Δελτίο συνοπτικής παρουσίασης

Εκτίμηση επιπτώσεων του επόμενου μακροπρόθεσμου προϋπολογισμού της ΕΕ (ΠΔΠ) — Ενωσιακή χρηματοδότηση για την ανταγωνιστικότητα

Α. Ανάγκη ανάληψης δράσης

Γιατί; Ποιο είναι το πρόβλημα;

Τα τελευταία τριάντα χρόνια το χάσμα παραγωγικότητας μεταξύ της ΕΕ και άλλων προηγμένων οικονομιών έχει διευρυνθεί, με αποτέλεσμα η ΕΕ να είναι λιγότερο ανταγωνιστική από άλλες μεγάλες οικονομίες. Η ΕΕ υστερεί έναντι άλλων μεγάλων οικονομιών σε πολλούς τομείς, όπως η τεχνολογική ανάπτυξη, οι επιδόσεις στον τομέα της έρευνας και της καινοτομίας, ο δυναμισμός της αγοράς και η βιομηχανική ικανότητα. Ως εκ τούτου, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας έχει αναδειχθεί σε κρίσιμη προτεραιότητα, όπως επισημάνθηκε στην έκθεση Draghi.

Όπως προβλέπεται στην Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής 1 , η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα περιλαμβάνει την ικανότητα της ΕΕ να αυξήσει την παραγωγικότητα, ένα υψηλό βιοτικό επίπεδο, καθώς και τη στρατηγική αυτονομία σ’ ένα ταχέως εξελισσόμενο διεθνές περιβάλλον. Η έννοια αυτή υπερβαίνει τον παραδοσιακό ανταγωνισμό με βάση το κόστος, δίνοντας έμφαση στην καινοτομία, τις επενδύσεις, την ανθεκτικότητα και τη βιομηχανική ισχύ, ιδίως στον πράσινο και τον ψηφιακό τομέα και σε βασικούς κρίσιμους τομείς.

Η Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας προσδιορίζει διάφορους παράγοντες που είναι αναγκαίοι προκειμένου να τονωθεί η ανταγωνιστικότητα της ΕΕ: 1) γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας, 2) απανθρακοποίηση, και 3) μείωση των υπερβολικών εξαρτήσεων και αύξηση της ασφάλειας. Επιπλέον, επισημαίνει πέντε οριζόντιους παράγοντες διευκόλυνσης: 1) απλούστευση, 2) άρση των φραγμών στην ενιαία αγορά, 3) χρηματοδότηση, 4) δεξιότητες και ποιοτικές θέσεις εργασίας, και 5) καλύτερος συντονισμός.

Η απλούστευση, η χρηματοδότηση και ο καλύτερος συντονισμός θα αποτελέσουν το επίκεντρο του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας.

Η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων αναμένεται να έχει θετικό, αν και έμμεσο, αντίκτυπο σε άλλα προβλήματα που εντοπίζονται από την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, όπως το χάσμα καινοτομίας, καθώς και στη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από εξωτερικές πηγές όσον αφορά κρίσιμες τεχνολογίες και πόρους και, ως εκ τούτου, στην ενίσχυση της ασφάλειας και της ανθεκτικότητας.

Τι αναμένεται να επιτευχθεί με την παρούσα πρωτοβουλία;

Ο πρωταρχικός στόχος της παρούσας πρωτοβουλίας είναι η δημιουργία επενδυτικής ικανότητας με σκοπό τη στήριξη της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας σε στρατηγικές τεχνολογίες και τομείς, καθώς και η μόχλευση των χρηματοδοτικών εργαλείων του προϋπολογισμού της ΕΕ.

