1.

Dla zapewnienia równości stron przed sądami terminy procesowe mają co do zasady charakter bezwzględnie obowiązujący. Podobnie jak w większości jurysdykcji krajowych, niedochowanie takich terminów nie zawsze jednak prowadzi do przedawnienia w postępowaniu przed sądami Unii Europejskiej. W szczególności zgodnie z art. 45 akapit drugi statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej „[u]pływ terminu nie narusza uprawnień, jeśli strona dowiedzie zaistnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej”.

2.

W zaskarżonym postanowieniu ( 2 ) skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona przez RF została uznana za oczywiście niedopuszczalną, ponieważ wniesiono ją po terminie. Sąd uznał, że RF nie była w stanie wykazać istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej, aby uzasadnić, dlaczego nie dotrzymała terminu na złożenie podpisanego oryginału skargi w sekretariacie Sądu. Sąd uznał w szczególności, że znaczne opóźnienie spowodowane wewnętrznymi problemami technicznymi operatora pocztowego nie stanowi nieprzewidywalnej okoliczności lub działania siły wyższej.

3.

Odwołanie wniesione przez RF stanowi dla Trybunału okazję do przedstawienia wskazówek dotyczących wykładni art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Daje ono zatem Trybunałowi doskonałą sposobność, aby wyjaśnić orzecznictwo dotyczące znaczenia nieprzewidywalnych okoliczności, pojęciowo bardzo zbliżonych do siły wyższej.

I.

Ramy prawne

A.

Statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

4.

Artykuł 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, należący do tytułu III, stanowi:

5.

Artykuł 53 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stanowi:

B.

Regulamin postępowania przed Sądem

6.

Tytuł III regulaminu postępowania przed Sądem ( 3 ) dotyczy skarg bezpośrednich. Sekcja 4 w rozdziale 1 tego tytułu określa przepisy dotyczące terminów.

7.

Artykuł 58 stanowi:

8.

Artykuł 60 tej sekcji dotyczy terminu uwzględniającego odległość. Przepis ten stanowi, że „[t]erminy procesowe przedłuża się o dziesięciodniowy termin uwzględniający odległość”.

9.

Rozdział 2 tytułu III dotyczy pism procesowych. Artykuł 72 stanowi:

10.

Artykuł 73 regulaminu stanowi:

C.

Inne właściwe przepisy

11.

Praktyczne przepisy wykonawcze do regulaminu postępowania przed Sądem (zwane dalej „praktycznymi przepisami wykonawczymi Sądu”) ( 4 ) w przedmiocie składania pism procesowych przewidują między innymi:

12.

Praktyczne instrukcje dla stron dotyczące spraw wnoszonych do Trybunału (zwane dalej „praktycznymi instrukcjami Trybunału”) ( 5 ) w odniesieniu do składania i przekazywania dokumentów procesowych przewidują między innymi:

II.

Okoliczności powstania sporu i zaskarżone postanowienie

13.

Wniesiona przez RF skarga o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji C(2016) 5925 final z dnia 15 września 2016 r. w sprawie COMP AT.40251 – Transport kolejowy, spedycja towarów (zwanej dalej „zaskarżoną decyzją”) została przekazana do sekretariatu Sądu za pośrednictwem faksu w dniu 18 listopada 2016 r. Podpisany oryginał tej skargi wpłynął do sekretariatu Sądu w dniu 5 grudnia 2016 r., a więc 17 dni po przekazaniu kopii skargi faksem.

14.

Co się tyczy obowiązującego terminu procesowego, Sąd poczynił następujące ustalenia: 1) zaskarżona decyzja została doręczona RF w dniu 19 września 2016 r.; 2) zgodnie z art. 263 akapit szósty TFUE skarga o stwierdzenie nieważności powinna być wniesiona w terminie dwóch miesięcy od jej notyfikowania; 3) na podstawie łącznego zastosowania art. 58 § 1 i art. 60 regulaminu postępowania przed Sądem termin do wniesienia skargi upłynął w dniu 29 listopada 2016 r. o północy; 4) zgodnie z art. 73 § 3 regulaminu postępowania kopia przekazana za pośrednictwem faksu nie może być uwzględniona do celów ustalenia daty wpływu skargi, ponieważ podpisany oryginał nie dotarł do sekretariatu Sądu, jak wymaga tego ten przepis, w ciągu dziesięciu dni od przekazania kopii; oraz 5) skargę wniesiono zatem po terminie ( 6 ).

15.

Z zaskarżonego postanowienia można także wysnuć wniosek, że podpisany oryginał został złożony na poczcie w tym samym dniu, w którym skarga została przekazana sekretariatowi Sądu za pośrednictwem faksu. Zdaniem wnoszącej odwołanie czas dostarczenia przesyłki zawierającej podpisany oryginał (17 dni) przez Pocztę Polską, głównego operatora pocztowego w Polsce, przekroczył jednak zwyczajowy czas dostarczenia przesyłki. Z uwagi na fakt, że opóźnione dostarczenie przesyłki było spowodowane wewnętrznymi problemami technicznymi Poczty Polskiej, RF podnosiła, że dochowała wszelkiej staranności, jakiej można było rozsądnie od niej oczekiwać. W szczególności wnosząca odwołanie podniosła, że oryginał złożono po terminie z uwagi na nieprzewidywalne okoliczności lub siłę wyższą w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i, w konsekwencji, skargi nie należy uznać za wniesioną po terminie ( 7 ).

