ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

TAMARA ĆAPETA

της 25ης Σεπτεμβρίου 2025 ( 1 )

Υπόθεση C‑434/24

JD

κατά

Ministerul Agriculturii şi Dezvoltării Rurale – Agenţia de Plăţi şi Intervenţie pentru Agricultură (APIA) – Centrul Judeţean Bistriţa-Năsăud

[αίτηση του Curtea de Apel Cluj (εφετείου Cluj, Ρουμανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

«Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Κοινή γεωργική πολιτική – Καθεστώτα άμεσης στήριξης – Καθεστώς ενιαίας στρεμματικής ενίσχυσης – Κανονισμός (ΕΕ) 1306/2013 – Άρθρο 63, παράγραφος 1 – Ανάκληση ενίσχυσης – Μη συμμόρφωση με τα κριτήρια επιλεξιμότητας – Ακύρωση με αναδρομική ισχύ της σύμβασης μίσθωσης της γεωργικής έκτασης – Αρχή της αναλογικότητας»

I. Εισαγωγή

1.

Η υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως του Curtea de Apel Cluj (εφετείου Cluj, Ρουμανία) αφορά την ερμηνεία του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 ( 2 ) σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής (στο εξής: ΚΓΠ).

2.

Το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 προβλέπει την ανάκληση χρηματοδοτικής ενίσχυσης που έχει ήδη χορηγηθεί σε δικαιούχο όταν αυτός δεν συμμορφώνεται με τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη χορήγηση της ενίσχυσης.

3.

Το κύριο ζήτημα που ανακύπτει στην υπό κρίση υπόθεση αφορά το κατά πόσον η αναδρομική ακύρωση σύμβασης μίσθωσης με αντικείμενο την οικεία γεωργική έκταση θέτει γεωργό σε κατάσταση μη συμμόρφωσης με τα κριτήρια επιλεξιμότητας, γεγονός που δικαιολογεί την ανάκληση της ενίσχυσης βάσει της εν λόγω διάταξης.

II. Σχετικό δίκαιο

Α.   Το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

4.

Το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 ορίζει τα εξής:

«Εάν διαπιστωθεί ότι ο δικαιούχος δεν συμμορφώνεται με τα κριτήρια επιλεξιμότητας, τις δεσμεύσεις ή άλλες υποχρεώσεις που αφορούν τους όρους χορήγησης της ενίσχυσης ή της στήριξης που προβλέπονται στην τομεακή γεωργική νομοθεσία, η ενίσχυση δεν καταβάλλεται ή ανακαλείται εν όλω ή εν μέρει, και, κατά περίπτωση, δεν χορηγούνται ή ανακαλούνται τα αντίστοιχα δικαιώματα ενίσχυσης που αναφέρονται στο άρθρο 21 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1307/2013.

Σε περίπτωση που η μη συμμόρφωση αφορά εθνικούς ή ενωσιακούς κανόνες σχετικά με τις δημόσιες προμήθειες, το μέρος της ενίσχυσης που δεν καταβάλλεται ή ανακαλείται προσδιορίζεται βάσει της σοβαρότητας της μη συμμόρφωσης και σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας. Η νομιμότητα και η κανονικότητα της συναλλαγής επηρεάζονται μόνον έως το επίπεδο του μέρους της ενίσχυσης που δεν καταβάλλεται ή ανακαλείται.»

Β.   Το ρουμανικό δίκαιο

5.

Το άρθρο 1254 του Codul Civil (Αστικού Κώδικα) ορίζει τα εξής:

«1.   Η σύμβαση που πάσχει απόλυτη ακυρότητα ή έχει ακυρωθεί θεωρείται ουδέποτε συναφθείσα.

2.   Η ακύρωση της σύμβασης συνεπάγεται, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, την ακύρωση των μεταγενέστερων πράξεων που συνήφθησαν βάσει αυτής.

3.   Σε περίπτωση ακύρωσης της σύμβασης, κάθε συμβαλλόμενος οφείλει να επιστρέψει στον αντισυμβαλλόμενο, σε είδος ή άλλο ισοδύναμο, τις ληφθείσες παροχές, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 1639 έως 1647, ακόμη και αν οι παροχές αυτές παρασχέθηκαν διαδοχικώς ή είχαν διαρκή χαρακτήρα.»

6.

Το άρθρο 6, παράγραφος 1, της OUG nr. 66/2011 (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 66/2011) ( 3 ) ορίζει τα εξής:

«Οι αρμόδιες για τη διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων αρχές υποχρεούνται να αποκλείουν εν όλω ή εν μέρει από την επιστροφή/πληρωμή των δαπανών που πραγματοποιήθηκαν και δηλώθηκαν από τους δικαιούχους τις δαπάνες που δεν πληρούν τις προϋποθέσεις σχετικά με τη νομιμότητα, το νομότυπο ή τη συμμόρφωση οι οποίες καθορίζονται στις διατάξεις της κείμενης εθνικής και [ενωσιακής] νομοθεσίας, σε περίπτωση που –κατά τη διαδικασία εξέτασης των αιτήσεων πληρωμής– διαπιστώσουν την ύπαρξη των εν λόγω δαπανών.»

7.

Το άρθρο 8, παράγραφος 1, στοιχείο n, της OUG nr. 3/2015 (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 3/2015) ( 4 ) ορίζει τα εξής:

«Προκειμένου να λάβουν τις προβλεπόμενες στο άρθρο 1, παράγραφος 2, άμεσες ενισχύσεις, οι γεωργοί οφείλουν: […] να προσκομίζουν κατά την υποβολή της αίτησης ενιαίας ενίσχυσης ή των σχετικών τροποποιητικών αυτής αιτήσεων τα απαραίτητα έγγραφα που αποδεικνύουν τη νόμιμη χρήση της γεωργικής έκτασης, συμπεριλαμβανομένων των εκτάσεων που περιλαμβάνουν περιοχές οικολογικού ενδιαφέροντος, καθώς και τη χρήση ζώων. Τα έγγραφα αυτά πρέπει να υπογράφονται πριν από την υποβολή της αίτησης ενιαίας ενίσχυσης και να ισχύουν τουλάχιστον έως την 1η Δεκεμβρίου του έτους υποβολής της αίτησης.»

8.

Το άρθρο 5, παράγραφος 2, της Ordinul nr. 619/2015 (απόφασης 619/2015) ( 5 ) ορίζει τα εξής:

«Τα έγγραφα που αποδεικνύουν ότι η δηλωθείσα επιλέξιμη έκταση βρίσκεται στη διάθεση του γεωργού, σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 1, στοιχείο n, της [OUG nr. 3/2015 (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 3/2015)], είναι τα εξής:

[…]

b)

επικυρωμένο αντίγραφο του πρωτοτύπου της σύμβασης μίσθωσης/παραχώρησης της γεωργικής έκτασης που έχει συναφθεί μεταξύ του γεωργού και των διοικητικών εδαφικών μονάδων, κατά περίπτωση·

[…]».

III. Η διαφορά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

9.

Στις 24 Μαΐου 2018 η JD συνήψε σύμβαση με το τοπικό συμβούλιο του municipalitate Chiochiș (Δήμου Chiochiș, Ρουμανία) με αντικείμενο τη μίσθωση 58,32 εκταρίων βοσκήσιμης έκτασης (στο εξής: σύμβαση μίσθωσης).

10.

Περίπου ένα χρόνο αργότερα, ήτοι στις 10 Μαΐου 2019, η JD υπέβαλε αίτηση χρηματοδοτικής ενίσχυσης για το έτος 2019, η οποία είχε ως αντικείμενο 41,69 εκτάρια βοσκήσιμης έκτασης που είχε παραχωρηθεί σε αυτήν δυνάμει της εν λόγω σύμβασης μίσθωσης. Η ενίσχυση αυτή, την οποία έλαβε η JD, χρηματοδοτήθηκε από τα γεωργικά ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως βάσει του καθεστώτος ενιαίας στρεμματικής ενίσχυσης (στο εξής: ΚΕΣΕ), καθώς και από τα εθνικά ταμεία.

11.

Την ίδια ημέρα κατά την οποία η JD υπέβαλε αίτηση χρηματοδοτικής ενίσχυσης, ήτοι στις 10 Μαΐου 2019, το Tribunalul Bistrița-Năsăud (πρωτοδικείο Bistrița-Năsăud, Ρουμανία) ακύρωσε τη διαδικασία εκχώρησης της βοσκήσιμης έκτασης στη JD ( 6 ). Η απόφαση αυτή προέκυψε από τη διαπίστωση του εν λόγω δικαστηρίου ότι δεν είχαν τηρηθεί οι απαιτήσεις που επιβάλλει το ρουμανικό δίκαιο για τη διαδικασία ανάθεσης της βοσκήσιμης έκτασης, δεδομένου ότι το τοπικό συμβούλιο δεν είχε δημοσιεύσει πρόσκληση υποβολής προσφορών για απευθείας διαπραγμάτευση εντός της ταχθείσας προθεσμίας. Η απόφαση αυτή είχε ως συνέπεια να ακυρωθούν αναδρομικά όλες οι μεταγενέστερες πράξεις, συμπεριλαμβανομένης της σύμβασης μίσθωσης.