Ειδικότερα, η πρωτοβουλία προωθεί τις δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις καθ’ όλη τη διάρκεια της επενδυτικής διαδρομής, ιδίως στους τομείς της έρευνας και της καινοτομίας, και αξιοποιεί καλύτερα τις δυνατότητες του προϋπολογισμού της ΕΕ να ελαχιστοποιεί τους κινδύνους ώστε να μεγιστοποιεί την ενωσιακή προστιθέμενη αξία του. Επιπλέον, κατευθύνει και εστιάζει τις επενδύσεις σε στρατηγικές τεχνολογίες και τομείς της ΕΕ για τη στήριξη της απανθρακοποίησης, της ασφάλειας και της ανθεκτικότητας. Τέλος, διευκολύνει την πρόσβαση στην ενωσιακή χρηματοδότηση μέσω επικεντρωμένων στον χρήστη, ταχύτερων, απλουστευμένων και εναρμονισμένων διαδικασιών και βελτιώνει τη συνοχή των επενδύσεων της ΕΕ και των κρατών μελών.

Ποια είναι η προστιθέμενη αξία της δράσης σε επίπεδο ΕΕ; 

Πρώτον, με την ενίσχυση της συνεργασίας και της ενοποίησης μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών και σε διασυνοριακό επίπεδο, η ενωσιακή χρηματοδότηση καταργεί τα εθνικά εμπόδια και δημιουργεί μια κρίσιμη μάζα για την αντιμετώπιση των κοινών προκλήσεων. Δεύτερον, αντιμετωπίζοντας τις αδυναμίες της αγοράς και τις μη βέλτιστες επενδυτικές συνθήκες και δημιουργώντας οικονομικό αντίκτυπο, η ΕΕ ενισχύει την οικονομική ανθεκτικότητα, μοχλεύει ιδιωτικά κεφάλαια, προσελκύει κεφάλαια, ενισχύει την παραγωγικότητα σε ολόκληρη την ΕΕ και στηρίζει οικονομικά επωφελή έργα που ενδέχεται να μην υλοποιούνταν διαφορετικά. Στηρίζει τον ανταγωνισμό σε ενωσιακό επίπεδο, καθώς καθιστά εφικτή την επιλογή των καλύτερων επιστημονικών και καινοτόμων ιδεών από ολόκληρη την ΕΕ. Τρίτον, ενισχύοντας την επενδυτική κατευθυντικότητα και τη συγκέντρωση πόρων, η ΕΕ μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα τις ενωσιακές προκλήσεις και να προωθήσει κοινές προτεραιότητες, όπως η ψηφιακή και η πράσινη μετάβαση.

Β. Λύσεις

Ποιες νομοθετικές και μη νομοθετικές επιλογές πολιτικής έχουν εξεταστεί; Υπάρχει προτιμώμενη επιλογή ή όχι; Γιατί; 

Εξετάστηκαν τρεις διαφορετικές επιλογές πολιτικής:

Η πρώτη επιλογή είναι η «ενισχυμένη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης» (Business as-usual-plus), στο πλαίσιο της οποίας τα 14 προγράμματα 2 θα διατηρήσουν τους δικούς τους κανόνες, αλλά η Επιτροπή θα προσπαθήσει να εξασφαλίσει μεγαλύτερη οριζόντια συνοχή μεταξύ των ταμείων, επεκτείνοντας την προσέγγιση που υιοθετήθηκε για την πλατφόρμα στρατηγικών τεχνολογιών για την Ευρώπη (STEP) με σκοπό μεμονωμένα έργα να μπορέσουν να επωφεληθούν από σωρευτική χρηματοδότηση στο πλαίσιο διαφόρων προγραμμάτων.  

Η δεύτερη επιλογή είναι ο «ενισχυμένος συντονισμός μεταξύ των προγραμμάτων και ένα κοινό εγχειρίδιο κανόνων», επιλογή η οποία θα έχει ως πρόσθετο όφελος την εναρμόνιση των κανόνων όλων των προγραμμάτων, ιδίως με την ευθυγράμμιση των στόχων, των σκελών και των πυλώνων, καθώς και των εργαλείων εφαρμογής και των οριζόντιων νομικών διατάξεων.