16.

Przede wszystkim, co się tyczy kwestii oceny, czy okoliczności, na które powołała się RF, były wystarczające dla wykazania istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej, Sąd przypomniał, że po pierwsze, terminy do wniesienia skargi są bezwzględnie wiążące; po drugie, przesłankę nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej można powołać wyłącznie w wyjątkowych okolicznościach; oraz, po trzecie, zgodnie z orzecznictwem Trybunału strona skarżąca powinna zwłaszcza nadzorować starannie przebieg wszczętego postępowania, a w szczególności wykazać się starannością w celu dochowania przewidzianych terminów ( 8 ).

17.

Sąd stwierdził następnie, że wnosząca odwołanie nie mogła powołać pojęcia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej w sytuacji, w której staranna i przezorna osoba byłaby obiektywnie w stanie nie dopuścić do upływu terminu do wszczęcia postępowania. Sąd uznał także, że jedynie zdarzenie niemożliwe do uniknięcia, a tym samym stanowiące decydującą przyczynę niedochowania terminu, można zakwalifikować jako nieprzewidywalną okoliczność lub przypadek siły wyższej ( 9 ).

18.

Ponadto, według Sądu, z art. 73 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem nie można wywieść, że dostarczenie przesyłki w terminie przekraczającym dziesięć dni, o którym mowa w tym przepisie, stanowiłoby automatycznie nieprzewidywalną okoliczność lub przypadek zaistnienia siły wyższej ( 10 ). W tym względzie Sąd nawiązał do postanowienia Trybunału w sprawie Faktor B. i W. Gęsina ( 11 ), która wykazuje wyraźne analogie do niniejszej sprawy. W owej sprawie Trybunał potwierdził w drodze postanowienia ocenę Sądu, zgodnie z którą wnosząca odwołanie nie wykazała wystąpienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej ( 12 ).

19.

Następnie Sąd ocenił, czy RF wykazała istnienie nieprzewidzianych okoliczności lub siły wyższej.

20.

W szczególności Sąd zbadał, czy opóźnienie w dostarczeniu przesyłki było decydującą przyczyną, dla której RF wniosła skargę po terminie, i czy było to zdarzenie niemożliwe do uniknięcia przez RF. W świetle z jednej strony wyjaśnień przedstawionych przez RF oraz z drugiej strony obowiązku starannego nadzorowania doręczania przesyłki Sąd orzekł, że RF nie wykazała istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej. Sąd zauważył w szczególności, że RF nie przedstawiła żadnych wyjaśnień co do środków podjętych w następstwie powierzenia operatorowi pocztowemu przesyłki zawierającej oryginał dokumentu ( 13 ).

21.

Sąd uznał zatem skargę o stwierdzenie nieważności za oczywiście niedopuszczalną.

III.

Postępowanie przed Trybunałem i żądania wnoszącej odwołanie

22.

W odwołaniu RF wnosi do Trybunału o:

23.

Komisja wnosi do Trybunału o oddalenie odwołania i obciążenie RF kosztami postępowania.

24.

Trybunał postanowił o nieprzeprowadzaniu rozprawy zgodnie z art. 76 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.

IV.

Analiza

25.

Na poparcie odwołania RF podnosi cztery zarzuty. Zarzut pierwszy dotyczy dokonania przez Sąd błędnej wykładni art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w związku z jego art. 53. Zarzut drugi dotyczy naruszenia art. 126 regulaminu postępowania przed Sądem ( 14 ), ponieważ skarga RF została uznana za oczywiście niedopuszczalną. Zarzut trzeci dotyczy błędnego uznania przez Sąd, że RF nie wykazała istnienia nieprzewidywalnych okoliczności w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wreszcie w zarzucie czwartym RF podnosi, że zaskarżone postanowienie jest obarczone naruszeniem art. 1, art. 6 ust. 1 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”).

26.

Komisja twierdzi, że zarzuty powołane przez RF należy oddalić jako częściowo bezzasadne (pierwszy i drugi zarzut odwołania), a częściowo niedopuszczalne (trzeci i czwarty zarzut odwołania).

A.

Ocena

1.

W przedmiocie zarzutów pierwszego i drugiego

27.

W pierwszym i drugim zarzucie odwołania, które są ze sobą nierozerwalnie związane, RF podnosi zasadniczo, że Sąd naruszył prawo, oddalając jej skargę na podstawie art. 126 regulaminu postępowania przed Sądem jako oczywiście niedopuszczalną (zarzut drugi). Źródłem tego naruszenia jest błędna wykładnia art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zarzut pierwszy). W szczególności wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd błędnie powiązał ze sobą pojęcia „siły wyższej” i „nieprzewidywalnych okoliczności”. Wnosząca odwołanie utrzymuje w tym względzie, że zaskarżone postanowienie wprowadza w błąd co do wyraźnego rozróżnienia ustanowionego przez autorów statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej pomiędzy „nieprzewidywalnymi okolicznościami” a „siłą wyższą”. Ponadto RF twierdzi, że dokonana przez Sąd wykładnia art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ma charakter dyskryminujący, ponieważ stawia w niekorzystnej sytuacji osoby, których miejsce zamieszkania znajduje się w większej odległości od siedziby Trybunału.