12.

Με απόφαση της 5ης Μαρτίου 2020 ( 7 ), το Curtea de Apel Cluj (εφετείο Cluj) απέρριψε ως εκπρόθεσμη την έφεση που άσκησε η JD κατά της απόφασης του κατώτερου δικαστηρίου.

13.

Στις 24 Νοεμβρίου 2022, έχοντας λάβει γνώση, κατόπιν διεξαγωγής έρευνας, ότι η σύμβαση μίσθωσης είχε ακυρωθεί, ο APIA ( 8 ), ως αρμόδια αρχή, εξέδωσε απόφαση βάσει της οποίας η JD όφειλε να επιστρέψει το σύνολο του ποσού της χρηματοδοτικής ενίσχυσης. ( 9 )

14.

Η JD υπέβαλε διοικητική ένσταση κατά της εν λόγω απόφασης ενώπιον του APIA, η οποία απορρίφθηκε με απόφαση της 5ης Ιανουαρίου 2023.

15.

Κατόπιν τούτου, η JD άσκησε προσφυγή κατά της εν λόγω απόφασης του APIA ενώπιον του Tribunalul Bistrița-Năsăud (πρωτοδικείου Bistrița-Năsăud).

16.

Στις 15 Ιουνίου 2023 το εν λόγω δικαστήριο απέρριψε την προσφυγή της JD ( 10 ). Έκρινε ότι, σύμφωνα με το ρουμανικό δίκαιο, η σύμβαση μίσθωσης δυνάμει της οποίας χορηγήθηκε η χρηματοδοτική ενίσχυση θεωρήθηκε ουδέποτε συναφθείσα. Παράλληλα, προκειμένου να είναι επιλέξιμοι για χρηματοδοτική ενίσχυση, οι γεωργοί πρέπει να πληρούν τα κριτήρια επιλεξιμότητας, στα οποία περιλαμβάνεται η κατοχή εγγράφου που αποδεικνύει ότι η επίμαχη γεωργική έκταση βρίσκεται στη διάθεσή τους. Ως εκ τούτου, το εν λόγω δικαστήριο επιβεβαίωσε ότι η JD όφειλε να επιστρέψει τα αχρεωστήτως εισπραχθέντα ποσά και έκρινε ότι η επιστροφή αυτή δεν συνιστά διοικητική κύρωση, οπότε η έλλειψη υπαιτιότητας της JD δεν ασκεί επιρροή.

17.

Η JD άσκησε έφεση κατά της εν λόγω απόφασης ενώπιον του Curtea de Apel Cluj (εφετείου Cluj), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου στην υπό κρίση υπόθεση.

18.

Το εν λόγω δικαστήριο διατηρεί αμφιβολίες ως προς το κατά πόσον στην υπό κρίση υπόθεση πρόκειται για περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος χρηματοδοτικής ενίσχυσης δεν πληροί τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τους σκοπούς του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013. Επισημαίνει ότι σε περίπτωση αναδρομικής ακύρωσης της σύμβασης, ο δικαιούχος είχε συμμορφωθεί επίσης, κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης, καθώς και μεταγενέστερα, μέχρι τον χρόνο ακύρωσης της σύμβασης, με το κριτήριο επιλεξιμότητας σχετικά με τη νόμιμη κατοχή έκτασης. Εντούτοις, ανεξαρτήτως υπαιτιότητας του δικαιούχου, η ακύρωση της σύμβασης παράγει αναδρομικά αποτελέσματα, μεταξύ άλλων όσον αφορά τον χρόνο υποβολής της αίτησης.

19.

Κατά το αιτούν δικαστήριο, το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 έχει την έννοια ότι κατά την εξέταση των κριτηρίων επιλεξιμότητας λαμβάνει υπόψη την συμμόρφωση προς τα εν λόγω κριτήρια, δεδομένου ότι δεν ασκεί επιρροή η αναδρομική ακύρωση της σύμβασης. Αντιθέτως, η αναδρομική ακύρωση της σύμβασης θα πρέπει ενδεχομένως να ληφθεί υπόψη κατά την εκτίμηση της κατοχής τίτλου κτήσης της επίμαχης έκτασης από του χρονικού σημείου της ακύρωσης. Σε αντίθετη περίπτωση, ο δικαιούχος ενδέχεται να κληθεί να επιστρέψει τα ποσά που εισέπραξε ενώ η κατάσταση δεν οφείλεται σε υπαιτιότητά του και, συγκεκριμένα, μέχρι τον χρόνο της ακύρωσης πληρούνταν όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας.

20.

Σε περίπτωση που το Δικαστήριο ερμηνεύσει το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 υπό την έννοια ότι το άρθρο αυτό επιβάλλει την επιστροφή της ενίσχυσης σε περίπτωση αναδρομικής ακύρωσης της σύμβασης μίσθωσης, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται εάν έχει εφαρμογή η αρχή της αναλογικότητας. Επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι το άρθρο 64 του εν λόγω κανονισμού σχετικά με την επιβολή διοικητικών κυρώσεων –το οποίο προβλέπει ότι οι κυρώσεις αυτές δεν επιβάλλονται χωρίς υπαιτιότητα του δικαιούχου και, εάν επιβληθούν, πρέπει να είναι σύμφωνες με την αρχή της αναλογικότητας– δεν μνημονεύει το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού αυτού και, ως εκ τούτου, δεν είναι κρίσιμο για την εφαρμογή της τελευταίας αυτής διάταξης.

21.

Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 δεν παρέχει λεπτομερή στοιχεία σχετικά με τις περιστάσεις υπό τις οποίες η ανάκληση της ενίσχυσης πρέπει να είναι ολική ή μερική. Εκτιμά ότι η αρχή της αναλογικότητας ισχύει επίσης όσον αφορά την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης και προτείνει να ληφθεί υπόψη ο χρόνος κατά τον οποίο επήλθε η αναδρομική ακυρότητα της σύμβασης και ο βαθμός υπαιτιότητας του δικαιούχου όσον αφορά τον λόγο της ακύρωσης αυτής.

22.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Curtea de Apel Cluj (εφετείο Cluj) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1.

Έχει το άρθρο 63, παράγραφος 1, του [κανονισμού 1306/2013] την έννοια ότι η ακύρωση με αναδρομική ισχύ, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, συμβάσεως η οποία θεωρούνταν έγκυρη κατά τον χρόνο εξέτασης των όρων επιλεξιμότητας συνιστά περίπτωση μη συμμορφώσεως του δικαιούχου προς τα κριτήρια επιλεξιμότητας, ανεξαρτήτως του χρόνου κατά τον οποίο ακυρώθηκε η συγκεκριμένη σύμβαση;

2.

Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο προηγούμενο προδικαστικό ερώτημα, δύναται να τύχει εφαρμογής η αρχή της αναλογικότητας όσον αφορά την ανάκληση της πληρωμής κατά το άρθρο 63, παράγραφος 1, του [κανονισμού 1306/2013];»

23.

Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

24.

Το Δικαστήριο αποφάσισε, σύμφωνα με το άρθρο 76, παράγραφος 2, του Κανονισμού Διαδικασίας του, να αποφανθεί επί της διαφοράς χωρίς τη διεξαγωγή επ’ ακροατηρίου συζήτησης. Με έγγραφο που απεστάλη στις 4 Απριλίου 2025, το Δικαστήριο έθεσε ερωτήσεις προς γραπτή απάντηση στη Ρουμανική Κυβέρνηση και στην Επιτροπή, στις οποίες ελήφθησαν απαντήσεις εντός της ταχθείσας προθεσμίας.

IV. Ανάλυση

25.

Από τη διάταξη περί παραπομπής προκύπτει ότι η υπό κρίση υπόθεση ανάγεται σε περίπτωση κατά την οποία μια γεωργός έλαβε χρηματοδοτική ενίσχυση από τα γεωργικά ταμεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για έκταση που αποτέλεσε αντικείμενο σύμβασης μίσθωσης. Η εν λόγω σύμβαση ακυρώθηκε αναδρομικά, σύμφωνα με το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, πράγμα που σημαίνει ότι θεωρήθηκε ότι ουδέποτε υπήρξε. Κατά συνέπεια, μολονότι η γεωργός πληρούσε τους όρους επιλεξιμότητας για την ενίσχυση, συμπεριλαμβανομένης της απόδειξης της νόμιμης χρήσης της έκτασης κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης, εντούτοις τούτο δεν ισχύει πλέον.

