IL-KUMMISSJONI EWROPEA
Brussell, 13.7.2026
COM(2026) 364 final
RAPPORT TAL-KUMMISSJONI LILL-PARLAMENT EWROPEW U LILL-KUNSILL
dwar l-applikazzjoni tad-Direttiva tal-Kunsill 2000/43/KE li timplimenta l-prinċipju tat-trattament ugwali bejn il-persuni irrespettivament mill-oriġini razzjali jew etniċità (id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali) u tad-Direttiva tal-Kunsill 2000/78/KE li tistabbilixxi qafas ġenerali għall-ugwaljanza fit-trattament fl-impjieg u fix-xogħol (id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi)
1.Introduzzjoni
Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u d-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi (“id-Direttivi”) () huma l-pedamenti tal-isforzi tal-UE biex tibni Unjoni ta’ Ugwaljanza. Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali tirrikjedi li n-nies jiġu ttrattati b’mod ugwali fl-oqsma tal-impjiegi u tat-taħriġ vokazzjonali, tal-edukazzjoni, tal-protezzjoni soċjali (inklużi s-sigurtà soċjali u l-kura tas-saħħa) u l-aċċess għall-prodotti u s-servizzi (inkluża l-akkomodazzjoni) u l-provvista tagħhom, irrispettivament mill-oriġini razzjali jew etnika tagħhom. Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi tirrikjedi li n-nies jiġu ttrattati b’mod ugwali fl-impjieg u fit-taħriġ vokazzjonali, irrispettivament mir-reliġjon jew mit-twemmin, mid-diżabilità, mill-età jew mill-orjentazzjoni sesswali tagħhom.
Id-Direttivi jimplimentaw il-valuri fundamentali stabbiliti fl-Artikolu 2 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea. Mis-sena 2000 ’l hawn, dawn kellhom rwol ewlieni biex jiżguraw li l-individwi kollha jkunu jistgħu jipparteċipaw bis-sħiħ fil-ħajja ekonomika, kulturali u soċjali, mingħajr diskriminazzjoni minħabba l-oriġini razzjali jew etnika, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabilità, l-età jew l-orjentazzjoni sesswali.
Żvilupp sinifikanti matul dan il-perjodu kien ir-rwol tal-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea (QĠUE) fil-kjarifika tal-kunċetti fundamentali tal-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni. B’mod partikolari, permezz tal-ħafna deċiżjonijiet preliminari li ħarġet fuq talba tal-qrati nazzjonali, il-QĠUE tejbet b’mod sinifikanti l-protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni madwar l-UE. L-isfidi minimi rrapportati mill-Istati Membri fl-implimentazzjoni tal-prinċipji ewlenin tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni jikkonfermaw iċ-ċarezza msaħħa miksuba permezz tad-deċiżjonijiet tal-QĠUE.
Madankollu, aktar minn 25 snin wara l-adozzjoni tad-Direttivi, għadha sfida konsiderevoli biex jiġi żgurat li l-individwi jkollhom rikors effettiv għad-dritt għan-nondiskriminazzjoni u t-trattament ugwali.
Kull 5 snin il-Kummissjoni trid tipprovdi informazzjoni dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi lill-Parlament Ewropew u lill-Kunsill (). Dan ir-rapport jissodisfa dak l-obbligu, filwaqt li juri wkoll il-progress li sar u l-isfidi li għadhom qed jiġu ffaċċjati fl-applikazzjoni u fl-infurzar tal-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni. Dan ikopri l-perjodu mill-2021 sal-2025 u jiddeskrivi l-iżviluppi mill-aħħar rapport, li ġie ppubblikat f’Marzu 2021 ().
Dan ir-rapport isegwi l-pjanijiet ta’ azzjoni u l-istrateġiji tal-UE dwar l-ugwaljanza, b’mod partikolari, l-istrateġija tal-UE kontra r-razziżmu 2026–2030() u l-istrateġija dwar l-ugwaljanza tal-LGBTIQ+ 2026–2030 (). Dawn l-istrateġiji jisħqu li l-iżgurar tal-applikazzjoni effettiva tal-liġi tal-UE kontra d-diskriminazzjoni huwa prijorità tal-Kummissjoni u jenfasizzaw l-importanza ta’ sanzjonijiet effettivi kontra d-diskriminazzjoni. Ir-rapport huwa azzjoni ewlenija biex jitwettaq l-impenn tal-istrateġija kontra r-razziżmu li tiżgura l-implimentazzjoni effettiva tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali, b’mod partikolari billi jiffoka fuq l-infurzar u l-applikazzjoni tagħha f’każijiet ta’ diskriminazzjoni algoritmika. Ir-rapport jiddiskuti wkoll l-applikazzjoni tad-Direttivi biex tiġi indirizzata d-diskriminazzjoni strutturali.
Il-vittmi rari jirrapportaw id-diskriminazzjoni lill-istituzzjonijiet. Skont diversi stħarriġiet () imwettqa mill-Aġenzija tal-UE għad-Drittijiet Fundamentali (FRA), ir-rata ta’ rapportar tvarja minn 5 % għal 11 %. Dan is-sottorappurtar jirriżulta l-aktar mit-twemmin fost il-vittmi li r-rapportar tad-diskriminazzjoni ma jwassal għall-ebda azzjoni jew bidla().
In-nuqqas ta’ fiduċja fil-proċessi u fis-sistemi eżistenti għar-rapportar tad-diskriminazzjoni jimxi b’mod parallel mal-perċezzjoni tal-progress limitat li sar fil-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni() mill-aħħar rapport dwar id-Direttivi.
Il-popolazzjoni ġenerali għadha tqis li d-diskriminazzjoni hija mifruxa madwar l-UE kollha (). Mir-rispondenti għall-Istħarriġ tal-UE dwar il-Minoranzi u Diskriminazzjoni tal-2022 (EU-MIDIS III), 50 % irrapportaw li ħassewhom diskriminati fuq kwalunkwe bażi () fil-5 snin ta’ qabel l-istħarriġ. L-esperjenzi ta’ diskriminazzjoni razzjali () waħedhom żdiedu bejn l-2016 u l-2023 ().
L-aħħar rapport dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi diġà enfasizza diversi kwistjonijiet ewlenin. Dawn kienu jinkludu l-biża’ tal-vittmi minn ritaljazzjoni, livelli inadegwati ta’ kumpens, diffikultà biex jiġbru l-provi u nuqqas ta’ sensibilizzazzjoni tal-vittmi dwar id-drittijiet tagħhom u s-servizzi ta’ appoġġ disponibbli għalihom, eż. permezz ta’ korpi għall-ugwaljanza. Irrimarka wkoll in-nuqqas ta’ uniformità fil-promozzjoni tal-ugwaljanza fost il-pubbliku ġenerali u l-istituzzjonijiet nazzjonali, li varjat skont l-Istat Membru.
Filwaqt li jibni fuq ir-rapport preċedenti, dan ir-rapport il-ġdid jagħti ħarsa ġenerali lejn l-isfidi persistenti u ġodda ffaċċjati, il-progress li sar u l-prattiki tajbin adottati fl-applikazzjoni tad-Direttivi mill-2021 ’l hawn.
Matul il-perjodu tar-rapportar, l-UE ħadet passi konkreti biex ittejjeb l-applikazzjoni u l-infurzar tad-Direttivi. Aktar importanti, mill-aħħar rapport ’l hawn, l-UE adottat id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza () biex issaħħaħ il-korpi nazzjonali responsabbli għall-promozzjoni tal-ugwaljanza u l-prevenzjoni u l-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, inkluż billi tappoġġa aħjar lill-individwi u lill-gruppi ddiskriminati fl-aċċess għall-ġustizzja.
Id-Direttivi jirrikjedu li l-Istati Membri jistabbilixxu sanzjonijiet effettivi, dissważivi u proporzjonati għad-diskriminazzjoni. Biex tappoġġa lill-Istati Membri, il-Kummissjoni kkummissjonat studju dwar il-leġiżlazzjoni u l-applikazzjoni ta’ sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni razzjali, etnika u reliġjuża. L-istudju żvela li l-protezzjoni legali u l-prevenzjoni fit-tul tad-diskriminazzjoni huma mminati minn sanzjonijiet baxxi u simboliċi. Enfasizza l-ħtieġa ta’ sanzjonijiet aktar effettivi li jikkumpensaw bis-sħiħ lill-vittmi u li jippromwovu soluzzjonijiet dejjiema, flimkien ma’ infurzar u bini tal-kapaċità aktar b’saħħithom għall-prattikanti legali u għas-soċjetà ċivili.
Fid-dawl tal-iżviluppi teknoloġiċi reċenti, inkluża ż-żieda fis-sistemi awtomatizzati u tal-intelliġenza artifiċjali (IA), ir-rapport janalizza wkoll l-applikazzjoni tal-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni fl-Istati Membri f’każijiet ta’ diskriminazzjoni algoritmika. Juri l-ħtieġa li jinbnew kapaċitajiet u li jiġu stabbiliti mekkaniżmi għal kooperazzjoni effettiva bejn korpi differenti tal-infurzar.
Dan ir-rapport huwa bbażat fuq ir-riżultati ta’ konsultazzjonijiet immirati (). Bi tweġiba għal kwestjonarji mfassla apposta, il-Kummissjoni rċeviet kontributi mill-Istati Membri kollha u minn diversi partijiet ikkonċernati u istituzzjonijiet, inkluża l-Aġenzija tal-UE għad-Drittijiet Fundamentali, l-Istitut Ewropew għall-Ugwaljanza bejn is-Sessi (EIGE), 11-il korp għall-ugwaljanza, żewġ sħab soċjali, 17-il organizzazzjoni tas-soċjetà ċivili u n-Network Ewropew għall-Korpi tal-Ugwaljanza (Equinet). L-istatistika ċċitata f’dan ir-rapport hija bbażata fuq dawk it-tweġibiet.
Dan ir-rapport jiffoka fuq l-applikazzjoni u l-infurzar effettivi tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni billi jenfasizza l-importanza ta’:
–il-korpi għall-ugwaljanza;
–sanzjonijiet effettivi, dissważivi u proporzjonati;
–it-titjib tal-aċċess għall-ġustizzja u għall-provi għall-vittmi;
–l-għoti tas-setgħa u l-kooperazzjoni tal-partijiet ikkonċernati; u
–l-ġurisprudenza tal-QĠUE.
Il-“punti ewlenin” stabbiliti fil-bidu ta’ kull taqsima jiġbru fil-qosor is-sejbiet ewlenin tar-rapport. Kaxxi tat-test addizzjonali jipprovdu eżempji ta’ prattiki promettenti.
2.Implimentazzjoni tal-azzjonijiet ewlenin stabbiliti fir-rapport preċedenti
Ir-rapport preċedenti enfasizza li huwa essenzjali li jittejbu l-viżibilità, ir-rwol u l-funzjonament indipendenti tal-korpi għall-ugwaljanza sabiex jiġu indirizzati l-isfidi fl-applikazzjoni u fl-infurzar tad-Direttivi. Dan wassal għall-adozzjoni tad-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza wara l-proposta tal-Kummissjoni. Il-Kummissjoni identifikat ukoll il-ħtieġa ta’ monitoraġġ aktar mill-qrib ta’ sanzjonijiet effettivi, proporzjonati u dissważivi, filwaqt li jiġi pprovdut appoġġ f’dan il-qasam. Il-kapitolu li ġej jeżamina l-implimentazzjoni ta’ dawn il-miżuri ewlenin.
|
Punti ewlenin
|
|
–Id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza għandhom l-għan li jsaħħu l-mandat, l-indipendenza, ir-riżorsi u s-setgħat tal-korpi għall-ugwaljanza. Dan jinkludi li jiġi estiż il-mandat tagħhom biex jinkludu r-raġunijiet u l-oqsma koperti mid-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi.
–Il-korpi għall-ugwaljanza jrid ikollhom għodod u riżorsi biex jipprevjenu u jirrispondu għad-diskriminazzjoni, inkluża d-diskriminazzjoni strutturali.
–Il-korpi għall-ugwaljanza jrid ikollhom is-setgħa li jaġixxu fi proċedimenti tal-qorti b’appoġġ għall-vittmi jew f’isimhom jew għan-nom tagħhom stess biex jiddefendu l-interess pubbliku.
–Is-sanzjonijiet baxxi u l-applikazzjoni ineffettiva tas-sanzjonijiet huma l-ostakli ewlenin fis-sistemi ta’ sanzjonijiet.
–Il-konsolidazzjoni tal-leġiżlazzjoni u l-introduzzjoni ta’ sanzjonijiet li jħarsu ’l quddiem itejbu s-sistemi ta’ sanzjonijiet.
|
2.1.Korpi għall-ugwaljanza aktar b’saħħithom – spinta ġdida għall-infurzar tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni
Il-korpi għall-ugwaljanza huma essenzjali għall-infurzar tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni. Sal-2024, id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali kienet sempliċiment tagħti s-setgħa lill-korpi għall-ugwaljanza biex jipprovdu assistenza indipendenti lill-vittmi tad-diskriminazzjoni u biex iwettqu u jippubblikaw l-istħarriġ, ir-rapporti u r-rakkomandazzjonijiet tagħhom stess().
