Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Zevende kamer)
9 juli 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst – Artikel 3 – Keuze van partijen – Artikel 6 – Arbeidsovereenkomst – Dwingende bepalingen van het recht dat bij gebreke van een rechtskeuze van toepassing is – Vaststelling van dit recht – Nauwere banden van de arbeidsovereenkomst met een ander land – Beoordelingscriteria – Nauwere banden die bij de uitvoering van een arbeidsovereenkomst voortvloeien uit de keuze die de partijen hebben gemaakt voor het op die overeenkomst toepasselijke recht ”
In zaak C‑768/24,
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) bij beslissing van 23 oktober 2024, ingekomen bij het Hof op 6 november 2024, in de procedure
Hortis GRC SA,
tegen
JA,
France Travail Île-de-France, voorheen Pôle emploi Île-de-France,
wijst
HET HOF (Zevende kamer),
samengesteld als volgt: F. Schalin, kamerpresident, M. Gavalec en Z. Csehi (rapporteur), rechters,
advocaat-generaal: N. Emiliou,
griffier: A. Calot Escobar,
gezien de stukken,
gelet op de opmerkingen van:
– Hortis GRC SA, vertegenwoordigd door J.‑J. Gatineau en V. Rebeyrol, avocats,
– JA, vertegenwoordigd door I. Goulet en F. Rocheteau, avocats,
– France Travail Île-de-France, vertegenwoordigd door N. Boullez, avocat,
– de Franse regering, vertegenwoordigd door B. Dourthe, F. du Couëdic en T. Lechevallier als gemachtigden,
– de Tsjechische regering, vertegenwoordigd door A. Pagáčová, M. Smolek en J. Vláčil als gemachtigden,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door J. Hottiaux en S. Noë als gemachtigden,
gelet op de beslissing, de advocaat-generaal gehoord, om de zaak zonder conclusie te berechten,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 6, lid 2, van het Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst ter ondertekening opengesteld te Rome op 19 juni 1980 (PB 1980, L 266, blz. 1; hierna: „Verdrag van Rome”).
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen Hortis GRC SA, een naamloze vennootschap naar Zwitsers recht met maatschappelijke zetel in Zwitserland, enerzijds, en JA, een van haar werknemers, alsook France Travail Île-de-France, voorheen Pôle emploi Île-de-France, anderzijds, over de beëindiging van de arbeidsovereenkomst tussen Hortis GRC en JA.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
Verdrag van Rome
3 Artikel 3, lid 1, van het Verdrag van Rome bepaalt:
„Een overeenkomst wordt beheerst door het recht dat partijen hebben gekozen. De rechtskeuze moet uitdrukkelijk zijn gedaan of voldoende duidelijk blijken uit de bepalingen van de overeenkomst of de omstandigheden van het geval. Bij hun keuze kunnen partijen het toepasselijke recht aanwijzen voor de overeenkomst in haar geheel of voor slechts een onderdeel daarvan.”
4 Artikel 6 van dit verdrag, met het opschrift „Individuele arbeidsovereenkomsten”, luidt als volgt:
„1. Ongeacht artikel 3 kan de rechtskeuze van partijen in een arbeidsovereenkomst er niet toe leiden dat de werknemer de bescherming verliest welke hij geniet op grond van de dwingende bepalingen van het recht dat ingevolge het tweede lid van het onderhavige artikel bij gebreke van een rechtskeuze op hem van toepassing zou zijn.
2. Ongeacht artikel 4 wordt de arbeidsovereenkomst, bij gebreke van een rechtskeuze overeenkomstig artikel 3, beheerst door:
a) het recht van het land waar de werknemer ter uitvoering van de overeenkomst gewoonlijk zijn arbeid verricht, zelfs wanneer hij tijdelijk in een ander land tewerk is gesteld,
of
b) het recht van het land waar zich de vestiging bevindt die de werknemer in dienst heeft genomen, wanneer deze niet in eenzelfde land gewoonlijk zijn arbeid verricht,
tenzij uit het geheel der omstandigheden blijkt dat de arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met een ander land, in welk geval het recht van dat andere land toepasselijk is.”