28.

Komisja nie zgadza się z tymi zarzutami. Jej zdaniem Sąd zastosował spójne orzecznictwo, które nie wprowadza rozróżnienia między „nieprzewidywalnymi okolicznościami” a „siłą wyższą”. Trybunał zauważył ponadto, że ścisła wykładnia art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, zgodnie z którą problem, który wystąpił w trakcie wysyłki pocztowej, nie może sam w sobie stanowić nieprzewidywalnej okoliczności lub siły wyższej, ma neutralny wydźwięk i nie ma negatywnych skutków dla osób znajdujących się w większej odległości geograficznej od Trybunału.

a)

Ocena „nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej” na gruncie art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: dwa pojęcia, ale jedno kryterium

29.

Dostrzegam zasadność argumentacji przedstawionej przez obie strony.

30.

Jak słusznie zauważyła Komisja, orzecznictwo Trybunału dotyczące możliwości zwolnienia z konsekwencji przekroczenia wskazanego terminu na podstawie art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie wprowadza wyraźnego rozróżnienia między pojęciami nieprzewidywalnych okoliczności i siły wyższej. W orzecznictwie pojęcia te są często traktowane łącznie i analizowane w świetle identycznych kryteriów, bez dalszego wyjaśnienia ewentualnych różnic między nimi.

31.

Źródeł orzecznictwa Trybunału dotyczącego zwolnień od skutków upływu terminów procesowych można upatrywać w orzecznictwie dotyczącym siły wyższej w rozporządzeniach z zakresu polityki rolnej ( 15 ). Szczególne znaczenie ma linia orzecznictwa wywodząca się z wyroku Busseini ( 16 ), która definiuje siłę wyższą jako „nadzwyczajne okoliczności, które uniemożliwiają przeprowadzenie danej czynności. Chociaż nie oznacza ona bezwzględnej niemożności, wymaga jednak istnienia nadzwyczajnych trudności, niezależnych od woli danej osoby i w sposób widoczny nieuniknionych nawet w przypadku zachowania wszelkiej wymaganej staranności” ( 17 ).

32.

Podobnie w kontekście terminów procesowych przyjęto definicję, która obejmuje swoim zakresem zarówno nieprzewidywalne okoliczności, jak i siłę wyższą. Z wyroku Trybunału w sprawie Bayer/Komisja ( 18 ) wynika, że pojęcia nieprzewidywalnych okoliczności i siły wyższej zawierają w sobie dwa elementy ( 19 ). Pojęcie nieprzewidywalnych okoliczności obejmuje element obiektywny, dotyczący nadzwyczajnego i niemającego związku z zainteresowanym zdarzenia, jak również element subiektywny, polegający na obowiązku przeciwdziałania przez zainteresowanego następstwom takiego zdarzenia poprzez przedsięwzięcie odpowiednich środków, niewymagających jednak nierozsądnych poświęceń. W tym względzie Trybunał wyjaśnił, że aby móc powoływać się na nieprzewidywalne okoliczności lub siłę wyższą, zainteresowany powinien w szczególności wnikliwie nadzorować przebieg wszczętego postępowania, a zwłaszcza wykazać się należytą starannością w celu dochowania przewidzianych terminów ( 20 ).

33.

Chociaż, według mojej wiedzy, Trybunał nigdy nie dokonał wyraźnego rozróżnienia między tymi dwoma pojęciami, wydaje się rozsądne przypuszczać, że ich zakres nie jest tożsamy.

34.

Jak zatem należy rozumieć te pojęcia w kontekście postpowania przed sądem Unii?

35.

W tym względzie wysunąłbym twierdzenie, że siła wyższa (vis maior) odnosi się do bardziej ograniczonego zbioru zdarzeń ekstremalnych (ang. act of God). Zdarzenia te obejmowałyby w każdym razie klęski żywiołowe, takie jak poważne powodzie, trzęsienia ziemi i huragany, ale mogą również obejmować inne szczególnie niemożliwe do uniknięcia (spowodowane przez człowieka) okoliczności ( 21 ). Moim zdaniem siła wyższa odnosi się więc do siły zewnętrznej, która uniemożliwia stronie wywiązanie się ze zobowiązania i nie pozostawia jej żadnej alternatywnej drogi działania (na przykład w sytuacji, gdyby przesyłka nadana pocztą lotniczą nie mogła zostać dostarczona, ponieważ przewożący ją samolot wpadł do oceanu).

36.

Z drugiej strony, w moim rozumieniu, pojęcie nieprzewidywalnych okoliczności jest nieco bardziej elastyczne. Może obejmować szerszy zbiór okoliczności, które nie wpisują się w zakres pojęcia siły wyższej. Mogą one obejmować dowolną liczbę nietypowych okoliczności, takich jak przerwy techniczne, przerwy w dostawie energii elektrycznej czy awarie systemów łączności.