Fid-dokument ta’ ħidma tal-persunal li jakkumpanja l-aħħar rapport dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi(), il-Kummissjoni indikat livelli differenti ta’ ambizzjoni u kisbiet fl-Istati Membri. Il-kwistjonijiet trażversali ewlenin kienu jinkludu r-riżorsi inadegwati tal-korpi għall-ugwaljanza, f’termini ta’ finanzjament u persunal, is-sensibilizzazzjoni limitata dwar l-eżistenza tal-korpi għall-ugwaljanza, u l-indipendenza u l-locus standi limitati tagħhom.
Għal din ir-raġuni, l-UE adottat id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza biex tiżgura li, sa Ġunju 2026, il-korpi kollha għall-ugwaljanza jkunu mgħammra aħjar biex jiġġieldu d-diskriminazzjoni, jappoġġaw lill-vittmi u jippromwovu l-ugwaljanza.
Id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jestendu l-mandat tal-korpi għall-ugwaljanza biex jinkludi d-diskriminazzjoni bbażata fuq l-età, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabilità jew l-orjentazzjoni sesswali fil-qasam tal-impjiegi. Qabel dan, il-korpi għall-ugwaljanza kellhom il-mandat mid-dritt tal-UE li jippromwovu, janalizzaw, jimmonitorjaw u jappoġġaw it-trattament ugwali tal-persuni kollha abbażi tal-oriġini razzjali jew etnika u tas-sess biss.
Barra minn hekk, id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jirrikjedu li l-Istati Membri jiżguraw li l-korpi għall-ugwaljanza jkunu indipendenti u li jipprovduhom bir-riżorsi umani, tekniċi u finanzjarji meħtieġa. Dawk ir-riżorsi jridu jippermettu lill-korpi għall-ugwaljanza jwettqu l-kompiti kollha tagħhom u jeżerċitaw is-setgħat kollha tagħhom b’mod effettiv f’kull bażi u qasam ta’ diskriminazzjoni.
Fl-aħħar nett, l-ambitu tal-kompiti u tas-setgħat tal-korpi għall-ugwaljanza ssaħħaħ b’mod sostanzjali. Il-mandat tagħhom ma jistax jibqa’ ristrett għar-rispons għad-diskriminazzjoni. Se jkunu jeħtieġu wkoll is-setgħa li jieħdu azzjoni preventiva, inkluż fir-rigward tad-diskriminazzjoni abbażi tal-età, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabilità jew l-orjentazzjoni sesswali fil-qasam tal-impjiegi u t-taħriġ vokazzjonali.
Biex jindirizzaw l-aspetti strutturali tad-diskriminazzjoni u biex jikkontribwixxu għall-bidla soċjali (), il-korpi għall-ugwaljanza se jwettqu attivitajiet ta’ sensibilizzazzjoni, prevenzjoni u promozzjoni (). Dawn l-attivitajiet jistgħu jinkludu l-kondiviżjoni ta’ prattiki tajbin, it-teħid ta’ azzjoni pożittiva, ir-rapportar dwar kwistjonijiet strutturali, l-integrazzjoni tal-ugwaljanza fost l-entitajiet pubbliċi u privati, u l-għoti ta’ taħriġ, informazzjoni, pariri, gwida u appoġġ rilevanti lil dawn l-entitajiet.
Id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jirrikjedu li l-Istati Membri jagħtu setgħat ta’ litigazzjoni lill-korpi għall-ugwaljanza (). Qabel, is-setgħat ta’ litigazzjoni ta’ dawk il-korpi kienu jvarjaw b’mod sinifikanti madwar l-UE. Bl-istandards il-ġodda fis-seħħ, il-gruppi kollha protetti mid-dritt tal-UE se jkunu jistgħu jfittxu appoġġ mill-korpi għall-ugwaljanza fl-oqsma koperti mid-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u mid-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi.
B’mod partikolari, id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jippermettu lill-Istati Membri jagħtu s-setgħa lill-korpi għall-ugwaljanza biex jappoġġaw kemm l-isforzi ta’ rimedju individwali kif ukoll dawk kollettivi (). L-Istati Membri jistgħu jaħtru korpi għall-ugwaljanza biex jaġixxu b’appoġġ għal diversi vittmi jew f’isimhom jew għan-nom tagħhom stess biex jiġġieldu d-diskriminazzjoni fl-interess pubbliku. Dan jista’ jkun meħtieġ, pereżempju, minħabba l-abbundanza jew is-serjetà tal-każijiet jew il-ħtieġa ta’ kjarifika legali. Kull wieħed minn dawk il-fatturi jista’ jimplika li d-diskriminazzjoni hija ta’ natura strutturali jew sistematika().
Il-korpi għall-ugwaljanza se jkomplu jwettqu l-kompitu ċentrali tagħhom li jipprovdu assistenza lill-vittmi ta’ diskriminazzjoni razzjali jew etnika, inkluż billi jwieġbu għall-ilmenti kollha ta’ diskriminazzjoni (). Dan il-kompitu issa se jkun estiż għall-vittmi ta’ diskriminazzjoni fl-impjieg abbażi tal-età, ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabilità jew l-orjentazzjoni sesswali. Barra minn hekk, skont id-Direttivi l-ġodda dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza, il-korpi għall-ugwaljanza jridu jingħataw ukoll is-setgħa li joffru soluzzjoni alternattiva għat-tilwim, iwettqu inkjesti dwar ksur tal-prinċipju ta’ trattament ugwali u li joħorġu opinjonijiet mhux vinkolanti jew deċiżjonijiet vinkolanti (). L-opinjonijiet jew id-deċiżjonijiet tagħhom iridu jinkludu mekkaniżmi xierqa ta’ rimedju, monitoraġġ u infurzar.
Il-Kummissjoni adottat l-att ta’ implimentazzjoni li jistabbilixxi lista ta’ indikaturi komuni dwar il-funzjonament tal-korpi għall-ugwaljanza (). Dan se jagħmilha aktar faċli li jiġi mmonitorjat kif l-istandards il-ġodda jkunu qed jiġu applikati fl-Istati Membri u x’impatt ikun qed ikollhom fuq l-infurzar tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni.
|
Konklużjonijiet
|
|
L-Istati Membri jridu:
–jittrasponu bis-sħiħ u b’mod korrett id-Direttivi dwar il-Korpi tal-Ugwaljanza.
Il-Kummissjoni se:
–tkompli tipprovdi appoġġ lill-Istati Membri permezz ta’ laqgħat iddedikati tal-gruppi ta’ esperti u pjattaforma tal-IT online. Se timmonitorja t-traspożizzjoni korretta mill-Istati Membri tad-Direttivi dwar il-Korpi tal-Ugwaljanza fil-leġiżlazzjoni nazzjonali tagħhom bl-użu tal-għodod kollha għad-dispożizzjoni tagħha, inklużi djalogi informali u proċeduri formali ta’ ksur.
|
2.2.Sanzjonijiet u rimedji – il-ħtieġa ta’ salvagwardji aktar b’saħħithom
Is-sanzjonijiet effettivi jiżguraw li l-vittmi tad-diskriminazzjoni jirċievu rimedju sħiħ għall-ħsara li jkunu esperjenzaw. Barra minn hekk, is-sanzjonijiet u r-rimedji jistgħu jkunu wkoll parti mis-sett ta’ għodod għall-prevenzjoni tad-diskriminazzjoni. Id-Direttivi jirrikjedu li l-Istati Membri jipprevedu sanzjonijiet effettivi, proporzjonati u dissważivi għad-diskriminazzjoni u li jiżguraw li dawn jiġu infurzati. Is-sanzjonijiet jistgħu jinkludu l-ħlas ta’ kumpens ().
L-aħħar rapport ikkonkluda li xi qrati nazzjonali kienu stabbilew livelli relattivament baxxi ta’ danni, li skoraġġew lill-vittmi milli jieħdu azzjoni legali jew jitolbu kumpens pekunarju fil-qorti.
Mill-aħħar rapport ’l hawn, il-QĠUE ħarġet kjarifika ulterjuri dwar is-sanzjonijiet. Fil-kawża Braathens Regional Aviation, il-QĠUE spjegat li d-dritt tal-UE jipprekludi leġiżlazzjoni domestika li tippermetti li l-qrati ma jirrikonoxxux diskriminazzjoni jekk il-konvenut jaċċetta li jħallas il-kumpens mitlub mir-rikorrent (). Regoli bħal dawn jonqsu, b’mod partikolari, milli jissodisfaw ir-rekwiżiti għal sanzjonijiet kumpensatorji u dissważivi, peress li jippermettu lill-awturi ta’ reati li jevitaw li jirrikonoxxu għemil ħażin sabiex jipproteġu r-reputazzjoni tagħhom.
Sejbiet tal-istudju dwar is-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni fuq bażi razzjali, etnika u reliġjuża
L-aħħar rapport enfasizza l-isfida maħluqa min-nuqqas ta’ applikazzjoni adegwata tas-sanzjonijiet. Għalhekk, il-Kummissjoni ddeċidiet li tgħin lill-Istati Membri jimplimentaw id-dispożizzjonijiet dwar is-sanzjonijiet b’mod effettiv u kkummissjonat studju dwar il-leġiżlazzjoni u l-applikazzjoni ta’ sanzjonijiet għal diskriminazzjoni razzjali, etnika u reliġjuża ().
Is-sejbiet żvelaw li l-oqfsa ta’ sanzjonijiet huma frammentati. Id-dispożizzjonijiet rilevanti huma mifruxin f’ħafna liġijiet differenti. Dan jagħmilha diffiċli għall-vittmi biex jiddeterminaw id-drittijiet tagħhom u r-rimedji disponibbli għalihom.
F’bosta ġuriżdizzjonijiet, l-ammonti/il-firxiet ta’ sanzjonijiet previsti fil-leġiżlazzjoni huma baxxi u ma humiex severi biżżejjed biex jiskoraġġixxu lill-awturi ta’ reati potenzjali. Il-lista ta’ sanzjonijiet possibbli ħafna drabi tkun limitata, u b’hekk ikun aktar diffiċli li jiġu adattati għall-ispeċifiċitajiet u l-gravità tar-reat. Barra minn hekk, is-sanzjonijiet imposti ħafna drabi jkunu simboliċi u qrib il-minimu legali, filwaqt li l-ispiża tal-litigazzjoni hija għolja, u dan jista’ jdgħajjef l-effettività tas-sistema u jiskoraġġixxi lill-vittmi milli jirrapportaw id-diskriminazzjoni. Barra minn hekk, is-sanzjonijiet rari jiġu emendati, u ħafna ġuriżdizzjonijiet għandhom sanzjonijiet skaduti li ma jqisux il-bidliet ekonomiċi, bħall-inflazzjoni jew l-għoli tal-ħajja.
Fl-aħħar nett, is-sanzjonijiet ġeneralment jiffokaw biss fuq għemil ħażin fil-passat. Dawn iservu biex jikkastigaw lill-awtur tar-reat jew jikkumpensaw lill-vittma, mingħajr ma jużaw il-potenzjal tagħhom għall-prevenzjoni. Spiss ikun hemm nuqqas ta’ miżuri() b’għan preventiv jew soċjopreventiv, bħal inibizzjonijiet strutturali li jirrikjedu, pereż. pjanijiet ta’ desegregazzjoni jew taħriġ obbligatorju għall-awturi ta’ reati().
L-istudju enfasizza wkoll in-nuqqas ta’ sanzjonijiet għal każijiet ta’ diskriminazzjoni li jaffettwaw gruppi kbar ta’ vittmi mhux identifikabbli(), inklużi każijiet li jirriżultaw mill-użu tal-IA jew ta’ sistemi awtomatizzati.
Sfidi oħrajn jinkludu l-kunsiderazzjoni insuffiċjenti ta’ ċerti karatteristiċi jew ċirkostanzi meta tittieħed deċiżjoni dwar sanzjoni jew l-ammont tas-sanzjoni. Dan huwa partikolarment il-każ fir-rigward ta’ elementi li ma humiex meħtieġa li jitqiesu mil-liġi nazzjonali, bħal każijiet li jinvolvu diskriminazzjoni multipla, intersezzjonali jew algoritmika.