Rome I-verordening
5 Verordening (EG) nr. 593/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 17 juni 2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I) (PB 2008, L 177, blz. 6, met rectificatie in PB 2009, L 309, blz. 87; hierna: „Rome I-verordening”) heeft het Verdrag van Rome vervangen. Volgens artikel 28 van die verordening is deze van toepassing op overeenkomsten die op of na 17 december 2009 zijn gesloten.
6 Artikel 8 van de Rome I-verordening, met als opschrift „Individuele arbeidsovereenkomsten”, bepaalt:
„1. Een individuele arbeidsovereenkomst wordt beheerst door het recht dat de partijen overeenkomstig artikel 3 hebben gekozen. Deze keuze mag er evenwel niet toe leiden dat de werknemer de bescherming verliest welke hij geniet op grond van bepalingen waarvan niet bij overeenkomst kan worden afgeweken op grond van het recht dat overeenkomstig de leden 2, 3 en 4 van dit artikel toepasselijk zou zijn geweest bij gebreke van een rechtskeuze.
2. Voor zover het op een individuele arbeidsovereenkomst toepasselijke recht niet door de partijen is gekozen, wordt de overeenkomst beheerst door het recht van het land waar of, bij gebreke daarvan, van waaruit de werknemer ter uitvoering van de overeenkomst gewoonlijk zijn arbeid verricht. Het land waar de arbeid gewoonlijk wordt verricht wordt niet geacht te zijn gewijzigd wanneer de werknemer zijn arbeid tijdelijk in een ander land verricht.
3. Indien het toepasselijke recht niet overeenkomstig lid 2 kan worden vastgesteld, wordt de overeenkomst beheerst door het recht van het land waar zich de vestiging bevindt die de werknemer in dienst heeft genomen.
4. Indien uit het geheel der omstandigheden blijkt dat de overeenkomst een kennelijk nauwere band heeft met een ander dan het in lid 2 of lid 3 bedoelde land, is het recht van dat andere land van toepassing.”
Frans recht
7 Artikel L1232‑1 van het arbeidswetboek bepaalt:
„Elk ontslag om persoonlijke redenen wordt gemotiveerd onder de in dit hoofdstuk vastgestelde voorwaarden.
Het ontslag wordt gerechtvaardigd door gewichtige redenen.”
8 Artikel L1232‑2 van dit wetboek luidt als volgt:
„De werkgever die voornemens is een werknemer te ontslaan, roept deze, voordat een besluit wordt genomen, op voor een voorafgaand gesprek.
De oproeping geschiedt per aangetekende brief of per brief die persoonlijk tegen ontvangstbewijs wordt overhandigd. Deze brief vermeldt het doel van de oproeping.
Het voorafgaand gesprek mag niet minder dan vijf werkdagen na de aanbieding van de aangetekende brief of de persoonlijke overhandiging van de oproepingsbrief plaatsvinden.”
9 Artikel L1232‑3 van dat wetboek is als volgt verwoord:
„Tijdens het voorafgaand gesprek zet de werkgever de redenen voor het voorgenomen besluit uiteen en stelt hij de werknemer in de gelegenheid opmerkingen te maken.”
10 Artikel L1232‑6 van dat wetboek bepaalt:
„Wanneer de werkgever besluit een werknemer te ontslaan, stelt hij de werknemer daarvan in kennis per aangetekende brief met ontvangstbewijs.
In deze brief worden de door de werkgever aangevoerde ontslaggronden vermeld.
De brief mag niet worden verzonden vóór het verstrijken van twee werkdagen na de datum waarop het voorafgaande ontslaggesprek, waarvoor de werknemer was opgeroepen, was voorzien.
[...]”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
11 Hortis, wier activiteit bestaat in het verlenen van IT-diensten aan ondernemingen, heeft JA, die in Frankrijk woont, per 1 september 2007 in dienst genomen als directeur.