Η τρίτη επιλογή είναι η «ενοποίηση των προγραμμάτων σε ένα νέο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας», η οποία θα συνενώσει τα σχετικά προγράμματα της ΕΕ σε ένα ταμείο με στρατηγική καθοδήγηση που θα δίνει προτεραιότητα στην πολιτική και όχι στα προγράμματα. Η επιλογή αυτή θα δημιουργήσει ενιαία επενδυτική ικανότητα με σκοπό τη στήριξη των στρατηγικών τομέων και τεχνολογιών, της ανατρεπτικής καινοτομίας και της απανθρακοποίησης μέσω μιας απρόσκοπτης επενδυτικής διαδρομής από τη βασική έρευνα μέχρι την εφαρμοσμένη έρευνα, την ανάπτυξη, την παραγωγή, τις υπηρεσίες και τις λύσεις. Θα είναι διαρθρωμένη γύρω από έναν μικρό αριθμό σκελών πολιτικής που είναι καίριας σημασίας για την ανταγωνιστικότητα και την ανθεκτικότητα της ΕΕ. Η διακυβέρνησή της θα βοηθήσει το Ταμείο να ανταποκρίνεται γρήγορα στις νέες προκλήσεις και προτεραιότητες. Η τρίτη επιλογή θα συγκεράζει την προβλεψιμότητα που απαιτείται για μακροπρόθεσμες επενδύσεις, όπως στην έρευνα και την καινοτομία, και την ευελιξία που απαιτείται για την αντιμετώπιση των αναδυόμενων πολιτικών προτεραιοτήτων.

Η προτιμώμενη επιλογή είναι η τρίτη επιλογή, καθώς παρέχει ένα ολοκληρωμένο σύνολο μέτρων πολιτικής για να αντιμετωπιστούν οι ανωτέρω αδυναμίες που παρουσιάζει το χρηματοδοτικό τοπίο της ΕΕ όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα. Για να διασφαλιστεί η επιτυχία της προτιμώμενης επιλογής, η ΕΕ θα εφαρμόσει μέτρα για την ελαχιστοποίηση των δυνητικών αρνητικών επιπτώσεων, μεταξύ άλλων επιτυγχάνοντας τη χρυσή τομή ανάμεσα στην ευελιξία και την ανάγκη προβλεψιμότητας.

Γ. Επιπτώσεις της προτιμώμενης επιλογής

Ποια είναι τα οφέλη της προτιμώμενης επιλογής (ειδάλλως, των κυριότερων επιλογών); 

Η προτιμώμενη επιλογή θα παρέχει υψηλότερη απόδοση της επένδυσης σε διάστημα 15 ετών, με το συνολικό όφελος ανά ευρώ που δαπανάται να είναι κατά 15,74 % υψηλότερο απ’ ό,τι στην πρώτη επιλογή («ενισχυμένη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης»). Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα καταγράψει επίσης αύξηση των εξαγωγών, η οποία θα είναι κατά 58 % υψηλότερη σε σύγκριση με την πρώτη επιλογή, κυρίως λόγω του μεγαλύτερου όγκου επενδύσεων. Ο συνολικός αντίκτυπος της προτιμώμενης επιλογής στην παραγωγικότητα της ΕΕ είναι πιθανό να είναι θετικός, κυρίως γιατί θα καθιστά εφικτή την αποδοτικότερη και αποτελεσματικότερη κατανομή των πόρων.

Η επιλογή αυτή αναμένεται επίσης να μειώσει το διοικητικό κόστος για τους δικαιούχους, αφού ενοποιεί τα σημεία πρόσβασης και καθιερώνει ενιαίο εγχειρίδιο κανόνων, απλουστεύει τη διαδικασία χρηματοδότησης και δημιουργεί ένα πιο αποδοτικό και φιλικό προς τις επιχειρήσεις περιβάλλον, το οποίο θα ωφελήσει ιδίως τις βιομηχανίες υψηλής ανάπτυξης, τις ΜΜΕ, τις καινοτόμες νεοφυείς επιχειρήσεις, καθώς και τα έργα που απαιτούν μακροπρόθεσμη επενδυτική στήριξη. Μια απλουστευμένη και αναβαθμισμένη διαδικασία υποβολής αιτήσεων θα παρέχει μεγαλύτερη σαφήνεια στους φορείς υλοποίησης έργων και, γενικώς, θα διευκολύνει την πρόσβαση σε χρηματοδότηση.

