1.Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα που αποτελούν το αντικείμενο της παρούσας διαδικασίας, το Εφετείο Αθηνών ζητεί από το Δικαστήριο να αποφανθεί ως προς τη δυνατότητα επικλήσεως της καταχρήσεως δικαιώματος σχετικά με δικαίωμα απονεμόμενο από το κοινοτικό δίκαιο. Συγκεκριμένα, το αρμόδιο δικαστήριο ερωτά αν η αρχή της καταχρήσεως δικαιώματος, η οποία περιλαμβάνεται σε συγκεκριμένο εθνικό σύστημα, μπορεί να έχει εφαρμογή και στην περίπτωση κατά την οποία το δικαίωμα του οποίου γίνεται επίκληση απονέμεται από κοινοτικές διατάξεις, καθώς και, σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως, αν στη συγκεκριμένη περίπτωση συντρέχουν οι (κοινοτικές) προϋποθέσεις που επιτρέπουν να κριθεί ότι το δικαίωμα για το οποίο γίνεται λόγος ασκείται καταχρηστικώς.Η διαφορά της κύριας δίκης — καλύτερα να διευκρινίσω τούτο ευθύς εξαρχής — εντάσσεται στις διαφορές που ανέκυψαν στην Ελλάδα ως προς την ερμηνεία και την εφαρμογή, σχετικά με ορισμένες υποθέσεις που αφορούν προβληματικές επιχειρήσεις, του άρθρου 25 της οδηγίας 77/91/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 13ης Δεκεμβρίου 1976, περί συντονισμού των εγγυήσεων που απαιτούνται στα κράτη μέλη εκ μέρους των εταιριών κατά την έννοια του άρθρου 58, δεύτερο εδάφιο, της Συνθήκης για την προστασία των συμφερόντων των εταίρων και των τρίτων, με σκοπό να καταστούν οι εγγυήσεις αυτές ισοδύναμες όσον αφορά τη σύσταση της ανώνυμης εταιρίας και τη διατήρηση και τις μεταβολές του κεφαλαίου τηςΕΕ ειδ. έκδ. 06/001, ο. 230.
(στο εξής: δεύτερη οδηγία). Οι διαφορές αυτές είναι γνωστές στο Δικαστήριο, καθόσον αυτό είχε την ευκαιρία να αποφανθεί επανειλημμένως και με εξαιρετική σαφήνεια υπό την έννοια ότι το άρθρο 25 της δεύτερης οδηγίας εφαρμόζεται επίσης στις επιχειρήσεις που βρίσκονται σε κρίση και έχουν υπαχθεί σε ειδικό καθεστώςBλ. αποφάσεις της 30ής Μαίου 1991, C-19/90 και C-20/90, Καρέλλα και Καρέλλας (Συλλογή 1991, ο. Ι-2691) της 24ης Μαρτίου 1992, C-381/89, Σύνδεσμος Μελών Ελευθέρας Ευαγγελικής Εκκλησίας κ.λπ. (Συλλογή 1992, Ο.Ι-2111) της 12ης Νοεμβριοι1992) , C-134/91 και C-135/91, Kcralina — Keramische- und Finan/. Molding και Βιοκτηματική (Συλλογή 1992, ο. Ι-5699, στο εξής: απόψαοη Kcralina) της 12ης Μαρτίου 1996, C-441/93, Παφίτης (Συλλογή 1996, o. Ι-Ι347).
. Στην παρούσα διαδικασία, επομένως, ζητείται ουσιαστικά από το Δικαστήριο να κρίνει αν η δοθείσα απ' αυτό ερμηνεία του άρθρου 25 της δεύτερης οδηγίας μπορεί να μην εφαρμοστεί — και υπό ποιους όρους — όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις που ορίζει το εσωτερικό δίκαιο για να είναι δυνατή η λυσιτελής επίκληση της καταχρήσεως δικαιώματος. Άλλωστε, το Δικαστήριο είχε ήδη την ευκαιρία να θίξει το ζήτημα αυτό, έστω και παρεμπιπτόντως, στην απόφαση ΠαφίτηςΠαρατεΟείοα στην προηγούμενη υποσημείωση, σκέψεις 67 έως 70.
.
<TI><P>Τα πραγματικά περιστατικά και τα προδικαστικά ερωτήματα</P></TI>7.Η δίκη ενώπιον του παραπέμποντος δικαστηρίου οφείλεται σε πρωτοβουλία ορισμένων μετόχων οι οποίοι επιδιώκουν την ακύρωση, ως θεσπισθέντων κατά παράβαση του άρθρου 25 της δεύτερης οδηγίας, των υπουργικών μέτρων με τα οποία αποφασίστηκε η αύξηση του εταιρικού κεφαλαίου. Πρόκειται, αυτή τη φορά, για τους μετόχους της ανώνυμης εταιρίας Αθηναϊκή Χαρτοποιία ΑΕ, εταιρίας η οποία, από τις 30 Μαρτίου 1984, υπήχθη στο καθεστώς του νόμου 1386/1983. Στις 28 Μαΐου 1986, ο ΟΑΕ, ο οποίος είχε αναλάβει τη διαχείριση, αποφάσισε — στο πλαίσιο της προσωρινής διοικήσεως και βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 8, του νόμου — να αυξήσει το κεφάλαιο κατά 940000000 δρχ. Με την απόφαση αριθ. 153 της 6ης Ιουνίου 1986, ο Υπουργός Βιομηχανίας, Έρευνας και Τεχνολογίας ενέκρινε την αύξηση του κεφαλαίου και καθόρισε τα συναφή επί μέρους ζητήματα. Η απόφαση πρόβλεπε ειδικότερα ότι ol παλαιοί μέτοχοι έχουν δικαίωμα προτιμησιακής αναλήψεως των νέων μετοχών, δικαίωμα το οποίο έπρεπε να ασκήσουν εντός ενός μηνός από της δημοσιεύσεως της αποφάσεως στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.Οι εκκαλούντες δεν έκαναν χρήση του δικαιώματος αυτού. Συγκεκριμένα, θεώρησαν ότι η αύξηση του κεφαλαίου, απο-φασισθείσα με τον μόλις προμνημονευθέντα τρόπο, αντέβαινε στο άρθρο 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας. Κατά συνέπεια, στις 10 Νοεμβρίου 1987 άσκησαν αγωγή ενώπιον του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών με αίτημα να κριθεί άκυρη η αύξηση του εταιρικού κεφαλαίου. Η αγωγή αυτή απορρίφθηκε με την απόφαση 5136/1988.
8.Κατά της αποφάσεως αυτής οι ενδιαφερόμενοι μέτοχοι άσκησαν στις 28 Ιουνίου 1989 έφεση ενώπιον του Εφετείου Αθηνών. Το τελευταίο, με την απόφαση 5943/1994, εξαφάνισε την πρωτόδικη απόφαση ως προδήλως αντίθετη προς τη σχετική κοινοτική νομολογίαΣτηριζόμενο στη νομολογία αντί], το ίδιο παραπέμπον δικαστήριο τόνισε συγκεκριμένα, στη διάταξη περί παραπομπής, ότι το άρθρο 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας απαγορεύει, την αύξηση κεφαλαίου όπως εκείνη που αποφασίστηκε υπέρ της εταιρίας Αθηναϊκή Χαρτοποιία ΛΕ. Συγκεκριμένα, το εν λόγω δικαστήριο παρατήρησε ότι. από τη σχετική κοινοτική νομολογία προκύπτει ότι, η εν λόγω διάταξη είναι διατυπωμένη με σαφείς και. ακριβείς όρους και θεσπίζει, χωρίς να θέτει προϋποθέσεις, κανόνα ο οποίος καθιερώνει, τη γενική αρχή ότι αρμόδια να αποφασίσει ως προς τις αυξήσεις του κεφαλαίου είναι η γενική συνέλευση των μετόχων και όχι. πρόσωπα τρίτα προς τη συνέλευση, όπως είναι ο υπουργός, οι. αποφάσεις του οποίου είναι άκυρες και δεν δημιουργούν καταρχήν δεσμεύσεις για πρόσωπα φυσικά ή νομικά, τα οποία θίγονται από τη ρύθμιση.