37.

Do pewnego stopnia definicja tych pojęć w ich wzajemnej relacji jest kwestią osobistego osądu i mogą one się nawet częściowo pokrywać. Niezależnie od zastosowanego rozgraniczenia tych pojęć jasne jest jednak, że są one bardzo ściśle ze sobą powiązane i określają zbiór wyjątkowych okoliczności, w których można przyznać odstępstwa od stosowania terminów procesowych – terminów, które w przeciwnym razie należy poddać ścisłej wykładni. Ścisłe stosowanie terminów odpowiada bowiem wymogom pewności prawa oraz konieczności zapobieżenia jakiejkolwiek dyskryminacji lub arbitralnemu traktowaniu w ramach wymiaru sprawiedliwości ( 22 ).

38.

Jednocześnie należy jednak podkreślić, że prawodawca zdecydował się na ustanowienie od tej podstawowej zasady proceduralnej wyjątku, tj. reguły umożliwiającej odstępstwo od takich terminów. Zgodnie z art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zarówno nieprzewidywalne okoliczności, jak i siła wyższa stanowią przesłanki do odstąpienia od tych terminów.

39.

Moim zdaniem decyzja o zawarciu obu pojęć w treści art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stanowi wyraźną wskazówkę, że intencją prawodawcy nie była zbyt wąska wykładnia wykazu okoliczności objętych zakresem art. 45. Wybór ten świadczy również o tym, że prawodawca nie zamierzał podać zamkniętego wykazu okoliczności, na które można powołać się w celu odstąpienia od terminów procesowych, lecz raczej elastyczną zasadę, którą można dostosować do okoliczności danej sprawy.

40.

Moim zdaniem kryterium zastosowane przez Trybunał dla wykazania istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej odzwierciedla te decyzje. Chociaż prawdą jest, że Trybunał wielokrotnie orzekał, iż od stosowania terminów procesowych można odstąpić jedynie w zupełnie wyjątkowych okolicznościach, w razie wystąpienia nieprzewidywalnych okoliczności ( 23 ), kryterium to daje Trybunałowi możliwość dokonania elastycznej oceny w każdym indywidualnym przypadku, w oparciu o szczególne okoliczności danej sprawy, czy przekroczenie terminu zostało spowodowane zdarzeniem, którego strona nie mogła racjonalnie przewidzieć, a tym samym uniknąć bez nierozsądnych poświęceń.

41.

Zgodnie z moją interpretacją orzecznictwa Trybunału istnienie „nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej” należy zatem oceniać wspólnie, jak klaster pojęciowy, w oparciu o to samo kryterium, które podkreśla rozsądny charakter działań, których podjęcia wymaga się od zainteresowanego w celu uniknięcia przekroczenia terminu: weryfikując w każdym indywidualnym przypadku, że z jednej strony niezgodność z przepisami proceduralnymi wystąpiła w nadzwyczajnych okolicznościach niemających związku z zainteresowanym, a z drugiej strony zainteresowany przedsięwziął kroki w celu uniknięcia następstw takiego nadzwyczajnego zdarzenia, niewymagające jednak z jego strony nierozsądnych poświęceń.

42.

Co nieuniknione w sytuacji, gdy wymagana jest ocena okoliczności faktycznych, odpowiedź z jednej strony na pytanie o to, co stanowi zdarzenie nadzwyczajne, a z drugiej strony – jakie są odpowiednie kroki mające na celu uniknięcie następstw takiego zdarzenia, będzie zależeć od szczegółów danej sprawy.

43.

Zasadniczo, zastosowanie tego stosunkowo elastycznego miernika umożliwia zapewnienie równości stron w okolicznościach, w których ścisłe stosowanie terminów procesowych skutkowałoby nierównością traktowania stron postępowania.

b)

Naruszenie prawa w zaskarżonym postanowieniu

44.

W zaskarżonym postanowieniu Sąd zastosował kryterium bardziej rygorystyczne niż to, które wynika z orzecznictwa Trybunału. Wykluczając istnienie nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej w niniejszej sprawie, Sąd ocenił, czy brak dochowania przepisanego terminu był skutkiem zdarzenia, które było niemożliwe do uniknięcia ( 24 ).

45.

W rzeczywistości, chociaż w zaskarżonym postanowieniu Sąd faktycznie powtórzył kryterium wynikające z wyroku Bayer/Komisja, orzekł on następnie, że istnienie nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy dane zdarzenie jest niemożliwe do uniknięcia i, w konsekwencji, stanowi decydującą przyczynę niedochowania terminu („wymóg nieuchronności”) ( 25 ). Sąd orzekł również, że opieszałość w dostarczaniu poczty nie może stanowić sama w sobie nieprzewidywalnej okoliczności lub przypadku siły wyższej, z zastrzeżeniem innych szczególnych okoliczności, takich jak strajk, nieprawidłowości w funkcjonowaniu administracji lub katastrofa naturalna ( 26 ).

46.

