1.

Με την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Curtea de Apel Bucureşti (Εφετείο Βουκουρεστίου, Ρουμανία) ερωτά εάν το δίκαιο της Ένωσης επιτρέπει η λιανική πώληση, η χρήση και η χορήγηση βιολογικών προϊόντων κτηνιατρικής χρήσεως, κτηνιατρικών παρασιτοκτόνων ειδικής χρήσεως και κτηνιατρικών φαρμάκων στη Ρουμανία (στο εξής: επίμαχα προϊόντα) να διενεργείται αποκλειστικά από κτηνιάτρους. Καλεί επίσης το Δικαστήριο να του παράσχει διευκρινίσεις ως προς την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης σε σχέση με εθνικές νομοθετικές ρυθμίσεις οι οποίες ρυθμίζουν την οικονομική διάρθρωση των κτηνιατρικών φαρμακευτικών εγκαταστάσεων μέσω των οποίων διενεργείται η πώληση των εν λόγω προϊόντων.

2.

Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως υποβλήθηκε στο πλαίσιο διαφοράς μεταξύ, αφενός, του Colegiul Medicilor Veterinari din România (Κτηνιατρικού Συλλόγου της Ρουμανίας, στο εξής: Κτηνιατρικός Σύλλογος) και, αφετέρου, της Autoritatea Naţională Sanitară Veterinară şi pentru Siguranţa Alimentelor (Εθνικής Κτηνιατρικής Υγειονομικής Αρχής και Αρχής Ασφαλείας των Τροφίμων, Ρουμανία, στο εξής: Αρχή) –υπέρ της οποίας παρεμβαίνει η Asociaţia Naţională a Distribuitorilor de Produse de Uz Veterinar din România (Εθνική Ένωση Διανομέων Κτηνιατρικών Προϊόντων της Ρουμανίας, στο εξής: Διανομείς)– σχετικά με τη νομιμότητα πράξεως που εξέδωσε η εν λόγω Αρχή για την τροποποίηση του Κτηνιατρικού Υγειονομικού Κανονισμού (στο εξής: ΚΥΚ). Με τη συγκεκριμένη πράξη καταργήθηκε η υποχρέωση προσκομίσεως αντιγράφου του πιστοποιητικού εγγραφής στο ενιαίο μητρώο κτηνιατρείων της Ρουμανίας (στο εξής: ενιαίο μητρώο) για την έκδοση κτηνιατρικής υγειονομικής άδειας λειτουργίας κτηνιατρικών φαρμακείων και καταστημάτων πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων.

3.

Τα προδικαστικά ερωτήματα επικεντρώνονται στα όρια της κανονιστικής αυτονομίας της οποίας απολαύουν τα κράτη μέλη όσον αφορά τα προνόμια του επαγγέλματος του κτηνιάτρου. Στα σημεία που ακολουθούν, θα εξηγήσω για ποιους λόγους φρονώ ότι οι επίμαχες εν προκειμένω ρουμανικές διατάξεις, όπως αυτές εκτίθενται στο Δικαστήριο, αντιβαίνουν στην οδηγία 2006/123/ΕΚ  ( 2 ).

I.

Το νομικό πλαίσιο

1.

Το δίκαιο της Ένωσης

1)

Οδηγία 2001/82/ΕΚ  ( 3 )

4.

Σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 2, της οδηγίας 2001/82, το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο I («Ορισμοί»), για τους σκοπούς της εν λόγω οδηγίας, ως «κτηνιατρικό φάρμακο» νοείται κάθε ουσία ή σύνθεση ουσιών η οποία α) χαρακτηρίζεται ως έχουσα θεραπευτικές ή προληπτικές ιδιότητες έναντι ασθενειών ζώων ή β) δύναται να χρησιμοποιηθεί σε ζώα, με σκοπό είτε να αποκατασταθούν, να βελτιωθούν ή να τροποποιηθούν φυσιολογικές λειτουργίες ασκώντας φαρμακολογική, ανοσολογική ή μεταβολική δράση, είτε να πραγματοποιηθεί ιατρική διάγνωση.

5.

Το άρθρο 66, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/82, το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο VI της εν λόγω οδηγίας («Κατοχή, χονδρική πώληση και παράδοση κτηνιατρικών φαρμάκων»), επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίσουν ότι η λιανική πώληση κτηνιατρικών φαρμάκων γίνεται αποκλειστικά από πρόσωπα που έχουν λάβει σχετική άδεια δυνάμει της νομοθεσίας του ενδιαφερόμενου κράτους μέλους.

6.

Το άρθρο 67 της οδηγίας 2001/82 ορίζει ότι, υπό την επιφύλαξη αυστηρότερων κανόνων του δικαίου της Ένωσης ή εθνικών κανόνων όσον αφορά τη χορήγηση κτηνιατρικών φαρμάκων και προς προστασία της υγείας των ανθρώπων και των ζώων, απαιτείται προσκόμιση συνταγής για τη χορήγηση στο κοινό των κτηνιατρικών φαρμάκων που απαριθμούνται στην οικεία διάταξη. Επιπλέον, κατά την ίδια ως άνω διάταξη, τα κράτη μέλη οφείλουν να λάβουν όλα τα απαιτούμενα μέτρα ώστε να εξασφαλίζουν ότι, όσον αφορά τα φάρμακα που χορηγούνται αποκλειστικά με συνταγή, η συνταγογραφούμενη και χορηγούμενη ποσότητα περιορίζεται στο απολύτως απαραίτητο για τη συγκεκριμένη θεραπευτική αγωγή.

7.

Το άρθρο 68, παράγραφος 1, της οδηγίας 2001/82 ορίζει τα εξής:

2)

Οδηγία 2005/36/ΕΚ  ( 4 )

8.

Κατά το άρθρο 38, παράγραφος 3, της οδηγίας 2005/36 («Κτηνιατρική εκπαίδευση»  ( 5 )), η εκπαίδευση του κτηνιάτρου παρέχει την εγγύηση ότι ο εν λόγω επαγγελματίας έχει αποκτήσει τις γνώσεις και δεξιότητες που απαριθμούνται στην εν λόγω διάταξη, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται, υπό το στοιχείο στʹ της διατάξεως, «[γ]νώσεις, δεξιότητες και ικανότητες που απαιτούνται για την υπεύθυνη και ορθολογική χρήση των κτηνιατρικών [φαρμάκων], με σκοπό την περίθαλψη των ζώων και την κατοχύρωση της ασφάλειας της τροφικής αλυσίδας και της προστασίας του περιβάλλοντος».

3)

Οδηγία 2006/123

9.

Σύμφωνα με το άρθρο της 2, παράγραφος 1 («Πεδίο εφαρμογής»), η οδηγία 2006/123 εφαρμόζεται «[…] στις υπηρεσίες παρόχων εγκατεστημένων σε κράτος μέλος»  ( 6 ). Ωστόσο, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, οι υπηρεσίες υγειονομικής περιθάλψεως, εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής.

10.

Το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123 («Σχέση με άλλες διατάξεις του δικαίου της [Ένωσης]») προβλέπει ότι τα κράτη μέλη εφαρμόζουν τις διατάξεις της εν λόγω οδηγίας τηρώντας τους κανόνες που διέπουν το δικαίωμα εγκαταστάσεως και την ελεύθερη κυκλοφορία των υπηρεσιών.

11.

Το άρθρο 15 της οδηγίας 2006/123 («Απαιτήσεις που πρέπει να αξιολογηθούν») ορίζει τα ακόλουθα:

2.

Το ρουμανικό δίκαιο

1)

Νόμος 160/1998

12.

Σύμφωνα με το άρθρο 2 του Legea nr. 160/1998 pentru organizarea şi exercitarea profesiunii de medic veterinary (νόμου 160/1998, περί οργανώσεως και ασκήσεως του κτηνιατρικού επαγγέλματος, όπως αναδημοσιεύθηκε, στο εξής: νόμος 160/1998)  ( 8 ):

13.

Το άρθρο 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998 ορίζει ότι οι κτηνίατροι έχουν αποκλειστικό δικαίωμα όσον αφορά τη λιανική πώληση και τη χρήση βιολογικών προϊόντων κτηνιατρικής χρήσεως, κτηνιατρικών παρασιτοκτόνων ειδικής χρήσεως και κτηνιατρικών φαρμάκων.

14.