. Με την ίδια απόφαση, και προτού εκδώσει οριστική απόφαση από της υποθέσεως, το Εφετείο υποχρέωσε επίσης το Ελληνικό Δημόσιο, το οποίο είχε προβάλει την ένσταση περί καταχρήσεως δικαιώματος, να προσκομίσει αποδείξεις ως προς την καταχρηστική άσκηση της αγωγής περί αναγνωρίσεως της ακυρότητας, την οποία άσκησαν οι μέτοχοι βάσει του άρθρου 25 της δεύτερης οδηγίας. Επομένως, κατά τη γνώμη του εθνικού δικαστηρίου, η γενική διάταξη του άρθρου 281 του ελληνικού Αστικού Κώδικα, η οποία προβλέπει κυρώσεις για την καταχρηστική άσκηση ενός δικαιώματος, μπορεί να εφαρμοστεί και στην περίπτωση κατά την οποία η υπό κρίση διάταξη της οποίας γίνεται επίκληση είναι κοινοτική.9.Αφού συνόψισε την υπόθεση, το Εφετείο προέβη σε εκτίμηση των αποδείξεων που προσκόμισε το Ελληνικό Δημόσιο σχετικά με τη φερόμενη καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος που απονέμει στους μετόχους το άρθρο 25 της δεύτερης οδηγίας και κατέληξε, επί της βάσεως αυτής, στο ότι ol προϋποθέσεις που θέτει το άρθρο 281 του ελληνικού Αστικού Κώδικα συνέτρεχαν στην προκειμένη περίπτωση. Συγκεκριμένα, το παραπέμπον δικαστήριο δέχθηκε ότι η άσκηση του δικαιώματος εκ μέρους των εκκαλούντων μετόχων ήταν καταχρηστική καθόσον υπερέβαινε προφανώς τα όρια που επιβάλλουν η καλή πίστη, τα χρηστά ήθη και ο οικονομικός και κοινωνικός σκοπός του εν λόγω δικαιώματος.Αυτό αποδείχθηκε από σειρά στοιχείων, μερικά αντικειμενικού χαρακτήρα και άλλα υποκειμενικού, εξαιρετικώς δηλωτικά. Ειδικότερα, το εθνικό δικαστήριο αναφέρεται στην καταστροφική οικονομική κατάσταση στην οποία βρισκόταν η εταιρία, με βέβαιη την κήρυξη της σε πτώχευσηΕπί του σημείου αυτού, η διάταξη περί παραπομπής έχει ως εξής: η επιχείρηση Αθηναϊκή Χαρτοποιία AΕ, κατά τον χρόνο της υπαγωγής της υτo ειδxó καθεστώς του νόμου 1386/1983 (...), είχε ληξιπρόθεσμες απαιτήσεις προς τράπεζες και διάφορους άλλους πιστωτές συνολικού ύψους 17203984160 δρχ. περίπου, είχε οξύτατο πρόβλημα ρευστότητας λόγω του υψηλού βαθμοί') δανειακής επιβάρυνσης, στερούνταν ιδίων κεφαλαίων και το ενεργητικό της δεν επαρκούσε για την εξόφληση των υποχρεώσεων της. Το άνοιγμα με βάση τα υπάρχοντα περιουσιακά της στοιχεία ήταν της τάξεως των 3500 και πλέον εκατομμυρίων δραχμών. Επομένως και αν ακόμη ρευστοποιούνταν τu στοιχεία αυτά με τις καλύτερες δυνατές τιμές της αγοράς, οφειλές του παραπάνω ύψους θα παρέμεναν ανεξόφλητες.
, στα προφανή πλεονεκτήματα που οι ίδιοι οι εκκαλούντες έχουν αποκομίσει χάρη στην κυβερνητική παρέμβαση εξυγιάνσεωςΕιδικότερα, με τη διάτσξη περί παραπομπής το εθνικό δικαστήριο παρατηρεί ότι η αξία της μετοχής κατά τον χρόνο εκείνο ήταν στην ουσία αρνητική, ενώ με την αύξηση του κεφαλαίου κατά το ποοό 940000000 δρχ. από μέρους του ΟΑΕ και την εν συνεχεία μετοχοποίηση των οςιειλών επήλθε ανάκαμψη στην πορεία των εργασιών και η επιχείρηση θα μπορεί vu εκποιηθεί σε τρίτους υπό συμφέροντες όρους που θα επιτρέψει την εξόφληση των οφειλών και την εξασφάλιση ενός αντικρίσματος οικονομικού, στους παλαιούς μετόχους με βάση τον αριΟμό των μετοχών τις οποίες εξακολουθούν να κατέχουν.
καθώς και στο γεγονός ότι οι εν λόγω εκκαλούντες δεν έκαναν χρήση του δικαιώματος προτιμήσεως στην ανάληψη των μετοχών που εκδόθηκαν μετά την εξυγίανση.
10.Ωστόσο, το ίδιο δικαστήριο διερωτάται αν μια τέτοια θέση μπορεί να θεωρηθεί ορθή από την άποψη του κοινοτικού δικαίου. Κατά τη γνώμη του, οι ενδείξεις που παρέσχε συναφώς το Δικαστήριο με την απόφαση Παφίτης αφήνουν ανοικτό το ζήτημα, υπό την έννοια ότι δεν είναι απολύτως σαφές σε ποιο (εθνικό ή κοινοτικό) δικαστήριο και βάσει ποιων διατάξεων και/ή αρχών ποιας έννομης τάξεως (εσωτερικής ή κοινοτικής) ανήκει η αρμοδιότητα να κρίνει αν ο φορέας δικαιώματος απονεμομένου από κοινοτική διάταξη έχει ασκήσει καταχρηστικώς το εν λόγω δικαίωμα.Εκκινώντας από την άποψη αυτή, ωστόσο, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε αναγκαίο, προς επίλυση της διαφοράς που εκκρεμεί ενώπιóν του, να ζητήσει από το Δικαστήριο να διασαφηνίσει αν, σε ποιο μέτρο και υπό ποιες προϋποθέσεις, είναι δυνατό να γίνει εφαρμογή της έννοιας της καταχρήσεως δικαιώματος και στην περίπτωση κατά την οποία το δικαίωμα του οποίου γίνεται επίκληση απονέμεται από το κοινοτικό δίκαιο. Συγκεκριμένα, υπέβαλε στο Δικαστήριο δύο προδικαστικά ερωτήματα, διατυπωμένα ως εξής:
- 1)Αν αναγνωρίζεται η δυνατότητα στον εθνικό δικαστή να εφαρμόσει διάταξη του εσωτερικού δικαίου (εν προκειμένω του άρθρου 281 του ΑΚ), για να εκτιμηθεί αν ένα δικαίωμα που απονέμεται από τις επίμαχες κοινοτικές διατάξεις ασκείται από τον δικαιούχο διάδικο καταχρηστικά, ή υπάρχουν άλλες θεσμοθετημένες ή παγιωμένες αρχές, στο δίκαιο της Κοινότητας και ποιες, για να μπορεί κατά περίπτωση ο εθνικός δικαστής να στηριχτεί.
- 2)Σε αρνητική περίπτωση, αν δηλαδή τη δικαιοδοσία αυτή επιφυλάσσει το ΔΕΚ στον εαυτό του, για λόγους π.χ. ομοιόμορφης εφαρμογής των κοινοτικών διατάξεων, μπορούν τα συγκεκριμένα περιστατικά, όπως διατυπώθηκαν από το εναγόμενο εφεσίβλητο Δημόσιο ως ενιστάμενο και αποτέλεσαν θέμα αποδείξεως στην προεκδοθείσα υπ' αριθ. 5943/1994 απόφαση αυτού του δικαστηρίου, και διατυπώθηκαν επιγραμματικά στην προηγούμενη παράγραφο αυτής της απόφασης, ή ορισμένα από αυτά και ποια, να αποτρέψουν την ευδοκίμηση της αγωγής στηριζομένης σε παράβαση του άρθρου 25, παράγραφος 1, της υπ' αριθ. 77/1991/ΕΟΚ δεύτερης οδηγίας του Συμβουλίου.