Η προτιμώμενη επιλογή ενοποιεί επίσης τις διαδικασίες χρηματοδότησης και διευρύνει την πρόσβαση σε χρηματοδοτικά εργαλεία, επιτρέποντας στην ΕΕ να αξιοποιήσει καλύτερα τη δυνατότητά της για κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων και αύξηση της δημοσιονομικής ευελιξίας. Επιπλέον, η εν λόγω επιλογή ενισχύει τη διασύνδεση μεταξύ της βασικής έρευνας και των προηγμένων σταδίων της έρευνας, της καινοτομίας και της παραγωγής, διασφαλίζοντας μια δυναμική οικονομική δομή εντός της ΕΕ και καλύτερη μεταφορά των ιδεών στην αγορά.

Σε επίπεδο αγορών, ένα ενοποιημένο πλαίσιο χρηματοδότησης αποσκοπεί στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών εταιρειών, καθιστώντας τη χρηματοδότηση πιο προσβάσιμη και στρατηγικά ευθυγραμμισμένη. Στηρίζει επίσης την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία και μειώνει τις κρίσιμες εξαρτήσεις.

Τέλος, ο κοινωνικός αντίκτυπος γίνεται αισθητός, μεταξύ άλλων, στην προώθηση της δημιουργίας θέσεων εργασίας, την ενίσχυση των δεξιοτήτων και την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη, ιδίως σε στρατηγικούς τομείς. Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της συγκεκριμένης επιλογής συνδέονται στενά με την προτεραιότητα που αποδίδει στην απανθρακοποίηση και την καθαρή τεχνολογία ως βασικούς τομείς και τεχνολογίες. Η εστίαση αυτή αναμένεται να επηρεάσει θετικά το κλίμα και την πορεία της ΕΕ προς την απανθρακοποίηση.

Ποιο είναι το κόστος της προτιμώμενης επιλογής (ειδάλλως, των κυριότερων επιλογών); 

Οι αιτούντες και οι δικαιούχοι που επωφελούνται ήδη από ενωσιακά κονδύλια θα μπορούσαν να επιβαρυνθούν με ορισμένες δαπάνες προσαρμογής. Η μετάβαση σε ένα ενιαίο ολοκληρωμένο ταμείο θα απαιτούσε την προσαρμογή των οργανισμών που είναι συνηθισμένοι στην τρέχουσα δομή. Ωστόσο, ενώ θα απαιτηθεί αρχικά προσαρμογή στο νέο ταμείο, οι δικαιούχοι θα χρειαστεί να εξοικειωθούν μόνο μία φορά, και όχι κατ’ επανάληψη για κάθε πρόγραμμα. Η συνολικά ευκολότερη προσβασιμότητα και τα λιγότερα εμπόδια θα μείωναν σημαντικά το κόστος εφαρμογής εν γένει, μεταξύ άλλων για μια ευρύτερη ομάδα αιτούντων. Η δημιουργία ενιαίας πύλης, με βάση την αρχική εμπειρία από τη διαδικτυακή πύλη για τις χρηματοδοτήσεις και τους διαγωνισμούς και από τη διαδικτυακή πύλη STEP, μπορεί να συμβάλει στον μετριασμό των διαταραχών, ενώ μια στιβαρή διακυβέρνηση που να είναι ευέλικτη και ικανή να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις καθώς και η δημιουργία δομών δικτύου ενδιαφερόμενων μερών μπορούν να συμβάλουν στη διαχείριση της μετάβασης. Τέλος, μια απλούστερη και πιο εύληπτη δομή θα μπορούσε να διευρύνει την πρόσβαση νέων δικαιούχων σε χρηματοδοτικά προγράμματα, τονώνοντας την καινοτομία σε όλους τους τομείς.