Jak już wspomniano, orzecznictwo Trybunału wymaga z jednej strony, aby niedochowanie przepisanego terminu było spowodowane zewnętrznym i nadzwyczajnym zdarzeniem niemającym związku z zainteresowanym (element obiektywny). Z drugiej strony zainteresowani muszą przedsięwziąć odpowiednie środki w celu przeciwdziałania następstwom takiego zdarzenia, przy czym nie wymaga się od nich nierozsądnych poświęceń w celu uniknięcia przekroczenia przepisanego terminu. W tym względzie zainteresowani muszą w szczególności wnikliwie nadzorować „przebieg wszczętego postępowania”, a zwłaszcza wykazać się należytą starannością w celu dochowania przewidzianych terminów (element subiektywny) ( 27 ).

47.

Orzecznictwo nie wymaga natomiast dodatkowo tego, by nadzwyczajnego zdarzenia nie dało się uniknąć. Zastosowanie takiego dodatkowego wymogu znacznie ograniczyłoby zakres stosowania art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej do sytuacji jeśli nie zupełnie, to prawie niemożliwych.

48.

Jak podkreśla Komisja, prawdą jest, że Trybunał przynajmniej w jednym przypadku najwyraźniej opowiedział się za podejściem przyjętym przez Sąd w zaskarżonym postanowieniu. Chodzi o postanowienie Trybunału w sprawie Faktor B. i W. Gęsina ( 28 ). W owym postanowieniu Trybunał potwierdził dotyczącą braku nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej ocenę Sądu dokonaną na podstawie zastosowania wymogu nieuchronności ( 29 ). Podobnie jak w niniejszej sprawie, pytanie dotyczyło możliwości powołania się przez wnoszącą odwołanie na znaczne opóźnienie w wysyłce pocztowej (z Polski do Luksemburga) w celu wykazania istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej ( 30 ).

49.

Postanowienie to (podobnie jak zaskarżone postanowienie) wydaje się stać w sprzeczności z rozwiązaniem przyjętym w orzecznictwie w następstwie sprawy Bayer/Komisja. Ma to miejsce w zakresie, w jakim Trybunał zatwierdził stosowanie przez Sąd wymogu nieuchronności.

50.

Nie należy zapominać, że zgodnie z art. 72 regulaminu postępowania przed Sądem, w brzmieniu mającym zastosowanie do niniejszego postępowania, strony mogą składać pisma procesowe w sekretariacie tego sądu w formie papierowej. W myśl tego przepisu strony mogły wciąż korzystać z tej możliwości pomimo istnienia systemu e‑Curia, który umożliwia im składanie pism procesowych drogą elektroniczną ( 31 ).

51.

Warto także przywołać w tym miejscu praktyczne przepisy wykonawcze do regulaminu postępowania przed Sądem oraz praktyczne instrukcje Trybunału. Przepisy te wyraźnie przewidują możliwość przesłania przez stronę pism procesowych pocztą ( 32 ). W tym względzie stwierdza się, że dla zapewnienia, by kopia przesłana faksem została uwzględniona w celu dochowania terminu, strona musi wysłać podpisany oryginał niezwłocznie po jego przesłaniu faksem ( 33 ).

52.

Stosowany przez Sąd wymóg nieuchronności oznacza jednak, że nadzwyczajne opóźnienie w dostarczeniu przesyłki pocztowej automatycznie wykracza poza zakres stosowania art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

53.

Nie każda strona ma możliwość osobistego złożenia pism procesowych do sądów Unii bez znoszenia nierozsądnych poświęceń. Ponadto z uwagi na fakt, iż regulamin postępowania przed Sądem, w brzmieniu mającym zastosowanie do niniejszego postępowania, wyraźnie zezwala stronom na przekazywanie dokumentów procesowych w formie papierowej, kategoryczne wykluczenie opóźnień w dostarczaniu przesyłek pocztowych byłoby moim zdaniem sprzeczne zarówno z orzecznictwem Trybunału, jak i regulaminem postępowania przed Sądem.

54.

Z powyższych względów zaskarżone postanowienie jest obarczone naruszeniem prawa.

55.

Poczyniwszy te ustalenia, należy jednak zbadać, w jaki konkretnie sposób należy oceniać istnienie nieprzewidywalnych okoliczności i siły wyższej w oparciu o kryteria określone w orzecznictwie.

c)

Charakter oceny i czynniki, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie, czy strona działała z zachowaniem należytej staranności

56.

Udzielenie odpowiedzi na to pytanie w oparciu o orzecznictwo Trybunału nie jest łatwym zadaniem. Wynika to z faktu, że ocena okoliczności, na które powołują się strony w celu wykazania istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej, w oparciu o kryteria wynikające z wyroku Bayer/Komisja w ostatecznym rozrachunku dotyczy okoliczności faktycznych.

57.

Należy jednak pamiętać, że istnienie okoliczności uzasadniających odstępstwo od terminów procesowych będzie podlegało ocenie na podstawie elementów przedstawionych przez stronę powołującą się na art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: zgodnie z tym przepisem strona ta musi dowieść zaistnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej. W związku z tym do tej strony należy wykazanie, że a) wystąpiło nadzwyczajne zdarzenie niemające z nią związku (element obiektywny) oraz b) podjęła ona wszelkie rozsądne środki w celu uniknięcia przekroczenia przepisanego terminu (element subiektywny).

58.