<TI><P>Επί του πρώτου ερωτήματος</P></TI>11.Με το πρώτο ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί, επομένως, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει αν η ενδεχόμενη καταχρηστική άσκηση ενός δικαιώματος που απονέμεται από κοινοτική διάταξη μπορεί να εκτιμηθεί από το αιτούν δικαστήριο υπό το φως των σχετικών διατάξεων της εσωτερικής έννομης τάξης ή αν μια τέτοια εκτίμηση μπορεί να γίνει, ακριβώς διότι το δικαίωμα του οποίου γίνεται επίκληση στη δίκη είναι κοινοτικής προελεύσεως, βάσει των γενικών αρχών που δέχεται η ίδια η κοινοτική έννομη τάξη.Είναι προφανές ότι το εθνικό δικαστήριο θέτει το ζήτημα της καταχρήσεως δικαιώματος κατά γενικό τρόπο, δηλαδή ανεξάρτητα από την κοινοτική διάταξη της οποίας γίνεται επίκληση στη συγκεκριμένη περίπτωση και από την εθνική διάταξη η οποία διέπει, στην οικεία εσωτερική έννομη τάξη, την κατάχρηση δικαιώματος. Συγκεκριμένα, το ζητούμενο είναι αν το εθνικό δικαστήριο έχει αρμοδιότητα να αποφαίνεται επί της υπάρξεως καταχρήσεως δικαιώματος και αν μπορεί, προς τούτο, να εφαρμόζει τις διατάξεις της δικής του έννομης τάξης ή, αντιθέτως, υποχρεούται να στηριχθεί στις γενικές αρχές της κοινοτικής έννομης τάξης που ενδεχομένως ασκούν επιρροή στον τομέα αυτόν και που το Δικαστήριο έχει αρμοδιότητα να καθορίσει.
12.Επιβάλλεται καταρχάς η εξής διευκρίνιση. Είναι προφανές ότι, όταν πρόκειται για διαδικασία εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως, αρμόδιο να αποφασίζει αν στη συγκεκριμένη περίπτωση υπάρχει ή όχι κατάχρηση δικαιώματος είναι πάντοτε το εθνικό δικαστήριο, τούτο δε ανεξαρτήτως του αν η σχετική εξακρίβωση γίνεται βάσει των εθνικών διατάξεων ή υπό το φως κοινοτικών παραμέτρων. Δεν χρειάζεται καν να προστεθεί ότι, τόσο στη μία όσο και στην άλλη περίπτωση, η αρμοδιότητα ερμηνείας του Δικαστηρίου είναι δεδομένη προκειμένου να διασφαλίζεται ότι η κοινοτική διάταξη της οποίας γίνεται επίκληση στη δίκη ερμηνεύεται και εφαρμόζεται ορθά.Επομένως, το υπό εξέταση ερώτημα ορθώς νοείται υπό την έννοια ότι αποβλέπει στο να καθοριστεί βάσει ποιων διατάξεων ποιας έννομης τάξης, εθνικής ή κοινοτικής, πρέπει να εξακριβώνεται η ύπαρξη καταχρήσεως δικαιώματος. Προς τούτο, είναι ωστόσο αναγκαίο να εξακριβωθεί προκαταρκτικά αν η κοινοτική έννομη τάξη επιτρέπει όπως η εφαρμογή των διατάξεων της τελεί υπό αίρεση και, ενδεχομένως, να παραλύει, εν ονόματι της καταχρήσεως δικαιώματος.
13.Κατόπιν της διευκρινίσεως αυτής, το σημείο εκκινήσεως για μια τέτοια εξέταση δεν μπορεί παρά να είναι η απόφαση ΠαφίτηςΥπενθυμίζω εξάλλου ότι, στην απόφαση Σύνδεσμος Μελών της Ελευθέρας Ευαγγελικής Εκκλησίας (παρατε-Οείσα οτην υποσημείωση 2), το Δικαστήριο δεν εξέτασε αυτό το πρόβλημα διότι., παρά το ότι είχε εγερθεί ενώπιον του Δικαστηρίου από τους διαδίκους της κύριας δίκης, δεν υπήρξε αντικείμενο κανενός προδικαστικού ερωτήματος (σκέψη 18). Συναφώς, βλ. και τις προτάσεις που ανέπτυξα στην υπόθεση αυτή (Συλλογή 1992, ο. Ι-2126, παράγραφος 8).
, στην οποία το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να λάβει θέση επί υποθέσεως καθ' όλα ανάλογης με την προκείμενη. Με την ευκαιρία αυτή, διευκρινίζοντας ότι η εφαρμογή μιας εθνικής διατάξεως περί καταχρήσεως δικαιώματος δεν μπορεί πάντως να είναι τέτοια ώστε να διακυβεύει την πλήρη αποτελεσματικότητα και την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου, το Δικαστήριο περιορίστηκε όντως στο να εξακριβώσει αν στη συγκεκριμένη περίπτωση υπήρχαν τα στοιχεία που θα επέτρεπαν να θεωρηθεί ότι το δικαίωμα που απονέμει το άρθρο 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας ασκήθηκε καταχρηστικά. Στηριζόμενο στην ερμηνεία της εν λόγω κοινοτικής διατάξεως, το Δικαστήριο απάντησε στο εν λόγω ερώτημα αρνητικά.Με την ίδια ευκαιρία, το Δικαστήριο, όπως μνημονεύθηκε ήδη, τόνισε ρητά ότι δεν έκρινε αναγκαίο να εξετάσει αν η κοινοτική έννομη τάξη επιτρέπει ή όχι την εφαρμογή εθνικής διατάξεως προκειμένου να εξακριβωθεί αν δικαίωμα απονεμόμενο από κοινοτικές διατάξεις έχει ασκηθεί καταχρηστικά. Στην ουσία, επομένως, μολονότι άφησε ανοικτό το ζήτημα αρχής, το Δικαστήριο απέκλεισε το ότι η αγωγή των μετόχων, αποβλέπουσα στην ακύρωση της αυξήσεως κεφαλαίου που αποφασίστηκε κατά παράβαση του άρθρου 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας, μπορεί να χαρακτηριστεί καταχρηστική η κρίση αυτή στηρίχθηκε στην παρατήρηση ότι η εφαρμογή μιας τέτοιας εθνικής διατάξεως, και όταν ακόμη επιτρέπεται, θα ήταν ικανή να διακυβεύσει την πλήρη αποτελεσματικότητα και την ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου.
14.Εφαρμόζοντας μια τέτοια λύση στην προκειμένη περίπτωση, είναι αυτονόητο ότι η απάντηση δεν μπορεί παρά να είναι η ίδια, υπό την έννοια ότι, τώρα όπως και τότε, πρέπει να αποκλειστεί ότι το δικαίωμα που απονέμει το άρθρο 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας ασκήθηκε καταχρηστικά από τους μετόχους, εκκαλούντες της κυριας δίκης. Μια τέτοια απάντηση, αναμφίβολα επαρκής προς επίλυση της συγκεκριμένης υποθέσεως, μπορεί ωστόσο να φαίνεται μη πλήρης, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να δώσει απάντηση ακριβώς επί του ζητήματος που άφησε ανοικτό με την απόφαση Παφίτης, επομένως, να διευκρινίσει αν η κοινοτική έννομη τάξη επιτρέπει ή όχι την εφαρμογή εθνικής διατάξεως σχετικής με την κατάχρηση δικαιώματος, νοουμένου ότι διακυβεύονται δικαιώματα απονεμόμενα από κοινοτικές διατάξεις ή αν η καταχρηστική άσκηση δικαιώματος μπορεί να ελέγχεται μόνο βάσει κοινοτικών παραμέτρων.15.Με αυτά τα δεδομένα, παρατηρώ προπαντός ότι το να γίνει δεκτό ότι εθνική διάταξη, εν προκειμένω η σχετική με την κατάχρηση δικαιώματος, μπορεί να έχει ως συνέπεια την παγίωση μιας παραβάσεως του κοινοτικού δικαίου, εν προκειμένω της διατάξεως που επιφυλάσσει στη συνέλευση τις αποφάσεις περί αυξήσεως του κεφαλαίου, θα συνεπαγόταν παραγνώριση της θεμελιώδους αρχής της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου έναντι του εθνικού δικαίουΕπί του σημείου αυτού, βλ. όσα παρατήρησα οτις προταθεις μου επί της υποθέσεως Παφίτης (Συλλογή 1996, σ. Ι-1349. παράγραφος 27).