Κατά το άρθρο 9, στοιχείο b, του νόμου 160/1998, ο Κτηνιατρικός Σύλλογος υποχρεούται, μεταξύ άλλων, να καταρτίσει τον κώδικα κτηνιάτρων (στο εξής: CVP), οι διατάξεις του οποίου έχουν δεσμευτική ισχύ κατά την άσκηση του κτηνιατρικού επαγγέλματος.

15.

Το άρθρο 16 του νόμου 160/1998 ορίζει ότι στον Κτηνιατρικό Σύλλογο δύναται να εγγραφεί ως μέλος οποιοσδήποτε κτηνίατρος είναι Ρουμάνος υπήκοος ή υπήκοος κράτους μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και i) ασκεί νομίμως το κτηνιατρικό επάγγελμα στη Ρουμανία δυνάμει του άρθρου 2 του εν λόγω νόμου, ii) δεν του έχει επιβληθεί στέρηση δικαιωμάτων βάσει της ισχύουσας νομοθεσίας, και iii) είναι ικανός από ιατρικής απόψεως να ασκεί το επάγγελμα του κτηνιάτρου. Ωστόσο, σύμφωνα με το άρθρο 17 του νόμου 160/1998, οι απαιτήσεις του άρθρου 16 δεν τυγχάνουν εφαρμογής στην περίπτωση της ασκήσεως του επαγγέλματος από υπηκόους των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και της Ελβετίας, όταν αυτή πραγματοποιείται υπό τη μορφή παροχής υπηρεσιών. Σε αυτή την περίπτωση, οι πολίτες αυτών των κρατών εγγράφονται μεν στο ενιαίο μητρώο του Συλλόγου, χωρίς ωστόσο να αποκτούν την ιδιότητα του μέλους.

16.

Το άρθρο 28, παράγραφος 1, του νόμου 160/1998 ορίζει τα εξής:

17.

Σύμφωνα με το άρθρο 32 του νόμου 160/1998:

18.

Το άρθρο 37 του νόμου 160/1998 ορίζει τα ακόλουθα:

2)

Ο CVP

19.

Το άρθρο 1, στοιχείο m, του CVP, ο οποίος θεσπίστηκε από τον Κτηνιατρικό Σύλλογο με την απόφαση υπ’ αριθ. 3/2013  ( 9 ), περιλαμβάνει τον ακόλουθο ορισμό:

–

όλες τις εγκαταστάσεις παροχής κτηνιατρικής περιθάλψεως, είτε έχουν είτε όχι νομική προσωπικότητα, οι οποίες έχουν το δικαίωμα να ασκούν την εν λόγω δραστηριότητα στη Ρουμανία·

–

τα κτηνιατρικά φαρμακεία και τα καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων, εφόσον το εταιρικό τους κεφάλαιο ανήκει εξ ολοκλήρου σε κτηνιάτρους ή είναι κατανεμημένο κατ’ άλλον τρόπο σύμφωνα με τις συναφείς νομοθετικές τροποποιήσεις […]».

20.

Το άρθρο 37 του CVP ορίζει τα ακόλουθα:

21.

Κατά το άρθρο 38 του CVP:

22.

Το άρθρο 39 του CVP ορίζει τα ακόλουθα:

3)

O ΚΥΚ

23.

Με την πράξη υπ’ αριθ. 83/2014 της 22ας Ιουλίου 2014  ( 10 ), η Αρχή υιοθέτησε τον ΚΥΚ, ο οποίος διέπει τους όρους οργανώσεως και διαχειρίσεως των κτηνιατρικών φαρμακευτικών δομών καθώς και τη διαδικασία κτηνιατρικής υγειονομικής εγγραφής/κτηνιατρικής υγειονομικής αδειοδοτήσεως των δομών και των δραστηριοτήτων του κτηνιατρικού φαρμακευτικού τομέα.

24.

Σύμφωνα με το άρθρο 3, στοιχείο a, του ΚΥΚ, ως «κτηνιατρικό φαρμακείο» νοείται η κτηνιατρική φαρμακευτική εγκατάσταση η οποία κατέχει και πωλεί στη λιανική κτηνιατρικά φάρμακα, ζωοτροφές, φαρμακευτικές ζωοτροφές και άλλα κτηνιατρικά προϊόντα, ιατρικά όργανα και συσκευές, ιατρικά μηχανήματα και είδη για ζώα, σύμφωνα με τον νόμο. Κατά το άρθρο 3, στοιχείο h, του εν λόγω κανονισμού, ως «κατάστημα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων» νοείται η κτηνιατρική φαρμακευτική εγκατάσταση της οποίας η δραστηριότητα συνίσταται στη λιανική πώληση προϊόντων τα οποία περιλαμβάνουν μόνο κτηνιατρικά φάρμακα για τα οποία δεν απαιτείται συνταγή, άλλα κτηνιατρικά προϊόντα, ιατρικά όργανα και συσκευές, ιατρικά μηχανήματα, είδη για ζώα και ζωοτροφές.

25.

Το άρθρο 11 του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:

26.

Το άρθρο 12 του ΚΥΚ προβλέπει τα εξής:

27.

Το άρθρο 14 του ΚΥΚ επιβάλλει στο προσωπικό που αναφέρεται στο άρθρο 11, στοιχείο b, την υποχρέωση, αφενός, να ασκεί τα καθήκοντά του αποκλειστικά και μόνο με τη φυσική παρουσία και υπό την επίβλεψη κτηνιάτρου και, αφετέρου, να γνωρίζει την εφαρμοστέα κτηνιατρική υγειονομική νομοθεσία.

28.

Το άρθρο 23, παράγραφοι 1 και 2, του KYK επαναλαμβάνει, όσον αφορά το προσωπικό των καταστημάτων πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων, τους κανόνες που θεσπίζει το άρθρο 11, στοιχεία a έως c, και το άρθρο 12, παράγραφος 1. Περαιτέρω, το άρθρο 23, παράγραφος 3, ορίζει ειδικώς ότι τα καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων δεν μπορούν να λειτουργούν χωρίς τη φυσική παρουσία του προσωπικού που αναφέρεται στο άρθρο 11, στοιχείο b.

29.

Κατά το άρθρο 24 του ΚΥΚ, τα καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων επιτρέπεται να πωλούν μόνον κτηνιατρικά φάρμακα για τα οποία δεν απαιτείται συνταγή, λοιπά κτηνιατρικά προϊόντα καθώς και τροφές και είδη για ζώα. Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 25 του εν λόγω κανονισμού, απαγορεύεται να πωλούνται από τα καταστήματα πωλήσεων κτηνιατρικών φαρμάκων, ανοσολογικά κτηνιατρικά φάρμακα, κτηνιατρικά φάρμακα τα οποία χορηγούνται με συνταγή και φαρμακευτικές ζωοτροφές.

30.

Το άρθρο 43, στοιχείο j, του ΚΥΚ ορίζει τα εξής:

31.

Το άρθρο 51, στοιχείο g, του ΚΥΚ επιβάλλει και στα καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων υποχρέωση αντίστοιχη προς αυτή που προβλέπεται από το άρθρο 43, στοιχείο j.

32.

Με την πράξη υπ’ αριθ. 31/2015 της 26ης Μαρτίου 2015 (στο εξής: προσβαλλόμενη πράξη)  ( 11 ), η Αρχή ανακάλεσε το άρθρο 43, στοιχείο j, και το άρθρο 51, στοιχείο g, του ΚΥΚ.

II.

Πραγματικά περιστατικά, διαδικασία και προδικαστικά ερωτήματα

33.

Μετά την έκδοση της προσβαλλομένης πράξεως, ο Κτηνιατρικός Σύλλογος άσκησε προσφυγή ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου για την ακύρωση πράξεως αυτής, υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι είναι αντίθετη προς το άρθρο 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998.

34.