Jak wskazałem powyżej, zgodnie z moją interpretacją orzecznictwa nadzwyczajne opóźnienie w dostarczeniu przesyłki pocztowej nie powinno być z gruntu wyłączone z zakresu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Obecnie rozsądne wydaje się założenie, że poczta powinna, przynajmniej co do zasady, dotrzeć do miejsca przeznaczenia w dowolnym miejscu w Europie w ciągu 10 dni. W rzeczywistości czas doręczenia przekraczający 10 dodatkowych dni przewidzianych na doręczenie w art. 73 § 3 regulaminu postępowania można moim zdaniem określić jako zdarzenie nadzwyczajne (niemające związku z zainteresowanym) ( 34 ).

59.

Z tego względu, aby wypełnić przesłanki elementu obiektywnego a), powinno wystarczyć, że strona wykaże, że niedochowanie przepisanego terminu zostało spowodowane nadzwyczajnym opóźnieniem w dostarczeniu przesyłki pocztowej. W tym względzie nie należy wymagać dowiedzenia, że opóźnienie to było spowodowane nadzwyczajnym zdarzeniem, takim jak strajk, klęska żywiołowa czy zakłócenie w funkcjonowaniu administracji ( 35 ).

60.

Niemniej z doświadczenia wiemy, że czas dostawy może być różny, a opóźnienia (nawet znaczne) w dostarczaniu przesyłek pocztowych czasem się zdarzają. Dlatego też przy ustalaniu, czy spełnione zostały przesłanki elementu obiektywnego, należy zwrócić należytą uwagę na to, czy opóźnienie ma charakter nadzwyczajny w danych okolicznościach, w szczególności w odniesieniu do takich czynników jak odległość, pora roku itd.

61.

Po ustaleniu, że opóźnienie miało charakter nadzwyczajny w świetle szczególnych okoliczności sprawy, należy również zbadać, czy strona podjęła wszelkie rozsądne kroki w celu uniknięcia przekroczenia przepisanego terminu.

62.

Przy określaniu, czy spełnione zostały przesłanki elementu subiektywnego (b), należy uwzględnić szereg czynników.

63.

Po pierwsze, istotne jest ustalenie, kiedy podpisany oryginał skargi został powierzony operatorowi pocztowemu. W moim przekonaniu wskazówkę zachowania należytej staranności stanowi postępowanie zgodne z pkt 80 praktycznych przepisów wykonawczych Sądu, czyli wysłanie oryginału niezwłocznie tego samego dnia, w którym kopia została wysłana faksem, a najpóźniej następnego dnia ( 36 ).

64.

Po drugie, strona nie powinna być zobowiązana do korzystania z najdroższych międzynarodowych usług dostawy w ofercie, w przypadku gdy tańsza usługa oferowana przez operatora jest zasadniczo wystarczająca, aby zapewnić dostarczenie podpisanego oryginału do sekretariatu Sądu w przepisanym terminie ( 37 ). Ponieważ jednak opóźnienia się zdarzają, strona, która decyduje się na wysłanie pisma procesowego pocztą, a nie za pośrednictwem aplikacji e‑Curia, musi moim zdaniem podjąć środki ostrożności, których można racjonalnie oczekiwać od osoby przezornej. W związku z tym, w zależności od okoliczności (na przykład w przypadku gdy operator nie jest wiarygodny lub gdy upływ terminu wypada w okolicy dnia ustawowo wolnego od pracy), staranność może wymagać przesłania podpisanego oryginału ekspresową przesyłką kurierską, przesyłką ekspresową lub przynajmniej przesyłką poleconą.

65.

Czy na tym kończą się zobowiązania strony?

66.

Nie sądzę, aby tak było. To prawda, że z chwilą powierzenia przesyłki operatorowi pocztowemu nadawca traci nad nią rzeczywistą kontrolę. Należy jednak podkreślić, że przesyłanie pism procesowych pocztą niesie ze sobą ryzyko opóźnień, którego strona mogłaby uniknąć poprzez korzystanie z aplikacji e‑Curia ( 38 ).

67.

Dlatego też moim zdaniem strona, która wybrała opcję przewidzianą w art. 73 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem, ma obowiązek monitorować przesyłkę, aby przynajmniej postarać się zapobiec urzeczywistnieniu się tych zagrożeń. Strona musi bowiem wnikliwie nadzorować „przebieg wszczętego postępowania” i wykazać się starannością, aby dochować przepisanego terminu ( 39 ).

68.

Ale co konkretnie pociąga za sobą ten obowiązek w tym szczególnym kontekście?

69.

W przypadku gdy dostępny jest numer śledzenia przesyłki, oznacza to, że strona musi dokładnie i regularnie monitorować przebieg przesyłki do czasu należytego dostarczenia dokumentu do sekretariatu Sądu. Jeżeli śledzenie nie jest dostępne, oznacza to, że strona powinna skontaktować się z sekretariatem w celu sprawdzenia (na długo przed upływem przepisanego terminu), czy podpisany oryginał dotarł na czas ( 40 ). W przypadku gdy przesyłka wydaje się być opóźniona, strona może nadal próbować dochować przepisanego terminu, aktywnie starając się zlokalizować przesyłkę, kontaktując się z operatorem pocztowym, a jeżeli wszystkie inne metody zawiodą – wysyłając (lub przywożąc, gdy nakazuje to rozsądek) do sekretariatu wersję skargi opatrzoną drugim oryginalnym podpisem, mającą zastąpić zagubiony oryginał ( 41 ).