12 Tijdens de uitvoering van de arbeidsovereenkomst tussen Hortis en JA, waarop de Zwitserse wet van toepassing was, woonde JA in Frankrijk en oefende hij daar zijn beroepswerkzaamheden uit. Bij brief van 25 januari 2012 is hij ontslagen volgens de in het Zwitserse recht vastgestelde ontslagformaliteiten, die noch voorzien in een gesprek voorafgaand aan de beëindiging van een arbeidsovereenkomst, noch in de verplichting om de ontslagbrief te motiveren.
13 JA heeft de gevolgde procedure en de gegrondheid van dit ontslag betwist bij de conseil de prud’hommes de Paris (arbeidsrechter Parijs, Frankrijk), die zich bevoegd heeft verklaard om kennis te nemen van het geschil en zijn vorderingen bij vonnis van 7 juni 2016 heeft afgewezen.
14 De cour d’appel de Paris (rechter in tweede aanleg Parijs, Frankrijk), waarbij JA hoger beroep had ingesteld, heeft bij arrest van 29 januari 2020 met name het Franse recht op grond van artikel 6 van het Verdrag van Rome als uitsluitend toepasselijk op het geding verklaard, het ontslag zonder gewichtige reden verklaard en Hortis veroordeeld tot betaling van schadevergoeding aan JA.
15 Ter rechtvaardiging van de toepassing van het Franse recht op de beëindiging van de in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsovereenkomst, heeft de cour d’appel de Paris geoordeeld dat niet bij overeenkomst kon worden afgeweken van de bepalingen van dat recht inzake het gesprek voorafgaand aan het ontslag en de verplichting om de ontslagbrief te motiveren, aangezien de plaats waar de arbeid feitelijk werd verricht in wezen Frankrijk was. Aangezien het Zwitserse recht niet voorziet in een gesprek voorafgaand aan het ontslag, noch in een schriftelijke motivering van de ontslagbrief, moet JA immers de bescherming genieten van de dwingende bepalingen van het Franse recht, die, gelet op de procedurele waarborgen die zij bieden, gunstiger zijn op het gebied van ontslag.
16 Hortis heeft tegen het arrest van de cour d’appel de Paris van 29 januari 2020 cassatieberoep ingesteld bij de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk), de verwijzende rechter. In dit verband betoogt zij dat de cour d’appel de Paris ten onrechte heeft nagelaten te onderzoeken of het Zwitserse recht niet van toepassing was wegens de nauwere banden die de in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsovereenkomst met Zwitserland vertoonde, met name gelet op het feit dat JA een gunstige bezoldiging in Zwitserse frank (CHF) ontving die op een Zwitserse bankrekening werd gestort, dat hij was aangesloten bij de Zwitserse socialezekerheidsstelsels, dat hij onderworpen was aan het gunstige belastingstelsel dat van toepassing is op werknemers die in Zwitserland werken, en dat hij beschikte over een Zwitsers e-mailadres en een Zwitsers mobiel telefoonnummer.
17 In dit verband beroept Hortis zich op rechtspraak van de Cour de cassation volgens welke, wanneer partijen het op de arbeidsovereenkomst toepasselijke recht hebben aangewezen en de feitenrechters besluiten dit recht buiten toepassing te laten, zij ten eerste moeten aantonen dat het recht dat zij van toepassing achten het recht is van de plaats van uitvoering van die overeenkomst en, ten tweede, dat die overeenkomst geen nauwere band heeft met een ander land dan dat waar de arbeid gewoonlijk wordt verricht.
18 In het kader van dit cassatieberoep betoogt JA dat het feit dat de werknemer zijn arbeid gewoonlijk in eenzelfde land verricht, een bijzonder belangrijke factor is voor aanknoping van de overeenkomst met dat land, die slechts terzijde kan worden geschoven indien er aanknopingspunten met een ander land zijn die veel zwaarder wegen. Volgens JA moet de door Hortis aangevoerde rechtspraak van de Cour de cassation aldus worden uitgelegd dat de feitenrechters ook moeten onderzoeken of de arbeidsovereenkomst geen nauwere band heeft met een ander land dan Frankrijk wanneer de werknemer gewoonlijk in meerdere landen werkt.