Στην προσφυγή του ο Κτηνιατρικός Σύλλογος υποστήριζε ότι, βάσει του άρθρου 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998, η πραγματική αποκλειστικότητα στη λιανική πώληση κτηνιατρικών φαρμάκων από κτηνιάτρους προϋποθέτει ότι αυτοί έχουν εξουσία λήψεως αποφάσεων και ότι τέτοιου είδους αποκλειστικότητα δεν συνάγεται εάν αυτοί είναι εταίροι μειοψηφίας. Συνεπώς, όπως υποστηρίζει ο Κτηνιατρικός Σύλλογος, οι μετοχές των εταιριών που υποβάλλουν αίτηση προκειμένου να καταχωριστούν ή να λάβουν άδεια ως κτηνιατρικά φαρμακεία και καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων, θα πρέπει να ανήκουν εξ ολοκλήρου ή, τουλάχιστον, κατά πλειοψηφία σε εγγεγραμμένους στον Σύλλογο κτηνιάτρους. Όσον αφορά το άρθρο 1, στοιχείο m, του CVP, ο Κτηνιατρικός Σύλλογος υποστηρίζει ότι, ως ο φορέας που τηρεί το ενιαίο μητρώο, είναι σε θέση να γνωρίζει την κατάσταση στην οποία ευρίσκονται οι Ρουμάνοι κτηνίατροι και για τον λόγο αυτό του παρασχέθηκαν τα μέσα προκειμένου να εγγυάται τη συμμόρφωση προς το άρθρο 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998. Ο Κτηνιατρικός Σύλλογος σημειώνει ότι, στην πράξη, η απαίτηση αποκλειστικότητας δεν τηρείται, καθώς οι αρμόδιες κτηνιατρικές αρχές χορηγούν πλέον άδειες σε εταιρίες στις οποίες οι κτηνίατροι όχι μόνον δεν είναι αποκλειστικοί μέτοχοι αλλά δεν είναι καν κύριοι μέτοχοι.

35.

Η Αρχή αντιτείνει ότι το Ministerul Afacerilor Externe (Υπουργείο Εξωτερικών Υποθέσεων, Ρουμανία) διατύπωσε επιφυλάξεις όταν ερωτήθηκε σχετικώς στο πλαίσιο της διαδικασίας που οδήγησε στην έκδοση του ΚΥΚ. Το εν λόγω υπουργείο αναφέρθηκε, ιδίως, στην ανταλλαγή απόψεων που είχε με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με το συμβατό των επίμαχων ρουμανικών κανόνων με την οδηγία 2006/123, ιδιαιτέρως σχετικά με την απαίτηση οι κτηνίατροι να κατέχουν το 100 % του μετοχικού κεφαλαίου εταιριών οι οποίες λειτουργούν κτηνιατρικά φαρμακεία στη Ρουμανία. Η Αρχή παραπέμπει επίσης στη γνωμοδότηση της Consiliul Concurenţei (Επιτροπής Ανταγωνισμού, Ρουμανία), η οποία αναφέρθηκε στον ενδεχόμενο περιορισμό του ανταγωνισμού στην αγορά λιανικής πωλήσεως κτηνιατρικών προϊόντων μέσω κτηνιατρικών φαρμακείων, ο οποίος απορρέει από το άρθρο 43, στοιχείο j, του ΚΥΚ. Υπό το πρίσμα των παρατηρήσεων που της υποβλήθηκαν, η Αρχή εκτιμά ότι το αναφερόμενο στο άρθρο 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998 δικαίωμα αποκλειστικότητας αφορά τη δραστηριότητα του κτηνιάτρου και όχι τη δραστηριότητα της εγκαταστάσεως στην οποία εργάζεται ο κτηνίατρος. Ο νόμος 160/1998 δεν απαιτεί οι σχετικές εταιρίες να ανήκουν κατ’ αποκλειστικότητα σε κτηνιάτρους, στο μέτρο που στις εταιρίες αυτές μπορούν να εργάζονται κτηνίατροι και, με τον τρόπο αυτό, να διασφαλίζεται η συμμόρφωση προς τους κανόνες περί αποκλειστικότητας στη λιανική πώληση, τη χρήση και τη χορήγηση των επίμαχων προϊόντων.

36.

Παρεμβαίνοντας προς στήριξη της Αρχής, οι Διανομείς υποστηρίζουν, μεταξύ άλλων, ότι οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες θεμελιώνουν δικαιώματα αποκλειστικότητας τα οποία περιορίζουν τους όρους υπό τους οποίους μπορούν να συσταθούν και να λειτουργήσουν τα κτηνιατρεία καθώς και τους όρους της εμπορίας των κτηνιατρικών προϊόντων. Οι Διανομείς ισχυρίζονται ότι τούτο ισοδυναμεί με στρέβλωση του ανταγωνισμού, καθώς οι εν λόγω κανόνες προσβάλλουν τις ελευθερίες που εγγυώνται για τους εμπόρους οι Συνθήκες, τα άρθρα 67 και 69  ( 12 ) της οδηγίας 2001/82, καθώς και πληθώρα λοιπών διατάξεων.

37.

Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει τη διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

38.

Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο Κτηνιατρικός Σύλλογος, οι Διανομείς, η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή. Εκτός από τον Κτηνιατρικό Σύλλογο, άπαντες οι λοιποί μετέχοντες στη διαδικασία ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η οποία της 28ης Ιουνίου 2017.

III.

Ανάλυση

1.

Τυπικά ζητήματα

1.

Προβληθείσες πλημμέλειες της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως

39.

Με τις γραπτές παρατηρήσεις τους, οι Διανομείς υποστηρίζουν ότι η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως είναι απαράδεκτη διότι τα προδικαστικά ερωτήματα προϋποθέτουν ότι εναπόκειται στο Δικαστήριο να επιλέξει ποιος είναι ο κανόνας του δικαίου της Ένωσης που χρήζει ερμηνείας. Οι μετέχοντες στη διαδικασία στερούνται της δυνατότητας να λάβουν γνώση αυτής της επιλογής και να εκθέσουν τις σχετικές τους παρατηρήσεις.

40.

Οι Διανομείς προβάλλουν επίσης ότι στη διάταξη περί παραπομπής δεν περιέχονται τα αναγκαία πραγματικά ή νομικά στοιχεία, ως εκ τούτου φρονούν ότι αυτή πρέπει να αναδιατυπωθεί και να συμπληρωθεί.

41.

Όμως, αμφότερες αυτές οι αιτιάσεις είναι απορριπτέες.

42.

Στο κείμενο της διατάξεως περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο εξειδικεύει ποιες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης θεωρεί κρίσιμες  ( 13 ). Συνεπώς, η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του άρθρου 94, στοιχείο γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου. Εξάλλου, το γεγονός ότι, πιθανότατα, το Δικαστήριο θα πρέπει να καθορίσει ποιες ακριβώς διατάξεις του δικαίου της Ένωσης τυγχάνουν εφαρμογής στη διαφορά της κύριας δίκης δεν καθιστά απαράδεκτη την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως. Οι Διανομείς είχαν ήδη τη δυνατότητα να επισημάνουν ποιες είναι κατ’ αυτούς οι εφαρμοστέες διατάξεις  ( 14 ).

43.

Όσον αφορά δε την ανάγκη αναδιατυπώσεως ή συμπληρώσεως των προδικαστικών ερωτημάτων, στο σημείο 55 των παρουσών προτάσεων θα επανέλθω στο συγκεκριμένο ζήτημα.

2.

Η παρουσία στοιχείου διασυνοριακού χαρακτήρα

44.

Με τις παρατηρήσεις της, η Επιτροπή θέτει το ζήτημα κατά πόσον η διαφορά της κύριας δίκης αφορά αμιγώς εσωτερική κατάσταση, κάτι που κατά την άποψή της, δεν ισχύει εν προκειμένω. Εν πάση περιπτώσει, η Επιτροπή εκτιμά ότι η οδηγία 2006/123 έχει επίσης εφαρμογή και σε αμιγώς εσωτερικές καταστάσεις.

45.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, το Δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει κατά πόσον είναι πράγματι αρμόδιο να παράσχει τη ζητηθείσα ερμηνεία, δεδομένου ότι δεν υφίσταται σχετική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου, όταν είναι πρόδηλο ότι η διάταξη του δικαίου της Ένωσης της οποίας ζητήθηκε η ερμηνεία δεν δύναται να έχει εφαρμογή. Τούτο συμβαίνει, κατ’ αρχήν, όταν όλα τα κρίσιμα για την υπόθεση της κύριας δίκης στοιχεία περιορίζονται στο εσωτερικό ενός και μόνο κράτους μέλους  ( 15 ).

46.