70.

Podejmując te kroki, zainteresowana strona może wykazać, że działała z zachowaniem należytej staranności, ale bez znoszenia nierozsądnych poświęceń. W tym względzie nie jest więc istotne, czy istnieje realistyczna szansa, by udało się dochować przepisanego terminu.

71.

Podsumowując: w okolicznościach, w których strona zdecydowała się skorzystać z opcji przewidzianej w art. 73 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem, celem zwolnienia ze skutków przekroczenia terminu na gruncie art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej musi ona wykazać, że działała z zachowaniem należytej staranności, podejmując wszelkie rozsądne środki służące uniknięciu przekroczenia terminu. Strona musi zatem wykazać, że podpisany oryginał został wysłany niezwłocznie po przesłaniu kopii za pośrednictwem faksu, że oryginał został wysłany pocztą w trybie, który wydawał się odpowiedni dla zapewnienia doręczenia podpisanego oryginału skargi do sekretariatu Sądu w przepisanym terminie, oraz że należycie monitorowała ona przebieg wysyłki, a w przypadku gdy ta kontrola wykazała opóźnienie – podjęła starania w celu dochowania przepisanego terminu.

d)

Wnioski wstępne

72.

W zaskarżonym postanowieniu Sąd orzekł w pierwszej kolejności, że strona może zostać zwolniona ze skutków przekroczenia terminu tylko wówczas, gdy niedochowanie przepisanego terminu zostało spowodowane zdarzeniem, którego nie można było uniknąć. Tym samym Sąd naruszył prawo.

73.

Naruszenie to nie powinno jednak w niniejszej sprawie skutkować uchyleniem zaskarżonego postanowienia. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że jeśli w uzasadnieniu orzeczenia Sądu dopuszczono się naruszenia prawa Unii, lecz jego sentencję należy uznać za zasadną w świetle innych względów prawnych, to tego rodzaju naruszenie nie może doprowadzić do uchylenia tego orzeczenia i należy zastąpić jego uzasadnienie ( 42 ).

74.

Ponieważ w drugiej kolejności Sąd zbadał środki podjęte przez RF w celu uniknięcia przekroczenia terminu, stwierdzone naruszenie prawa pozostaje bez wpływu na sentencję zaskarżonego postanowienia.

75.

Z zaskarżonego postanowienia wynika, że RF wysłała podpisany oryginał niezwłocznie po przekazaniu kopii oryginału do Sądu faksem (tego samego dnia) i uczyniła to listem poleconym, korzystając z usługi, która wydawała się odpowiednia do zapewnienia terminowego dostarczenia. Wnosząca odwołanie nie przedstawiła jednak żadnych innych dowodów na to, że próbowała monitorować przebieg wysyłki oraz że w następstwie wykrycia opóźnienia podjęła jakiekolwiek kroki w celu uniknięcia przekroczenia terminu ( 43 ). Innymi słowy Sąd doszedł jednak do słusznego wniosku, że RF nie wykazała staranności w celu dochowania przepisanego terminu.

76.

W związku z tym stwierdzam, że konieczne jest, na podstawie zmienionego uzasadnienia, oddalenie argumentu, zgodnie z którym Sąd, dokonując błędnej wykładni art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, mylnie stwierdził, że RF nie wykazała istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej.

77.

Zarzuty pierwszy i drugi odwołania należy zatem oddalić jako bezzasadne.

2.

W przedmiocie trzeciego zarzutu odwołania

78.

Wnosząca odwołanie podnosi, że Sąd niesłusznie uznał, iż nie wykazała ona istnienia nieprzewidywalnych okoliczności w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zdaniem RF zdołała ona dowieść istnienia nieprzewidywalnych okoliczności: nie tylko przedstawiła więcej dowodów na istnienie tych okoliczności, niż było konieczne, ale ogólnie rzecz biorąc przedstawiła wszystkie dowody będące w jej posiadaniu.

79.

Komisja twierdzi, że argumenty przedstawione przez wnoszącą odwołanie dotyczą ustaleń faktycznych i powinny zostać oddalone jako niedopuszczalne.

80.

Przychylam się do stanowiska Komisji. Zarzut ten powtarza w istocie argumenty podniesione już w pierwszym zarzucie odwołania, choć wyłącznie z perspektywy stanu faktycznego.

81.

Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że na podstawie art. 58 statutu Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz art. 256 TFUE Sąd ma wyłączną jurysdykcję w zakresie ustalania faktów i ich oceny. Odwołania do Trybunału ograniczają się zatem do kwestii prawnych. Trybunał może więc dokonać kontroli kwalifikacji prawnej tych okoliczności i skutków prawnych, które wywiódł z nich Sąd ( 44 ). Nowa ocena okoliczności faktycznych lub dowodów nie stanowi jednak kwestii prawnej, podlegającej kontroli Trybunału. Wyjątkiem są sytuacje, gdy doszło do wypaczenia ustaleń faktycznych lub dowodów przedstawionych przed Sądem, przy czym przeinaczenie musi wynikać w sposób oczywisty z akt sprawy ( 45 ).