19 De verwijzende rechter heeft twijfels over de toepassing van de dwingende bepalingen van het Franse recht, die meer bescherming bieden dan die van het Zwitserse recht, gelet op de omstandigheden van het bij hem aanhangige geding. Enerzijds hebben Hortis en JA uitdrukkelijk gekozen voor de toepassing van het Zwitserse recht op de in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsovereenkomst, anderzijds verrichtte JA zijn arbeid echter gewoonlijk in Frankrijk. In dit verband wenst hij te vernemen of hij op grond van artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome moet nagaan of deze overeenkomst nauwer is verbonden met Zwitserland, waarbij hij tevens rekening moet houden met de banden die bij de uitvoering van die overeenkomst voortvloeien uit de rechtskeuze van de partijen. Indien dat het geval is, wenst hij te vernemen of hij de bepalingen van Frans recht buiten toepassing moet laten.
20 Tegen deze achtergrond heeft de Cour de cassation de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1) Moet artikel 6, in fine, van het [Verdrag van Rome], in die zin worden uitgelegd dat de nationale rechter, indien de partijen hebben gekozen welk recht de arbeidsovereenkomst beheerst, overeenkomstig de laatste zinsnede van deze tekst de dwingende bepalingen van het recht waarvan de werknemer om toepassing heeft verzocht en dat overeenkomstig lid 2 van dit artikel bij gebreke van een rechtskeuze van toepassing zou zijn geweest, welke bepalingen een ruimere bescherming bieden dan die van het recht van de wilsautonomie, buiten toepassing moet laten wanneer uit het geheel der omstandigheden blijkt dat die overeenkomst nauwer is verbonden met het land waarvan het recht door de partijen is gekozen om de arbeidsovereenkomst te beheersen?
2) Zo ja, dient de nationale rechter dan rekening te houden met de nauwere banden die bij de uitvoering van de arbeidsovereenkomst voortvloeien uit de rechtskeuze van de partijen, of moet hij deze buiten beschouwing laten om te bepalen of de door de werknemer ingeroepen dwingende bepalingen van het recht van een ander land krachtens artikel 6, lid 2, van het Verdrag van Rome van toepassing zijn?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Eerste vraag
21 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome aldus moet worden uitgelegd dat, wanneer de partijen het op de arbeidsovereenkomst toepasselijke recht hebben gekozen, de nationale rechter aan dat recht voorrang moet verlenen en de dwingende bepalingen buiten toepassing moet laten die meer bescherming bieden en die voortvloeien uit het recht waarvan de werknemer de toepassing verlangt, terwijl dat recht bij gebreke van een rechtskeuze krachtens artikel 6, lid 2, onder a) en b), van dat verdrag van toepassing zou zijn, indien uit alle omstandigheden blijkt dat die arbeidsovereenkomst nauwere banden heeft met het land waarvan het recht door de partijen is gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht.
22 Er zij aan herinnerd dat volgens de algemene regel van artikel 3 van het Verdrag van Rome een overeenkomst wordt beheerst door het recht dat de partijen hebben gekozen.
23 In artikel 6 van dit verdrag zijn bijzondere collisieregels voor individuele arbeidsovereenkomsten opgenomen waarmee van deze algemene regel wordt afgeweken door in lid 1 van dit artikel 6 beperkingen aan te brengen bij de mogelijkheden van partijen om het toepasselijke recht te kiezen en door in lid 2 ervan de criteria vast te stellen om te bepalen wat dit toepasselijke recht is bij gebreke van een dergelijke rechtskeuze (arrest van 11 december 2025, Locatrans, C‑485/24, EU:C:2025:955, punt 34).
24 Aldus kan volgens artikel 6, lid 1, van het Verdrag van Rome de rechtskeuze van partijen in een arbeidsovereenkomst die zij maken ingevolge artikel 3 van dit verdrag, er niet toe leiden dat de werknemer de bescherming verliest welke hij geniet op grond van de dwingende bepalingen van het recht dat ingevolge artikel 6, lid 2, van dat verdrag bij gebreke van een rechtskeuze op hem van toepassing zou zijn (arrest van 11 december 2025, Locatrans, C‑485/24, EU:C:2025:955, punt 35).