26.

Υπό τις περιστάσεις αυτές, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί εάν η αναδρομική ακύρωση της σύμβασης μίσθωσης συνιστά μη συμμόρφωση με τα κριτήρια επιλεξιμότητας η οποία καθιστά αναγκαία την ανάκληση της ενίσχυσης βάσει του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, καίτοι κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης ενίσχυσης η σύμβαση αυτή βρισκόταν σε ισχύ.

27.

Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, κατ’ ουσίαν, εάν πρέπει να επιστραφεί το σύνολο της χορηγηθείσας ενίσχυσης ή εάν η απόφαση περί ανάκλησης της ενίσχυσης εξαρτάται από την εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας υπό τις ιδιαίτερες περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης.

28.

Το αιτούν δικαστήριο εκφράζει, κατ’ ουσίαν, ανησυχία ως προς τις αρνητικές συνέπειες της ανάκλησης της ενίσχυσης λόγω της αναδρομικής ακύρωσης της σύμβασης μίσθωσης σε περίπτωση που δεν συντρέχει υπαιτιότητα της γεωργού, η οποία πληρούσε τα κριτήρια επιλεξιμότητας για την ενίσχυση μέχρι την εν λόγω ακύρωση.

29.

Πριν εξετάσω το πρώτο (Β) και το δεύτερο (Γ) προδικαστικό ερώτημα, κρίνω σκόπιμο να διατυπώσω ορισμένες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με τα κριτήρια επιλεξιμότητας για την επίμαχη ενίσχυση (Α).

Α.   Κριτήρια επιλεξιμότητας για τις ενιαίες στρεμματικές ενισχύσεις

30.

Ένας σημαντικός στόχος της ΚΓΠ, η οποία συνιστά μία από τις πρώτες κοινές πολιτικές που θεσπίστηκαν με τις Συνθήκες, είναι «να εξασφαλίζει […] ένα δίκαιο βιοτικό επίπεδο στο γεωργικό πληθυσμό, ιδίως με την αύξηση του ατομικού εισοδήματος των εργαζομένων στη γεωργία ( 11 )».

31.

Ένας από τους τρόπους επίτευξης του εν λόγου στόχου είναι μέσω άμεσων ενισχύσεων που προβλέπουν εισοδηματική στήριξη.

32.

Η διαχείριση και η χρηματοδότηση της ΚΓΠ σε ενωσιακό επίπεδο πραγματοποιείται από τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 12 ). Εντούτοις, η εφαρμογή της εν λόγω πολιτικής και η εκτέλεση των πληρωμών που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της πολιτικής αυτής τελούν υπό την άμεση διαχείριση των κρατών μελών. Αυτό σημαίνει ότι οι εθνικές αρχές είναι αρμόδιες για τη διαχείριση και τον έλεγχο των άμεσων ενισχύσεων στους γεωργούς στην οικεία χώρα ( 13 )

33.

Το πλαίσιο της ΚΓΠ έχει υποστεί πλείονες μεταρρυθμίσεις με την πάροδο του χρόνου ( 14 ). Δεν αμφισβητείται ότι η εφαρμοστέα εν προκειμένω νομοθεσία της Ένωσης αφορά τη χρηματοδότηση της ΚΓΠ κατά το χρονικό διάστημα 2014‑2020 ( 15 ). Ο κανονισμός (ΕΕ) 1307/2013 ( 16 ) για άμεσες ενισχύσεις στους γεωργούς και ο κανονισμός 1306/2013, ο οποίος θεσπίζει κοινούς κανόνες για τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της ΚΓΠ, είναι κρίσιμοι εν προκειμένω.

34.

Το επίμαχο εν προκειμένω καθεστώς ενίσχυσης, ήτοι το ΚΕΣΕ, θεσπίστηκε στο πλαίσιο της ΚΓΠ το 2003 ως μεταβατικό καθεστώς για ορισμένα κράτη μέλη τα οποία προσχώρησαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 και το 2007. Πρόκειται για καθεστώς εισοδηματικής στήριξης των γεωργών ανεξάρτητο από την παραγωγή, το οποίο εφαρμόζεται μέσω άμεσων ενισχύσεων στους γεωργούς, οι οποίες καταβάλλονται βάσει των επιλέξιμων εκταρίων που δηλώνουν οι τελευταίοι ( 17 ).

35.

Ο κανονισμός 1307/2013 επέτρεψε, δυνάμει του άρθρου 36, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, στα κράτη μέλη τα οποία προσχώρησαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 και το 2007 και τα οποία εφάρμοζαν το ΚΕΣΕ το 2014 να συνεχίσουν την εφαρμογή του εν λόγω καθεστώτος έως τις 31 Δεκεμβρίου 2020. ( 18 ) Δέκα κράτη μέλη, μεταξύ των οποίων η Ρουμανία, συνέχισαν να εφαρμόζουν το ΚΕΣΕ μετά το 2014.

36.

Κατά το άρθρο 36, παράγραφος 2, του κανονισμού 1307/2013, η ενιαία στρεμματική ενίσχυση καταβάλλεται ετησίως για κάθε επιλέξιμο εκτάριο που δηλώνεται από τον γεωργό ( 19 ).

37.

Η έννοια του «επιλέξιμου εκταρίου» ορίζεται στο άρθρο 32, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1307/2013 ως «κάθε γεωργική έκταση της εκμετάλλευσης που χρησιμοποιείται για γεωργικές δραστηριότητες […]».

38.

Επιπλέον, η νομολογία ( 20 ) έχει διευκρινίσει ότι, προκειμένου να θεωρηθεί «επιλέξιμο εκτάριο» κατά την έννοια του άρθρου 32, παράγραφος 2, του κανονισμού 1307/2013, η έκταση πρέπει να πληροί τρεις προϋποθέσεις, ήτοι i) να αποτελεί γεωργική έκταση, ii) στην οποία ασκείται γεωργική δραστηριότητα iii) που συνδέεται με ορισμένη εκμετάλλευση. ( 21 )

39.

Με άλλα λόγια, ο γεωργός που υποβάλλει αίτηση υπαγωγής στο ΚΕΣΕ πρέπει να έχει στη διάθεσή του τη γεωργική έκταση για την άσκηση γεωργικών δραστηριοτήτων. Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι «το γεγονός ότι η έκταση είναι “στη διάθεση” του γεωργού συνεπάγεται, κατ’ αρχήν, ότι μπορεί να τη χρησιμοποιεί κατά βούληση προκειμένου να έχει τη δυνατότητα εν τοις πράγμασι άσκησης γεωργικής δραστηριότητας σε αυτή» ( 22 ).

40.

Προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι οικείες εκτάσεις είναι στη διάθεση του γεωργού, η νομοθεσία της Ένωσης δεν επιβάλλει την υποβολή εκ μέρους του γεωργού επίσημου νομικού τίτλου και αρκεί η απόδειξη του πραγματικού χαρακτήρα της χρήσης των εκτάσεων καθώς και της επαρκούς αυτονομίας του γεωργού όσον αφορά την άσκηση της γεωργικής δραστηριότητάς του σε αυτές ( 23 )

41.

Εντούτοις, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι τα κράτη μέλη διαθέτουν περιθώριο εκτιμήσεως όσον αφορά τα δικαιολογητικά και τις αποδείξεις που πρέπει να προσκομίζει ο αιτών την χορήγηση ενισχύσεως σχετικά με τις εκτάσεις οι οποίες αποτελούν το αντικείμενο της αιτήσεώς του ( 24 ).

42.

Εν προκειμένω, η ρουμανική νομοθεσία απαιτεί από τους αγρότες, κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης, να προσκομίσουν τα απαιτούμενα έγγραφα, προκειμένου να αποδείξουν ότι τα επιλέξιμα εκτάρια βρίσκονται νομίμως στη διάθεσή τους, ειδάλλως η ενίσχυση αποκλείεται από την ενωσιακή χρηματοδότηση.

43.

Βάσει της υφιστάμενης νομολογίας, δεν προκύπτει ότι μια τέτοια απαίτηση αντιβαίνει, κατ’ αρχήν, στο δίκαιο της Ένωσης. Κατά το Δικαστήριο, η απαίτηση απόδειξης της ύπαρξης του νόμιμου τίτλου ο οποίος επιτρέπει τη χρήση της έκτασης για την οποία ζητείται η ενιαία ενίσχυση είναι αποδεκτή, καθόσον διασφαλίζει τους σκοπούς της ΚΓΠ αποτρέποντας το ενδεχόμενο να επωφελούνται καταχρηστικά οι αιτούντες από εκτάσεις που ανήκουν σε τρίτους ( 25 ).

44.