82.

W zarzucie trzecim odwołania RF wyraźnie domaga się przeprowadzenia nowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów przedstawionych przed Sądem, nie wskazując na jakiekolwiek ich wypaczenie. Na tej podstawie zarzut trzeci odwołania należy oddalić jako niedopuszczalny.

3.

W przedmiocie czwartego zarzutu odwołania

83.

Wnosząca odwołanie podnosi, że w zaskarżonym postanowieniu Sąd naruszył art. 1, art. 6 ust. 1 i art. 14 EKPC. Jej zdaniem sposób, w jaki Sąd dokonał wykładni art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, utrudnia dostęp do sądów Unii w zakresie, w jakim dotyczy to stron zamieszkujących lub mających siedzibę w znacznej odległości od siedziby sądów Unii. Zawężająca wykładnia tego postanowienia zastosowana przez Sąd stanowi również dyskryminację stron postępowania ze względu na ich miejsce zamieszkania.

84.

Komisja twierdzi przede wszystkim, że ten zarzut odwołania jest niedopuszczalny. Wynika to z faktu, że RF odnosi się do praw ustanowionych w EKPC, a nie w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą praw podstawowych”) oraz z uwagi na niejasny charakter argumentów RF. W każdym wypadku Komisja uważa, że ten zarzut odwołania jest bezzasadny.

85.

W swojej duplice wnosząca odwołanie wyjaśniła, że jej zarzut dotyczy naruszenia preambuły, jak również art. 20, 21 i 47 karty praw podstawowych.

86.

To jednak nie wystarczy. Odwołanie musi dokładnie wskazywać zakwestionowane części wyroku, którego uchylenie ma na celu, oraz zawierać argumenty prawne, które w konkretny sposób uzasadniają to żądanie ( 46 ).

87.

Interpretuję ten zarzut głównie w ten sposób, że dokonana przez Sąd wykładnia art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dyskryminuje stronę, taką jak RF, która nie ma siedziby w pobliżu sądów Unii. Zgodnie bowiem z zaskarżonym postanowieniem strona pragnąca skorzystać z możliwości przewidzianej w art. 73 § 3 regulaminu postępowania przed Sądem, tj. skorzystać z kombinacji usług faksu i poczty w celu przekazania Sądowi pism procesowych, nie może powoływać się na nadzwyczajne opóźnienie w dostarczaniu przesyłek pocztowych w celu uzasadnienia niedochowania przepisanego terminu. Aby mieć pewność, że uniknie przekroczenia terminu, RF nie może zatem skorzystać z możliwości przewidzianej w art. 73 § 3 regulaminu postępowania. Musi natomiast przesłać wniosek pocztą na długo przed upływem przepisanego terminu dwóch miesięcy (oprócz przedłużenia o 10 dni ze względu na odległość, o którym mowa w art. 60 regulaminu postępowania przed Sądem).

88.

W pewnym sensie rozumiem argument RF. Nie mogę jednak zignorować faktu, że zarzut ten nie jest wystarczająco rozwinięty w skardze i wyrażony jest w sposób ogólny, bez spójnego przedstawienia argumentów prawnych, które stanowią podstawę wysuwanych roszczeń. Mówiąc wprost – argumentacji tej brak dyscypliny.

89.

Biorąc pod uwagę fakt, że nie jest rolą Trybunału rozwijanie ani uzupełnianie argumentów wnoszącej odwołanie w celu umożliwienia wydania orzeczenia co do istoty, sugerowałbym, aby Trybunał stwierdził niedopuszczalność tego zarzutu. W szczególności RF nie określiła odpowiedniego pod względem prawnym kryterium porównawczego w odniesieniu do dyskryminacji rzekomo nieodłącznie związanej z zaskarżonym postanowieniem i nie wyjaśniła, w jaki sposób można interpretować to odwołanie jako wskazujące na naruszenie prawa dostępu do sądów w rozumieniu art. 47 karty praw podstawowych.

90.

W związku z powyższym zarzut czwarty odwołania należy oddalić jako niedopuszczalny.

B.

Konsekwencje oceny

91.

Stwierdziłem, że Sąd zastosował błędne kryteria dla uznania, że nie wykazano istnienia nieprzewidywalnych okoliczności lub siły wyższej w rozumieniu art. 45 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Niemniej jednak, z powodów wyjaśnionych powyżej, jestem zdania, że to naruszenie prawa nie stanowi podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia.

92.

Odwołanie należy zatem oddalić w całości.

V.

W przedmiocie kosztów

93.

Zgodnie z art. 138 § 1 regulaminu postępowania przed Trybunałem kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę.

94.

Jeżeli Trybunał przychyli się do mojej oceny odwołania, wówczas, zgodnie z art. 137, 138 i 184 regulaminu postępowania, RF powinna zostać obciążona kosztami niniejszego postępowania w obu instancjach.

VI.

Wnioski

95.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał:

–

oddalił odwołanie;

–

obciążył RF kosztami postępowania.