25 Lid 2 noemt de criteria voor aanknoping van de arbeidsovereenkomst ter bepaling van de lex contractus bij gebreke van een rechtskeuze door de partijen. Uit de verwijzing in artikel 6, lid 1, van het Verdrag van Rome naar lid 2 van dat artikel volgt evenwel dat de in dit laatste lid genoemde criteria ook relevant zijn wanneer de partijen het op de overeenkomst toepasselijke recht hebben gekozen. Ook in dat geval kan immers aan de hand van deze criteria worden bepaald welk recht van toepassing is teneinde de werknemers overeenkomstig artikel 6, lid 1, de bescherming te waarborgen van de dwingende bepalingen van het recht dat volgens deze criteria van toepassing zou zijn. De aanwending van deze criteria kan dus tot gevolg hebben dat er een ander recht wordt toegepast dan het door de partijen bij de overeenkomst gekozen recht (arrest van 11 december 2025, Locatrans, C‑485/24, EU:C:2025:955, punt 36).
26 Meer bepaald zijn de twee aanknopingscriteria voor de arbeidsovereenkomst waarin artikel 6, lid 2, onder a), en artikel 6, lid 2, onder b), van het Verdrag van Rome voorzien, respectievelijk primair het land waar de werknemer „gewoonlijk zijn arbeid verricht” en subsidiair, bij gebreke daarvan, het land van „de vestiging [...] die de werknemer in dienst heeft genomen” (arrest van 15 december 2011, Voogsgeerd, C‑384/10, EU:C:2011:842, punt 26).
27 Voorts moet de nationale rechter overeenkomstig artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome, wanneer uit het geheel der omstandigheden blijkt dat de arbeidsovereenkomst nauwer verbonden is met een ander land dan het land dat op basis van deze twee aanknopingscriteria is vastgesteld, deze criteria buiten toepassing laten en het recht van dat andere land toepassen (zie in die zin arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 36).
28 Uit de rechtspraak van het Hof volgt immers dat de nationale rechter rekening kan houden met andere elementen van de arbeidsbetrekking, wanneer blijkt dat de elementen die betrekking hebben op een van de twee in artikel 6, lid 2, onder a) en b), van het Verdrag van Rome genoemde aanknopingscriteria, grond opleveren om aan te nemen dat de overeenkomst nauwer verbonden is met een ander land dan dat waartoe toepassing van deze twee criteria leidt (zie in die zin arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
29 Deze uitlegging staat op één lijn met de bewoordingen van de nieuwe bepaling betreffende de collisieregels voor arbeidsovereenkomsten, die is ingevoerd bij de Rome I-verordening, die echter ratione temporis in het hoofdgeding niet van toepassing is. Artikel 8, lid 4, van die verordening bepaalt immers dat indien uit het geheel der omstandigheden blijkt dat de overeenkomst een kennelijk nauwere band heeft met een ander dan het in de leden 2 of 3 van dat artikel 8 bedoelde land, het recht van dat andere land van toepassing is (arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
30 Hoewel de inhoud van artikel 8, leden 2 tot en met 4, van de Rome I-verordening weinig verschilt van die van artikel 6, lid 2, van het Verdrag van Rome, weerspiegelt de opbouw ervan de wil van de Uniewetgever om, door gebruik te maken van afzonderlijke leden, de verschillende stappen van de redenering te verduidelijken die de nationale rechter dient te volgen om, bij gebreke van een rechtskeuze door de partijen, het toepasselijke recht vast te stellen.
31 In casu heeft de eerste vraag meer in het bijzonder betrekking op de vraag of de nationale rechter de bepalingen moet toepassen van het recht van een land waarmee de betrokken arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden, wanneer de partijen dit recht hebben gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht.