Επομένως, εάν, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, ακυρωθεί ο τίτλος χρήσης της έκτασης, το δίκαιο της Ένωσης δεν αντιτίθεται σε εθνικό κανόνα βάσει του οποίου θεωρείται ότι δεν πληρούται ορισμένο κριτήριο επιλεξιμότητας για την ενίσχυση.

45.

Εντούτοις, το Δικαστήριο δεν έχει μέχρι σήμερα αντιμετωπίσει μια κατάσταση στην οποία ο νόμιμος τίτλος χρήσης της έκτασης, ως ένα από τα κριτήρια επιλεξιμότητας που προβλέπει το εθνικό δίκαιο, υφίστατο κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης, αλλά ακυρώθηκε μεταγενέστερα με αναδρομική ισχύ. Τούτο με οδηγεί στο πρώτο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου.

Β.   Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

46.

Εάν διαπιστωθεί ότι δεν πληρούται ένα από τα κριτήρια επιλεξιμότητας για τη χορήγηση της ενίσχυσης, το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 απαιτεί να μην καταβληθεί η ενίσχυση ή, εάν έχει ήδη καταβληθεί, να ανακληθεί εν όλω ή εν μέρει.

47.

Παράλληλα, κατά το άρθρο 36, παράγραφος 5, του κανονισμού 1307/2013, εκτός από περίπτωση ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιστάσεων, τα επιλέξιμα εκτάρια πρέπει να είναι στη διάθεση του γεωργού από τη σχετική ημερομηνία που ορίζεται από το κράτος μέλος. Για τη Ρουμανία η ημερομηνία αυτή είναι η 15η Μαΐου 2019 όσον αφορά την κρίσιμη εν προκειμένω προθεσμία πληρωμής.

48.

Επομένως, με το πρώτο ερώτημά του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί εάν τυγχάνει εφαρμογής το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, μολονότι κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης ενίσχυσης πληρούνταν όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας και ο νόμιμος τίτλος χρήσης της έκτασης ακυρώθηκε αναδρομικά το πρώτον αργότερα, χωρίς υπαιτιότητα της γεωργού που έλαβε την εν λόγω ενίσχυση.

49.

Μολονότι το ερώτημα αυτό αφορά μόνον το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, εντούτοις, κατά τη γνώμη μου, απαιτεί επίσης την ερμηνεία του άρθρου 36, παράγραφος 5, του κανονισμού 1307/2013, σε συνδυασμό με το άρθρο 32, παράγραφος 4, αυτού.

50.

Αμφότερες οι μετέχουσες στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου, ήτοι η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, συμφωνούν ότι το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 τυγχάνει εφαρμογής υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης.

51.

Συγκεκριμένα, όπως επισήμαναν αμφότερες οι μετέχουσες στη διαδικασία, το άρθρο 32, παράγραφος 4, του κανονισμού 1307/2013 ορίζει ότι για να είναι επιλέξιμες, οι εκτάσεις πρέπει να ανταποκρίνονται στον ορισμό του επιλέξιμου εκταρίου καθ’ όλο το ημερολογιακό έτος, εκτός από περίπτωση ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιστάσεων.

52.

Ως εκ τούτου, φρονώ ότι η απαίτηση του άρθρου 36, παράγραφος 5, του κανονισμού 1307/2013 βάσει της οποίας τα επιλέξιμα εκτάρια πρέπει να είναι στη διάθεση του γεωργού κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης δεν σημαίνει ότι τα εν λόγω εκτάρια δεν πρέπει να παραμένουν στη διάθεση του γεωργού καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους για το οποίο χορηγείται η ενίσχυση. Η διάταξη αυτή διαλαμβάνει απλώς ότι κατά την ημερομηνία αυτή, η οποία επιλέγεται ως ημερομηνία ελέγχου, η εν λόγω έκταση πρέπει εύλογα να είναι στη διάθεση του γεωργού.

53.

Εντούτοις, η ενίσχυση βάσει του ΚΕΣΕ χορηγείται σε ετήσια βάση για τη στήριξη του εισοδήματος που λαμβάνει ο γεωργός από την έκταση αυτή κατά τη διάρκεια του εν λόγω έτους. Αυτό προϋποθέτει ότι ο γεωργός ασκεί τη γεωργική δραστηριότητα στην εν λόγω έκταση καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους που αφορά η ενίσχυση. Το να αρκούσε να βρίσκεται η έκταση νομίμως στη διάθεση του γεωργού μόνον κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης θα αντέβαινε στον εν λόγω σκοπό.

54.

Υπό την έννοια αυτή, ακόμη και αν μια σύμβαση μίσθωσης ακυρωθεί για το μέλλον, εμποδίζοντας, κατ’ αυτόν τον τρόπο, τον γεωργό να χρησιμοποιεί την έκταση από ορισμένο χρονικό σημείο κατά τη διάρκεια του έτους για το οποίο χορηγήθηκε η ενίσχυση, δεν θα πληρούται το κριτήριο επιλεξιμότητας που καθορίζεται στο άρθρο 32, παράγραφος 4, του κανονισμού 1307/2013. Εξ αυτού προκύπτει η απαίτηση ανάκλησης της χορηγηθείσας ενίσχυσης.

55.

Το ρουμανικό δίκαιο, το οποίο προβλέπει την ακύρωση σύμβασης μίσθωσης αναδρομικά και όχι για το μέλλον, οδηγεί στο ίδιο αποτέλεσμα – ήτοι ότι ο γεωργός δεν μπορούσε να διαθέσει νομίμως την έκταση κατά τη διάρκεια του έτους για το οποίο ζητεί την ενίσχυση.

56.

Στην περίπτωση αυτή, δεν πληρούνται τα κριτήρια επιλεξιμότητας, το δε άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 απαιτεί την ανάκληση της χορηγηθείσας ενίσχυσης.

57.

Η ratio της εν λόγω ανακτήσεως μιας αχρεώστητης πληρωμής είναι η προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η αποτροπή του αδικαιολόγητου πλουτισμού ( 26 ).

58.

Τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης προστατεύονται, κατ’ αρχήν, εάν η ενίσχυση χορηγείται μόνον εφόσον πληρούνται όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας.

59.

Κατά το άρθρο 58, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, εναπόκειται στα κράτη μέλη, τα οποία εφαρμόζουν την ΚΓΠ, να μεριμνούν για τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν διακριτική ευχέρεια συναφώς ( 27 ). Οφείλουν να ζητήσουν την επιστροφή της χορηγηθείσας ενίσχυσης σε περίπτωση μη συμμόρφωσης με τα κριτήρια επιλεξιμότητας.

60.

Η υποχρέωση επιστροφής της ληφθείσας ενίσχυσης δεν συνιστά κύρωση. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου ( 28 ) και όπως υπογράμμισαν η Ρουμανική Κυβέρνηση και η Επιτροπή, στο πλαίσιο της ΚΓΠ, η ανάκληση ενίσχυσης λόγω μη συμμόρφωσης με τους όρους επιλεξιμότητας της ενίσχυσης συνιστά απλώς συνέπεια της μη τηρήσεως των εν λόγω προϋποθέσεων ( 29 ).

61.

Επομένως, η επιστροφή επιβάλλεται απλώς και μόνον διότι η ενίσχυση δεν έπρεπε να χορηγηθεί. Υπό την έννοια αυτή, όπως επισήμανε η Επιτροπή, δεν ασκεί επιρροή το εάν η σύμβαση μίσθωσης ακυρώθηκε αναδρομικά χωρίς υπαιτιότητα του γεωργού που έλαβε την ενίσχυση. ( 30 ) Η ενίσχυση πρέπει να επιστραφεί απλώς και μόνον διότι ο γεωργός ουδέποτε είχε δικαίωμα λήψης της τελευταίας.

62.

Χάριν πληρότητας, πρέπει να επισημανθεί ότι η αναδρομική ακύρωση της σύμβασης μίσθωσης υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης δεν φαίνεται να συνιστά περίπτωση ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιστάσεις για τους σκοπούς του κανονισμού 1306/2013 ( 31 ) ή των διατάξεων του άρθρου 32, παράγραφος 4, και του άρθρου 36, παράγραφος 5, του κανονισμού 1307/2013.

63.

Στο πλαίσιο της ΚΓΠ, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η έννοια της ανωτέρας βίας ή των εξαιρετικών περιστάσεων υποδηλώνει γεγονός που οφείλεται σε περιστάσεις ξένες προς τον δικαιούχο, ασυνήθεις και απρόβλεπτες, οι συνέπειες των οποίων δεν θα μπορούσαν να αποφευχθούν όση επιμέλεια και αν είχε επιδείξει ο τελευταίος ( 32 ).

64.