Barra minn hekk, ir-regoli inadegwati dwar l-infurzar u l-monitoraġġ spiss iwasslu għal dewmien jew nuqqas ta’ eżekuzzjoni tas-sanzjonijiet. Huma ftit il-ġuriżdizzjonijiet li jipprevedu miżuri effettivi ta’ infurzar, bħal ħlasijiet ta’ penali() jew multi kundizzjonali (). Bl-istess mod, fil-biċċa l-kbira hemm assenza ta’ miżuri ta’ monitoraġġ, fil-forma ta’ rapportar ta’ segwitu mill-awturi tar-reati, seduti, intervisti jew spezzjonijiet ta’ segwitu.
Kemm l-Istati Membri kif ukoll il-partijiet ikkonċernati nnotaw li s-sensibilizzazzjoni dwar id-drittijiet stabbiliti mid-Direttivi hija ta’ livell baxx (ara 3.2). Is-sensibilizzazzjoni dwar ir-rimedji disponibbli wkoll hija limitata jew saħansitra ma teżistix.
Ir-riċerka ma identifikat l-ebda regola nazzjonali speċifika għas-sensibilizzazzjoni dwar is-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-kampanji ta’ sensibilizzazzjoni jiffukaw b’mod wiesa’ fuq il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni, mingħajr ma jispjegaw x’jistgħu jistennew il-vittmi mis-sistema tal-ġustizzja meta d-drittijiet tagħhom jinkisru. Barra minn hekk, hemm nuqqas ta’ taħriġ immirat dwar dawn is-sanzjonijiet għall-professjonisti, inkluż għall-imħallfin, li jista’ jaffettwa l-applikazzjoni ta’ sanzjonijiet effettivi, proporzjonati u dissważivi.
Il-gwida ta’ prattika tajba dwar is-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni, li hija parti mill-istudju, tenfasizza għadd ta’ prattiki promettenti li ġew implimentati fl-Istati Membri().
Evalwazzjoni tas-sistemi ta’ sanzjonijiet mill-Istati Membri, mill-korpi għall-ugwaljanza u mis-soċjetà ċivili
Il-partijiet ikkonċernati differenti pperċepew l-effettività tas-sistemi ta’ sanzjonijiet b’mod pjuttost differenti. Filwaqt li 12 mis-17-il organizzazzjoni tas-soċjetà ċivili li pparteċipaw fil-konsultazzjoni mmirata qabel ir-rapport qiesu li s-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni ma humiex effettivi ħafna jew li xejn ma huma effettivi, ir-rispondenti minn korpi għall-ugwaljanza kienu maqsuma b’mod ugwali fil-valutazzjoni tagħhom tas-sanzjonijiet, u l-Istati Membri kienu fil-biċċa l-kbira konvinti mill-effettività (ħames Stati Membri) jew mill-effettività relattiva (16-il Stat Membru) tas-sistemi ta’ sanzjonijiet tagħhom.
Ir-raġunijiet mogħtija biex is-sistemi ta’ sanzjonijiet tqiesu effettivi normalment kienu s-sempliċi eżistenza tas-sanzjonijiet, id-disponibbiltà ta’ mekkaniżmi ta’ monitoraġġ u infurzar, jew l-allegat nuqqas ta’ kwalunkwe indikazzjoni li s-sistema ta’ sanzjonijiet ma hijiex qed taħdem b’mod sodisfaċenti. Madankollu, fejn kien hemm diffikultajiet, il-partijiet ikkonċernati kollha identifikaw b’mod ċar li l-punt ta’ konġestjoni ewlieni fis-sistemi tas-sanzjonijiet huwa n-nuqqas ta’ applikazzjoni tas-sanzjonijiet stipulati fil-prattika.
L-Istati Membri, il-korpi għall-ugwaljanza u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili mistħarrġa qablu li l-konsolidazzjoni tal-leġiżlazzjoni u l-introduzzjoni ta’ sanzjonijiet li jħarsu ’l quddiem itejbu s-sistemi tas-sanzjonijiet. Barra minn hekk, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili talbu lill-Istati Membri jirrikonoxxu u jqisu d-diskriminazzjoni multipla u intersezzjonali fis-sistemi tas-sanzjonijiet tagħhom. Fil-fehma tagħhom, riformi bħal dawn jiffaċilitaw l-infurzar tas-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni, isaħħu approċċ iċċentrat fuq il-vittma u jippermettu l-prevenzjoni ta’ mġiba diskriminatorja u mhux biss il-piena.
Fit-tweġibiet tagħhom għall-konsultazzjoni, il-Latvja, il-Portugall u Spanja biss raw il-ħtieġa li jadattaw is-sistemi ta’ sanzjonijiet tagħhom għall-użu dejjem akbar ta’ għodod ta’ teħid ta’ deċiżjonijiet algoritmiċi.
|
Konklużjonijiet
|
|
L-Istati Membri jridu:
–jiżguraw li s-sanzjonijiet jiġu applikati b’mod effettiv fil-prattika. L-ammonti ta’ sanzjonijiet monetarji għandhom jirriflettu l-ħsara fit-tul ikkawżata mid-diskriminazzjoni, jipprovdu rimedju għall-vittmi u jixprunaw bidla profonda.
L-Istati Membri għandhom:
–jistabbilixxu sanzjonijiet effettivi għad-diskriminazzjoni li tinvolvi gruppi kbar ta’ vittmi mhux identifikabbli, inkluż f’każijiet li jirriżultaw mill-użu tal-IA jew ta’ sistemi awtomatizzati.
Il-Kummissjoni se:
–tappoġġa lill-Istati Membri billi torganizza laqgħat ta’ diskussjoni dwar is-sanzjonijiet fi ħdan il-grupp ta’ esperti dwar l-implimentazzjoni tal-liġi tal-UE dwar l-ugwaljanza.
|
3.Żviluppi komuni għaż-żewġ Direttivi
Mill-2021 ’l hawn, kien hemm żviluppi f’termini ta’ leġiżlazzjoni, implimentazzjoni u applikazzjoni għaż-żewġ Direttivi, filwaqt li twettqet riċerka esterna dwar il-qafas eżistenti, id-dispożizzjonijiet speċifiċi u l-applikazzjoni tad-Direttivi. Is-suġġetti diskussi hawn taħt huma bbażati fuq il-kwistjonijiet identifikati fir-rapport preċedenti, l-iżviluppi sussegwenti u l-feedback riċevut matul konsultazzjonijiet immirati.
|
Punti ewlenin
|
|
–L-Istati Membri jipprovdu protezzjoni kontra l-fastidju, l-istruzzjonijiet sabiex tiddiskrimina u l-vittimizzazzjoni. Din il-protezzjoni tvarja ħafna fost l-Istati Membri u xi kultant hija limitata fil-prattika.
–Is-sensibilizzazzjoni dwar is-servizzi ta’ appoġġ fost il-gruppi etniċi u l-persuni bi sfond ta’ migrazzjoni żdiedet kemxejn sa mill-aħħar rapport. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri implimentaw, jew qed ikomplu jimplimentaw, prattiki li jiffaċilitaw l-aċċess għall-ġustizzja. Madankollu, il-livell baxx ta’ sensibilizzazzjoni dwar id-drittijiet għadu sfida sinifikanti.
–Il-qrati u l-prattikanti legali spiss ma jifhmux ir-regoli tad-Direttivi relatati mal-oneru tal-prova.
–Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri għandhom miżuri fis-seħħ biex jippromwovu d-djalogu mas-sħab soċjali u mas-soċjetà ċivili. Madankollu, dan ma huwiex il-każ b’mod sistematiku fl-Istati Membri kollha jew għar-raġunijiet kollha ta’ diskriminazzjoni. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jgħidu li qed jiffaċċjaw sfidi persistenti.
–Kważi l-Istati Membri kollha jippermettu jew jinkoraġġixxu azzjoni pożittiva u ftit li xejn ġew irrapportati sfidi ta’ implimentazzjoni.
|
3.1.Il-kunċett ta’ “diskriminazzjoni”
Kif kien enfasizzat fir-rapport preċedenti, jinqalgħu għadd ta’ kwistjonijiet dwar il-kunċett tad-diskriminazzjoni. Minbarra d-definizzjoni tad-diskriminazzjoni “diretta” u “indiretta” (), id-Direttivi jipprojbixxu wkoll l-“istruzzjoni sabiex tiddiskrimina” u l-“fastidju”. Hemm ukoll forom oħrajn ta’ diskriminazzjoni, bħad-diskriminazzjoni “b’assoċjazzjoni” u “b’suppożizzjoni”.
Struzzjoni sabiex tiddiskrimina
Id-Direttivi jiddikjaraw li “istruzzjoni sabiex tiddiskrimina kontra persuna” msejsa fuq ir-raġunijiet speċifikati fid-Direttivi għandha titqies li hija diskriminazzjoni().
Wara l-adozzjoni tad-Direttivi, il-kunċett ta’ “istruzzjoni sabiex tiddiskrimina” ġie introdott fis-sistemi legali tal-Istati Membri kollha. Madankollu, minħabba n-natura ġenerali tal-projbizzjoni, il-qafas regolatorju fl-Istati Membri huwa varjat u l-ġurisprudenza domestika hija skarsa.
Minbarra l-projbizzjoni ta’ struzzjonijiet espliċiti sabiex tiddiskrimina, 22 Stat Membru jqisu li l-leġiżlazzjoni domestika tagħhom tipprojbixxi wkoll struzzjonijiet impliċiti, bħal espressjonijiet ta’ preferenza jew inkoraġġiment għad-diskriminazzjoni fuq bażi protetta waħda jew aktar. F’seba’ Stati Membri, irid ikun hemm relazzjoni ġerarkika bejn il-persuna li tagħti l-istruzzjoni u l-persuna li tirċievi l-istruzzjoni biex tiskatta l-protezzjoni kontra l-istruzzjonijiet sabiex tiddiskrimina. Fl-aħħar nett, f’20 Stat Membru, kemm il-persuna li tagħti l-istruzzjoni kif ukoll il-persuna li tirċievi l-istruzzjoni jistgħu jinżammu responsabbli ().
F’rapport riċenti dwar l-istruzzjonijiet sabiex tiddiskrimina(), l-esperti identifikaw 23 każ bejn l-2002 u l-2025. Minn dawk il-każijiet, 14 kienu jikkonċernaw l-aċċess għal prodotti u servizzi u l-provvista tagħhom, inkluż l-akkomodazzjoni, u 17 ġew ippreżentati abbażi tal-oriġini razzjali jew etnika. Fi 12-il Stat Membru, ma kien hemm l-ebda ġurisprudenza rilevanti. L-awturi tar-rapport jissuġġerixxu li dan in-nuqqas ta’ ġurisprudenza jirriżulta parzjalment minn nuqqas ta’ fehim ta’ x’jikkostitwixxi struzzjoni sabiex tiddiskrimina. Ir-rikorrenti huma aktar probabbli li jressqu azzjoni għal diskriminazzjoni diretta jew indiretta ladarba struzzjoni tkun ikkawżat diskriminazzjoni, aktar milli jikkontestaw l-istruzzjoni nnifisha.
Fastidju
Id-Direttivi jipprovdu definizzjoni ta’ fastidju. Madankollu, jenfasizzaw ukoll li l-kunċett ta’ fastidju jista’ jiġi ddefinit f’konformità mal-liġijiet u l-prattiki nazzjonali tal-Istati Membri(). Ix-xenarju regolatorju fl-Istati Membri għadu varjat u l-ġurisprudenza hija skarsa.
L-Istati Membri jipprojbixxu l-fastidju jew skont il-liġi tan-nondiskriminazzjoni jew skont il-liġi kriminali jew it-tnejn. L-għażla ta’ mezzi leġiżlattivi normalment tiddependi fuq wieħed mill-fatturi li ġejjin: in-natura tar-reat(), is-severità tal-att() jew l-intenzjoni(). L-Istati Membri pprovdew ukoll lista twila u varjata ta’ eżempji ta’ mġiba li tista’ taqa’ taħt id-definizzjoni ta’ fastidju. L-ambitu u t-tip tagħhom jiddependu mill-ġuriżdizzjoni().
Fis-settur tal-impjiegi, ħarġu tliet mudelli ewlenin ta’ responsabbiltà. Ir-responsabbiltà tista’ tkun ta’ min ikun ta l-fastidju, tal-impjegatur jew tat-tnejn. Ħafna Stati Membri ma setgħux jispeċifikaw forom ta’ protezzjoni kontra l-fastidju barra mill-qasam tal-impjiegi. Fejn l-informazzjoni kienet disponibbli, l-Istati Membri tipikament elaboraw dwar il-qafas regolatorju għall-ġlieda kontra l-fastidju fl-istabbilimenti edukattivi, fil-kura tas-saħħa u fl-amministrazzjoni pubblika.
F’dan ir-rigward, għadd ta’ Stati Membri indikaw li mhux biss minn jagħti fastidju iżda wkoll il-korp jew l-istituzzjoni rilevanti tista’ tinżamm responsabbli għall-fastidju minħabba negliġenza fit-twettiq tal-obbligu tagħha li tipprevjeni l-fastidju().