. Πράγματι, είναι αυτονόητο ότι κατ' αυτόν τον τρόπο θα καθίστατο ανενεργός η οικεία κοινοτική διάταξη βάσει μιας εθνικής αρχής ουσιαστικού δικαίου που αντιτάσσεται στην κοινοτική διάταξη, με αναπόφευκτο αποτέλεσμα να διακυβεύεται η πλήρης αποτελεσματικότητα και η ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου. Μια σύγκρουση του είδους αυτού, διότι περί συγκρούσεως πρόκειται, θα πρέπει επομένως να επιλύεται βάσει της αρχής της υπεροχής του κοινοτικού δικαίου.16.Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται από τη θέση που υιοθέτησε το Δικαστήριο σε υπόθεση στην οποία το εθνικό δικαστήριο ζήτησε να του δοθεί η δυνατότητα να εφαρμόσει την αρχή της αντικειμενικής ανεπιείκειας, πράγμα που θα συνεπαγόταν τη μη εφαρμογή της κοινοτικής διατάξεως. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο δεν παρέλειψε να υπογραμμίσει ότι θα ήταν αντίθετο προς την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ Κοινότητας και κρατών μελών το να γίνει δεκτό ότι οι εθνικές αρχές έχουν το δικαίωμα ή ακόμη και την υποχρέωση να μην εφαρμόζουν τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου, εφόσον θεωρούν ότι η εφαρμογή αυτή θα είχε αποτελέσματα που είναι προφανές ότι ο κοινοτικός νομοθέτης θα είχε προσπαθήσει να αποφύγει, αν είχε λάβει υπόψη του την περίπτωση αυτή κατά τη θέσπιση των σχετικών διατάξεων. Η αποδοχή μιας τέτοιας γενικής αρχής θα ήταν δυνατό να αποτελέσει εμπόδιο για την εφαρμογή των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου κατά τρόπο που να παράγουν πλήρως τα αποτελέσματά τους στα διάφορα κράτη μέλη και θα έθιγε τη βασική αρχή της ομοιόμορφης εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου στο σύνολο της ΚοινότηταςΑπόφαση της 14ης Νοεμβρίου 1985, υπόθεση 299/84, Neumann (Συλλογή 1985, ο. 3663, σκέψη 25). Στην íδιu απόφαση, το Δικαστήριο πρόσθεσε ωστόσο ότι. το κοινοτικό δίκαιο προσφέρει εξάλλου σε όλα τα δικαστήρια των κρατών μελών μια λύση πλήρως εναρμονισμένη προς την κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ Κοινότητας και κρατών μελών. Πράγματι, τα δικαστήρια αυτά (...) μπορούν να ζητήσουν από το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου 177 της Συνθήκης, να ερμηνεύσει, την επίμαχη κοινοτική διάταξη ή ακόμη και να την ακυρώσει, ώστε να αποψευχΟεί η ανεπιείκεια που πιστεύουν ότι. διαπίστωσαν (σκέψη 26).
.Υπό την įδιa έννοια, εξάλλου, το Δικαστήριο έχει ήδη αποφανθεί με προηγούμενη απόφαση όπου, κληθέν να αποφασίσει αν ήταν δυνατό για λόγους επιεικείας να χορηγηθεί απαλλαγή από φόρους οι οποίοι οφείλονται δυνάμει του κοινοτικού δικαίου υπογράμμισε, αφενός, ότι η εφαρμογή ενός κανόνα επιεικείας που προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία μπορεί ενδεχομένως να δικαιολογείται σε σχέση με τις διατυπώσεις που ισχύουν για την είσπραξη εισφοράς που θεσπίστηκε βάσει του κοινοτικού δικαίου και, αφετέρου, ότι, αντίθετα, η λήψη υπόψη ενός τέτοιου κανόνα αποκλείεται κατά το μέτρο που θα είχε ως αποτέλεσμα να τροποποιήσει το πεδίο εφαρμογής των διατάξεων του κοινοτικού δικαίου που αφορούν τη βάση επιβολής, τις προϋποθέσεις επιβολής ή το ποσό της εισφοράς που καθορίζεται απ' αυτόΑπόψαοη της 28ης Ιουνίου 1977, υπόΟεοη 118/76, Balkan- lmport-Εxporl (Συλλογή τόμος 1977, ο. 359, οκέψη 5).
.
17.Η μόλις προηγουμένως μνημονευθείσα νομολογία καθιστά επομένως προφανές ότι μια εθνική διάταξη δεν μπορεί να έχει εφαρμογή όταν τροποποιεί το περιεχόμενο της οικείας κοινοτικής διατάξεως, δηλαδή αν διακυβεύει την πλήρη αποτελεσματικότητα και την ομοιόμορφη εφαρμογή της: σε τελική ανάλυση, αν η εθνική διάταξη είναι τέτοια ώστε να αναιρεί την υπεροχή του κοινοτικού δικαίου.Στην πραγματικότητα, το Δικαστήριο κινήθηκε στην ίδια αυτή λογική και στην απόφαση Παφίτης. Κρίνοντας ότι το άρθρο 25, παράγραφος 1, εφαρμόζεται αδιακρίτως σε όλους τους μετόχους και ανεξαρτήτως της εκβάσεως ενδεχομένης διαδικασίας εξυγιάνσεως ή ότι, επομένως, ο τυχόν χαρακτηρισμός μιας αγωγής στηριζομένης στο άρθρο 25, παράγραφος 1, ως καταχρηστικής για παρόμοιους λόγους θα ισοδυναμούσε με αλλοίωση του περιεχομένου της διατάξεως αυτήςΑπόψαοη Παφίτης (πυρατεθεισα οτην υποσημειωοη 2), ακέψη 70.
, το Δικαστήριο κατέστησε όντως προφανές, για μια ακόμη φορά, ότι η εφαρμογή μιας διατάξεως ή μιας αρχής εθνικού δικαίου δεν μπορεί πάντως να είναι τέτοια ώστε να έχει ως αποτέλεσμα η κοινοτική έννομη τάξη να ευλογεί παραβίαση των δικών της διατάξεων.