Εν προκειμένω, υπενθυμίζεται (βλ. σημείο 11 των παρουσών προτάσεων) ότι η ημερομηνία έκδοσης της απόφασης με την οποία ακυρώθηκε αναδρομικά η σύμβαση μίσθωσης συνέπεσε με την ημερομηνία υποβολής της αίτησης πληρωμής. Συγκεκριμένα, όταν η JD υπέβαλε την εν λόγω αίτηση, εκκρεμούσε δίκη που αφορούσε την JD και την έκταση που αποτελούσε αντικείμενο της σύμβασης μίσθωσης.

65.

Επομένως, υπό την επιφύλαξη εξακριβώσεως από το αιτούν δικαστήριο, είναι, κατά τη γνώμη μου, αμφίβολο εάν η αναδρομική ακύρωση της σύμβασης μίσθωσης υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης συνιστά τέτοιο ασύνηθες και απρόβλεπτο γεγονός, ώστε να μην μπορούσε να προβλεφθεί κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης.

66.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι στο πρώτο ερώτημα πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση: Το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, σε συνδυασμό με το άρθρο 32, παράγραφος 4, και το άρθρο 36, παράγραφος 5, του κανονισμού 1307/2013, έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης ενίσχυσης πληρούνταν όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας, αλλά ο νόμιμος τίτλος χρήσης της έκτασης ακυρώθηκε μεταγενέστερα με αναδρομική ισχύ, έστω και αν η ακύρωση αυτή δεν οφείλεται σε υπαιτιότητα του γεωργού που έλαβε την εν λόγω ενίσχυση.

Γ.   Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος

67.

Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, όπως προκύπτει από το σημείο 27 των παρουσών προτάσεων, αφορά, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα κατά πόσον το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 επιβάλλει πάντοτε την ανάκληση της ενίσχυσης όταν ένα από τα κριτήρια επιλεξιμότητας δεν πληρούται πλέον λόγω αναδρομικής ακύρωσης της σύμβασης μίσθωσης, ή κατά πόσον καταλείπει ορισμένο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στην αποφαινόμενη αρχή ή ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως στο αιτούν δικαστήριο βάσει της εφαρμογής της αρχής της αναλογικότητας.

68.

Όσον αφορά το εν λόγω ζήτημα, οι μετέχουσες στην παρούσα διαδικασία διατυπώνουν διαφορετικές θέσεις. Η Ρουμανική Κυβέρνηση θεωρεί ότι η αρχή της αναλογικότητας δεν έχει εφαρμογή και ότι, ως εκ τούτου, ένα κράτος μέλος οφείλει πάντοτε να διατάσσει την επιστροφή της ενίσχυσης σε περίπτωση όπως αυτή της υπό κρίση υπόθεσης. Αντιθέτως, η Επιτροπή θεωρεί ότι έχει εφαρμογή η αρχή της αναλογικότητας. Ωστόσο, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τούτο δεν μεταβάλλει την έκβαση της υπό κρίση υπόθεσης και ότι η επίμαχη ενίσχυση πρέπει να επιστραφεί.

69.

Το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 μνημονεύει την αρχή της αναλογικότητας μόνο στο δεύτερο και όχι στο πρώτο εδάφιό του. Η Ρουμανική Κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το δεύτερο εδάφιο δεν έχει εφαρμογή εν προκειμένω, ενώ η Επιτροπή διατείνεται ότι το εν λόγω εδάφιο έχει εφαρμογή, αλλά ότι οι εκτιμήσεις σχετικά με την αναλογικότητα δεν εμποδίζουν την ολική ανάκληση της ενίσχυσης ( 33 ).

70.

Το αιτούν δικαστήριο δεν μνημόνευσε το άρθρο 63, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1306/2013 στη διάταξη περί παραπομπής και, ως εκ τούτου, με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, ζητεί να εξακριβωθεί εάν οι εκτιμήσεις σχετικά με την αναλογικότητα θα μπορούσαν να μεταβάλουν την έκβαση της υπό κρίση υπόθεσης, δεδομένου ότι το κριτήριο τούτο συνάγεται έμμεσα από το πρώτο εδάφιο της εν λόγω διάταξης.

71.

Τείνω να συμφωνήσω με τη Ρουμανική Κυβέρνηση ότι το άρθρο 63, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1306/2013 δεν έχει εφαρμογή στην περίπτωση της υπό κρίση υπόθεσης. Κατά τη Ρουμανική Κυβέρνηση, η εν λόγω διάταξη θεσπίστηκε προκειμένου να διασφαλίσει ότι όταν οι γεωργοί αιτούνται χρηματοδότηση στο πλαίσιο διαδικασίας σύναψης δημοσίων συμβάσεων (ιδίως στο πλαίσιο μέτρων αγροτικής ανάπτυξης χρηματοδοτούμενων από το ΕΓΤΑΑ), τυχόν ανάκληση της ενίσχυσης είναι ανάλογη προς τη σοβαρότητα της παράβασης που διαπράχθηκε κατά τη διάρκεια των εν λόγω διαδικασιών. Εντούτοις, το ΚΕΣΕ, το οποίο χρηματοδοτείται από το ΕΓΤΕ, δεν αφορά διαδικασίες σύναψης δημοσίων συμβάσεων για τους γεωργούς· η ενίσχυση χορηγείται απευθείας βάσει της δηλωθείσας επιλέξιμης έκτασης. Στην περίπτωση αυτή, η επιλεξιμότητα εξαρτάται αποκλειστικά από την τήρηση συγκεκριμένων προϋποθέσεων, όπως η ύπαρξη νόμιμου δικαιώματος χρήσης της έκτασης. Επομένως, η διάταξη αυτή δεν έχει άμεση εφαρμογή στο εν λόγω καθεστώς.

72.

Η ερμηνεία αυτή φαίνεται ότι μπορεί να γίνει δεκτή. Επομένως, το δεύτερο ερώτημα σχετικά με τη δυνατότητα εφαρμογής της αρχής της αναλογικότητας έχει την έννοια ότι αφορά το άρθρο 63, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του κανονισμού 1306/2013.

73.

Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η αρχή της αναλογικότητας συνιστά γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης. Η αρχή αυτή επιτάσσει να είναι οι πράξεις των θεσμικών οργάνων της Ένωσης πρόσφορες για την επίτευξη των επιδιωκόμενων με την οικεία ενωσιακή ρύθμιση θεμιτών σκοπών και να μην υπερβαίνουν τα όρια του αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών αυτών, εξυπακουομένου ότι, εφόσον υφίσταται επιλογή μεταξύ περισσότερων κατάλληλων μέτρων, πρέπει να επιλέγεται το λιγότερο επαχθές και ότι τα δυσμενή αποτελέσματα που προκαλούνται δεν πρέπει να είναι υπέρμετρα σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς ( 34 ).

74.

Η ίδια αρχή ισχύει και για τα κράτη μέλη, όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Επομένως, όταν το Δικαστήριο αναγνώρισε τη διακριτική ευχέρεια των κρατών μελών να θεσπίζουν πρόσθετους όρους επιλεξιμότητας της ενίσχυσης, διευκρίνισε ότι η άσκηση της εν λόγω διακριτικής ευχέρειας πρέπει να είναι σύμφωνη προς τους σκοπούς που επιδιώκονται με τη σχετική ενωσιακή ρύθμιση και προς τις γενικές αρχές του ενωσιακού δικαίου, ειδικότερα προς την αρχή της αναλογικότητας ( 35 ).

75.

Εθνική νομοθεσία η οποία προβλέπει ότι τα κριτήρια επιλεξιμότητας δεν πληρούνται σε περίπτωση αναδρομικής ακύρωσης σύμβασης μίσθωσης και η οποία συνεπάγεται την υποχρέωση επιστροφής της ληφθείσας ενίσχυσης συνάδει, κατ’ αρχήν, με τους στόχους της ΚΓΠ. Τούτο δε διότι η νομοθεσία αυτή, αφενός, συνάδει, με τον στόχο των άμεσων ενισχύσεων στο πλαίσιο της ΚΓΠ, ο οποίος συνίσταται στην εξασφάλιση δίκαιου βιοτικού επιπέδου στους γεωργούς με την αύξηση του εισοδήματός τους, και, αφετέρου, με τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να μη χρησιμοποιείται ο προϋπολογισμός της τελευταίας κατά τρόπο που αντιβαίνει στους εν λόγω στόχους.

76.

Τι συμβαίνει όμως εάν, λαμβανομένης υπόψη της εθνικής αυτής νομοθεσίας και υπό το πρίσμα των περιστάσεων της συγκεκριμένης υπόθεσης, η εφαρμογή του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 θα οδηγούσε σε αποτέλεσμα αντίθετο προς τους εν λόγω στόχους; Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η ανησυχία που εκφράζει το αιτούν δικαστήριο.

77.