Kien hemm 10 Stati Membri li enfasizzaw diffikultajiet fl-applikazzjoni tal-kunċett ta’ fastidju skont id-dritt domestiku. B’mod partikolari, l-Istati Membri indikaw sfidi fil-kisba ta’ provi biex jintwera l-fastidju. Barra minn hekk, uħud mill-kwistjonijiet ġew attribwiti għal implimentazzjoni nazzjonali tal-liġi, li fiha huma meħtieġa mġiba ripetuta, intenzjoni (aktar milli effetti), identifikazzjoni ta’ individwi jew gruppi f’sitwazzjonijiet simili u relazzjoni ġerarkika sabiex l-imġiba tikkostitwixxi fastidju. L-ebda waħda minn dawn ma hija espliċitament meħtieġa skont id-dritt tal-UE.
F’xi Stati Membri, instabet ġurisprudenza interessanti dwar l-użu tal-protezzjoni mill-fastidju biex tiġi indirizzata d-diskriminazzjoni online li taffettwa għadd mhux speċifikat ta’ persuni u biex jiġu protetti gruppi ta’ individwi mid-diskriminazzjoni.
|
Kaxxa 1. Eżempji ta’ kawżi ta’ fastidju fl-Istati Membri()
|
|
–Fil-Bulgarija, kien hemm kawża li fiha l-Qorti Amministrattiva Suprema kklassifikat posts offensivi fuq il-media soċjali minn partit politiku bħala fastidju abbażi tal-orjentazzjoni sesswali(). F’deċiżjoni oħra, il-Qorti sabet li artikli ta’ stigmatizzazzjoni online immirati lejn persuni ta’ etniċità Rom kienu jikkostitwixxu fastidju abbażi tal-etniċità().
–Fil-Belġju (fil-qasam tal-impjiegi)() u fl-Italja(), il-qrati rrikonoxxew fastidju f’każijiet fejn ġew espressi opinjonijiet offensivi fuq networks soċjali jew pjattaformi ta’ komunikazzjoni, anke jekk dawn ġew kondiviżi biss ma’ għadd limitat ta’ persuni.
|
Diskriminazzjoni b’assoċjazzjoni jew b’suppożizzjoni
Id-diskriminazzjoni b’assoċjazzjoni sseħħ meta vittma tiġi ddiskriminata minħabba l-assoċjazzjoni tagħha ma’ individwu, grupp jew karatteristika protetta. Il-QĠUE konsistentement irrikonoxxiet din il-forma ta’ diskriminazzjoni fil-ġurisprudenza tagħha, dan l-aħħar fir-rigward ta’ diskriminazzjoni indiretta abbażi ta’ diżabilità (ara 5.3.)(). Barra minn hekk, 19-il Stat Membru issa jipprojbixxu b’mod espliċitu d-diskriminazzjoni b’assoċjazzjoni fil-leġiżlazzjoni nazzjonali jew fil-ġurisprudenza tagħhom().
Il-QĠUE għadha ma indirizzatx b’mod espliċitu l-kwistjoni tad-“diskriminazzjoni b’suppożizzjoni”. Din isseħħ meta persuna tiġi ddiskriminata abbażi ta’ twemmin jew perċezzjoni skorretta li dik il-persuna jkollha waħda mill-karatteristiċi protetti. Ta’ min jinnota li l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeċidiet, f’sensiela ta’ kawżi, li d-diskriminazzjoni skont il-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem tinkludi d-diskriminazzjoni b’suppożizzjoni(). Barra minn hekk, jidher li 19-il Stat Membru diġà jipprojbuha jew fil-leġiżlazzjoni domestika jew fil-ġurisprudenza().
F’xi Stati Membri, id-diskriminazzjoni b’assoċjazzjoni jew b’suppożizzjoni tista’ tapplika wkoll f’każijiet ta’ fastidju, vittimizzazzjoni jew ċaħda ta’ akkomodazzjoni raġonevoli(). Fehimiet bħal dawn rari jiġu mil-leġiżlazzjoni. Minflok, spiss joriġinaw mill-ġurisprudenza jew jirrappreżentaw l-interpretazzjoni tal-awtoritajiet mistħarrġa Stati Membri oħrajn fil-biċċa l-kbira tagħhom ma kinux ċerti dwar l-applikabbiltà tal-leġiżlazzjoni domestika tagħhom għal każijiet bħal dawn.
Minkejja s-sentenza tal-Qorti fil-kawżaCHEZ (), li sabet li d-diskriminazzjoni b’assoċjazzjoni ma tiddependix fuq relazzjoni intima jew mill-qrib bejn l-allegata vittma u l-grupp assoċjat, xi ftit Stati Membri jistgħu jkomplu jeżiġuha.
Diskriminazzjoni multipla
Iż-żewġ Direttivi () jirrikonoxxu li ċerti gruppi ta’ persuni jistgħu jesperjenzaw diskriminazzjoni għal diversi raġunijiet. Sal-lum, 14-il Stat Membru adottaw leġiżlazzjoni li tirrikonoxxi b’mod espliċitu d-diskriminazzjoni multipla.
F’dawk l-14-il Stat Membru, il-konsegwenzi prattiċi u legali tar-rikonoxximent tad-diskriminazzjoni multipla jvarjaw b’mod sinifikanti. F’xi Stati Membri, dan jaffettwa t-tip u s-severità tas-sanzjonijiet għad-diskriminazzjoni. F’oħrajn, din titqies bħala waħda mill-forom l-aktar severi ta’ diskriminazzjoni. F’żewġ Stati Membri, id-diskriminazzjoni multipla tista’ tistabbilixxi limitu probatorju ogħla għall-imputati, peress li hija meħtieġa prova separata ta’ nondiskriminazzjoni għal kull raġuni.
Nofs l-Istati Membri li jirrikonoxxu b’mod espliċitu d-diskriminazzjoni multipla indikaw diffikultajiet sinifikanti fl-applikazzjoni tal-kunċett. F’sitt Stati Membri, hemm nuqqas ta’ sensibilizzazzjoni dwar id-diskriminazzjoni multipla. F’ħames Stati Membri, ma hemmx statistika suffiċjenti għar-raġunijiet rilevanti kollha ta’ diskriminazzjoni. Ħames Stati Membri sabuha wkoll diffiċli li jidentifikaw grupp ta’ tqabbil xieraq f’pożizzjoni aktar favorevoli f’każijiet li jinvolvu diskriminazzjoni multipla. Il-korpi għall-ugwaljanza qajmu tħassib simili. Madankollu, b’kuntrast mal-Istati Membri, kważi l-korpi kollha għall-ugwaljanza rrapportaw diffikultajiet fir-rikonoxximent ta’ każijiet ta’ diskriminazzjoni multipla.
Ma hemm l-ebda bażi legali għar-rikonoxximent tad-diskriminazzjoni intersezzjonali f’xi waħda mid-Direttivi koperti minn dan ir-rapport(). Filwaqt li l-QĠUE rrikonoxxiet li d-diskriminazzjoni tista’ tkun ibbażata fuq diversi raġunijiet protetti mid-dritt tal-UE, hija ddeċidiet ukoll li “ma teżisti madankollu ebda kategorija ġdida ta’ diskriminazzjoni li tirriżulta mill-kombinazzjoni flimkien ta’ diversi minn dawn il-motivi […], meta d-diskriminazzjoni minħabba l-imsemmija raġunijiet ma tkunx ġiet stabbilita meta meqjusa b’mod iżolat”().
L-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u l-korpi għall-ugwaljanza mistħarrġa qajmu l-ħtieġa li d-diskriminazzjoni intersezzjonali tiġi stabbilita fil-qafas legali u li tingħata gwida dwar kif tali talbiet għandhom jiġu fformulati, ivvalutati u deċiżi.
Mill-2021 ’l hawn, l-UE bdiet tindirizza d-diskriminazzjoni intersezzjonali sa ċertu punt fid-dritt tal-UE. Id-Direttiva dwar it-Trasparenza fil-Pagi() tiddefinixxi d-diskriminazzjoni intersezzjonali għall-ewwel darba fid-dritt tal-UE(). Id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jirrikjedu li l-korpi għall-ugwaljanza jingħataw is-setgħa li jqisu d-diskriminazzjoni intersezzjonali fl-attivitajiet tagħhom biex jipprevjenu d-diskriminazzjoni u jippromwovu t-trattament ugwali(). Barra minn hekk, il-Kummissjoni għadha tirrikonoxxi l-importanza tad-diskriminazzjoni intersezzjonali fl-istrateġiji dwar l-ugwaljanza().
3.2.Aċċess għall-ġustizzja – it-tnaqqis tad-distakk għall-vittmi
L-Istati Membri jridu jiżguraw li l-persuni kkonċernati jkunu konxji mil-liġijiet nazzjonali li jittrasponu d-Direttivi bil-mezzi kollha xierqa fit-territorju kollu tagħhom(). Tibqa’ sfida ewlenija li jiġi żgurat li n-nies ikunu konxji tad-drittijiet tagħhom. Madankollu, is-sitwazzjoni qed titjieb f’ċerti aspetti().
Nofs l-Istati Membri (14) irrikonoxxew li n-nuqqas ta’ sensibilizzazzjoni tan-nies dwar id-drittijiet u l-obbligi li jirriżultaw mid-Direttivi kien problema. Bl-istess mod, kważi l-organizzazzjonijiet kollha tas-soċjetà ċivili, 8 mill-11-il korp għall-ugwaljanza u Equinet argumentaw li ma kienx hemm biżżejjed sensibilizzazzjoni dwar id-drittijiet u l-obbligi.
Minkejja l-kunsens relattiv li n-nuqqas ta’ sensibilizzazzjoni huwa kawża fundamentali tal-infurzar inadegwat tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni fl-Istati Membri, la l-Istati Membri, la l-korpi għall-ugwaljanza u lanqas l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili ma jidhru li għandhom data dwar livelli speċifiċi ta’ sensibilizzazzjoni. Barra minn hekk, korp wieħed biss għall-ugwaljanza kellu informazzjoni dwar is-sensibilizzazzjoni tal-popolazzjoni ġenerali dwar l-attivitajiet tiegħu.
|
Kaxxa 2. Stħarriġ dwar is-sensibilizzazzjoni dwar il-ħidma ta’ korp għall-ugwaljanza
|
|
F’Malta, il-Kummissjoni għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità (CRPD) wettqet stħarriġ rappreżentattiv bit-telefown fl-2024. Din sabet li 59 % tal-popolazzjoni ġenerali kienet semgħet bis-CRPD u bl-attivitajiet tagħha.
|
Matul il-konsultazzjoni, il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri (20) qalu li kienu ilhom jagħmlu kampanji ta’ sensibilizzazzjoni dwar in-nondiskriminazzjoni mill-2021. Madankollu, ftit Stati Membri biss kienu wettqu kampanji li jiffukaw fuq ir-raġunijiet ta’ diskriminazzjoni protetti mid-Direttivi. Il-biċċa l-kbira tal-kampanji l-oħra ffukaw fuq ir-raġuni abbażi tas-sess. Mill-ftit kampanji relatati mar-raġunijiet koperti mid-Direttivi, saħansitra inqas indirizzaw id-drittijiet u l-obbligi skont il-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni. Bl-istess mod, il-kampanji mmexxija mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili indirizzaw ukoll okkażjonalment biss id-drittijiet u l-obbligi legali skont il-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni.
Eżempji ta’ kampanji rilevanti jinkludu dawk li jiġġieldu l-antiżingariżmu (f’erba’ Stati Membri), id-diskriminazzjoni kontra l-LGBTIQ+ (f’ħames Stati Membri) u r-razziżmu (f’ħames Stati Membri). Xi kampanji mmirati ffukaw ukoll fuq id-diskriminazzjoni abbażi tal-età, l-aċċessibbiltà u l-akkomodazzjoni.
Barra minn hekk, il-kampanji rrapportati mit-tipi kollha ta’ partijiet ikkonċernati normalment jimmiraw lejn il-pubbliku ġenerali u rari jiġu evalwati għall-impatt tagħhom, apparti mit-traċċar tat-traffiku fuq il-media soċjali jew l-għadd tan-numru ta’ lmenti. Fl-aħħar nett, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili enfasizzaw li l-kampanji ta’ xi Stati Membri ma jinżammux għaddejjin maż-żmien.
|
Kaxxa 3. Pjattaforma kontra d-diskriminazzjoni tal-korp Franċiż għall-ugwaljanza()
|
|
Fl-2021, il-korp Franċiż għall-ugwaljanza Défenseur des droits [Difensur tad-Drittijiet] nieda pjattaforma kontra d-diskriminazzjoni. Il-pjattaforma mmobilizzat lill-ħallieqa tal-kontenut tal-media soċjali biex jippromwovu l-attivitajiet tiegħu kontra d-diskriminazzjoni. Il-korp għall-ugwaljanza wettaq ukoll kampanja ewlenija ta’ xiri ta’ keywords li jidderieġu lill-viżitaturi lejn il-pjattaforma. Sal-2024, kellha 2 109 000 dehra. Il-keywords ewlenin li sar tfittxija tagħhom online kienu “fastidju fuq il-post tax-xogħol”, “diskriminazzjoni razzjali” u “fastidju psikoloġiku fuq il-post tax-xogħol”.
|
Minbarra n-nuqqas ta’ sensibilizzazzjoni, il-korpi għall-ugwaljanza u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili identifikaw il-biża’ tal-vittimizzazzjoni u “n-nuqqas ta’ opportunità ugwali għall-partijiet” () bħala ostakli ewlenin għall-aċċess għall-ġustizzja. Huma qiesu wkoll li l-aċċess għall-ġustizzja huwa mfixkel minn nuqqas ta’ konsulenza u assistenza legali, il-kumplessità tal-proċedimenti legali u l-ostakli proċedurali, inkluż in-nuqqas ta’ rimedju kollettiv f’xi Stati Membri.