Συμφωνώ με την Επιτροπή ότι εν προκειμένω η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δεν αφορά μια αμιγώς εσωτερική κατάσταση. Στο πλαίσιο της κύριας δίκης, ο Κτηνιατρικός Σύλλογος επιδιώκει την ακύρωση της προσβαλλομένης πράξεως, η οποία καθιστά απλούστερες ορισμένες διατυπώσεις για την ίδρυση κτηνιατρείων. Η ίδια η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως εξηγεί για ποιον λόγο δεν πρόκειται για μια αμιγώς εσωτερική κατάσταση. Εκθέτει συνοπτικά την ανταλλαγή απόψεων μεταξύ της Ρουμανίας και της Επιτροπής σχετικά με τις επιπτώσεις που ενδέχεται να έχουν οι επίδικες ρουμανικές ρυθμίσεις σε οικονομικούς φορείς άλλων κρατών μελών κατά την άσκηση της δραστηριότητας του κτηνιάτρου, ιδίως μέσω της κατοχής μετοχών σε εταιρίες εγκατεστημένες στη Ρουμανία για αυτόν τον σκοπό.

47.

Υπ’ αυτές τις περιστάσεις, φρονώ ότι η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως περιέχει επαρκείς ενδείξεις σχετικά με τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαία η απόφαση του Δικαστηρίου για την ερμηνεία των διατάξεων της Συνθήκης σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία για την επίλυση της υποθέσεως που εκκρεμεί ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου  ( 16 ).

48.

Επομένως, κατά μείζονα λόγο, παρέλκει η απάντηση του Δικαστηρίου στο επικουρικό επιχείρημα της Επιτροπής ότι η οδηγία 2006/123 ενδέχεται να έχει εφαρμογή ακόμη και αν η επίδικη διαφορά περιορίζεται, σε κάθε περίπτωση, σε ένα και μόνο κράτος μέλος  ( 17 ).

2.

Επί της ουσίας

1.

Εφαρμοστέες διατάξεις

49.

Δεδομένου ότι η διατύπωση αμφοτέρων των ερωτημάτων αναφέρεται απλώς στο «δίκαιο της Ένωσης», είναι επιβεβλημένο να εξακριβωθεί εάν οι επίμαχες ρουμανικές ρυθμίσεις θα πρέπει να κριθούν βάσει των κανόνων για την ελεύθερη κυκλοφορία που αποτυπώνονται στη Συνθήκη ΛΕΕ ή βάσει της οδηγίας 2006/123  ( 18 ).

50.

Με την απόφαση Rina Services κ.λπ.  ( 19 ), το Δικαστήριο δεν αποφάνθηκε ρητώς ότι εθνικές νομοθετικές ρυθμίσεις οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής τόσο της οδηγίας 2006/123 όσο και των άρθρων 49 και 56 ΣΛΕΕ θα πρέπει να αξιολογούνται αποκλειστικά βάσει των απαιτήσεων που επιβάλλει η πρώτη  ( 20 ). Το αποτέλεσμα, όμως, της εν λόγω αποφάσεως –κατά παράδοξο, ενδεχομένως, τρόπο– φαίνεται πως ήταν ακριβώς αυτό. Σύμφωνα με την ανωτέρω απόφαση, παρά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123, τα κράτη μέλη δεν μπορούν να επικαλούνται τους λόγους που απαριθμούνται στο άρθρο 52, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ προκειμένου να αποκλίνουν από την οδηγία 2006/123  ( 21 ).

51.

Ως εκ τούτου, από την απόφαση αυτή μπορεί να συναχθεί ότι τα προδικαστικά ερωτήματα θα πρέπει να εξεταστούν βάσει της οδηγίας 2006/123.

52.

Εξάλλου, μολονότι, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2006/123, οι «υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης» δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής, εντούτοις, όπως επισήμανε η Επιτροπή, κατά την αιτιολογική σκέψη 22 της ίδιας οδηγίας, ως «υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης» νοούνται υπηρεσίες οι οποίες παρέχονται από επαγγελματίες του τομέα της υγείας σε ασθενείς για την αξιολόγηση, διατήρηση ή αποκατάσταση της υγείας τους  ( 22 ). Δεδομένου ότι τούτο δεν ισχύει στην περίπτωση παροχής κτηνιατρικών υπηρεσιών, η οδηγία 2006/123 εξακολουθεί να έχει εφαρμογή στη διαφορά της κύριας δίκης, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.

53.

Οφείλω επίσης να υπογραμμίσω ότι τα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων δεν έχουν την έννοια ότι απαγορεύεται η παράλληλη εφαρμογή του άρθρου 63 ΣΛΕΕ. Η διάταξη αυτή αφορά, αφενός, τις άμεσες επενδύσεις υπό τη μορφή της συμμετοχής σε επιχείρηση με την απόκτηση μετοχών μέσω των οποίων αποκτάται η δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής στη διαχείριση και τον έλεγχό της και, αφετέρου, τις επενδύσεις χαρτοφυλακίου  ( 23 ). Εάν, όμως, οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες επιβάλλουν περιορισμούς στην ελεύθερη κυκλοφορία του κεφαλαίου, οι περιορισμοί αυτού θα είναι η αναπόφευκτη συνέπεια οποιουδήποτε περιορισμού της ελευθερίας εγκαταστάσεως που εγγυάται το άρθρο 49 ΣΛΕΕ και δεν θα δικαιολογούνταν η αυτοτελής τους αξιολόγηση υπό το πρίσμα του άρθρου 63 ΣΛΕΕ  ( 24 ). Κατά λογική συνέπεια, λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως Rina Services κ.λπ. ( 25 ), το ίδιο επίσης πρέπει να ισχύει και για τους περιορισμούς που δεν εντοπίζονται απευθείας βάσει του άρθρο 49 ΣΛΕΕ, αλλά, αντιθέτως, βάσει της οδηγίας 2006/123.

54.

Επομένως, θα συνεχίσω την ανάλυσή μου αποκλειστικά επί τη βάσει της οδηγίας 2006/123.

2.

Επί του πρώτου ερωτήματος

55.

Με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ουσιαστικά ζητεί να μάθει εάν η οδηγία 2006/123 απαγορεύει κανόνες του εθνικού δικαίου, όπως οι επίμαχοι στην κύρια δίκη, οι οποίοι ορίζουν ότι οι κτηνίατροι απολαύουν αποκλειστικού δικαιώματος όσον αφορά τη λιανική πώληση, τη χρήση και τη χορήγηση βιολογικών προϊόντων κτηνιατρικής χρήσεως, κτηνιατρικών παρασιτοκτόνων για ειδικές χρήσεις και κτηνιατρικών φαρμάκων.

1)

Η ύπαρξη απαιτήσεως που πρέπει να αξιολογηθεί: άρθρο 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2006/123

56.

Στον βαθμό που οι επίμαχοι εν προκειμένω ρουμανικοί κανόνες, ιδίως το άρθρο 4, στοιχείο i, του νόμου 160/1998, επιτρέπουν τη λιανική πώληση και χρήση βιολογικών προϊόντων κτηνιατρικής χρήσεως, κτηνιατρικών παρασιτοκτόνων για ειδικές χρήσεις και κτηνιατρικών φαρμάκων μόνον από κτηνιάτρους, είναι ξεκάθαρο ότι συνιστούν απαίτηση που πρέπει να αξιολογηθεί σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2006/123  ( 26 ). Η Ρουμανική Κυβέρνηση δεν αντιλέγει ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα.

57.

Με απλά λόγια, οι κανόνες αυτοί παρέχουν στους κτηνιάτρους νόμιμο μονοπώλιο όσον αφορά τη λιανική πώληση, τη χρήση και τη χορήγηση των επίμαχων προϊόντων.

58.

Μήπως όμως το γεγονός ότι το άρθρο 15, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2006/123 παραπέμπει, πρώτον, στην οδηγία 2005/36 και, δεύτερον, σε άλλες πράξεις της Ένωσης –όπως η οδηγία 2001/82– διαφοροποιεί αυτή την εκτίμηση; Ο Κτηνιατρικός Σύλλογος φαίνεται να έχει αυτή την άποψη.

59.

Εγώ, εντούτοις, θεωρώ ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

60.