18.Βάσει των προεκτεθέντων, επομένως, είναι δυνατό να συναχθεί ένα πρώτο συμπέρασμα: το κοινοτικό δίκαιο δεν επιτρέπει στο εθνικό δικαστήριο να εφαρμόσει εθνική διάταξη αν η διάταξη αυτή συνεπάγεται λύση μη συνάδουσα προς το κοινοτικό δίκαιο. Τούτο διαπιστώνεται ασφαλώς στην προκειμένη περίπτωση, δεδομένου ότι — όπως προκύπτει από πάγια νομολογία και όπως αναγνωρίζει το ίδιο το εθνικό δικαστήριο με τη διάταξη περί παραπομπής — η εθνική κανονιστική ρύθμιση της οποίας επιδιώκεται η διαφύλαξη μέσω της διατάξεως περί καταχρήσεως δικαιώματος είναι ευθέως αντίθετη προς το άρθρο 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας, διάταξη την οποία οι εκκαλούντες μέτοχοι επικαλούνται στη δίκη προκειμένου ακριβώς να αντιδράσουν στην εν λόγω παράβαση.Ένα τέτοιο συμπέρασμα δεν συνιστά ωστόσο εξαντλητική απάντηση στο ερώτημα που υπέβαλε το παραπέμπον δικαστήριο, δεδομένου ότι αυτό διερωτάται επίσης αν υπάρχουν κοινοτικές αρχές οι οποίες αποδοκιμάζουν την κατάχρηση δικαιώματος. Ασφαλώς, αρκεί να προσθέσω — τούτο δε είναι ενδεχομένως χρήσιμο για το δικαστήριο — ότι, ακόμη και αν θέλω να δεχθώ οτιδήποτε, δύσκολα προκύπτει ακόμη και ως υπόθεση η ύπαρξη μιας γενικής αρχής κοινοτικού δικαίου η οποία συνεπάγεται την άρνηση δικαιώματος απονεμομένου από κοινοτική διάταξη, σε τομέα εναρμονισμένο άλλωστε, όπως είναι ο τομέας των εταιριών που συζητείται εν προκειμένω, ενόψει εθνικής νομοθεσίας, την οποία παραβιάζει το δικαίωμα αυτό. Ωστόσο, θεωρώ ενδεδειγμένο, λαμβάνοντας υπόψη τη διατύπωση και το περιεχόμενο του υπό εξέταση ερω τήματος, να αναπτύξω συναφώς ορισμένες σκέψεις.
19.Αρχίζω με την υπόμνηση ότι στην κοινοτική πρακτική η σπουδαιότητα και η εφαρμογή άγραφων αρχών διαδραματίζει όχι και μικρή σημασία, αυτό δε παρά την έλλειψη σχετικής ρητής διατάξεως. Εκτός των αρχών που αποτελούν κριτήρια ερμηνείας, πρόκειται ουσιαστικά για αρχές που χρησιμοποιούνται προκειμένου να καθοριστούν επακριβώς τα όρια της εκ μέρους της διοικήσεως ασκήσεως των εξουσιών έναντι των διοικούμενων και, γενικότερα, να προσδιοριστεί η νομιμότητα μιας πράξεως ή μιας συμπεριφοράς ενός κοινοτικού οργάνου ή ενός κράτους μέλους.Τέτοιες αρχές — καλό είναι να διευκρινιστεί τούτο — είναι αποτέλεσμα απλής διαπιστώσεως του δικαστή, όπως συμβαίνει με οποιαδήποτε άλλη εθνική εμπειρία, και αποτελούν επομένως ίδιες αρχές του κοινοτικού δικαίου, υπό την έννοια ότι ουδόλως λαμβάνονται ως δάνειο από καιρό σε καιρό από άλλα νομικά συστήματα. Κατ' ουσίαν, επομένως, στη διαπίστωση και τον καθορισμό των γενικών αρχών το Δικαστήριο εμπνέεται ασφαλώς από τις εθνικές νομικές εμπειρίες, αλλά πάντοτε προσαρμόζει τη συγκεκριμένη αρχή για την οποία γίνεται λόγος στις απαιτήσεις, τη λειτουργία και τους στόχους της Κοινότητας.
20.Συναφώς, δεν είναι καθόλου περιττό να προστεθεί ότι το γεγονός ότι η μόνη κοινοτική διάταξη που παρέπεμπε στις γενικές αρχές του δικαίου που είναι κοινές στα δίκαια των κρατών μελών, δηλαδή το άρθρο 215 της Συνθήκης, είχε εφαρμογή μόνο στον τομέα της εξωσυμβατικής ευθύνης της Κοινότητας και στον ορισμό της συνακόλουθης υποχρεώσεως αποζημιώσεως δεν πρέπει ασφαλώς να ληφθεί υπό την έννοια ότι το Δικαστήριο δεν είχε τη δυνατότητα παραπομπής στις εθνικές νομικές εμπειρίες κατά τη διαπίστωση και την εφαρμογή, στο κοινοτικό δίκαιο, των άγραφων αρχών. Στην πραγματικότητα, η παραπομπή στις γενικώς παραδεκτές αρχές αποτελεί σταθερή συνισταμένη της κοινοτικής νομολογίας όπου βρίσκεται η επιβεβαίωση των άγραφων γενικών αρχών. Εξάλλου, το ίδιο το Δικαστήριο δεν παρέλειψε να τονίσει ρητώς ότι εναπόκειται σ' αυτό, στο πλαίσιο της ασκήσεως της αποστολής που του αναθέτει το άρθρο 164 της Συνθήκης, να αποφανθεί (...) σύμφωνα με τις γενικώς δεκτές ερμηνευτικές μεθόδους, καταφεύγοντας ιδίως στις θεμελιώδεις αρχές του κοινοτικού νομικού συστήματος, ενδεχομένως δε και σε γενικές αρχές που είναι κοινές στα νομικά συστήματα των κρατών μελώνΑπόφαση της 5ης Μαρτίου 1996, συνεχδικαοΟείοες υποθέσεις C-46/93 και C-48/93, Brasserie du pêcheur και. Factortamc (Συλλογή 1996, σ. I-1029, σκέψη 27). Bλ., εξάλλου, τη σκέψη 41 της ίδιας αποφάσεως, με την οποία το Δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι. αυτό παραπέμπει, ελλείψει γραπτών κανόνων, στις γενικές αρχές που είναι κοινές στα δίκαια των κρατών μελών και σε τομείς άλλους εκτός εκείνου της εξωουμβατικής ευθύνης.
.Η κρίση αυτή, κατά τη γνώμη μου, δεν πρέπει ωστόσο να ληφθεί υπό την έννοια ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές κατηγορίες γενικών αρχών, ήτοι οι απορρέουσες από την κοινοτική έννομη τάξη και οι απορρέουσες από τις εθνικές νομικές εμπειρίες. Είναι ασφαλώς αληθές ότι ορισμένες αρχές ερείδονται στις ίδιες τις διατάξεις της Συνθήκης ή οπωσδήποτε συνδέονται μ' αυτές (αναφέρομαι, για παράδειγμα, στην αρχή της αναλογικότητας), ενώ άλλες έχουν συναχθεί και προσδιοριστεί εν αναφορά προς τις εθνικές νομικές εμπειρίες (αναφέρομαι, για παράδειγμα, στην αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης). Ωστόσο, σε αμφότερες τις περιπτώσεις πρόκειται για αρχές τις οποίες η κοινοτική έννομη τάξη δέχεται ως ίδιες αρχές, δηλαδή για αρχές οι οποίες, άπαξ και διασαφηνιστούν, αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της.
21.Υπό το φως αυτών των γενικού χαρακτήρα παρατηρήσεων, επομένως, πρέπει τώρα να τεθεί το ερώτημα αν πληρούνται οι προϋποθέσεις, από άποψη κοινοτικού δικαίου, προς επεξεργασία και/ή ακριβή καθορισμό μιας γενικής αρχής του δικαίου περί της καταχρήσεως δικαιώματος. Η νομική θεωρία τελευταίως προοιωνίζεται ένα τέτοιο αποτέλεσμαV. L. Neville Brown, Is There a General Prineiplε of Abuse of Rights in European Community Law?, (rto Institutional Dynamics of European Integration, Essays in Honour of Henry G. Schermers, τόμος 11, Dordrεchι/Boslon/London, 1994, σ. 511 επ.