Ir-rapport preċedenti dwar l-applikazzjoni taż-żewġ Direttivi identifika firxa ta’ prattiki tajbin maħsuba biex jagħmluha aktar faċli li wieħed jiddefendi d-drittijiet tal-vittmi tad-diskriminazzjoni(). Total ta’ 21 Stat Membru implimentaw jew qed jimplimentaw xi wħud minn dawk il-prattiki, l-aktar komuni huma l-għajnuna legali (12-il Stat Membru), ir-rapportar online u l-aċċess imtejjeb għas-servizzi lokali (tmien Stati Membri).
Apparti minn hekk, l-Istati Membri rari jieħdu miżuri biex jindirizzaw l-ostakli proċedurali għal aċċess effettiv għall-ġustizzja. Pereżempju, żewġ Stati Membri biss neħħew it-tariffi tal-qorti għall-kawżi ta’ diskriminazzjoni jew waqqfu korpi aċċessibbli għas-soluzzjoni tat-tilwim u Stat Membru wieħed biss stabbilixxa fondi biex il-vittmi jkunu jistgħu jkopru l-ispejjeż legali bil-quddiem. Għalkemm ġiet identifikata bħala prattika tajba fir-rapport preċedenti, l-ebda Stat Membru ma naqqas it-tariffi tal-qorti għall-kawżi ta’ diskriminazzjoni.
Id-Direttivi l-ġodda dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza se jgħinu biex jiġu indirizzati xi wħud mill-kwistjonijiet identifikati, b’mod partikolari billi jagħtu lill-korpi għall-ugwaljanza setgħat akbar biex jipprovdu assistenza bla ħlas u servizzi għas-soluzzjoni alternattiva tat-tilwim u billi jagħtuhom setgħat ta’ litigazzjoni.
Mod ieħor kif jittejjeb l-aċċess tal-vittmi għall-ġustizzja huwa li l-korpi għall-ugwaljanza u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jikkollaboraw fuq kawżi ta’ litigazzjoni strateġika.
3.3.Kif jiġi ppruvat każ ta’ diskriminazzjoni
L-aħħar rapport enfasizza li d-diffikultajiet biex tiġi ppruvata d-diskriminazzjoni huma sfida ewlenija għall-infurzar. Dan ir-rapport juri li l-partijiet ikkonċernati għad għandhom tħassib dwar kif tiġi ppruvata d-diskriminazzjoni fir-rigward tad-diskriminazzjoni indiretta, il-fastidju, l-istruzzjonijiet sabiex tiddiskrimina, id-diskriminazzjoni multipla u l-vittimizzazzjoni.
Oneru tal-prova
Skont id-Direttivi, l-ilmentaturi jibbenefikaw mill-qlib tal-oneru tal-prova(). Id-Direttivi jirrikjedu li, meta l-ilmentatur jippreżenta fatti li minnhom tista’ tiġi preżunta d-diskriminazzjoni, l-oneru tal-provi jinqaleb fuq l-imputat. Madankollu, l-implimentazzjoni prattika ta’ dan il-prinċipju tiltaqa’ ma’ diversi sfidi.
Tliet kwarti tal-korpi għall-ugwaljanza mistħarrġa u 14-il Stat Membru ltaqgħu ma’ ostakli sinifikanti fl-applikazzjoni tal-oneru tal-prova maqlub. B’mod speċifiku, huma indikaw prinċipalment nuqqas ġenerali ta’ sensibilizzazzjoni jew fehim tar-regoli tal-oneru tal-prova fost il-qrati u l-prattikanti legali.
Minkejja l-isfidi ffaċċjati, żewġ Stati Membri biss implimentaw miżuri biex jindirizzaw id-diffikultajiet fl-applikazzjoni tar-regoli dwar l-oneru tal-prova. Min-naħa l-oħra, il-biċċa l-kbira tal-korpi għall-ugwaljanza effettivament ħadu xi miżuri, inkluż proposti għal bidliet leġiżlattivi biex jitnaqqas il-limitu tal-oneru tal-prova(), rakkomandazzjonijiet lill-awtoritajiet pubbliċi, taħriġ għall-ġudikatura, taħriġ għas-servizz pubbliku u għall-impjegaturi u applikazzjoni konsistenti tal-qlib tal-oneru tal-prova fl-opinjonijiet mhux vinkolanti tagħhom, fil-kumpilazzjoni tax-xhieda u fil-materjal ta’ gwida.
Provi
Kemm l-Istati Membri kif ukoll il-korpi għall-ugwaljanza mistħarrġa enfasizzaw diffikultajiet fl-aċċess għall-provi biex jissodisfaw l-oneru inizjali tal-prova. Bħal fir-rapport preċedenti, il-biċċa l-kbira tagħhom għadhom jiffaċċjaw diffikultajiet fil-ġbir u l-pubblikazzjoni tad-data dwar id-diskriminazzjoni. Barra minn hekk, il-kumpilazzjoni tax-xhieda u l-ittestjar tas-sistema huma rari fil-qasam diġitali (ara 7.2). Madankollu, f’xi Stati Membri jintużaw xi metodi alternattivi, bħall-ittestjar tas-sitwazzjoni() u x-xiri bil-moħbi().
Total ta’ 16-il Stat Membru jippermettu l-ittestjar tas-sitwazzjoni biex tiġi ppruvata d-diskriminazzjoni. Nofs il-korpi għall-ugwaljanza rrapportaw li jużaw ix-xiri bil-moħbi u l-ittestjar tas-sitwazzjoni biex jidentifikaw ix-xejriet ta’ diskriminazzjoni. Skont l-Equinet, dawn il-metodi rriżultaw li huma effettivi fl-identifikazzjoni tad-diskriminazzjoni, b’mod partikolari fis-setturi tal-impjiegi u tal-akkomodazzjoni.
3.4.Vittimizzazzjoni
L-Istati Membri jridu jipproteġu lill-individwi mill-vittimizzazzjoni, jiġifieri kwalunkwe trattament jew konsegwenza negattiva li tirriżulta minn ilment jew minn proċedimenti ta’ diskriminazzjoni(). Il-QĠUE tinterpreta dan il-kunċett b’mod wiesa’, u testendih għal kull min jista’ jġarrab konsegwenzi negattivi talli jagħmel ilment jew jiftaħ proċedimenti(). Madankollu, fil-prattika, l-implimentazzjoni ta’ din il-protezzjoni fl-Istati Membri għadha irregolari u limitata, kif deskritt fir-rapport preċedenti.
L-Istati Membri kollha jipprovdu b’mod espliċitu protezzjoni kontra l-vittimizzazzjoni għar-raġunijiet kollha fil-qasam tal-impjiegi. Xi Stati Membri ma jipprovdux b’mod espliċitu protezzjoni kontra l-vittimizzazzjoni abbażi tal-oriġini razzjali jew etnika fl-oqsma tal-edukazzjoni, tal-protezzjoni soċjali, u tal-aċċess għall-prodotti u għas-servizzi.
Il-kamp ta’ applikazzjoni personali rrapportat tal-protezzjoni kontra l-vittimizzazzjoni jvarja madwar l-Istati Membri. Minbarra l-vittmi u l-ilmentaturi, 17-il Stat Membru rrapportaw li l-leġiżlazzjoni domestika jew il-ġurisprudenza tagħhom tipproteġi lix-xhieda u lill-individwi li jappoġġaw lil vittma. Barra minn hekk, 13-il Stat Membru qalu li jestendu din il-protezzjoni għar-rappreżentanti legali u għal rappreżentanti oħra, 14-il Stat Membru qalu li jipproteġu lil individwi vittimizzati b’suppożizzjoni jew b’assoċjazzjoni u 10 Stati Membri qalu li joffru protezzjoni lill-individwi ttrattati b’mod inqas favorevoli talli jirrifjutaw li jiddiskriminaw.
Seba’ Stati Membri biss irrapportaw limitazzjonijiet jew diffikultajiet biex jiżguraw protezzjoni effettiva kontra l-vittimizzazzjoni fil-prattika. Dawn il-limitazzjonijiet jew diffikultajiet kienu jinkludu proċeduri ta’ rapportar formali, limitu probatorju għoli u kamp ta’ applikazzjoni personali limitat tal-protezzjoni. Ma hemm kważi l-ebda prattika tajba jew ġurisprudenza relatata mal-protezzjoni kontra l-vittimizzazzjoni fl-Istati Membri.
3.5.Kooperazzjoni dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi
Id-Direttivi jipprevedu li l-infurzar tagħhom jimxi id f’id mad-djalogu mas-sħab li jirrappreżentaw l-interessi kollettivi tal-gruppi f’riskju ta’ diskriminazzjoni. Fil-fatt, dawn jirrikjedu li l-Istati Membri jieħdu miżuri xierqa biex jippromwovu d-djalogu soċjali bejn iż-żewġ naħat tal-industrija bil-għan li jrawmu t-trattament ugwali() u jinkoraġġixxu d-djalogu ma’ organizzazzjonijiet nongovernattivi().
Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri rrapportaw li għandhom miżuri fis-seħħ biex jippromwovu d-djalogu soċjali bejn iż-żewġ naħat tal-industrija sabiex irawmu trattament ugwali. L-aktar mod prevalenti biex għamlu dan huwa permezz ta’ korpi tripartitiċi(), li huma preżenti f’mill-inqas 10 Stati Membri.
Bl-istess mod, ftit Stati Membri waqqfu fora ta’ tmexxija dwar in-nondiskriminazzjoni, id-drittijiet tal-persuni Rom, tal-persuni b’diżabilità jew tal-anzjani. Dawn jinvolvu lil korpi tal-gvern, lis-soċjetà ċivili u lil partijiet ikkonċernati ewlenin oħrajn. Madankollu, dan ma huwiex qed isir b’mod sistematiku fl-Istati Membri kollha jew għar-raġunijiet kollha ta’ diskriminazzjoni.
Skont l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, l-involviment fi djalogu prattiku dwar il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni għadu sfida. Kważi tliet kwarti tar-rispondenti tas-soċjetà ċivili għall-istħarriġ (12 minn 17) irrapportaw li kienu qegħdin jiltaqgħu ma’ diffikultajiet. Il-kwistjonijiet ewlenin baqgħu fil-biċċa l-kbira l-istess mill-aħħar rapport().
L-Istati Membri jinvolvu ruħhom mas-soċjetà ċivili inqas ta’ spiss matul l-istadju tal-implimentazzjoni tal-politiki milli matul il-fażi tat-tfassil. Din is-sejba bbażata fuq it-tweġibiet tal-Istati Membri hija ripetuta wkoll mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili mistħarrġa. Pereżempju, żewġ terzi tal-Istati Membri involvew lis-soċjetà ċivili f’konsultazzjonijiet leġiżlattivi jew ta’ politika. Madankollu, ftit inqas minn nofs l-Istati Membri kkollaboraw ma’ organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili dwar l-implimentazzjoni ta’ miżuri kontra d-diskriminazzjoni, u saħansitra inqas involvewhom fir-rapportar u l-monitoraġġ ta’ kwistjonijiet ta’ diskriminazzjoni (għaxar u tmien Stati Membri, rispettivament).
3.6.Integrazzjoni tal-perspettiva tal-ġeneri
Id-Direttivi jirrikjedu() li l-Kummissjoni tirrapporta dwar l-impatt tal-miżuri fuq in-nisa u l-irġiel, f’konformità mal-prinċipju tal-integrazzjoni tal-ġeneri.
L-Istati Membri jidhru li wettqu valutazzjonijiet limitati tal-impatt speċifiku tad-Direttivi fuq l-irġiel u n-nisa. Għalkemm xi Stati Membri rrapportaw li l-implimentazzjoni pproduċiet effetti partikolari fuq ċerti gruppi ta’ rġiel u nisa, dawn l-affermazzjonijiet ġeneralment ma ġewx spjegati jew appoġġati b’data. Stat Membru wieħed innota żieda fil-kawżi li jinvolvu l-kombinament ta’ diskriminazzjoni minħabba l-ġeneru u minħabba l-età.