Καταρχάς, καμία από τις διατάξεις της οδηγίας 2005/36 που μνημονεύονται στην απόφαση περί παραπομπής δεν δικαιολογεί αποκλειστική εφαρμογή. Το άρθρο 38, παράγραφος 3, της οδηγίας 2005/36 απλώς εναρμονίζει τις απαιτήσεις που αφορούν την εκπαίδευση των κτηνιάτρων και, ιδίως, τις γνώσεις που απαιτείται να διαθέτουν οι εν λόγω επαγγελματίες. Δεν επιβάλλει όμως η λιανική πώληση, η χρήση και η χορήγηση των επίμαχων προϊόντων να διενεργείται αποκλειστικά και μόνον από κτηνιάτρους.

61.

Αφετέρου, μολονότι το άρθρο 66 της οδηγίας 2001/82 απαιτεί από τα κράτη μέλη να λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίζουν ότι η λιανική προμήθεια κτηνιατρικών φαρμάκων διενεργείται αποκλειστικά από πρόσωπα τα οποία έχουν σχετική άδεια βάσει της νομοθεσίας του οικείου κράτους μέλους, εντούτοις, η διάταξη αυτή δεν ορίζει ότι τα πρόσωπα αυτά μπορούν να είναι αποκλειστικά και μόνον κτηνίατροι.

62.

Εξάλλου, το γεγονός ότι το άρθρο 67 της οδηγίας 2001/82 κάνει λόγο για αυστηρότερους εθνικούς κανόνες όσον αφορά τη διάθεση των κτηνιατρικών φαρμάκων δεν ασκεί καμία επιρροή. Η εν λόγω διάταξη αφορά την απόκτηση των σχετικών προϊόντων από τους τελικούς καταναλωτές και όχι τη δυνατότητα να προβλεφθεί ότι η επίμαχη δραστηριότητα ασκείται αποκλειστικά από κτηνιάτρους.

63.

Ως εκ τούτου, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι οι επίμαχοι εν προκειμένω ρουμανικοί κανόνες συνιστούν απαίτηση που πρέπει να αξιολογηθεί δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, της οδηγίας 2006/123. Απομένει να εξεταστεί κατά πόσον η εν λόγω απαίτηση πληροί τους όρους που παρατίθενται στο άρθρο 15, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας.

2)

Αιτιολόγηση: άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123

64.

Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123, τα κράτη μέλη ελέγχουν εάν οι απαιτήσεις των νομικών τους συστημάτων, οι οποίες αναφέρονται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, α) εισάγουν διακρίσεις, β) είναι αναγκαίες και γ) είναι αναλογικές.

65.

Καίτοι, φαινομενικά, η συγκεκριμένη διάταξη επιχειρεί να κωδικοποιηθεί τη νομολογία Gebhard  ( 27 ), εντούτοις, το γράμμα του άρθρου 15, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2006/123 υποδηλώνει ότι απαιτήσεις οι οποίες εισάγουν έμμεσες διακρίσεις δεν μπορούν να δικαιολογηθούν. Τούτο, θα μπορούσε, ασφαλώς, να υποστηριχθεί ότι υπερβαίνει τα όρια της νομολογίας αυτής  ( 28 ). Εν πάση περιπτώσει, υπήκοοι άλλων κρατών μελών έχουν το δικαίωμα να εγκατασταθούν ως κτηνίατροι στη Ρουμανία, αποκτώντας έτσι το δικαίωμα λιανικής πωλήσεως, χρήσεως και χορηγήσεως των επίμαχων προϊόντων. Εξάλλου, στην κύρια δίκη ουδόλως υποστηρίχθηκε ότι οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες ενδεχομένως ευνοούν τους Ρουμάνους υπηκόους, παρά το γεγονός ότι εφαρμόζονται αδιακρίτως.

66.

Όσον αφορά το ζήτημα κατά πόσον οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες δικαιολογούνται από επιτακτικούς λόγους δημοσίου συμφέροντος, η Ρουμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι εν λόγω κανόνες είναι αναγκαίοι για την προστασία της δημόσιας υγείας, η οποία συνιστά τέτοιου είδους λόγο  ( 29 ). Επιπλέον, η Ρουμανική Κυβέρνηση εφιστά την προσοχή στην αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας 2001/82, η οποία αναφέρει ειδικώς ότι «[κ]άθε ρύθμιση στον τομέα της παραγωγής και της διαθέσεως των κτηνιατρικών φαρμάκων πρέπει να έχει ως κύριο στόχο τη διαφύλαξη της δημόσιας υγείας».

67.

Όμως, δύναται πράγματι η Ρουμανική Κυβέρνηση να επικαλείται την προστασία της δημόσιας υγείας παρότι τα επίμαχα προϊόντα ενδέχεται να μην προορίζονται για άμεση κατανάλωση από ανθρώπους; Αυτό αποτελεί καίριο ερώτημα, δεδομένου ότι, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο στʹ, της οδηγίας 2006/123, οι κτηνιατρικές υπηρεσίες δεν συνιστούν «υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης».

68.

Παρά ταύτα, πάντως, κλίνω υπέρ της απόψεως ότι θα μπορούσε να το πράξει.

69.

Όντως, το ποιες υπηρεσίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2006/123 είναι ζήτημα διαφορετικό από το ποιοι είναι οι επιτακτικοί λόγοι δημοσίου συμφέροντος τους οποίους δύναται να επικαλεστεί ένα κράτος μέλος προκειμένου να δικαιολογήσει απαίτηση επιβαλλόμενη από το άρθρο 15, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας. Επίσης, το άρθρο 15, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, δεν επιβάλλει περιορισμούς όσον αφορά τους επιτακτικούς λόγους που μπορούν να επικαλούνται τα κράτη μέλη. Επομένως, δεν τίθεται καν ζήτημα συγκρούσεως με την κρίση του Δικαστηρίου στην απόφαση Rina Services κ.λπ.  ( 30 ).

70.

Εξάλλου, όπως επισήμανε η Ρουμανική Κυβέρνηση, αρκετές νομοθετικές πράξεις της Ένωσης καταδεικνύουν ότι, για αυτονόητους λόγους, η υγεία και/ή η καλή διαβίωση των ζώων και η δημόσια υγεία συνδέονται. Τούτο ισχύει ιδίως στον τομέα της ασφάλειας των τροφίμων όπου ο συνδετικός κρίκος μεταξύ της υγείας των ζώων και της δημόσιας υγείας απαντά στην πλέον εμφανή του μορφή  ( 31 ). Η διασφάλιση της παροχής ασφαλών και υψηλής ποιότητας κτηνιατρικών φαρμάκων σε ένα κράτος μέλος συνιστά, κατά τη γνώμη μου, θεμιτό σκοπό  ( 32 ).

71.

Αυτό που μένει να εξεταστεί είναι εάν οι επίμαχοι κανόνες i) είναι κατάλληλοι για να διασφαλιστεί η υλοποίηση του σκοπού που συνίσταται στην προστασία της δημόσιας υγείας, ii) δεν υπερβαίνουν το αναγκαίο μέτρο για την επίτευξη αυτού του σκοπού και iii) δεν μπορούν να αντικατασταθούν με άλλα, λιγότερο περιοριστικά, μέτρα μέσω των οποίων θα μπορούσε να επιτευχθεί το αυτό αποτέλεσμα.

72.

Ως προς το ζήτημα αυτό, επισημαίνεται ότι, αφενός, εναπόκειται στα κράτη μέλη να καθορίζουν το επιθυμητό επίπεδο προστασίας της δημόσιας υγείας και τον τρόπο με τον οποίον θα επιτευχθεί το επίπεδο αυτό. Δεδομένου ότι το επίπεδο αυτό ενδέχεται να ποικίλλει μεταξύ των κρατών μελών, πρέπει να γίνει δεκτό ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν συναφώς περιθώρια εκτιμήσεως  ( 33 ).

73.

Αφετέρου, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος οφείλει να προσκομίσει τα απαραίτητα αποδεικτικά στοιχεία, είτε μέσω στατιστικών ή ad hoc δεδομένων είτε με άλλα μέσα, από τα οποία θα μπορεί να συναχθεί ευλόγως το συμπέρασμα ότι τα επιλεγέντα μέτρα είναι πρόσφορα για την υλοποίηση των επιδιωκόμενων σκοπών και ότι οι σκοποί αυτοί δεν είναι δυνατόν να επιτευχθούν με τη χρήση άλλων μέτρων, λιγότερο περιοριστικών προς την ελεύθερη κυκλοφορία και, κατ’ επέκταση, την οδηγία 2006/123  ( 34 ).

74.

