijn” worden genoemd (cursivering van mij).
141 Zie ook advies 1/15 (PNR-overeenkomst EU-Canada) van 26 juli 2017 (EU:C:2017:592, punt 124), volgens hetwelk de mededeling van persoonsgegevens aan een derde, zoals een openbare instantie, een inmenging vormt in het in artikel 7 van het Handvest verankerde grondrecht, ongeacht het latere gebruik van de aldus meegedeelde gegevens.
142 Zie ook in die zin arrest van 20 oktober 2022, Koalitsia „Demokratichna Bulgaria – Obedinenie” (C‑306/21, EU:C:2022:813, punt 52).
143 In deze overweging heet het onder meer dat de AVG „niet voor[schrijft] dat voor elke afzonderlijke verwerking specifieke wetgeving vereist is. Er kan worden volstaan met wetgeving die als basis fungeert voor verscheidene verwerkingen op grond van een wettelijke verplichting die op de verwerkingsverantwoordelijke rust, of voor verwerking die noodzakelijk is voor de vervulling van een taak van algemeen belang dan wel voor een taak in het kader van de uitoefening van het openbaar gezag. Het moet ook het Unierecht of het lidstatelijke recht zijn die het doel van de verwerking bepaalt.”
144 In deze bepaling staat onder meer dat „[d]ie rechtsgrond specifieke bepalingen [kan] bevatten om de toepassing van de regels van deze verordening aan te passen, met inbegrip van de algemene voorwaarden inzake de rechtmatigheid van verwerking door de verwerkingsverantwoordelijke; de types verwerkte gegevens; de betrokkenen; de entiteiten waaraan en de doeleinden waarvoor de persoonsgegevens mogen worden verstrekt; de doelbinding; de opslagperioden; en de verwerkingsactiviteiten en -procedures, waaronder maatregelen om te zorgen voor een rechtmatige en behoorlijke verwerking” (cursivering van mij).
145 Zie ook de derde volzin van overweging 10 AVG, die luidt als volgt: „Met het oog op de verwerking van persoonsgegevens voor het vervullen van een wettelijke verplichting, voor het vervullen van een taak van algemeen belang of bij de uitoefening van het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is verleend, moet de lidstaten worden toegestaan nationale bepalingen te handhaven of in te voeren ter nadere precisering van de wijze waarop de regels van deze verordening moeten worden toegepast” (cursivering van mij).
146 Zie in die zin arresten van 21 juni 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, punt 219 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 30 april 2024, La Quadrature du Net e.a. (Persoonsgegevens en bestrijding van namaak) (C‑470/21, EU:C:2024:370, punt 152 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
147 Artikel 3, onder a), ac), van de bestreden wet.
148 Wat betreft de ruime omvang van de onderzoeksbevoegdheden van het Bureau met betrekking tot de informatie die kan worden verzameld in verband met de verschillende genoemde activiteiten, zie met name punten 75‑80 en 102‑106 van deze conclusie.
149 Zie, met betrekking tot dit vereiste, arresten van 21 juni 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, punt 219 en aldaar aangehaalde rechtspraak), en 30 april 2024, La Quadrature du Net e.a. (Persoonsgegevens en bestrijding van namaak) (C‑470/21, EU:C:2024:370, punt 152 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
150 Zie, wat dit vereiste betreft, arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens) (C‑548/21, EU:C:2024:830, punten 90 e.v.); zie ook in die zin de conclusie van advocaat-generaal Szpunar in de zaak Legal Newsdesk Sweden (C‑199/24, EU:C:2025:670, punten 35 en 36).
151 Zie in die zin arrest van 1 augustus 2022, Vyriausioji tarnybinės etikos komisija (C‑184/20, EU:C:2022:601, punt 93 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
152 Wat betreft de doelstelling van bestrijding van zware criminaliteit en voorkoming van ernstige bedreigingen van de openbare veiligheid ter rechtvaardiging van dergelijke inbreuken op de in de artikelen 7 en 8 van het Handvest neergelegde rechten, zie arrest van 2 maart 2021, Prokuratuur (Voorwaarden voor toegang tot elektronische-communicatiegegevens) (C‑746/18, EU:C:2021:152, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
153 Volgens deze bepaling „[zorgt het] Bureau [...], met betrekking tot de in de artikelen 7 en 8 bedoelde activiteiten, voor de correcte toepassing van artikel 27, leden 1 en 3, van de [wet inzake de commissaris voor de grondrechten]”. Artikel 27, lid 3, van die wet bepaalt dat de documenten en materiële bewijzen die zijn verkregen in het kader van het onderzoek van de commissaris voor de grondrechten, niet openbaar zijn.