B’mod ġenerali, il-politiki tal-Istati Membri dwar ir-raġunijiet protetti koperti mid-Direttivi rari jiddistingwu speċifikament bejn il-ħtiġijiet tal-irġiel u tan-nisa. Xi Stati Membri semmew l-adozzjoni ta’ approċċ intersezzjonali fid-dokumenti ta’ politika tagħhom, filwaqt li oħrajn identifikaw sfidi speċifiċi li jiffaċċjaw gruppi partikolari ta’ nisa. Kien hemm eżempji individwali ta’ miżuri mmirati għan-nisa Rom u għan-nisa b’diżabilità.
Sadanittant, ir-rispondenti mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili jintegraw b’mod attiv il-ġeneri fl-attivitajiet tagħhom u jimmiraw speċifikament lejn in-nisa minn gruppi u komunitajiet żvantaġġati.
Kemm l-EIGE kif ukoll l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili enfasizzaw li l-implimentazzjoni tal-integrazzjoni tal-ġeneri tvarja ħafna bejn l-Istati Membri u spiss ma tindirizzax sfidi speċifiċi. L-EIGE nnota li xi pajjiżi stabbilew oqfsa komprensivi u riżorsi ddedikati, filwaqt li oħrajn baqgħu lura().
3.7.Azzjoni pożittiva
Sabiex tiġi żgurata ugwaljanza sħiħa fil-prattika, l-Istati Membri jistgħu jadottaw jew iżommu miżuri speċifiċi mmirati lejn il-prevenzjoni tad-diskriminazzjoni jew li jpattu għall-iżvantaġġi relatati mal-karatteristiċi protetti(). Il-QĠUE pprovdiet gwida dwar l-interpretazzjoni ta’ azzjoni pożittiva(). Azzjoni pożittiva trid tkun proporzjonata u, fil-prinċipju, ma għandhiex tirriżulta fi preferenza awtomatika jew inkondizzjonata għal gruppi sottorappreżentati. Il-korpi li jadottaw miżuri pożittivi għandhom jimmonitorjawhom u jevalwawhom, u jippubblikaw informazzjoni dwarhom, sabiex jiżguraw li jkunu għadhom meħtieġa u effettivi().
Kważi l-Istati Membri kollha jippermettu jew jippromwovu l-azzjoni pożittiva, bl-aktar miżuri komuni jkunu sistemi ta’ kwoti u kampanji ta’ sensibilizzazzjoni u l-promozzjoni tad-diversità (17-il Stat Membru). Total ta’ 14-il Stat Membru joffru programmi ta’ taħriġ u ta’ mentoraġġ għall-gruppi sottorappreżentati, 13-il Stat Membru adottaw miżuri speċjali, bħat-titjib tal-aċċess għall-edukazzjoni jew għat-taħriġ vokazzjonali, u 13-il Stat Membru jwettqu inizjattivi mmirati ta’ reklutaġġ u tfittix ta’ ħaddiema().
Fejn jintużaw, is-sistemi tal-kwoti japplikaw l-aktar fl-impjiegi u fit-taħriġ vokazzjonali (12-il Stat Membru). B’mod partikolari, xi ftit Stati Membri għandhom kwoti speċifiċi ta’ impjieg għall-persuni b’diżabilità. F’erba’ Stati Membri, dawn japplikaw ukoll għall-edukazzjoni (eż. dħul fl-università u boroż ta’ studju). Il-kwoti jidhru li huma kważi esklużivament immirati lejn l-ugwaljanza bejn il-ġeneri jew lejn persuni b’diżabilità.
Inqas minn nofs l-Istati Membri rrapportaw diffikultajiet fl-implimentazzjoni ta’ azzjoni pożittiva. Terz minnhom semmew nuqqas ta’ infurzar u nuqqas ta’ gwida legali u politika domestika. Fejn instabu diffikultajiet, l-Istati Membri spiss semmew riżorsi u finanzjament insuffiċjenti u fehim limitat fost il-partijiet ikkonċernati ewlenin. Ħames Stati Membri enfasizzaw il-perċezzjoni negattiva tal-pubbliku u d-dipendenza żejda fuq inizjattivi volontarji.
Sadanittant, is-soċjetà ċivili u l-korpi għall-ugwaljanza ħadmu biex joħolqu sensibilizzazzjoni dwar azzjoni pożittiva fost il-partijiet ikkonċernati ewlenin. Implimentaw ukoll il-miżuri ta’ azzjoni pożittiva tagħhom stess, kemm internament kif ukoll esternament.
|
Kaxxa 4. Il-pjattaforma “Angajez 45+” (“Qed infittex ħaddiema ta’ 45+”) fir-Rumanija()
|
|
Fir-Rumanija, il-pjattaforma “Angajez 45+” (“Qed infittex ħaddiema ta’ 45+”) timmobilizza lill-impjegaturi u lill-persuni li qed ifittxu impjieg biex jikkontestaw il-prattiki ta’ reklutaġġ ibbażati fuq l-età. Din l-inizjattiva mmexxija mis-soċjetà ċivili tippromwovi l-impjieg ta’ persuni li għandhom 45 sena jew aktar billi tħeġġeġ reklutaġġ inklużiv u turi l-valur tal-esperjenza fuq il-post tax-xogħol.
|
|
Konklużjonijiet
|
|
L-Istati Membri u l-korpi għall-ugwaljanza tagħhom iridu:
–joħolqu sensibilizzazzjoni dwar id-drittijiet u l-obbligi stabbiliti fid-Direttivi. B’mod partikolari, għandhom jiffukaw fuq il-gruppi protetti, billi jagħmlu użu mill-għarfien espert tas-soċjetà ċivili u tas-sħab soċjali u l-ħidma tagħhom biex jintlaħqu n-nies.
–jagħtu lill-vittmi tad-diskriminazzjoni u lir-rappreżentanti tagħhom aċċess faċli għall-provi rilevanti, inkluż għad-data statistika, meħtieġa biex juru d-diskriminazzjoni u biex jaqilbu l-oneru tal-prova fuq l-imputat.
L-Istati Membri u l-korpi għall-ugwaljanza tagħhom għandhom:
–jipprovdu aktar gwida u appoġġ lill-imħallfin, lill-prattikanti tal-liġi u lir-rikorrenti biex jgħinuhom jimplimentaw b’mod effettiv ir-regoli dwar il-qlib tal-oneru tal-prova f’kawżi dwar diskriminazzjoni.
Il-Kummissjoni se:
–tappoġġa lill-Istati Membri biex itejbu l-ġbir u l-użu tagħhom tad-data dwar l-ugwaljanza. Din se taħdem fuq rakkomandazzjoni dwar id-data dwar l-ugwaljanza, f’konformità mal-oqfsa legali nazzjonali.
–tappoġġa aktar riċerka biex tiffaċilita l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttivi dwar il-fastidju u l-vittimizzazzjoni u biex tippermetti lill-vittmi jgawdu bis-sħiħ il-protezzjoni li dawn joffru.
|
4.Aspetti speċifiċi għad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali
Fir-rapport preċedenti, il-Kummissjoni pprovdiet ħarsa ġenerali estensiva tal-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva u ta’ kif għandu jinftiehem il-kunċett ta’ “oriġini razzjali jew etnika”, abbażi tal-ġurisprudenza disponibbli tal-QĠUE. It-taqsimiet li ġejjin jaġġornaw dik l-informazzjoni bl-iżviluppi rilevanti mill-2021 ’l hawn.
|
Punti ewlenin
|
|
–L-aċċess għall-akkomodazzjoni soċjali u l-provvista tagħha jistgħu jkunu koperti mid-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali.
–In-nazzjonalità jew il-pajjiż tat-twelid ta’ persuna jistgħu jitqiesu flimkien ma’ fatturi oħra meta jiġi ddeterminat jekk tkunx seħħet diskriminazzjoni abbażi tal-“oriġini etnika”.
–Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali tipprojbixxi d-diskriminazzjoni kemm kontra grupp etniku wieħed kif ukoll kontra diversi gruppi etniċi.
|
4.1.Kamp ta’ applikazzjoni materjali
Akkomodazzjoni
Wieħed mill-oqsma li fihom tapplika d-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali huwa l-aċċess għall-prodotti u s-servizzi disponibbli għall-pubbliku u l-provvista tagħhom, inkluża l-akkomodazzjoni(). Dan l-aħħar, il-QĠUE pprovdiet kjarifiki importanti dwar jekk il-provvista ta’ akkomodazzjoni soċjali taqax taħt dan il-kamp ta’ applikazzjoni fil-kuntest ta’ allegata diskriminazzjoni abbażi tal-oriġini etnika fis-sistema pubblika ta’ Stat Membru tal-akkomodazzjoni għall-familji().
Meta qieset jekk il-kawża taqax fil-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali, il-Qorti l-ewwel fakkret li l-provvista ta’ akkomodazzjoni b’kera, skont skema bħal dik inkwistjoni fil-kawża inkwistjoni, trid titqies bħala li tikkostitwixxi provvista ta’ “servizzi”, skont it-tifsira tal-Artikolu 57 tat-TFUE u, b’estensjoni, skont it-tifsira tal-Artikolu 4(1) tad-Direttiva 2006/123/KE(), peress li hija servizz ipprovdut bi ħlas() .
Barra minn hekk, il-QĠUE enfasizzat li attività trid tkun ta’ natura ekonomika biex titqies bħala “servizz”. F’dan il-kuntest, huwa irrilevanti li l-lokaturi pubbliċi li jiġġestixxu s-sistema huma organizzazzjonijiet mingħajr skop ta’ qligħ u li l-ammont tal-kera mħallsa mill-inkwilini huwa aktar baxx mill-prezz tas-suq. Sabiex attività tkun “ekonomika”, huwa biżżejjed li ma tiġix ipprovduta bla ħlas().
Il-QĠUE għadha ma pprovdietx gwida dwar il-mistoqsija rikorrenti ta’ jekk l-iżgumbramenti minn akkomodazzjoni mibnija illegalment jew okkupata illegalment jistgħux jaqgħu taħt il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali. Mingħajr preġudizzju għall-kompetenza tal-QĠUE fl-interpretazzjoni tad-dritt tal-UE u kwalunkwe kjarifika futura dwar il-materja mill-Qorti, ta’ min jinnota li d-Direttiva tkopri biss l-aċċess għall-oġġetti u s-servizzi disponibbli għall-pubbliku u l-provvista tagħhom; f’ħafna każijiet ta’ żgumbramenti minn akkomodazzjoni okkupata illegalment, dan il-kriterju x’aktarx li ma jiġix issodisfat.
Edukazzjoni
F’Diċembru 2023, il-Kummissjoni fetħet ressqet azzjoni kontra r-Repubblika Slovakka quddiem il-QĠUE għal diskriminazzjoni strutturali (ara 6.1). Il-Kummissjoni argumentat li billi qiegħdet, b’mod eċċessiv, lit-tfal Rom fi skejjel speċjali jew fi klassijiet speċjali għal tfal affettwati minn diżabilitajiet mentali jew ta’ tip ieħor, li jsegwu kurrikulu ristrett, u billi ssegregat lit-tfal Rom, kemm fi klassijiet separati fl-iskejjel normali kif ukoll fi skejjel separati, ir-Repubblika Slovakka naqset, b’mod sistematiku u persistenti, milli twettaq l-obbligi tagħha skont id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali(). Is-sentenza tal-Qorti hija mistennija tiċċara l-obbligi tal-Istati Membri fir-rigward tal-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni f’dan il-qasam.
4.2.Il-kunċett ta’ “oriġini razzjali jew etnika”
Ir-razziżmu huwa twemmin li raġuni bħar-“razza”() jew l-oriġini etnika tiġġustifika d-disprezz għal persuna jew għal grupp ta’ persuni, jew il-kunċett ta’ superjorità ta’ persuna jew ta’ grupp ta’ persuni(). Dan jista’ jwassal għal diskriminazzjoni bbażata fuq l-“oriġini razzjali jew etnika” skont it-tifsira tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali.
L-esperti akkademiċi ppubblikaw rapporti li jeżaminaw l-oqfsa legali usa’ tal-UE u dawk nazzjonali għall-ġlieda kontra l-mibegħda anti-Musulmana u l-antisemitiżmu ().
Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali ma tiddefinix il-kunċett ta’ “oriġini razzjali jew etnika”. Filwaqt li bniet fuq il-ġurisprudenza preċedenti tagħha, il-Qorti pprovdiet kjarifiki ġodda fil-kawżaSlagelse().