32 In dit verband moet ten eerste worden opgemerkt dat het begrip „ander land” in artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome moet worden opgevat onder verwijzing naar het „land” dat wordt bepaald op basis van een van de twee aanknopingscriteria van artikel 6, lid 2, onder a) en b). Op grond van de bewoordingen van deze bepalingen kan dus niet worden uitgesloten dat dit „andere land” het land is waarvan de partijen overeenkomstig artikel 3 van dat verdrag het recht hebben gekozen.
33 Ten tweede heeft het Hof in punt 63 van het arrest van 11 december 2025, Locatrans (C‑485/24, EU:C:2025:955), vastgesteld dat „het dus aan de verwijzende rechter staat om vast te stellen of overeenkomstig artikel 6, lid 2, laatste zinsnede van het Verdrag van Rome uit alle omstandigheden blijkt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met Frankrijk dan met Luxemburg, waarvan het recht door partijen is gekozen als het op deze overeenkomst toepasselijke recht”. Hieruit volgt dat het Hof uitdrukkelijk heeft erkend dat deze bepaling de verwijzende rechter kan verplichten om het recht dat door de partijen is gekozen als het op de betrokken arbeidsovereenkomst toepasselijke recht, voorrang te geven wanneer deze overeenkomst nauwer is verbonden met het land waarvan het recht aldus is gekozen.
34 Voorts heeft het Hof ook verduidelijkt dat aangezien de doelstelling van artikel 6 van het Verdrag van Rome een passende bescherming van de werknemer is, dit artikel moet verzekeren dat op de arbeidsovereenkomst het recht van het land wordt toegepast waarmee deze overeenkomst de nauwste banden schept. Deze uitlegging hoeft er niet noodzakelijkerwijs toe te leiden dat in alle situaties het meest gunstige recht voor de werknemer wordt toegepast (arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 34). Met andere woorden, de toepassing van het recht van het land waarmee de overeenkomst nauwere banden schept, maakt het mogelijk een passende bescherming van de werknemer te waarborgen, zonder dat dit recht noodzakelijkerwijs voor hem het gunstigst is.
35 Indien dus in casu uit alle omstandigheden zou blijken dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met Zwitserland, waarvan het recht door partijen is gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht, dan met Frankrijk, waar JA ter uitvoering van die overeenkomst gewoonlijk zijn arbeid verrichtte, dient de verwijzende rechter krachtens artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome de dwingende bepalingen van het Franse recht, die een betere bescherming bieden dan die van het Zwitserse recht, buiten toepassing te laten.
36 Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome aldus moet worden uitgelegd dat, wanneer de partijen het op de arbeidsovereenkomst toepasselijke recht hebben gekozen, de nationale rechter aan dat recht voorrang moet verlenen en de dwingende bepalingen buiten toepassing moet laten die meer bescherming bieden en die voortvloeien uit het recht waarvan de werknemer de toepassing verlangt, terwijl dat recht bij gebreke van een rechtskeuze krachtens artikel 6, lid 2, onder a) en b), van dat verdrag van toepassing zou zijn, indien uit alle omstandigheden blijkt dat die arbeidsovereenkomst nauwere banden heeft met het land waarvan het recht door de partijen is gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht.
Tweede vraag
37 Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome aldus moet worden uitgelegd dat de nationale rechter, om te bepalen of de dwingende bepalingen van het recht van een ander land dan het in artikel 6, lid 2, onder a) en b), bedoelde land van toepassing zijn, rekening moet houden met de nauwere banden die bij de uitvoering van een arbeidsovereenkomst voortvloeien uit de keuze door de partijen van het op die overeenkomst toepasselijke recht, dan wel of hij deze buiten beschouwing moet laten.