.Με τις προτάσεις μου στην υπόθεση Παφί-της, μολονότι παρατήρησα ότι η καταχρηστική άσκηση δικαιώματος εκ μέρους του φορέα του μπορεί να αποδοκιμάζεται — έστω και με διαφορετικές συνέπειες και υπό διαφορετικές ενίοτε περιστάσεις — σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη, προσέθεσα αμέσως ότι δεν υπήρχε προς το παρόν κοινοτική ρύθμιση για τον θεσμό αυτόΓι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέληξα ότι ο εθνικός δικαστής μπορεί, βάσει της δικής του έννομης ταξης κατ' αρχήν, να εκτιμήσει αν συντρέχει καταχρηστική άσκηση δικαιώματος απονεμομένου από κοινοτική διάταξη (βλ. προτάσεις στην υπόθεση Παψίτης, παρατεΟείσες στην υποσημείωση 16, παράγραφος 28). Μια τέτοια εκτίμηση, όπως διευκρινίστηκε στις ίδιες προτάσεις, δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση, ωστόσο, να έχει. ως αποτέλεσμα την αγνόηση των σκοπών της οικείας διατάξεως και, κατά συνέπεια, την ομοιόμορψη εφαρμογή της σε όλα τα κράτη μέλη, πράγμα που προδήλως επιβεβαιώνεται στην προκειμένη περίπτωση (βλ. παραγράφους 3Ü έως 33).
. Δεν έχω μεταβάλει άποψη, υπό την έννοια ότι δεν θεωρώ ότι εν τω μεταξύ έχουν ωριμάσει οι συνθήκες για την καθιέρωση, στην κοινοτική έννομη τάξη, μιας γενικής αρχής βάσει της οποίας μπορεί να απαγορεύεται η άσκηση, ως καταχρηστική, ενός δικαιώματος απονεμομένου από κοινοτική διάταξη.
22.Ol λόγοι που με οδηγούν σε ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι περισσότεροι του ενός. Προπάντων, θεωρώ ότι δεν υπάρχουν οι προϋποθέσεις που να οδηγούν σε έναν κοινό ορισμό της έννοιας της καταχρήσεως δικαιώματος, ορισμό που να διαπνέεται από τις εθνικές νομικές εμπειρίες. Μια έστω και κατά προσέγγιση εξέταση του τρόπου δημιουργίας και λειτουργίας του θεσμού αυτού στα διάφορα κράτη μέλη απλώς το επιβεβαιώνει.Συγκεκριμένα, μολονότι είναι αληθές ότι στην πλειονότητα των κρατών μελών απαντά η έννοια της καταχρήσεως δικαιώματοςΠρέπει ωστόσο να διευκρινιστεί ότι αυτή η νομική κατηγορία ουδόλως απαντά, όχι τουλάχιστον ως τέτοια, στο δίκαιο του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιρλανδίας και της Δανίας.
, είναι εξίσου αληθές ότι σε ορισμένα κράτη μέλη η νομική αυτή κατηγορία όχι μόνο δεν έχει την ισχύ γενικής αρχής της έννομης τάξης, αλλά περιορίζεται στο να ρυθμίζει ειδικές και ακριβώς καθορισμένες περιπτώσεις προβλεπόμενες από τον νόμοΑυτό ισχύει, οτην ιταλική έννομη τάξη, για παράδειγμα, όπου η ¿wolu της καταχρήσεως δικαιώματος άφορα αποκλειστικά το δικαίωμα της κυριότητας (άρθρο 833 του ιταλικοί! Αστικοί) Κώδικα). Ομοίως, ακόμη και αν θέλουμε να εντάξουμε εννοιολογική στον θεσμό της καταχρήσεως δικαιώματος τις περιπτώσεις στις οποίες οι έννομες τάξεις του Ηνωμένον Βασιλείου, της Ιρλανδίας και. της Αανίας αποδοκιμάζουν συγκεκριμένες συμπεριψορές, πρόκειται πάντοτε για περιπτώσεις περιοριζόμενες σε συγκεκριμένους τομείς.
. Σ' αυτό πρέπει να προστεθεί ότι το ίδιο το περιεχόμενο και οι λεπτομέρειες εφαρμογής μιας τέτοιας αρχής διαφέρουν αισθητά από το ένα κράτος μέλος στο άλλοΣυναφώς, παρατηρείται, ότι — με τη διευκρίνιση ότι, οπωσδήποτε πρόκειται για απλοποίηση — σε ορισμένες έννομες τάζεις η κατάχρηση δικαιώματος χαρακτηρίζει, συμπεριφορά η οποία βαίνει, πέραν των ορίων της ασκήσεως του οικείου δικαιώματος (Βέλγιο, Ισπανία, Λουξεμβούργο και. Πορτογαλία), ενώ σε άλλες αφορά συμπεριφορά αντίθετη προς την καλή πίστη και. τα χρηστά ήθη (Γερμανία, Ελλάδα, Πορτογαλία). Εξάλλου, ενώ σε ορισμένες έννομες τάξεις η καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος στοιχειοθετείται, βάσει αντικειμενικών μόνο στοιχείων (Γερμανία, Βέλγιο, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Ελλάδα, Ισπανία και Πορτογαλία), σε άλλες απαιτείται η παρουσία υποκειμενικών στοιχείων, ειδικότερα η πρόθεση προκλήσεως βλάβης σε τρίτους (Ιταλία και, σύμφωνά με ορισμένους θεωρητικούς του δικαίου, Γαλλία).
.
23.Ασφαλώς, δεν αποκρύπτω ότι μια τέτοια κατάσταση πραγμάτων δεν είναι καθόλου αποφασιστική. Συναφώς, αρκεί όντως να υπενθυμίσω, εκτός των όσων μόλις προανέφερα γενικά, ότι η διαπίστωση μιας γενικής αρχής σε κοινοτικό επίπεδο δεν απαιτεί κατ' ανάγκη η αρχή για την οποία πρόκειται να απαντά σε όλες τις έννομες τάξεις και να πληροί τις ίδιες προϋποθέσεις και λεπτομέρειες εφαρμογής. Συγκεκριμένα, πρόκειται για αρχές που εντάσσονται στο κοινοτικό σύστημα και, επομένως, αποκτούν τη δική τους αυτονομία σε συνάρτηση με τη δομή και τους σκοπούς του συστήματος αυτού.Η αδυναμία επεξεργασίας ενός κοινού ορισμού και, συγχρόνως, ακριβούς και λεπτομερούς της καταχρήσεως δικαιώματος με παραπομπή στις γενικές αρχές που είναι κοινές στα κράτη μέλη, πράγμα που έχει οπωσδήποτε τη σημασία του, δεν είναι ωστόσο ο μόνος λόγος που με ωθεί να μη δέχομαι τη δυνατότητα διαμορφώσεως μιας τέτοιας αρχής στην κοινοτική έννομη τάξη. Συγκεκριμένα, θεωρώ ότι τα ίδια τα χαρακτηριστικά και ο λόγος υπάρξεως της αρχής περί καταχρήσεως δικαιώματος καθιστούν προφανές ότι πρόκειται για μια νομική κατηγορία η οποία διαθέτει ένα βέβαιο, ή τουλάχιστον βάσιμο, δικαίωμα υπάρξεως στις εδραιωμένες έννομες τάξεις, αλλά πολύ λιγότερο βέβαιο σε ένα σύστημα όπως το κοινοτικό, στο οποίο η διαδικασία εξελίξεως προς την ολοκλήρωση πολύ απέχει από του να θεωρείται συμπληρωθείσα. Γενικότερα θεωρώ ότι ο κίνδυνος υπάρξεως κενού στο σύστημα — που, τελικά, η αρχή της καταχρήσεως δικαιώματος έχει ως σκοπό να προλαμβάνει — είναι πολύ μικρότερος ή δεν υπάρχει καθόλου σε σύστημα όπως το κοινοτικό, στο οποίο το ερμηνευτικό έργο του δικαστή και η πρακτική γενικά εμπεριέχουν τον κίνδυνο να προσαρμόσουν ευκολότερα και αμεσότερα το σύστημα προς τις απαιτήσεις κοινωνικών ομάδων.