Il-QĠUE fakkret li l-kunċett ta’ “oriġini etnika”, skont it-tifsira tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali, ġej mill-idea ta’ gruppi tas-soċjetà kkaratterizzati b’mod partikolari min-nazzjonalità, il-fidi reliġjuża, il-lingwa, l-oriġini u l-isfond kulturali u tradizzjonali komuni(). Il-Qorti enfasizzat li l-“oriġini etnika” trid tiġi ddeterminata abbażi ta’ varjetà ta’ fatturi oġġettivi u suġġettivi, u mhux tan-nazzjonalità jew tal-pajjiż tat-twelid biss(). Madankollu, il-Qorti qieset li, kemm in-nazzjonalità kif ukoll il-pajjiż tat-twelid ta’ persuna jistgħu jittieħdu inkunsiderazzjoni flimkien ma’ fatturi oħrajn biex jiġi ddeterminat jekk tkunx seħħet diskriminazzjoni abbażi tal-“oriġini etnika”().
B’mod sinifikanti, il-Qorti ċċarat ukoll li l-fatt li kriterju ġenerali bħal “immigranti li joriġinaw minn pajjiżi mhux tal-Punent u d-dixxendenti tagħhom”(), imsemmi fil-leġiżlazzjoni Daniża inkwistjoni dwar l-akkomodazzjoni pubblika għall-familji, jista’ jinkludi diversi oriġinijiet etniċi, ma jeskludix awtomatikament li dan ikun ibbażat fuq l-“oriġini etnika”. L-interpretazzjoni tal-kunċett ta’ “oriġini etnika” b’mod li jirrikjedi li d-diskriminazzjoni tkun immirata lejn grupp etniku speċifiku wieħed iddgħajjef l-effettività tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali. Dan għaliex l-objettiv ta’ nondiskriminazzjoni tad-Direttiva ma jkunx japplika meta diversi gruppi etniċi jesperjenzaw l-istess trattament diskriminatorju().
5.Aspetti speċifiċi għad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi
Mir-rapport tal-2021 ’l hawn, il-QĠUE ħarġet għadd sinifikanti ta’ sentenzi f’kawżi preliminari ppreżentati mill-qrati nazzjonali ta’ diversi Stati Membri dwar id-diskriminazzjoni fl-impjiegi u fl-okkupazzjoni abbażi tal-erba’ raġunijiet koperti mid-Direttiva (ir-reliġjon jew it-twemmin, id-diżabilità, l-età u l-orjentazzjoni sesswali).
|
Punti ewlenin
|
|
–Il-protezzjoni tad-Direttiva tapplika irrispettivament mill-forma ġuridika li fiha jiġi pprovdut l-impjieg.
–Il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva jkopri l-membri tal-persunal li ma jiġux irreklutati fuq bażi permanenti, bħal trainees.
–Id-Direttiva tipprojbixxi d-diskriminazzjoni indiretta b’assoċjazzjoni għal raġunijiet ta’ diżabilità.
|
5.1.Kamp ta’ applikazzjoni materjali u personali tad-Direttiva
Diversi deċiżjonijiet iċċaraw il-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva.
Il-QĠUE kkonfermat() fil-kawża Zetschek li r-raġunijiet elenkati fid-Direttiva huma eżawrjenti, u li d-Direttiva ma tkoprix każijiet ta’ allegata diskriminazzjoni bejn il-kategoriji professjonali().
Fil-kawża TP (Monteur audiovisuel pour la télévision publique), il-Qorti kkonkludiet li l-protezzjoni tad-Direttiva tapplika irrispettivament mill-forma ġuridika li fiha jiġi pprovdut l-impjieg(
). Il-kawża kienet tikkonċerna r-rifjut li jiġi konkluż jew imġedded kuntratt għat-twettiq ta’ xogħol speċifiku abbażi tal-orjentazzjoni sesswali tal-fornitur. Id-domanda li kellha tiġi vvalutata kienet jekk is-sitwazzjoni kinitx taqa’ taħt il-protezzjoni mogħtija mid-Direttiva jew jekk l-attività kellhiex titqies bħala sempliċi provvista ta’ prodotti jew servizzi. Mid-deċiżjoni jirriżulta li l-kunċett ta’ “kundizzjonijiet għall-aċċess għall-impjieg, għal xogħol ta’ min jaħdem għal rasu u għal xogħol ieħor”() u l-kunċett ta’ “kundizzjonijiet għall-impjieg u tax-xogħol, inklużi sensji u paga”() iridu jiġu interpretati b’mod wiesa’, u jkopru (l-aċċess għal) kull forma ta’ attività bħala persuna impjegata u bħala persuna li taħdem għal rasha, tkun xi tkun il-forma ġuridika li taħtha din tiġi eżerċitata. Barra minn hekk, il-Qorti kkonkludiet li “terminazzjoni involontarja ta’ xogħol ta’ ħaddiem li jaħdem għal rasu (…) jista’ jiġi assimilat ma’ tkeċċija ta’ ħaddiem impjegat”.
Fil-kawża HKvs Danmark u HK/Privat, il-Qorti kienet diġà ċċarat il-kamp ta’ applikazzjoni materjali wiesa’ tad-Direttiva, li jestendi għall-istatut ta’ organizzazzjoni tal-ħaddiema fejn dak l-istatut jistabbilixxi limitu ta’ età għall-pożizzjoni ta’ “president”, pożizzjoni eletta f’dik l-organizzazzjoni().
Id-deċiżjoni fil-kawża CA Na Negreta() xeħtet dawl fuq il-kunċett tat-tkeċċija. Il-kawża kienet tikkonċerna leġiżlazzjoni nazzjonali li ppermettiet li impjegat jitkeċċa malli dan ġie formalment irrikonoxxut bħala inkapaċi li jokkupa l-pożizzjoni tiegħu minħabba l-okkorrenza ta’ diżabilità, mingħajr ma imponiet fuq l-impjegatur li jieħu, qabelxejn, miżuri xierqa raġonevoli ta’ akkomodazzjoni jew li jżomm il-miżuri xierqa li jkun diġà ħa. Il-Qorti ddeċidiet li l-fatt li l-ħaddiem ikkonċernat talab ir-rikonoxximent ta’ din l-inkapaċità permanenti totali ma kienx ifisser li dak il-ħaddiem kien ta l-kunsens tiegħu għat-terminazzjoni tal-kuntratt tiegħu, anke jekk il-ħaddiem kien konxju li l-leġiżlazzjoni nazzjonali kienet tippermetti lill-impjegatur itemm il-kuntratt tal-impjieg wara tali rikonoxximent. Għaldaqstant, tali terminazzjoni għandha titqies bħala “tkeċċija” skont id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi.
Sentenza importanti oħra, il-kawża HR Rail, kienet tikkonċerna t-tkeċċija ta’ trainee li, minħabba diżabilità, ma setax iwettaq il-kompiti tiegħu. Il-QĠUE ċċarat li l-kamp ta’ applikazzjoni tad-Direttiva jkopri membri tal-persunal li ma jiġux irreklutati fuq bażi permanenti, bħall-ħaddiema li jagħmlu traineeship bħala parti mir-reklutaġġ tagħhom().
Fil-kawża Bervidi, il-Qorti indirizzat is-sitwazzjoni ta’ impjegata li talbet lill-impjegatur tagħha jibdlilha l-ħin tax-xogħol tagħha sabiex tkun tista’ tieħu ħsieb wild minuri b’diżabilitajiet serji. L-impjegatur qabel biss li jadattalha x-xogħol b’mod provviżorju, filwaqt li nnota li ma kinitx il-ħaddiema li kellha d-diżabilità(). Għalkemm il-ġurisprudenza preċedenti kienet diġà stabbiliet li d-Direttiva tipprojbixxi d-diskriminazzjoni diretta b’assoċjazzjoni(), il-Qorti speċifikat fil-kawża Bervidili l-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni indiretta abbażi tad-diżabilità tapplika wkoll għall-ħaddiema li għandhom jibbenefikaw minn adattament raġonevoli.
5.2.Ir-Reliġjon u t-twemmin — manifestazzjoni ta’ twemmin politiku, filosofiku jew reliġjuż fuq il-post tax-xogħol
Bil-ħruġ tad-deċiżjonijiet fil-kawżi Achbita(
) u Bougnaoui u ADDH(
), dwar l-ilbies tal-velu fuq il-post tax-xogħol, il-QĠUE kompliet twessa’ l-ġurisprudenza tagħha dwar l- ilbies ta’ simboli ta’ natura politika, filosofika jew reliġjuża fuq il-post tax-xogħol. Hija tkompli tirrikonoxxi d-dritt tal-impjegaturi li jkollhom regoli ta’ newtralità li jipprojbixxu l-ilbies tas-simboli kollha ta’ twemmin reliġjuż, filosofiku u politiku fuq il-post tax-xogħol, sakemm jiġu ssodisfati ċerti kundizzjonijiet.
Id-deċiżjonijiet stabbiliti hawn taħt iċċaraw li r-raġuni tar-“reliġjon jew tat-twemmin” hija strettament limitata għal twemmin reliġjuż, filosofiku jew spiritwali, u b’hekk jiddistingwuha mill-kunċett ta’ opinjoni politika jew xi opinjoni oħra (il-kawża WABE()). Huma ċċaraw ukoll li ma tinkludix twemmin politiku jew sindakali, u lanqas it-twemmin jew preferenzi artistiċi, sportivi, estetiċi jew twemmin jew preferenzi oħrajn (il-kawża S.C.R.L ()).
Fil-kawża WABE , il-Qorti ċċarat li projbizzjoni fuq l-ilbies ta’ kwalunkwe forma viżibbli ta’ espressjoni politika, filosofika jew reliġjuża fuq il-post tax-xogħol, tista’ tkun ġustifikata bir-rieda ġenwina tal-impjegatur li jippreżenta immaġni newtrali lill-klijenti jew li jipprevjeni tilwim soċjali. Madankollu, il-projbizzjoni trid tiġi applikata b’mod ġenerali u mingħajr distinzjoni u tkun limitata għal dak li huwa strettament meħtieġ. Il-Qorti fakkret li l-kuntest speċifiku ta’ kull Stat Membru huwa importanti, peress li għandhom “marġni ta’ diskrezzjoni fil-kuntest tal-konċiljazzjoni neċessarja tad-diversi drittijiet u interessi ikkonċernati, sabiex jiġi żgurat bilanċ ġust”.
L-istess linja ġiet segwita fil-kawża S.C.R.L, fejn il-QĠUE ddeċidiet ukoll li regola interna ta’ impriża li tipprojbixxi l-ilbies viżibbli fuq il-post tax-xogħol ta’ kwalunkwe simbolu politiku, filosofiku jew reliġjuż ma tikkostitwix diskriminazzjoni diretta “bbażata fuq reliġjon jew twemmin” dment li tkopri kull manifestazzjoni ta’ tali twemmin u tittratta bl-istess mod lill-ħaddiema kollha tal-impriża, billi timponilhom, b’mod ġenerali u mingħajr distinzjoni, fost oħrajn, newtralità fl-ilbies li tipprekludi l-ilbies ta’ tali simboli. Differenza fit-trattament ma tikkostitwix diskriminazzjoni indiretta jekk tkun iġġustifikata b’mod oġġettiv minn għan leġittimu, u jekk il-mezzi sabiex jintlaħaq dan l-għan ikunu xierqa u neċessarji. Madankollu, is-sempliċi rieda ta’ impjegatur li jsegwi politika ta’ newtralità, għalkemm fiha nnifisha hija għan leġittimu, ma hijiex biżżejjed, bħala tali, sabiex tiġġustifika b’mod oġġettiv differenza fit-trattament ibbażata indirettament fuq ir-reliġjon jew it-twemmin, peress li tali ġustifikazzjoni tista’ titqies oġġettiva biss fejn ikun hemm ħtieġa ġenwina min-naħa ta’ dak l-impjegatur, li huwa jeħtieġ li juri.
Il-kawża Commune d’Ans kienet l-ewwel waħda li indirizzat il-kwistjoni tan-newtralità reliġjuża fis-settur pubbliku b’rabta ma’ impjieg f’back-office () . Il-Qorti ddeċidiet li politika ta’ newtralità stretta imposta minn amministrazzjoni pubblika fuq l-impjegati tagħha tista’ tabilħaqq titqies bħala ġġustifikata b’mod oġġettiv minn għan leġittimu. Regola bħal din ma tkunx diskriminatorja jekk tiġi applikata b’mod ġenerali u mingħajr distinzjoni għall-persunal kollu ta’ dik l-amministrazzjoni u tkun limitata għal dak li huwa strettament neċessarju, filwaqt li jitqiesu d-diversi drittijiet u interessi involuti. Il-fatt li r-regola kienet taffettwa l-aktar lin-nisa ma ġiex eżaminat, peress li l-Qorti ddikjarat id-domanda bħala inammissibbli.