Καθίσταται σαφές ότι οι επίμαχοι εν προκειμένω ρουμανικοί κανόνες, με τους οποίους μεταφέρθηκε στην εθνική έννομη τάξη το άρθρο 66 της οδηγίας 2001/82, είναι κατάλληλοι να διασφαλίσουν την επίτευξη του σκοπού που συνίσταται στην προστασία της δημόσιας υγείας. Το να αναγνωρίζεται μόνο στους κτηνιάτρους του δικαίωμα λιανικής πωλήσεως, χρήσεως και χορηγήσεως των επίδικων προϊόντων στους κτηνιάτρους αποτελεί έναν τρόπο να εξασφαλιστεί ότι οι συνταγογραφούμενες και χορηγούμενες ποσότητες κτηνιατρικών φαρμάκων θα περιορίζονται στο ελάχιστο μέτρο που απαιτείται για την αντιμετώπιση ή τη θεραπεία της εκάστοτε ασθένειας, κατ’ εφαρμογή του άρθρου 67 της οδηγίας 2001/82. Συναφώς, όπως υποστηρίζει κατ’ ουσίαν ο Κτηνιατρικός Σύλλογος, η υπερβολική συνταγογράφηση κτηνιατρικών φαρμάκων για τα οποία απαιτείται συνταγή, όπως είναι τα αντιβιοτικά, εγείρει σοβαρές ανησυχίες για τη δημόσια υγεία  ( 35 ). Οι ανησυχίες αυτές έχουν καταγραφεί και σε επίπεδο Ένωσης  ( 36 ).

75.

Τούτο δεν δίνει, όμως, απάντηση στο ερώτημα κατά πόσον οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες υπερβαίνουν το αναγκαίο όριο για την προστασία της δημόσιας υγείας και θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από άλλα, λιγότερο περιοριστικά μέτρα τα οποία επιτυγχάνουν το ίδιο αποτέλεσμα.

76.

Το ερώτημα αυτό μπορεί να απαντηθεί κατά τον πλέον κατάλληλο τρόπο από το ίδιο το αιτούν δικαστήριο  ( 37 ).

77.

Τούτου λεχθέντος, θα εξηγήσω στη συνέχεια για ποιους λόγους φρονώ ότι το νόμιμο μονοπώλιο που εξετάζεται στην κύρια δίκη βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου.

78.

Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ρουμανική Κυβέρνηση ανέφερε ότι για την αγορά των επίμαχων προϊόντων απαιτείται κτηνιατρική συνταγή. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει το αληθές της συγκεκριμένης δηλώσεως, λαμβανομένου ωστόσο υπόψη ότι τα επιχειρήματα που προτάθηκαν στο πλαίσιο της κύριας δίκης δεν μπορούν να δικαιολογήσουν την ύπαρξη νομίμου μονοπωλίου επί προϊόντων για τα οποία δεν απαιτείται συνταγή  ( 38 ).

79.

Ανεξαρτήτως αυτού, δεν καθίσταται προφανές για ποιον λόγο είναι απολύτως απαραίτητο οι κτηνίατροι να έχουν τόσο το αποκλειστικό δικαίωμα λιανικής πωλήσεως των επίμαχων προϊόντων όσο και την αποκλειστική εξουσία συνταγογραφήσεως των προϊόντων αυτών. Ειδικότερα, όπως παρατήρησε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η Επιτροπή, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η πώληση των επίμαχων προϊόντων θα μπορούσε να διενεργείται και από άλλα πρόσωπα με τα κατάλληλα προσόντα, όπως οι φαρμακοποιοί, ή άλλα άτομα με ανώτερη επαγγελματική εκπαίδευση στη φαρμακευτική. Απαντώντας ως προς αυτό, η Ρουμανική Κυβέρνηση ανέφερε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ότι το επάγγελμα του φαρμακοποιού κτηνιατρικών φαρμάκων δεν είναι νομοθετικά κατοχυρωμένο στη Ρουμανία. Επιπλέον, παρατήρησε ότι, βάσει του προγράμματος σπουδών που οφείλουν να ολοκληρώσουν οι κτηνίατροι δυνάμει του άρθρου 38, παράγραφος 1, της οδηγίας 2005/36, όπως αυτό εξειδικεύεται στο σημείο 5.4.1 του παραρτήματος V, της ίδιας οδηγίας, οι κτηνίατροι εκπαιδεύονται στη φαρμακευτική και, ως εκ τούτου, διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα για την πώληση των επίμαχων προϊόντων. Τούτο όντως ισχύει, όμως η Ρουμανική Κυβέρνηση δεν διευκρίνισε με ποιον τρόπο αυτή η εκπαίδευση διαφοροποιεί τους κτηνιάτρους από τους «κοινούς» φαρμακοποιούς, οι οποίοι έχουν επίσης σπουδάσει φαρμακευτική. Συναφώς, μολονότι οι φαρμακοποιοί θα είχαν επίσης προσωπικό όφελος εμπορικού κέρδους από τη λιανική πώληση κτηνιατρικών φαρμάκων, εντούτοις, το να επιτραπεί και σε ένα ανεξάρτητο μέρος η πώληση των εν λόγω προϊόντων με την επίδειξη κτηνιατρικής συνταγής θα συνέδραμε στον μετριασμό του οφέλους αυτού  ( 39 ).

80.

Επιπλέον, δεν υφίσταται πρόδηλος κίνδυνος η υπερκατανάλωση ή η εσφαλμένη χρήση κτηνιατρικών φαρμάκων να έχει ως συνέπεια την κατασπατάληση πόρων των εμπλεκόμενων ασφαλιστικών οργανισμών  ( 40 ). Αντιθέτως, δεδομένου ότι για την αγορά των εν λόγω προϊόντων επιβαρύνεται οικονομικά, κατά κανόνα, ο τελικός καταναλωτής (είτε συνάπτοντας ιδιωτική ασφάλιση των ζώων είτε εξ ιδίων πόρων), ο τελικός αυτός καταναλωτής θα πρέπει και να μπορεί να επιλέξει ελεύθερα εάν θα αγοράσει τα προϊόντα από έναν κτηνίατρο ή μέσω άλλου κατάλληλου διαύλου λιανικής πωλήσεως.

81.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ρουμανική Κυβέρνηση, κατά την άποψή μου, δεν ανταποκρίθηκε στο βάρος αποδείξεως, ως όφειλε, σύμφωνα με την προαναφερθείσα στο σημείο 73 των παρουσών προτάσεων νομολογία.

82.

Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που του υποβλήθηκε ότι το άρθρο 15 της οδηγίας 2006/123 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι εθνική κανονιστική ρύθμιση η οποία αναγνωρίζει στους κτηνιάτρους το αποκλειστικό δικαίωμα λιανικής πωλήσεως, χρήσεως και χορηγήσεως βιολογικών προϊόντων κτηνιατρικής χρήσεως, παρασιτοκτόνων προϊόντων ειδικής χρήσεως και κτηνιατρικών φαρμάκων δεν πληροί την απαίτηση αναλογικότητας που επιβάλλει το άρθρο 15, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας, εάν η εν λόγω ρύθμιση:

–

καταλαμβάνει και τα προϊόντα για τα οποία δεν απαιτείται κτηνιατρική συνταγή· ή

–

δεν αναγνωρίζει σε πρόσωπα τα οποία διαθέτουν επαγγελματική εκπαίδευση στη φαρμακευτική, πέραν των κτηνιάτρων, το δικαίωμα λιανικής πωλήσεως των εν λόγω προϊόντων, ενδεχομένως σύμφωνα με τις οδηγίες κτηνιατρικής συνταγής εκδοθείσας από κτηνίατρο στην περίπτωση που η απόκτηση των εν λόγω φαρμάκων εξαρτάται από την προσκόμιση σχετικής συνταγής.

3.

Επί του δευτέρου ερωτήματος

83.

Με το δεύτερο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο επιθυμεί, ουσιαστικά, να μάθει εάν η οδηγία 2006/123 απαγορεύει κανόνες του εθνικού δικαίου, όπως οι επίμαχοι στην κύρια δίκη ρουμανικοί κανόνες, οι οποίοι δεν ορίζουν απλώς ότι οι κτηνίατροι απολαύουν αποκλειστικού δικαιώματος λιανικής πωλήσεως, χρήσεως και χορηγήσεως των επίμαχων προϊόντων, αλλά προβλέπουν επίσης ότι οι δομές μέσω των οποίων διενεργείται η πώληση των εν λόγω προϊόντων πρέπει να ανήκουν κατά κύριο λόγο ή εξ ολοκλήρου σε έναν ή περισσότερους κτηνιάτρους.