Πράγματι, το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013 επιτρέπει τη μερική ανάκληση της ενίσχυσης, καίτοι δεν διευκρινίζει υπό ποιες περιστάσεις αρκεί μόνον η μερική ανάκληση. Είναι αληθές ότι το άρθρο 35, παράγραφος 1, του κανονισμού 640/2014 ( 36 ), ο οποίος συμπληρώνει τον εν λόγω κανονισμό, ορίζει τα εξής: «[η] στήριξη που ζητείται απορρίπτεται ή ανακτάται εξ ολοκλήρου όταν τα κριτήρια επιλεξιμότητας δεν πληρούνται» ( 37 ).

78.

Εντούτοις, ο κανονισμός 809/2014 ( 38 ), ο οποίος θεσπίζει κανόνες εφαρμογής του κανονισμού 1306/2013, προβλέπει στο άρθρο 7, παράγραφος 3, ότι η υποχρέωση του δικαιούχου να επιστρέψει το επίμαχο ποσό δεν ισχύει «εάν η πληρωμή οφείλεται σε σφάλμα της αρμόδιας ή άλλης αρχής το οποίο δεν ήταν εύλογα δυνατόν να εντοπιστεί από τον δικαιούχο» ( 39 ).

79.

Μολονότι η εν λόγω διάταξη δεν φαίνεται να έχει εφαρμογή εν προκειμένω ( 40 ), εντούτοις, καταδεικνύει ότι η απαίτηση αναζήτησης της αχρεωστήτως καταβληθείσας ενίσχυσης δεν είναι απαλλαγμένη αιρέσεων. Είναι επίσης ενδεικτικό ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να προστατεύσει τους γεωργούς που βρίσκονται σε κατάσταση στην οποία κακώς τους χορηγήθηκε η ενίσχυση χωρίς δική τους υπαιτιότητα.

80.

Όπως διευκρίνισε το Δικαστήριο, η στήριξη των γεωργών βάσει του ΚΕΣΕ «[αποσκοπεί στο] να εξασφαλίζεται δίκαιο βιοτικό επίπεδο στους γεωργούς που ασκούν πραγματικά γεωργική δραστηριότητα και, κατά συνέπεια, έχουν εν τοις πράγμασι στη διάθεσή τους γεωργική έκταση στην οποία ασκείται η δραστηριότητα αυτή» ( 41 ).

81.

Εν προκειμένω, πράγμα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει, η οικεία γεωργός θα μπορούσε να έχει θεωρήσει καλόπιστα ότι τα κριτήρια επιλεξιμότητας πληρούνταν καθ’ όλη τη διάρκεια του χρονικού διαστήματος κατά το οποίο χρησιμοποιούσε πράγματι την επίμαχη έκταση για την άσκηση γεωργικών δραστηριοτήτων. Η απαίτηση αναζήτησης της ενίσχυσης υπό τις συνθήκες αυτές δεν αντιβαίνει, στην πραγματικότητα, στον στόχο της εξασφάλισης δίκαιου βιοτικού επιπέδου σε πρόσωπο που βιοπορίζεται από γεωργικές δραστηριότητες; Το να υποχρεωθεί μια τέτοια γεωργός να επιστρέψει την ενίσχυση, στην πραγματικότητα, επηρεάζει αρνητικά το βιοτικό της επίπεδο. Ταυτόχρονα, εάν η επίμαχη έκταση χρησιμοποιήθηκε όντως για την άσκηση γεωργικών δραστηριοτήτων, θα θιγούν πράγματι τα οικονομικά συμφέροντα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εάν δεν επιστραφεί η εν λόγω ενίσχυση;

82.

Κατά τη γνώμη μου, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να είναι σε θέση να εκτιμήσει κατά πόσον η εφαρμογή του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013, υπό τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης, συνάδει με τον εν λόγω στόχο της ΚΓΠ, ήτοι την εξασφάλιση δίκαιου βιοτικού επιπέδου στους γεωργούς, καθώς και κατά πόσον είναι πρόσφορη και αναγκαία για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

83.

Στο πλαίσιο της εκτίμησης αυτής, το αιτούν δικαστήριο θα πρέπει να λάβει υπόψη όλες τις περιστάσεις της συγκεκριμένης περίπτωσης, μεταξύ άλλων, κατά πόσον η γεωργός χρησιμοποιούσε την επίμαχη έκταση θεωρώντας καλόπιστα ότι είχε νόμιμο δικαίωμα να το πράξει ή, αντιθέτως, γνώριζε ότι ο νόμιμος τίτλος χρήσης της έκτασης θα μπορούσε να ακυρωθεί ( 42 ).

84.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, φρονώ ότι στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η εξής απάντηση: Η αρχή της αναλογικότητας τυγχάνει εφαρμογής όσον αφορά την ανάκληση ενίσχυσης βάσει του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013. Επομένως, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να εκτιμήσει, λαμβανομένων υπόψη όλων των περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, κατά πόσον η εφαρμογή της εν λόγω διάταξης αντιβαίνει στον στόχο της ΚΓΠ, ήτοι στην εξασφάλιση δίκαιου βιοτικού επιπέδου στους γεωργούς, καθώς και κατά πόσον η εφαρμογή της είναι πρόσφορη και αναγκαία για τη διασφάλιση των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό τις περιστάσεις αυτές.

V. Πρόταση

85.

Λαμβανομένoυ υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Curtea de Apel Cluj (εφετείου Cluj, Ρουμανία) ως εξής:

1)

Το άρθρο 63, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου, σε συνδυασμό με το άρθρο 32, παράγραφος 4, και το άρθρο 36, παράγραφος 5, του κανονισμού (ΕΕ) 1307/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί θεσπίσεως κανόνων για άμεσες ενισχύσεις στους γεωργούς βάσει καθεστώτων στήριξης στο πλαίσιο της Κοινής γεωργικής πολιτικής και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 637/2008 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009 του Συμβουλίου,

έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται σε περίπτωση κατά την οποία κατά τον χρόνο υποβολής της αίτησης ενίσχυσης πληρούνταν όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας, αλλά ο νόμιμος τίτλος χρήσης της έκτασης ακυρώθηκε μεταγενέστερα με αναδρομική ισχύ, έστω και αν η ακύρωση αυτή δεν οφείλεται σε υπαιτιότητα του γεωργού που έλαβε την εν λόγω ενίσχυση.

2)

Η αρχή της αναλογικότητας τυγχάνει εφαρμογής όσον αφορά την ανάκληση ενίσχυσης βάσει του άρθρου 63, παράγραφος 1, του κανονισμού 1306/2013. Επομένως, το εθνικό δικαστήριο μπορεί να εκτιμήσει, λαμβανομένων υπόψη όλων των περιστάσεων της υπό κρίση υπόθεσης, κατά πόσον η εφαρμογή της εν λόγω διάταξης αντιβαίνει στον στόχο της ΚΓΠ, ήτοι στην εξασφάλιση δίκαιου βιοτικού επιπέδου στους γεωργούς, καθώς και κατά πόσον η εφαρμογή της είναι πρόσφορη και αναγκαία για τη διασφάλιση των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό τις περιστάσεις αυτές.


( 1 ) Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.

( 2 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 549), όπως τροποποιήθηκε. Ο εν λόγω κανονισμός αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/2116 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2021, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 187).

( 3 ) Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 66/2011 privind prevenirea, constatarea și sancționarea neregulilor apărute în obținerea și utilizarea fondurilor europene și/sau a fondurilor publice naționale aferente acestora [πράξη νομοθετικού περιεχομένου 66/2011 για την πρόληψη, τη διαπίστωση και την επιβολή κυρώσεων λόγω παρατυπιών κατά την είσπραξη και τη χρήση ευρωπαϊκών και/ή συναφών εθνικών δημόσιων πόρων, στο εξής: OUG nr. 66/2011 (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 66/2011)], όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης.

( 4 ) Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 3/2015 pentru aprobarea schemelor de plăți care se aplică în agricultură în perioada 2015-2020 și pentru modificarea articolului 2 din Legea nr. 36/1991 privind societățile agricole și alte forme de asociere în agricultură [πράξη νομοθετικού περιεχομένου 3/2015 για την έγκριση των καθεστώτων ενίσχυσης που εφαρμόζονται στη γεωργία κατά το χρονικό διάστημα 2015-2020 και για την τροποποίηση του άρθρου 2 του νόμου 36/1991 περί αγροτικών ενώσεων και λοιπών μορφών συνεταιρισμού στον τομέα της γεωργίας· στο εξής: OUG nr. 3/2015 (πράξη νομοθετικού περιεχομένου 3/2015)], όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, όπως μνημονεύεται στην αίτηση προδικαστικής αποφάσεως.