38 Uit de rechtspraak van het Hof volgt dat de nationale rechter bij de beoordeling van de banden die een arbeidsovereenkomst heeft met een ander land dan dat waar de betrokken werknemer gewoonlijk zijn arbeid verricht of met het land van de vestiging die de werknemer in dienst heeft genomen, rekening moet houden met alle factoren die de arbeidsbetrekking kenmerken. In dit verband moet hij beoordelen welke van deze factoren volgens hem het zwaarste wegen. De nationale rechter kan echter niet automatisch tot de conclusie komen dat de regel van artikel 6, lid 2, onder a) of b), van het Verdrag van Rome buiten toepassing moet worden gelaten louter omdat de andere relevante omstandigheden, buiten de plaats waar de arbeid daadwerkelijk wordt verricht of het land waar zich de vestiging bevindt die de werknemer in dienst heeft genomen, in hun geheel genomen een ander land aanwijzen (zie in die zin arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 40).
39 Bovendien heeft het Hof reeds vastgesteld dat onder de belangrijke factoren voor die aanknoping met name rekening dient te worden gehouden met het land waar de betrokken werknemer belastingen en heffingen op inkomsten uit arbeid betaalt en het land waar hij is aangesloten bij de sociale zekerheid en de verschillende pensioen-, ziektekostenverzekerings- en invaliditeitsregelingen. Voorts dient de nationale rechter eveneens rekening te houden met alle omstandigheden van de zaak, zoals met name de criteria betreffende de vaststelling van het salaris en de andere arbeidsvoorwaarden (arrest van 12 september 2013, Schlecker, C‑64/12, EU:C:2013:551, punt 41).
40 In casu wenst de verwijzende rechter meer in het bijzonder te vernemen of bij de bepaling van het land waarmee de arbeidsovereenkomst nauwere banden vertoont in de zin van artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome, ook rekening moet worden gehouden met de factoren die bij de uitvoering van de arbeidsovereenkomst voortvloeien uit de keuze door de partijen van het op die overeenkomst toepasselijke recht.
41 Voor de beantwoording van deze vraag moet om te beginnen worden opgemerkt dat uit deze bepaling blijkt dat bij de beoordeling of een arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met een ander land, rekening moet worden gehouden met het „geheel der omstandigheden”. De bewoordingen van de betrokken bepaling maken het dus niet mogelijk om van deze beoordeling de factoren uit te sluiten die bij de uitvoering van die arbeidsovereenkomst voortvloeien uit het recht dat door de partijen is gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht.
42 Voorts dient eraan te worden herinnerd dat, voor zover het doel van het Verdrag van Rome in zijn geheel is om meer rechtszekerheid te bieden door het vertrouwen in de bestendigheid van de verhoudingen tussen de partijen bij een arbeidsovereenkomst te versterken, hetgeen veronderstelt dat het systeem ter bepaling van het toepasselijke recht duidelijk is en met een bepaalde mate van zekerheid kan worden voorzien welk recht toepasselijk is, de toepassing van het aanknopingscriterium van artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome overeenkomstig dit vereiste van rechtszekerheid en voorzienbaarheid moet berusten op objectieve gegevens (zie in die zin arrest van 11 december 2025, Locatrans, C‑485/24, EU:C:2025:955, punten 61 en 62).
43 De keuze door de partijen bij een arbeidsovereenkomst van het op die overeenkomst toepasselijke recht kan dus als zodanig geen criterium vormen waarmee eventueel rekening wordt gehouden om te bepalen of die overeenkomst een nauwere band heeft met een ander land dan het land waar de betrokken werknemer gewoonlijk zijn arbeid verricht of met dat van de vestiging die hem in dienst heeft genomen.
44 Wat ten slotte meer in het bijzonder het doel van artikel 6 van het Verdrag van Rome betreft, bestaat dit artikel erin een passende bescherming te bieden aan de werknemer, die in het kader van een arbeidsverhouding traditioneel wordt beschouwd als de sociaal-economisch zwakkere partij, gelet op de verhouding van ondergeschiktheid die kenmerkend is voor een dergelijke verhouding (zie in die zin arrest van 15 maart 2011, Koelzsch, C‑29/10, EU:C:2011:151, punt 40). Dit artikel beoogt dus te voorkomen dat een werkgever een werknemer de toepassing oplegt van het recht van een land dat geen objectieve band heeft met de feitelijke omstandigheden van de contractuele verhouding die hen bindt.