24.Τούτου λεχθέντος, είναι ωστόσο αληθές ότι κάθε έννομη τάξη, η οποία επιδιώκει να έχει ένα ελάχιστο βαθμό πληρότητας, πρέπει να περιλαμβάνει μέτρα αυτοπροστασίας — για να εκφραστώ έτσι — προκειμένου να αποφεύγεται όπως τα απονεμόμενα απ' αυτήν δικαιώματα ασκούνται καταχρηστικά, καθ' υπέρβαση ή κατά τρόπο αλλοιώνοντα τη φύση τους. Μια τέτοια απαίτηση δεν είναι καθόλου ξένη προς την κοινοτική έννομη τάξη, την πραγματικότητα δε αυτή επανειλημμένως αναγνώρισε η ίδια η νομολογία του Δικαστηρίου.Αναφέρομαι, προπάντων, σ' αυτό το παγιωθέν νομολογιακό ρεύμα βάσει του οποίου οι διευκολύνσεις που παρέχονται από τη Συνθήκη δεν μπορούν να έχουν ως αποτέλεσμα να καθίσταται δυνατό στα πρόσωπα που ευνοούνται από τη Συνθήκη να διαφεύγουν, καταχρώμενα ευκολιών που παρέχει η Συνθήκη, την υπαγωγή τους στην εθνική τους νομοθεσία και να εμποδίζουν τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα μέτρα που είναι αναγκαία για την παρεμπόδιση τέτοιων καταχρήσεωνΑπόφαση της 7ης Ιουλίου 1992, C-370/90, Singh (Συλλογή 1992, ο. Ι-4265, οκέψη 24). Υπό την íδια έννοια βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις της 3ης Δεκεμβρίου 1974, 33/74, Van Binsbcrgcn (Συλλογή τόμος 1974, ο. 513, σκέψη 13)- της 7ης Φεβρουαρίου 1979, 115/78, Knoors (Συλλογή τόμος 1979/1, ο. 169) της 4ης Δεκεμβρίου 1986, 205/84, Επιτροπή κατά Γερμανίας (Συλλογή 1986, 0.3755, οκέψη 22) της 3ης Φεβρουαρίου 1993, C-148/91, Veronica (Συλλογή 1993, ο. Ι-487, οκέψη 12), καθώς και, τέλος, την απόφαοη της 5ης Οκτωβρίου 1994, C-23/93, TV 10 (Συλλογή 1994, 0.I-4795, σκέψη 21).
. Παρομοίως, το Δικαστήριο είχε την ευκαιρία να διευκρινίσει ότι στις εθνικές έννομες τάξεις επιτρέπεται να μην αναγνωρίζουν τη δυνατότητα επικλήσεως του κοινοτικού δικαίου στην περίπτωση κατά την οποία ο επικαλούμενος δικαίωμα απονεμόμενο από κοινοτική διάταξη επέδειξε συμπεριφορά συνιστώσα καταστρατήγηση του νόμουΑπόφαση της 3ης Μαρτίου 1993, C-8/92, General Milk Products (Συλλογή 1993, σ. Ι-779), όπου το Δικαστήριο παρατήρησε ότι αντίθετο συμπέρασμα θα μπορούσε να συναχθεί μόνον εφόσον αποδεικνυόταν ότι η εισαγωγή και επανεξαγωγή των τυριών αυτών δεν πραγματοποιήθη|κε στο πλαίσιο φυσιολογικών εμπορικών ανταλλαγών, αλλά με μοναδικό σκοπό την καταχρηστική εκμετάλλευση του συστήματος χορηγήσεως ΝΕΓΙ. Η απαιτούμενη εκτίμηση πραγματικιών στοιχείων προκειμένου να εξακριβωθεί η αληθής φύση των εμπορικών αυτών πράξεων απόκειται οτην αρμοδιότητα του αιτούντος δικαστηρίου (οκέψη 21η υπογράμμιση δική μου). Παρόμοια είναι επίσης η περίπτωση της αποφάσεως της 27ης Σεπτεμβρίου 1989, 130/88, Van de Bijl (Συλλογή 1989, o. 3039, σκέψη 26), με την οποία το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι το κράτος μέλος υποδοχής δεν δεσμεύεται unó πιστοποιητικό που βεβαιώνει ότι το πρόσωπο που το προσκομίζει έχει. συμπληρώσει ορισμένη περίοδο επαγγελματικής απασχολήσεως στο κράτος μέλος προελεύσεως, μολονότι είναι βέβαιο ότι κατά την ίδια αυτή περίοδο το πρόσωπο αυτό ασκούσε επαγγελματικές δραστηριότητες στο έδαφος του κράτους μέλους υποδοχής (σκέψη 27). Υπό την ίδια οπτική πρέπει, εξάλλου να ειδωθεί η απόφαση της 2ας Μαίου 1996, C-206/94, Palella II (Συλλογή 1996, ο. Ι-2357), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι η κοινοτική διάταξη της οποίας έγινε επίκληση στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν εμποδίζει το ενδεχόμενο να μπορεί ο εργοδότης να προσκομίζει αποδεικτικά στοιχεία τα οποία παρέχουν ενδεχομένως στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα να διαπιστώσει την ύπαρξη καταχρηστικής ή απατηλής συμπεριφοράς, προκύπτουσας από το γεγονός ότι. ο εργαζόμενος, αν και επικαλείται ανικανότητα προς εργασία πιοτοποιούμενη σύμφωνα με το άρθρο 18 του κανονισμού 574/72, δεν ασθένησε (οκέψη 27η υπογράμμιση δική μου).
.
25.Γενικότερα, χρήσιμο είναι να υπενθυμίσω την κρίση του Δικαστηρίου κατά την οποία ναι μεν τα εθνικά δικαστήρια μπορούν να λαμβάνουν υπόψη, βασιζόμενα σε αντικειμενικά στοιχεία, την καταχρηστική ή απατηλή συμπεριφορά του ενδιαφερομένου ώστε να μην εφαρμόζουν υπέρ αυτού τις διατάξεις του κοινοτικού δικαίου τις οποίες επικαλείται, οφείλουν όμως, κατά την εκτίμηση μιας τέτοιας συμπεριφοράς, να λαμβάνουν υπόψη τους σκοπούς τους οποίους επιδιώκουν οι οικείες διατάξειςΑπόφαση Palella II (παρατεΟείσα οτην προηγούμενη υποσημείωση), σκέψη 25. 'Ετσι, σχετικά με τη συγκεκριμένη περίπτωση, το Δικαστήριο έκρινε ότι η πιθανολογούμενη ύπαρξη καταχρηστικής συμπεριφοράς εκ μέρους του φορέα του δικαιώματος που απονέμει το κοινοτικό δίκαιο δεν μπορεί ωστόσο vu είναι τέτοια ώστε να έχει ως αποτέλεσμα να απαιτείται από τον εργαζόμενο να αποδείξει, με περαιτέρω αποδεικτικά μέσα και διαφορετικά από τα απαιτούμενα από την κοινοτική διάταξη που έχει εν προκειμένω εφαρμογή, ότι η ασθένεια ήταν πραγματική. Τούτο επιβάλλεται, συγκεκριμένα διότι, κατ' αυτόν τον τρόπο, θα καθίστατο κενός περιεχομένου ο σκοπός της διατάξεως αυτής, που ακριβώς συνίσταται στο vu επιτρέπει στον εργαζόμενο ο οποίος ασθένησε σε άλλο κράτος μέλος να περιορίζεται στην υποβολή ιατρικού πιστοποιητικού εκδιδομένου από τις αρμόδιες αρχές του κράτους αυτού. Επομένως, αυτό που τέθηκε ως υπόθεση οτην περίπτωση αυτή δεν ήταν κατάχρηση δικαιώματος υπό την ορθή έννοια της φράσεως, αλλά τέχνασμα.