( 5 ) Ordinul ministrului agriculturii si dezvoltării rurale nr. 619/2015 pentru aprobarea criteriilor de eligibilitate, condițiilor specifice și a modului de implementare a schemelor de plăți prevăzute la articolul 1 alineatele (2) și (3) din Ordonanța de urgență a Guvernului nr. 3/2015 pentru aprobarea schemelor de plăți care se aplică în agricultură în perioada 2015-2020 și pentru modificarea articolului 2 din Legea nr. 36/1991 privind societățile agricole și alte forme de asociere în agricultură, precum și a condițiilor specifice de implementare pentru măsurile compensatorii de dezvoltare rurală aplicabile pe terenurile agricole, prevăzute în Programul Național de Dezvoltare Rurală 2014-2020 [απόφαση 619/2015 του Υπουργού Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης περί έγκρισης των κριτηρίων επιλεξιμότητας, των ειδικών προϋποθέσεων και των λεπτομερών κανόνων εφαρμογής των καθεστώτων ενίσχυσης που προβλέπονται στο άρθρο 1, παράγραφοι 2 και 3, της [OUG nr. 3/2015 (πράξης νομοθετικού περιεχομένου 3/2015)], καθώς και περί των ειδικών προϋποθέσεων εφαρμογής των αντισταθμιστικών μέτρων αγροτικής ανάπτυξης που εφαρμόζονται για τις γεωργικές εκτάσεις και προβλέπονται στο Εθνικό Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης 2014-2020, στο εξής: Ordinul nr. 619/2015 (απόφαση 619/2015)], όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης.

( 6 ) Απόφαση 151/2019, RO:TBBNS:2019:006.000151 (η οποία αναγνώσθηκε με τη χρήση μηχανικής μετάφρασης). Όπως επισημάνθηκε στην εν λόγω απόφαση, η δίκη αυτή είχε κινηθεί κατά του municipalitate Chiochiș (Δήμου Chiochiș), του δημάρχου του εν λόγω municipalitate (δήμου) και του τοπικού συμβουλίου από πρόσωπο το οποίο είχε απορριφθεί στο πλαίσιο της διαδικασίας μίσθωσης της επίμαχης βοσκήσιμης έκτασης· η JD ήταν επίσης διάδικος της δίκης αυτής.

( 7 ) Απόφαση 286/2020, RO:CACLJ:2020:050.000286 (η οποία αναγνώσθηκε με τη χρήση μηχανικής μετάφρασης).

( 8 ) Ministerul Agriculturii și Dezvoltării Rurale – Agenția de Plăți și Intervenție pentru Agricultură – Centrul Județean Bistrița-Năsăud (Υπουργείο Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης – Οργανισμός γεωργικών ενισχύσεων και παρεμβάσεων – Περιφερειακή ενότητα Bistrița-Năsăud, Ρουμανία, στο εξής: APIA).

( 9 ) Η ενίσχυση ανήλθε σε 83334,01 ρουμανικά λέι (RON) (περίπου 16743 ευρώ). Βάσει της απόφασης που εξέδωσε ο APIA, η επίμαχη χρηματοδοτική ενίσχυση είχε χορηγηθεί στην JD με ειδοποιήσεις πληρωμής της 25ης Μαΐου 2019, της 15ης Ιανουαρίου 2020, της 24ης Μαρτίου 2020, της 17ης Αυγούστου 2020 και της 8ης Ιουνίου 2021.

( 10 ) Απόφαση 197/2023, RO:TBBNS:2023:006.000197 (η οποία αναγνώσθηκε με τη χρήση μηχανικής μετάφρασης).

( 11 ) Άρθρο 39, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, ΣΛΕΕ.

( 12 ) Τα κονδύλια για την ΚΓΠ στον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατανέμονται σε δύο ταμεία: το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (στο εξής: ΕΓΤΕ), το μεγαλύτερο μέρος του οποίου αφορά τα καθεστώτα εισοδηματικής στήριξης, και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (στο εξής: ΕΓΤΑΑ), το οποίο αφορά την αγροτική ανάπτυξη. Βλ. ιστότοπο της Επιτροπής, ο οποίος είναι διαθέσιμος στη διεύθυνση: https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/financing-cap/cap-funds_en#eagf. Βάσει εκθέσεων, στο δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα συνολικά κονδύλια για την ΚΓΠ ανέρχονται σε 386,6 δισεκατομμύρια ευρώ: στο ΕΓΤΕ κατανέμονται 291,1 δισεκατομμύρια ευρώ, εκ των οποίων για τα μεν καθεστώτα εισοδηματικής στήριξης προβλέπονται έως 270 δισεκατομμύρια ευρώ, το δε υπόλοιπο προορίζεται για τη στήριξη των γεωργικών αγορών, ενώ στο ΕΓΤΑΑ κατανέμονται 95,5 δισεκατομμύρια ευρώ.

( 13 ) Βλ., για παράδειγμα, Γενική Διεύθυνση Γεωργίας και Αγροτικής Ανάπτυξης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, CAP explained – Direct payments for farmers 2015-2020, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2017, το οποίο είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://op.europa.eu/el/publication-detail/-/publication/541f0184-759e-11e7-b2f2-01aa75ed71a1.

( 14 ) Βλ., για παράδειγμα, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Τα μέσα της ΚΓΠ και οι μεταρρυθμίσεις τους, το οποίο είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://www.europarl.europa.eu/factsheets/el/sheet/107/the-common-agricultural-policy-instruments-and-reforms. Περαιτέρω, για μια γενική ανάλυση, βλ., για παράδειγμα, Barents, R., The Agricultural Law of the EU, 2η έκδοση, Wolters Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2022, κεφάλαιο 2, ιδίως σ. 27-49· Phoa, P., «Unity and diversity in the Common Agricultural Policy», σε van den Brink, T. και Passalacqua, V. (επιμ.), Balancing Unity and Diversity in EU Legislation, Edward Elgar, Cheltenham, 2024, σ. 231-254.

( 15 ) Κατόπιν μεταβατικών διατάξεων για τα έτη 2021 και 2022, υφίσταται νέο σύνολο νομοθετικών διατάξεων της Ένωσης για τη χρηματοδότηση της ΚΓΠ κατά το χρονικό διάστημα 2023-2027.

( 16 ) Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, περί θεσπίσεως κανόνων για άμεσες ενισχύσεις στους γεωργούς βάσει καθεστώτων στήριξης στο πλαίσιο της Κοινής γεωργικής πολιτικής και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 637/2008 και του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 73/2009 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 608) Ο εν λόγω κανονισμός αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2021/2115 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 2ας Δεκεμβρίου 2021, σχετικά με τη θέσπιση κανόνων για τη στήριξη των στρατηγικών σχεδίων που πρέπει να καταρτίζονται από τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της κοινής γεωργικής πολιτικής (στρατηγικά σχέδια για την ΚΓΠ) και να χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ) και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 και (ΕΕ) αριθ. 1307/2013 (ΕΕ 2021, L 435, σ. 1).

( 17 ) Βλ., για παράδειγμα, Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, Η αποτελεσματικότητα του καθεστώτος ενιαίας στρεμματικής ενίσχυσης ως μεταβατικού συστήματος για τη στήριξη των γεωργών στα νέα κράτη μέλη. Ειδική έκθεση αριθ. 16, 2012, Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Λουξεμβούργο, 2012, το οποίο είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση: https://op.europa.eu/el/publication-detail/-/publication/176bca6a-47e4-4798-9aca-1a9d59e98c06· McMahon, J.A., EU Agricultural Law and Policy, Edward Elgar, Cheltenham, 2019, ιδίως σ. 46-48.

( 18 ) Βλ. επίσης αιτιολογική σκέψη 32 του κανονισμού 1307/2013.

( 19 ) Επιπλέον, η εν λόγω διάταξη παραπέμπει στο άρθρο 72, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 1306/2013, κατά το οποίο, κάθε έτος, ο δικαιούχος, μεταξύ άλλων, του ΚΕΣΕ, υποβάλλει αίτηση άμεσης ενίσχυσης, αναφέροντας κατά περίπτωση: όλα τα αγροτεμάχια της εκμετάλλευσης καθώς και τις μη γεωργικές εκτάσεις για τις οποίες ζητείται η στήριξη που αναφέρεται στο άρθρο 67 παράγραφος 2.

( 20 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 29ης Απριλίου 2021, Piscicola Tulcea και Ira Invest (C‑294/19 και C‑304/19, EU:C:2021:340, σκέψη 64), και της 4ης Ιουλίου 2024, Asoprovac (C‑708/22, EU:C:2024:573, σκέψη 18).