45 Om te waarborgen dat op de arbeidsverhouding het recht van het land van toepassing is dat het best aansluit bij de feitelijke omstandigheden van de contractuele verhouding tussen de partijen bij de arbeidsovereenkomst, moet rekening worden gehouden met alle objectieve elementen die die verhouding kenmerken, daaronder begrepen de elementen die voortvloeien uit de keuze door de partijen van het op die overeenkomst toepasselijke recht.
46 In het kader van een dergelijke alomvattende beoordeling kan aan de verschillende elementen van de betrokken arbeidsverhouding evenwel een verschillend gewicht worden toegekend. Het staat dus aan de nationale rechter om elk van de hem voorgelegde elementen af te wegen naar hun belang en relevantie, en te beoordelen welk element of welke elementen daarvan, ongeacht hun aantal, het meest doorslaggevend zijn. Dienaangaande dient de nationale rechter met name te onderzoeken of die elementen voortvloeien uit een onderlinge wilsovereenstemming dan wel door de werkgever aan de werknemer zijn opgelegd, teneinde te voorkomen dat de werkgever misbruik maakt van de aanknopingscriteria van de arbeidsovereenkomst.
47 In casu staat het dus aan de verwijzende rechter om vast te stellen of overeenkomstig artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome uit alle omstandigheden volgt dat de arbeidsovereenkomst in het hoofdgeding nauwer is verbonden met Frankrijk dan wel Zwitserland. Bij dat onderzoek dient deze rechter rekening te houden met alle objectieve elementen die de betrokken arbeidsverhouding kenmerken en deze tegen elkaar afwegen teneinde vast te stellen van welk land het recht het best aansluit bij de feitelijke omstandigheden van die arbeidsverhouding.
48 Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag van Rome aldus moet worden uitgelegd dat de nationale rechter, teneinde te bepalen of een arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met een ander dan het in artikel 6, lid 2, onder a) en b), bedoelde land, in het kader van een alomvattende beoordeling rekening moet houden met alle objectieve elementen die de betrokken arbeidsverhouding kenmerken, daaronder begrepen de elementen die bij de uitvoering van deze overeenkomst voortvloeien uit de keuze door de partijen van het op die overeenkomst toepasselijke recht. In het kader van deze alomvattende beoordeling staat het aan die rechter om deze elementen op passende wijze tegen elkaar af te wegen.
Kosten
49 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Zevende kamer) verklaart voor recht:
1) Artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst ter ondertekening opengesteld te Rome op 19 juni 1980,
moet aldus worden uitgelegd dat
wanneer de partijen het op de arbeidsovereenkomst toepasselijke recht hebben gekozen, de nationale rechter aan dat recht voorrang moet verlenen en de dwingende bepalingen buiten toepassing moet laten die meer bescherming bieden en die voortvloeien uit het recht waarvan de werknemer de toepassing verlangt, terwijl dat recht bij gebreke van een rechtskeuze krachtens artikel 6, lid 2, onder a) en b), van dat verdrag van toepassing zou zijn, indien uit alle omstandigheden blijkt dat die arbeidsovereenkomst nauwere banden heeft met het land waarvan het recht door de partijen is gekozen als het op die overeenkomst toepasselijke recht.
2) Artikel 6, lid 2, laatste zinsnede, van het Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst ter ondertekening opengesteld te Rome op 19 juni 1980,
moet aldus worden uitgelegd dat
de nationale rechter, teneinde te bepalen of een arbeidsovereenkomst nauwer is verbonden met een ander dan het in artikel 6, lid 2, onder a) en b), bedoelde land, in het kader van een alomvattende beoordeling rekening moet houden met alle objectieve elementen die de betrokken arbeidsverhouding kenmerken, daaronder begrepen de elementen die bij de uitvoering van deze overeenkomst voortvloeien uit de keuze door de partijen van het op die overeenkomst toepasselijke recht. In het kader van deze alomvattende beoordeling staat het aan die rechter om deze elementen op passende wijze tegen elkaar af te wegen.
ondertekeningen
* Procestaal: Frans.