.Ουσιαστικά, επομένως, το Δικαστήριο αναγνωρίζει στον εθνικό δικαστή τη δυνατότητα να αποδοκιμάσει την κατ' εκτροπή ή καθ' υπέρβαση χρήση του κοινοτικού δικαίου αποκλειστικά όταν δεν διακυβεύονται οι επιδιωκόμενοι από τη συγκεκριμένη διάταξη σκοποί, ειδικότερα στις περιπτώσεις όπου η διάταξη της οποίας γίνεται επίκληση μόνο φαινομενικά είναι εκείνη που ρυθμίζει τη συγκεκριμένη περίπτωση ή όταν η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο φορέας του δικαιώματος του οποίου γίνεται επίκληση στη δίκη είναι μόνο φαινομενικά σύμφωνη προς ό,τι επιβάλλει η εν λόγω διάταξη. Αυτό σημαίνει ότι το Δικαστήριο επιφυλάσσει στον εαυτό του — και ορθώς — τον προσδιορισμό του ουσιαστικού πεδίου του αμφισβητούμενου κοινοτικού δικαιώματος, δηλαδή των εγγενών ορίων της οικείας υποκειμενικής έννομης καταστάσεως. Επομένως, η δυνατότητα να αποκλειστεί η επίκληση του δικαιώματος αυτού γίνεται δεκτή μόνον όταν αποδεικνύεται ότι υπάρχει υπέρβαση των ορίων αυτών. Υπό την προοπτική αυτή, το ζήτημα της καταχρήσεως δικαιώματος, που ενδεχομένως προβάλλεται βάσει διατάξεων της εθνικής έννομης τάξης, καταλήγει στο να μεταβάλλεται, εφόσον διακυβεύεται δικαίωμα απονεμόμενο από το κοινοτικό δίκαιο, σε ζήτημα ερμηνείας της οικείας κοινοτικής διατάξεως.
26.Μια τέτοια ερμηνεία της μόλις μνημονευθείσας νομολογίας επιβεβαιώνεται, κατά τη γνώμη μου, από μια πρόσφατη απόφαση με την οποία το Δικαστήριο αποφάνθηκε ρητά επί της υπάρξεως καταχρηστικής ασκήσεως του δικαιώματος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ένας Τούρκος εργαζόμενος σκόπευε να παρατείνει την παραμονή του στη Γερμανία παρά το ό,τι είχε δηλώσει ρητά ότι θα επέστρεφε στην Τουρκία μετά την περίοδο επαγγελματικής επιμορφώσεως στο πρώτο κράτος και είχε λάβει προσωρινή άδεια παραμονής από τις αρμόδιες αρχές μετά και σε συνάρτηση με τη δήλωση αυτή, προς τούτο δε επικαλέστηκε τη σχετική κοινοτική διάταξηΑπόφαση της 30ης Σεπτεμβρίου 1997, C-36/96. Günaydin κ.λπ. (Συλλογή 1997, ο. I-5143). Πio συγκεκριμένα, το Αικαστήριο ρωτήθηκε: Μπορεί να αντιταχθεί σε αίτηση βασιζόμενη στο άρθρο 6, παράγραα)ος 1, της αποφάσεως 1/80η ένσταση της καταχρήσεως δικαιώματος όταν ο Τούρκος εργαζόμενος έχει εκφράσει ρητώς την πρόθεση του να Επιστρέψει στην Τουρκία μετά την προετοιμασία για την άσκηση της δραστηριότητας στη χώρα αυτή και η αρμόδια για τους αλλοδαπούς αρχή επέτρεψε την προσωρινή παραμονή του στην ημεδαπή μόνον βάσει της δηλώσεως αυτής;
. Η απάντηση του Δικαστηρίου ήταν σαφής και ακριβής υπό την έννοια ότι το γεγονός ότι ένας Τούρκος εργαζόμενος επιθυμεί να παρατείνει την παραμονή του στο κράτος μέλος υποδοχής, ενώ είχε δεχθεί ρητά τον περιορισμό της, δεν αποτελεί κατάχρηση. Το Δικαστήριο προσέθεσε ότι το γεγονός ότι ο εν λόγω εργαζόμενος εξέφρασε την πρόθεση του να επιστρέψει στην Τουρκία μετά την άσκηση μισθωτής δραστηριότητας εντός του κράτους μέλους υποδοχής με σκοπό την τελειοποίηση των επαγγελματικών του ικανοτήτων είναι ικανό να στερήσει τον ενδιαφερόμενο από δικαιώματα απορρέοντα από το άρθρο 6, παράγραφος 1, της αποφάσεως 1/80, μόνον αν το αιτούν δικαστήριο διαπιστώσει ότι αυτός προέβη στη δήλωση αυτή με μοναδικό σκοπό να λάβει, παρά τις ισχύουσες διατάξεις, άδειες εργασίας και παραμονής εντός του κράτους μέλους υποδοχήςΌπ.π., σκέψη 61η υπογράμμιση δική μου.
.Για μια ακόμη φορά, επομένως, το Δικαστήριο προέβη προκαταρκτικά στον προσδιορισμό του σκοπού της εν λόγω διατάξεως και έθεσε τα πραγματικά της όρια, αφήνοντας εν συνεχεία στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα να αποδοκιμάσει την επίκληση της διατάξεως μόνο στην περίπτωση υπερβάσεως των ορίων αυτών, στη συγκεκριμένη δε υπόθεση εφόσον αποδεικνυόταν η απατηλή συμπεριφορά του εργαζομένου.
27.Ουσιαστικά, επομένως, το Δικαστήριο έχει δεχθεί μέχρι τώρα ότι κάθε εθνική έννομη τάξη μπορεί να χρησιμοποιήσει τις δικές της διατάξεις του κοινού δικαίου (ανεξαρτήτως του αν πρόκειται για διατάξεις που αποδοκιμάζουν την καταστρατήγηση του νόμου, την εικονικότητα και, γιατί όχι, την ίδια την κατάχρηση δικαιώματος) για να αποκλείσει τη δυνατότητα επικλήσεως κοινοτικών διατάξεων σε σαφώς περιορισμένες περιπτώσεις στις οποίες, σε τελική ανάλυση, οι διατάξεις αυτές δεν προορίζονταν να εφαρμοστούν και, επομένως, δεν μπορεί να υπάρχει καμιά επίπτωση στην ομοιόμορφη εφαρμογή του κοινοτικού δικαίου. Στις περιπτώσεις αυτές — το επαναλαμβάνω — είναι ωστόσο δυνατό να θεωρηθεί αναγκαία η ερμηνευτική παρέμβαση του Δικαστηρίου, προκειμένου να καθοριστούν οι σκοποί και τα όρια της οικείας διατάξεως και να αποφευχθεί έτσι η αγνόηση των επιταγών που το κοινοτικό δίκαιο είχε ως σκοπό να διαφυλάξει, επιταγές που στην προκειμένη περίπτωση αφορούν τη διαδικασία εναρμονίσεως στον εταιρικό τομέα.Τελικά, θεωρώ ότι μια γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου, η οποία αποδοκιμάζει την καταχρηστική άσκηση δικαιώματος απονεμομένου από το κοινοτικό δίκαιο, δεν μπορεί προς το παρόν να βρεθεί στην κοινοτική έννομη τάξη και ότι, έστω και αν διαπιστωθεί η ύπαρξη της, η αρχή αυτή δεν μπορεί ωστόσο να χρησιμοποιηθεί κατά τρόπο που να έχει ως αποτέλεσμα τη δικαιολόγηση της παραβάσεως μιας κοινοτικής διατάξεως, πράγμα που άλλως διαπιστώνεται στην προκειμένη περίπτωση. Τέλος, λαμβάνοντας υπόψη τη διατύπωση του σχετικού ερωτήματος, προσθέτω ότι δεν είναι καν δυνατό στην προκειμένη περίπτωση να γίνει παραπομπή στις καθιερωθείσες αρχές του κοινοτικού δικαίου, όπως είναι η αρχή της αναλογικότητας, της ασφαλείας δικαίου και της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης. Πράγματι, δεν μου φαίνεται καν δυνατό να υποθέσω ότι οι εν λόγω αρχές μπορούν να χρησιμοποιηθούν προκειμένου να καταστεί ανενεργός η προστασία που διασφαλίζει στους πολίτες το κοινοτικό δίκαιο, πολύ λιγότερο δε για να ευλογηθεί και να παγιωθεί μια διαπιστωθείσα παράβαση του άρθρου 25, παράγραφος 1, της δεύτερης οδηγίας.