84.

Από τη διατύπωση του συγκεκριμένου ερωτήματος, το οποίο τίθεται επικουρικώς, συνάγεται ότι το Δικαστήριο καλείται να απαντήσει σε αυτό μόνον εφόσον η απάντησή του στο πρώτο ερώτημα είναι αρνητική. Κατ’ εμέ, οι επίμαχοι ρουμανικοί κανόνες, όπως αυτοί εκτίθενται στο Δικαστήριο, αντιβαίνουν στην οδηγία 2006/123. Ωστόσο, χάριν πληρότητας, θα διατυπώσω την άποψή μου επί του δευτέρου ερωτήματος, έχοντας κατά νου ότι οι παρατηρήσεις που εκτέθηκαν ανωτέρω στα σημεία 55 έως 82 των παρουσών προτάσεων έχουν επίσης σημασία κατά την εξέταση του εν λόγω ερωτήματος.

85.

Με τις παρατηρήσεις της, η Επιτροπή διαπιστώνει ότι από τους επίμαχους ρουμανικούς κανόνες απορρέουν δύο απαιτήσεις. Πρώτον, η απαίτηση τα κτηνιατρικά φαρμακεία και τα καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων να έχουν, αποκλειστικά και μόνον, τη μορφή νομικών προσώπων. Δεύτερον, η απαίτηση το μετοχικό τους κεφάλαιο να ανήκει αποκλειστικά (και όχι κατά κύριο λόγο) σε κτηνιάτρους.

86.

Πάντως, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα δεν εστιάζει στη μορφή των δομών μέσω των οποίων πραγματοποιείται η πώληση των επίμαχων προϊόντων –δηλαδή, εάν πρόκειται για νομικά ή φυσικά πρόσωπα. Ως εκ τούτου, δεν θα εξετάσω καθόλου το συγκεκριμένο ζήτημα, καθόσον τούτο δεν εμπίπτει στο πεδίο του εν λόγω ερωτήματος  ( 41 ).

87.

Επί της ουσίας, η απαίτηση σύμφωνα με την οποία η λιανική πώληση των επίμαχων προϊόντων πρέπει να διενεργείται μέσω κτηνιατρικών φαρμακείων ή καταστημάτων πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων που ανήκουν κατά κύριο λόγο ή αποκλειστικά σε κτηνιάτρους  ( 42 ) συνδέεται με τη μετοχική σύνθεση των «εταιριών» ή, εν προκειμένω, των καταστημάτων λιανικής πωλήσεως. Αυτή είναι μια απαίτηση που εγείρει ζητήματα συμβατότητας με το άρθρο 15, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2006/123.

88.

Όσον αφορά το εάν η εν λόγω απαίτηση πληροί τους όρους του άρθρου 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123, οι παρατηρήσεις μου επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος απαντούν εν μέρει και σε αυτό το ερώτημα –κυρίως όσον αφορά τη συνδρομή επιτακτικού λόγου δημοσίου συμφέροντος.

89.

Παρά ταύτα, όπως έχω αναλύσει σε άλλες προτάσεις μου, η νομολογία καταδεικνύει ότι το Δικαστήριο είναι, ορθώς, επιφυλακτικό όταν τα κράτη μέλη παρεμβαίνουν στην ελευθερία εγκαταστάσεως ρυθμίζοντας λεπτομερώς μια συγκεκριμένη δομή της αγοράς ή μια ανταγωνιστική κατάσταση, μεταξύ άλλων, με το πρόσχημα της εξασφαλίσεως υψηλής ποιότητας υπηρεσιών για πελάτες και καταναλωτές  ( 43 ). Είμαι της γνώμης ότι η επιβολή περιορισμών στο ιδιοκτησιακό καθεστώς και/ή στην οικονομική διάρθρωση οποιασδήποτε εγκαταστάσεως υπάγονται στην ίδια ακριβώς κατηγορία και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με κάποια καχυποψία.

90.

Στις παρατηρήσεις της η Επιτροπή εκφράζει, ως θέση αρχής, την άποψη ότι η προστασία της υγείας και της ζωής των ζώων δεν μπορεί να δικαιολογήσει την επίμαχη απαίτηση περί του ιδιοκτησιακού καθεστώτος στον ίδιο βαθμό που θα μπορούσε να το κάνει η προστασία της υγείας και της ζωής των ανθρώπων.

91.

Η θέση αυτή φαίνεται να έχει περισσότερο φιλοσοφική παρά πρακτική αξία. Το Δικαστήριο έχει κρίνει, βεβαίως, επανειλημμένως ότι η υγεία και η ζωή των ανθρώπων κατέχουν πρωταρχική θέση μεταξύ των αγαθών και των συμφερόντων που προστατεύει η Συνθήκη  ( 44 ). Εντούτοις, δεν μπορώ να διακρίνω για ποιον ακριβώς λόγο το Δικαστήριο θα πρέπει να εξειδικεύσει σε ποιο βαθμό η υγεία και η ζωή των ανθρώπων «υπερέχουν» της υγείας και της ζωής των ζώων. Η άποψη αυτή φαίνεται επίσης κάπως ασαφής υπό το πρίσμα της πρόσφατης δηλώσεως πολιτικής της ίδιας της Επιτροπής  ( 45 ).

92.

Καταρχάς, όπως εκτέθηκε ανωτέρω στα σημεία 70 και 74 των παρουσών προτάσεων, υπάρχει μια σχέση μεταξύ της προστασίας της υγείας και της ζωής των ανθρώπων και των ζώων.

93.

Δεύτερον, δηλώνοντας ότι τα θεραπευτικά αποτελέσματα των κτηνιατρικών φαρμάκων αφορούν «κυρίως» τα ζώα και ότι η εσφαλμένη ή περιττή χρήση τους δεν βλάπτει «άμεσα» τους ανθρώπους, η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι για τους ανθρώπους υπάρχουν δευτερεύουσες και έμμεσες επιπτώσεις. Με άλλα λόγια, δεν αμφισβητείται ότι η προστασία της δημόσιας (ανθρώπινης) υγείας παραμένει εν προκειμένω κρίσιμο ζήτημα.

94.

Τρίτον, οσάκις υφίσταται αβεβαιότητα σχετικά με την ύπαρξη ή την έκταση των κινδύνων για την ανθρώπινη υγεία, βάσει της αρχής της προφυλάξεως μπορεί να επιτραπεί στα κράτη μέλη να λάβουν προστατευτικά μέτρα σε σχέση με κτηνιατρικές πρακτικές χωρίς να πρέπει να αναμένουν η πραγμάτωση των εν λόγω κινδύνων να καταστεί πλήρως εμφανής στον άνθρωπο.

95.

Το Δικαστήριο δεν χρειάζεται να ασχοληθεί με αυτό το μάλλον θεωρητικό ζήτημα, αλλά πρέπει να εστιάσει το ενδιαφέρον του απλώς στο κατά πόσον ο σκοπός του οποίου έγινε επίκληση δικαιολογεί τα μέσα, εάν, δηλαδή, η προστασία της δημόσιας υγείας δικαιολογεί την επιβολή περιορισμού στο ιδιοκτησιακό καθεστώς των επιχειρήσεων που πωλούν στη λιανική τα επίμαχα προϊόντα.

96.

Επ’ αυτού, χωρίς να αναφέρει σαφώς το εφαρμοστέο όριο, η διάταξη περί παραπομπής επισημαίνει ότι η Επιτροπή και η Ρουμανική Κυβέρνηση συζήτησαν την πιθανότητα μειώσεως της αναλογίας του κεφαλαίου ενός κτηνιατρικού φαρμακείου ή ενός καταστήματος πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων, το οποίο θα πρέπει να ανήκει σε κτηνίατρο σύμφωνα με τους επίμαχους ρουμανικούς κανόνες  ( 46 ). Οφείλω, όμως, να ομολογήσω ότι από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση δεν κατέστη καθόλου σαφές ποιο είναι στην πραγματικότητα αυτό το όριο, δεδομένου ότι οι μετέχοντες στη διαδικασία διαφωνούσαν ως προς την ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας. Πρόκειται προφανώς για ζήτημα το οποίο πρέπει να κριθεί από το εθνικό δικαστήριο. Κατά συνέπεια, οι παρατηρήσεις που έπονται θα πρέπει να αναγνωστούν με αυτό το δεδομένο κατά νου.