Πώς θα επηρεαστούν οι μεγάλες, οι μικρομεσαίες και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις;

Οι ΜΜΕ που είναι ήδη εξοικειωμένες με την ενωσιακή χρηματοδότηση θα επιβαρυνθούν αρχικά με το κόστος προσαρμογής κατά το μεταβατικό στάδιο, όπως το κόστος που συνεπάγεται η συμμόρφωση με τους νέους κανόνες και η ενημέρωση σχετικά με το ενοποιημένο σύστημα υποβολής αιτήσεων. Το κόστος αυτό αναμένεται να είναι προσωρινό και περιορισμένο. Με την πάροδο του χρόνου, οι ΜΜΕ θα επωφεληθούν από το μειωμένο διοικητικό κόστος που θα απαιτείται για τον εντοπισμό των κατάλληλων ευκαιριών χρηματοδότησης και την υποβολή αιτήσεων. Τα βασικά πλεονεκτήματα είναι, μεταξύ άλλων, η ενιαία πύλη υποβολής αιτήσεων, οι απλουστευμένοι και εναρμονισμένοι κανόνες, καθώς και οι εξορθολογισμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες και η υπηρεσία μίας στάσης, που θα καθιστούν τη χρηματοδότηση πιο προσβάσιμη, μειώνοντας παράλληλα το κόστος και την πολυπλοκότητα. Για να εξασφαλιστούν αυτά τα οφέλη, η στήριξη των ΜΜΕ πρέπει να ενσωματωθεί στην αρχιτεκτονική του Ταμείου Ανταγωνιστικότητας.

Θα υπάρξουν σημαντικές επιπτώσεις στους εθνικούς προϋπολογισμούς και στις εθνικές διοικήσεις; 

Όχι, δεδομένου ότι αφορά πρόγραμμα το οποίο τελεί υπό την άμεση διαχείριση της Επιτροπής σε ενωσιακό επίπεδο, ή υπό την έμμεση διαχείριση των εταίρων υλοποίησής του, με χρηματοδότηση που χορηγείται στους δικαιούχους.

Θα υπάρξουν άλλες σημαντικές επιπτώσεις; 

Η προτιμώμενη επιλογή θα βελτιώσει την παραγωγικότητα και θα ενισχύσει τη θέση της ΕΕ στην παγκόσμια αξιακή αλυσίδα, μεταξύ άλλων μέσω ανατρεπτικής καινοτομίας που θα δημιουργεί νέες αγορές. Με τη στήριξη της καινοτομίας και της παραγωγής, θα μειώσει τις εξαρτήσεις και θα βελτιώσει τη θέση των επιχειρήσεων της ΕΕ στην αγορά. Η στρατηγική καθοδήγηση και η ειδική χρηματοδότηση διασφαλίζουν την προβλεψιμότητα της χρηματοδότησης, από τη βασική έρευνα μέχρι την εφαρμογή στην αγορά. Οι ΜΜΕ θα επωφεληθούν από την απλουστευμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, τη μείωση του διοικητικού κόστους και την επιτάχυνση των διαδικασιών επιχορήγησης, καθώς θα βελτιώσουν την ικανότητά τους να αποκτούν πρόσβαση σε κεφάλαια. Η πρωτοβουλία θα μπορούσε να ενισχύσει την ανταγωνιστική θέση στρατηγικών τομέων και τη θέση της ΕΕ σε κρίσιμες και προηγμένες τεχνολογίες. Μέσω των δευτερογενών επιπτώσεων, οι συναφείς τομείς θα ωφεληθούν, αυξάνοντας την παραγωγικότητα.

Δ. Παρακολούθηση

Πότε θα επανεξεταστεί η πολιτική;

Η πρωτοβουλία αυτή θα παρακολουθείται μέσω του πλαισίου επιδόσεων για τον προϋπολογισμό μετά το 2027, που εξετάζεται σε χωριστή εκτίμηση επιπτώσεων. Το πλαίσιο επιδόσεων προβλέπει την υποβολή έκθεσης υλοποίησης κατά τη διάρκεια της φάσης υλοποίησης του προγράμματος, καθώς και τη διενέργεια αναδρομικής αξιολόγησης σύμφωνα με το άρθρο 34 παράγραφος 3 του κανονισμού (ΕΕ, Ευρατόμ) 2024/2509. Η αξιολόγηση θα διενεργηθεί σύμφωνα με τις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής για τη βελτίωση της νομοθεσίας και θα βασίζεται σε δείκτες σχετικούς με τους στόχους του προγράμματος.