( 21 ) Μια γεωργική έκταση αποτελεί μέρος της εκμετάλλευσης του γεωργού όταν ο τελευταίος διαθέτει εξουσία διαχειρίσεως της εκτάσεως αυτής προκειμένου να ασκήσει γεωργική δραστηριότητα, δηλαδή όταν διαθέτει, όσον αφορά την έκταση αυτή, επαρκή αυτονομία για την άσκηση της γεωργικής δραστηριότητάς του. Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Delta Danube (C‑225/20, EU:C:2021:1021, σκέψη 41). Δεν είναι αναγκαίο ο γεωργός να έχει απεριόριστη εξουσία διαθέσεως της εκτάσεως στο πλαίσιο της χρήσεώς της για γεωργικούς σκοπούς, αλλά πρέπει να διαθέτει ορισμένο περιθώριο εξουσίας λήψης αποφάσεων κατά την άσκηση της γεωργικής δραστηριότητάς του επί των οικείων εκτάσεων. Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 16ης Δεκεμβρίου 2021, Euro Delta Danube (C‑225/20, EU:C:2021:1021, σκέψη 43), και της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψεις 49 και 50).

( 22 ) Απόφαση της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψη 46).

( 23 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 14ης Οκτωβρίου 2010, Landkreis Bad Dürkheim (C‑61/09, EU:C:2010:606, σκέψη 54), και της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψη 53).

( 24 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2010, Pontini κ.λπ. (C‑375/08, EU:C:2010:365, σκέψεις 82 και 86), της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Land Berlin (Δικαιώματα ενισχύσεως συνδεόμενα με την ΚΓΠ) (C‑216/19, EU:C:2020:1046, σκέψη 35), και της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψεις 61 και 63).

( 25 ) Βλ. απόφαση της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψη 65).

( 26 ) Βλ., συναφώς, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Wahl στην υπόθεση Demmer (C‑684/13, EU:C:2015:131, σημείο 69).

( 27 ) Βλ., συναφώς, απόφαση της 17ης Νοεμβρίου 2022, Avicarvil Farms (C‑443/21, EU:C:2022:899, σκέψη 36), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι «η εκ μέρους κράτους μέλους άσκηση διακριτικής ευχέρειας όσον αφορά τη σκοπιμότητα να αναζητηθούν πόροι της Ένωσης που χορηγήθηκαν αχρεωστήτως ή αντικανονικώς θα ήταν ασύμβατη με την υποχρέωση που βαρύνει, στο πλαίσιο της ΚΓΠ, τις εθνικές διοικητικές αρχές να ανακτούν τους πόρους που καταβάλλονται αχρεωστήτως ή αντικανονικώς».

( 28 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 24ης Μαΐου 2007, Maatschap Schonewille-Prins (C‑45/05, EU:C:2007:296, σκέψη 47), της 24ης Μαΐου 2012, Hehenberger (C‑188/11, EU:C:2012:312, σκέψη 37), και της 29ης Φεβρουαρίου 2024, Eesti Vabariik (Põllumajanduse Registrite ja Informatsiooni Amet) (C‑437/22, EU:C:2024:176, σκέψη 56).

( 29 ) Επομένως, οι διατάξεις του άρθρου 64 του κανονισμού 1306/2013 σχετικά με την επιβολή διοικητικών κυρώσεων δεν έχουν εφαρμογή στην υπό κρίση υπόθεση.

( 30 ) Βλ., για παράδειγμα, απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2023, Instituto de Financiamento da Agricultura e Pescas (Μέτρα αναδάσωσης) (C‑213/22, EU:C:2023:904, σκέψεις 26 έως 51), με την οποία διαπιστώθηκε ότι ο δικαιούχος υποχρεούνταν να επιστρέψει την ενίσχυση που έλαβε επειδή δεν πληρούνταν προϋπόθεση προβλεπόμενη από την εθνική νομοθεσία λόγω της επέλευσης δυσμενών καιρικών συνθηκών και, ως εκ τούτου, για λόγους για τους οποίους δεν ευθύνεται ο δικαιούχος αυτός.

( 31 ) Βλ., συναφώς, άρθρο 2, παράγραφος 2, και αιτιολογική σκέψη 5 του κανονισμού 1306/2013.

( 32 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2023, Groenland Poultry (C‑169/22, EU:C:2023:638, σκέψη 39), και της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties (C‑656/22, EU:C:2024:56, σκέψεις 47 και 49).

( 33 ) Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η μη συμμόρφωση με τους εθνικούς κανόνες σχετικά με τις δημόσιες προμήθειες έπρεπε να θεωρηθεί σοβαρή, δεδομένου ότι επιβλήθηκε η κύρωση της ακύρωσης της σύμβασης μίσθωσης στο σύνολό της. Κατά συνέπεια, η προϋπόθεση βάσει της οποίας τα επιλέξιμα εκτάρια πρέπει να βρίσκονται στη διάθεση του γεωργού δεν πληρούται, όχι μόνον εν μέρει, αλλά εξ ολοκλήρου. Επομένως, σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας, η ενίσχυση πρέπει να ανακληθεί εν όλω.

( 34 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 24ης Μαΐου 2007, Maatschap Schonewille-Prins (C‑45/05, EU:C:2007:296, σκέψη 45), και της 7ης Σεπτεμβρίου 2023, Groenland Poultry (C‑169/22, EU:C:2023:638, σκέψη 65).

( 35 ) Βλ., για παράδειγμα, αποφάσεις της 24ης Ιουνίου 2010, Pontini κ.λπ. (C‑375/08, EU:C:2010:365, σκέψεις 82 και 86), της 17ης Δεκεμβρίου 2020, Land Berlin (Δικαιώματα ενισχύσεως συνδεόμενα με την ΚΓΠ) (C‑216/19, EU:C:2020:1046, σκέψη 35), και της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψεις 61 και 63).

( 36 ) Κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός της Επιτροπής, της 11ης Μαρτίου 2014, για τη συμπλήρωση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου και τους όρους απόρριψης ή ανάκτησης πληρωμών καθώς και τις διοικητικές κυρώσεις που εφαρμόζονται στις άμεσες ενισχύσεις, τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης και την πολλαπλή συμμόρφωση (ΕΕ 2014, L 181, σ. 48). Αντικαταστάθηκε από τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 2022/1172 της Επιτροπής, της 4ης Μαΐου 2022, για τη συμπλήρωση του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2116 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου στην κοινή γεωργική πολιτική και την εφαρμογή και τον υπολογισμό των διοικητικών κυρώσεων για την αιρεσιμότητα (ΕΕ 2022, L 183, σ. 12).

( 37 ) Η υπογράμμιση δική μου.

( 38 ) Εκτελεστικός κανονισμός της Επιτροπής, της 17ης Ιουλίου 2014, για τη θέσπιση κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου, τα μέτρα αγροτικής ανάπτυξης και την πολλαπλή συμμόρφωση (ΕΕ 2014, L 227, σ. 69). Αντικαταστάθηκε από τον εκτελεστικό κανονισμό (ΕΕ) 2022/1173 της Επιτροπής, της 31ης Μαΐου 2022, για τη θέσπιση κανόνων εφαρμογής του κανονισμού (ΕΕ) 2021/2116 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου όσον αφορά το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης και ελέγχου στην κοινή γεωργική πολιτική (ΕΕ 2022, L 183, σ. 23).

( 39 ) Βλ., συναφώς, απόφαση της 2ας Ιουλίου 2015, Demmer (C‑684/13, EU:C:2015:439, ιδίως σκέψη 85), στην οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι στο μέτρο που μια τέτοια διάταξη προβλέπει εξαίρεση από την υποχρέωση επιστροφής των ποσών που καταβλήθηκαν αχρεωστήτως, «πρέπει να ερμηνεύεται στενά, τούτο δε τοσούτω μάλλον που μια τέτοια υποχρέωση αποσκοπεί στην προστασία των χρηματοοικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

( 40 ) Δεδομένου ότι η ημερομηνία υποβολής της αίτησης συνέπεσε με αυτή της έκδοσης της απόφασης με την οποία ακυρώθηκε η σύμβαση μίσθωσης και ότι οι πληρωμές της ενίσχυσης πραγματοποιήθηκαν μετά την ημερομηνία έκδοσης της εν λόγω απόφασης, φαίνεται ότι η JD θα μπορούσε εύλογα να είχε διαπιστώσει ότι η σύμβαση μίσθωσης ήταν άκυρη.

( 41 ) Απόφαση της 7ης Απριλίου 2022, Avio Lucos (C‑116/20, EU:C:2022:273, σκέψη 52) (η υπογράμμιση δική μου).

( 42 ) Συναφώς, φαίνεται κρίσιμο, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, ότι η ένδικη διαδικασία η οποία κατέληξε στην αναδρομική ακύρωση της σύμβασης μίσθωσης αφορούσε την JD, ότι η διαδικασία αυτή έλαβε χώρα πριν από την υποβολή της αίτησης, καθώς και ότι ορισμένα μέρη της ενίσχυσης καταβλήθηκαν μετά την τελεσιδικία της απόφασης με την οποία ακυρώθηκε η σύμβαση μίσθωσης.