97.

Οι μετέχοντες στη διαδικασία κλήθηκαν να διατυπώσουν τις απόψεις τους σχετικά με την απόφαση Επιτροπή κατά Γαλλίας, με την οποία το Δικαστήριο απέρριψε εν μέρει προσφυγή με την οποία είχε ζητηθεί να κριθεί ότι η Γαλλική Δημοκρατία, διατηρώντας σε ισχύ εθνικές ρυθμίσεις οι οποίες περιόριζαν στο 25 % του εταιρικού κεφαλαίου, και ως εκ τούτου, των δικαιωμάτων ψήφου, τη συμμετοχή εταίρων που δεν ασκούν το επάγγελμα του βιολόγου σε εταιρίες περιορισμένης ευθύνης ελεύθερων επαγγελματιών οι οποίες λειτουργούν εργαστήρια αναλύσεων ιατρικής βιολογίας, παρέβη το (νυν) άρθρο 49 ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο περιοριστικός χαρακτήρας των εν λόγω ρυθμίσεων ήταν δικαιολογημένος για λόγους δημόσιας υγείας και πληρούσε τις απαιτήσεις της αναλογικότητας  ( 47 ). Κρίσιμο για την εκτίμηση του Δικαστηρίου ήταν το γεγονός ότι το ανώτατο όριο της κατοχής ποσοστού 25 % του εταιρικού κεφαλαίου από άτομα που δεν έχουν την ιδιότητα του βιολόγου επέτρεπε στους βιολόγους να ασκούν καθοριστική επιρροή στις πλέον σημαντικές αποφάσεις που ελάμβανε η εταιρία –με άλλα λόγια, τους επέτρεπε να διατηρούν τον έλεγχο της εταιρίας  ( 48 ).

98.

Πάντως, θεωρώ ότι σε εκείνη την απόφαση το Δικαστήριο υπήρξε ιδιαίτερα συγκρατημένο κρίνοντας ότι δεν συντρέχει παράβαση του άρθρου 49 ΣΛΕΕ. Τούτο εξηγείται ενδεχομένως από τον προφανώς ιδιάζοντα και κεντρικό ρόλο που διαδραματίζουν οι βιολόγοι στο γαλλικό σύστημα υγείας  ( 49 ). Δεν έχω πεισθεί ότι θα μπορούσε να λεχθεί το ίδιο και για τους κτηνιάτρους. Πράγματι, ούτε καν η ίδια η Ρουμανική Κυβέρνηση τάσσεται υπέρ μιας τόσο αυστηρής ερμηνείας της νομοθεσίας της  ( 50 ).

99.

Στο πλαίσιο αυτό, είμαι της γνώμης ότι οι επίμαχοι εν προκειμένω ρουμανικοί κανόνες υπερβαίνουν το αναγκαίο μέτρο ακόμη και αν η απαίτηση περί του ιδιοκτησιακού καθεστώτος ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι απαιτεί απλώς την κατά πλειοψηφία κατοχή του εταιρικού κεφαλαίου των κτηνιατρικών φαρμακείων ή των καταστημάτων πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων από κτηνιάτρους.

100.

Πρώτον, η ανάγκη διασφαλίσεως της επαγγελματικής ανεξαρτησίας των κτηνιάτρων δεν δύναται να δικαιολογήσει κάτι τέτοιο  ( 51 ). Το Δικαστήριο έχει, βεβαίως, αναγνωρίσει ότι υπάρχει πράγματι κίνδυνος όταν πρόσωπα τα οποία δεν ασκούν κάποιο επάγγελμα του ιατρικού τομέα αποκτούν τον εταιρικό έλεγχο, δεδομένου ότι τα πρόσωπα αυτά ενδέχεται να αντιμετωπίσουν τον πειρασμό να αρνηθούν να προβούν σε λιγότερο αποδοτικές οικονομικά ή πιο περίπλοκες δραστηριότητες και/ή να μειώσουν την παροχή των συμβουλών τους  ( 52 ). Πάντως, πέραν των όσων ανέφερα στο σημείο 79 των παρουσών προτάσεων, στην υπό κρίση υπόθεση οι κτηνίατροι ουδόλως παρεμποδίζονται να ενεργήσουν κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, δεδομένου ότι αυτοί έχουν την αποκλειστική εξουσία συνταγογραφήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων. Απλώς και μόνον η προοπτική κινήσεως πειθαρχικής διαδικασίας εναντίον τους, καίτοι αναμφίβολα αποτελεί κάποιας μορφής εγγύηση, δεν εξαλείφει τον συγκεκριμένο κίνδυνο.

101.

Δεύτερον, η υποχρέωση να κατέχουν κτηνίατροι το σύνολο ή την πλειοψηφία των εταιρικών μεριδίων κτηνιατρικών φαρμακείων ή καταστημάτων πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων δεν επιτρέπει να συναχθεί, μεταξύ άλλων, το συμπέρασμα ότι θα συνταγογραφούνται λιγότερα και πιο αποτελεσματικά κτηνιατρικά φάρμακα ή ότι οι πελάτες και οι ασθενείς θα λαμβάνουν καλύτερες συμβουλές. Συναφώς, από τον συνδυασμό του άρθρου 12, παράγραφος 2, του άρθρου 24 και του άρθρου 25 του ΚΥΚ προκύπτει ήδη ότι τα κτηνιατρικά φαρμακευτικά προϊόντα για τα οποία απαιτείται συνταγή μπορούν να πωλούνται μόνον από κτηνιατρικά φαρμακεία, με τη φυσική παρουσία και υπό την επίβλεψη κτηνιάτρου. Όσον δε αφορά τα κτηνιατρικά προϊόντα για τα οποία δεν απαιτείται τέτοια συνταγή –τα οποία μπορούν να πωλούνται και από καταστήματα πωλήσεως κτηνιατρικών φαρμάκων– το άρθρο 23, παράγραφος 3, του ΚΥΚ απαιτεί, κατ’ ελάχιστον, την παρουσία προσωπικού με εξειδικευμένη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Κατά συνέπεια, κανένα στοιχείο δεν συνηγορεί υπέρ της απόψεως ότι η επίμαχη απαίτηση σχετικά με το ιδιοκτησιακό καθεστώς θα είχε κάποια προστιθέμενη αξία σε σχέση με τους εφαρμοζόμενους σε διαφορετική περίπτωση κανόνες.

102.

Κατά συνέπεια, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ότι το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2006/123 αντιτίθεται σε κανονιστική ρύθμιση κράτους μέλους η οποία προβλέπει όχι μόνο ότι οι κτηνίατροι έχουν το δικαίωμα να συνταγογραφούν προϊόντα για τα οποία απαιτείται συνταγή και το αποκλειστικό δικαίωμα λιανικής πωλήσεως, χρήσεως και χορηγήσεως των προϊόντων αυτών, αλλά και ότι οι δομές μέσω των οποίων πραγματοποιείται η πώληση των εν λόγω προϊόντων πρέπει να ανήκουν εξ ολοκλήρου ή κατά πλειοψηφία σε έναν ή περισσότερους κτηνιάτρους. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διαπιστώσει εάν ισχύει κάτι τέτοιο στη διαφορά της κύριας δίκης.

IV.

Πρόταση

103.

Υπό το πρίσμα των ανωτέρω παρατηρήσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που του υπέβαλε στην υπόθεση C‑297/16 το Curtea de Apel Bucureşti (Εφετείο Βουκουρεστίου, Ρουμανία) ως εξής:

–

καταλαμβάνει και τα προϊόντα για τα οποία δεν απαιτείται κτηνιατρική συνταγή· ή

–

δεν αναγνωρίζει σε πρόσωπα τα οποία διαθέτουν επαγγελματική εκπαίδευση στη φαρμακευτική, πέραν των κτηνιάτρων, το δικαίωμα λιανικής πωλήσεως των εν λόγω προϊόντων, ενδεχομένως σύμφωνα με τις οδηγίες κτηνιατρικής συνταγής εκδοθείσας από κτηνίατρο στην περίπτωση που η απόκτηση των εν λόγω φαρμάκων εξαρτάται από την προσκόμιση σχετικής συνταγής.