Fil-kawża Katholische Schwangerschaftsberatung(), il-QĠUE sostniet li minn naħa waħda, għandu jiġi żgurat bilanċ ġust bejn l-interessi ta’ impjegatur li l-etos tiegħu huwa bbażat fuq ir-reliġjon li ma jpoġġix f’dubju l-etos u d-dritt tiegħu għall-awtonomija u, min-naħa l-oħra, li l-interessi tal-impjegati ma jiġux diskriminati minħabba r-reliġjon tagħhom. Id-dritt tal-Unjoni jagħti lil kull Stat Membru marġni ta’ diskrezzjoni sabiex jiżgura dan il-bilanċ.
Fl-aktar każ reċenti, Ministero della Difesa (), il-Qorti ddeċidiet li, billi rrifjuta li jikkonforma mar-rekwiżit tat-tilqim għall-persunal militari tal-Ministeru għad-Difiża, uffiċjal fittex li jikkontesta l-għażliet magħmula mill-awtoritajiet Taljani fil-qasam tas-saħħa pubblika aktar milli jafferma t-twemmin tiegħu stess. Għaldaqstant, ir-raġunijiet għal dan ir-rifjut ma jaqgħux taħt il-kunċett ta’ “twemmin”, iżda pjuttost jikkostitwixxu opinjonijiet, li ma jittiħdux inkunsiderazzjoni mid-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi.
5.3.Diżabilità u l-kunċett ta’ akkomodazzjoni raġonevoli
Matul il-konsultazzjonijiet għar-rapport, l-Equinet u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili enfasizzaw diffikultajiet fl-implimentazzjoni tad-dmir li tiġi pprovduta akkomodazzjoni raġonevoli fl-impjiegi. F’dan ir-rigward, il-Qorti pprovdiet kjarifiki utli.
Fil-kawża Komisia za zashtita ot diskriminatsia(), il-Qorti kkonkludiet li għandha ssir evalwazzjoni individwali biex jiġi ddeterminat jekk ġurat għami jistax iwettaq ix-xogħol tiegħu wara li jkunu ttieħdu miżuri ta’ aġevolar raġonevoli.
Fil-kawża HR Rail,(), il-Qorti kkonkludiet li trainee kellu jiġi offrut akkomodazzjoni raġonevoli, pereżempju billi jiġi assenjat pożizzjoni oħra li għaliha kellu l-kompetenza, il-kapaċità u d-disponibbiltà meħtieġa, sakemm dik il-miżura ma tkunx imponiet piż sproporzjonat fuq l-impjegatur. Dan ġie kkonfermat fil-każ Ca Na Negreta().
Il-Qorti tat aktar eżempji fil-kawża Tartu Vangla , fejn uffiċjal tal-ħabs b’telf ta’ smigħ tkeċċa abbażi ta’ regolament nazzjonali li kien jipprojbixxi l-impjieg ta’ persuni li l-akutezza tas-smigħ tagħhom ma tissodisfax il-limiti minimi ta’ perċezzjoni tal-ħoss. F’dan il-każ, il-Qorti saħqet li kellhom jiġu esplorati miżuri bħall-użu ta’ apparat għall-għajnuna tas-smigħ, eżenzjoni minn xi kompiti jew l-assenjazzjoni f’pożizzjoni li ma tkunx tirrikjedi akutezza tas-smigħ.
Huwa sinifikanti li dawn is-sentenzi tal-QĠUE qed jirreferu dejjem aktar għall-Karta tad-Drittijiet Fundamentali u għall-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità(). Dan jikkonferma li d-dispożizzjonijiet tad-Direttiva jridu, kemm jista’ jkun, jiġu interpretati b’mod li jkun konsistenti ma’ dik il-konvenzjoni().
5.4.Età
Id-differenzi fit-trattament relatati mal-età jibqgħu s-sors tal-ogħla numru ta’ deċiżjonijiet maħruġa mill-QĠUE dwar id-Direttiva. Għadd ta’ liġijiet nazzjonali jistabbilixxu limiti tal-età għall-aċċess għal professjonijiet speċifiċi. F’dawn il-kawżi, id-domanda ewlenija tkun jekk il-limitu tal-età jistax jiġi ġġustifikat skont l-Artikolu 6 tad-Direttiva (ġustifikazzjoni għal trattament differenti fuq bażi ta’ età) bħala miżura proporzjonata għall-kisba ta’ objettiv leġittimu ta’ impjieg jew tas-suq tax-xogħol().
Fil-kawża Ministero della Giustizia , il-Qorti eżaminat liġi nazzjonali li tistabbilixxi l-età ta’ 50 sena bħala l-limitu għall-aċċess għall-professjoni ta’ nutar () , billi analizzat mill-qrib il-koerenza tal-leġiżlazzjoni nazzjonali inkwistjoni.
Eżempju ieħor fil-kawża Ministero dell’Interno kien jikkonċerna liġi nazzjonali li tiffissa limitu ta’ età massima ta’ 30 sena għar-reklutaġġ ta’ kummissarji tal-pulizija() . Il-Qorti saħqet li tali regola ma tikkonformax mad-Direttiva jekk il-funzjonijiet effettivament imwettqa minn dawk il-kummissarji tal-pulizija ma jirrikjedux kapaċitajiet fiżiċi partikolari. Jekk kapaċitajiet fiżiċi partikolari huma meħtieġa, ikollu jiġi vverifikat jekk il-limitu tal-età huwiex possibbilment sproporzjonat; f’dan il-każ, it-twettiq ta’ test fiżiku eliminatorju fil-kuntest tal-kompetizzjoni tar-reklutaġġ jista’ jkun miżura xierqa u inqas restrittiva.
Fuq kwistjoni differenti relatata mal-età, il-QĠUE eżaminat regola nazzjonali li tqiegħed lill-ħaddiema tas-settur pubbliku li kkwalifikaw għal pensjoni sħiħa f’sistema ta’ “riżerva ta’ ħaddiema” sat-terminazzjoni tal-kuntratt tagħhom. Dan kellu konsegwenzi ekonomiċi negattivi (eż. tnaqqis fil-paga, telf ta’ avvanz possibbli fil-karriera, kanċellazzjoni tal-kumpens għas-sensja) għall-ħaddiema kkonċernati() . Il-Qorti ddeċidiet li d-Direttiva ma tipprekludix tali liġi nazzjonali jekk jiġu ssodisfati l-kundizzjonijiet tal-Artikolu 6. Hija semmiet il-kuntest ta’ kriżi ekonomika gravi u l-objettivi taż-żamma tal-impjiegi u l-ibbilanċjar tal-istruttura tal-età tal-forza tax-xogħol.
Fl-aħħar nett, fil-kawża AP Assistenzprofis, il-QĠUE kellha tibbilanċja l-interessi opposti abbażi tal-età u d-diżabilità(). Persuna ta’ 28 sena b’diżabilità, li kienet qed tfittex assistenta personali biex tgħinha fl-oqsma kollha tal-ħajja ta’ kuljum, illimitat l-għażla għal kandidati ta’ bejn it-18 u t-30 sena. Il-Qorti ddeċidiet li l-liġi nazzjonali tista’ tqis ix-xewqat individwali tal-persuni b’diżabilità jekk tali miżura tkun meħtieġa għall-protezzjoni tad-drittijiet u l-libertajiet tagħhom. Hija indikat li r-rekwiżit tal-firxa tal-età seta’ jippromwovi r-rispett tad-dritt għall-awtodeterminazzjoni mill-persuna b’diżabilità u li jidher raġonevoli li wieħed jistenna li persuna li tkun assistenta personali fl-istess firxa ta’ età bħall-persuna b’diżabilità tintegra ruħha aktar faċilment fiċ-ċirku personali u soċjali ta’ dik il-persuna.
5.5.Orjentazzjoni sesswali
Fil-kawża msemmija hawn fuq TP (Audiovisual editor for public television) (ara 5.1), il-Qorti sostniet li l-libertà kuntrattwali f’soċjetà demokratika ma hijiex assoluta iżda għandha tittieħed inkunsiderazzjoni fid-dawl tal-funzjoni tagħha fis-soċjetà(). F’dan il-kuntest, li jiġi aċċettat li l-libertà kuntrattwali tippermetti lil parti tirrifjuta li tidħol f’kuntratt ma’ persuna abbażi tal-orjentazzjoni sesswali tagħha ċċaħħad id-Direttiva mill-effett prattiku tagħha.
6.Applikazzjoni tad-Direttivi b’reazzjoni għad-diskriminazzjoni strutturali
L-inugwaljanzi ma humiex sempliċiment is-somma ta’ esperjenzi individwali ta’ disprezz jew ostakli, bħal dawk li l-persuni jiltaqgħu magħhom meta jfittxu akkomodazzjoni, meta jfittxu impjieg, fuq il-post tax-xogħol jew fl-aċċess għall-edukazzjoni.
Pereżempju, l-istrateġija kontra r-razziżmu 2026–2030 tinnota li l-esperjenzi tar-razziżmu tul il-ħajja jakkumulaw u joħolqu ostakli strutturali (“razziżmu strutturali”). Dawn jistgħu jwasslu għal diskriminazzjoni strutturali. L-impatt ta’ ostakli strutturali jista’ jagħmel aktar ħsara minn każijiet iżolati ta’ diskriminazzjoni, peress li jiċħad l-aċċess għal opportunitajiet indaqs u jista’ jippersisti minn ġenerazzjoni għal oħra ().
Fit-tweġibiet tagħhom lill-Kummissjoni, kważi l-korpi kollha għall-ugwaljanza mistħarrġa u l-organizzazzjonijiet kollha tas-soċjetà ċivili kienu tal-fehma li l-awtoritajiet pubbliċi, is-settur privat jew is-soċjetà usa’ għadhom ma fehemux u ma indirizzawx b’mod xieraq id-diskriminazzjoni strutturali.
Il-korpi għall-ugwaljanza u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili rrapportaw li d-diskriminazzjoni strutturali taffettwa l-aktar lin-nies bi sfond razzjali jew etniku minoritarju u lill-persuni b’diżabilità. Din timmanifesta ruħha bl-aktar mod ċar fl-impjiegi, fl-edukazzjoni, fil-kura tas-saħħa u fl-aċċess għall-oġġetti u s-servizzi. Kif muri hawn taħt, xi wħud mill-għodod legali tad-Direttivi jippermettu l-indirizzar tad-diskriminazzjoni strutturali.
|
Punti ewlenin
|
|
–L-aktar għodod legali importanti biex tiġi indirizzata d-diskriminazzjoni strutturali (eż. l-azzjoni pożittiva u l-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni indiretta) huma disponibbli għall-Istati Membri, fil-leġiżlazzjoni eżistenti.
–Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri jipprevedu mill-inqas forma waħda ta’ rimedju kollettiv. Madankollu, hija waħda mill-miżuri l-inqas implimentati għall-infurzar tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni.
|
6.1.Rwol tal-projbizzjoni ta’ “diskriminazzjoni indiretta” fl-indirizzar tad-diskriminazzjoni strutturali
Il-qafas legali eżistenti tal-UE jipprovdi għodod legali li jistgħu jindirizzaw id-diskriminazzjoni strutturali, minkejja li d-Direttivi ma jużawx it-terminu b’mod espliċitu. B’mod partikolari, iż-żewġ Direttivi jipprojbixxu d-diskriminazzjoni indiretta.
Id-diskriminazzjoni indiretta sseħħ meta dispożizzjoni, kriterju jew prattika apparentement newtrali tpoġġi lil ċerti persuni protetti fi żvantaġġ partikolari meta mqabbla ma’ persuni oħra ().
Bħalissa, il-leġiżlazzjoni tal-Istati Membri ma tużax b’mod espliċitu t-terminu “diskriminazzjoni strutturali”. Huwa importanti li wieħed jinnota li aktar minn terz tal-Istati Membri jsibu li din hija waħda mid-diffikultajiet ewlenin fl-indirizzar tal-kwistjoni. Dan huwa ripetut mir-rispondenti mill-korpi għall-ugwaljanza u mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili.
Fl-istess ħin, il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri jirrikonoxxu li l-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni indiretta u t-teħid ta’ azzjoni pożittiva (ara 3.7) jistgħu jgħinu biex tiġi indirizzata d-diskriminazzjoni strutturali.
|
Kaxxa 5. Eżempji ta’ każijiet ta’ diskriminazzjoni strutturali fl-Istati Membri
|
|
–Fl-2023, deċiżjoni tal-Qorti Suprema tar-Repubblika Slovakka indirizzat il-kwistjoni tas-segregazzjoni sistemika tat-tfal Rom fis-sistema edukattiva. Għalkemm ma semmietx b’mod espliċitu d-diskriminazzjoni strutturali, il-qorti rrikonoxxiet l-iżvantaġġi kumulattivi li jiffaċċjaw it-tfal Rom u approvat il-ħtieġa ta’ miżuri proattivi ().
–Fl-2022, il-Qorti Suprema Ċeka ħarġet deċiżjoni dwar il-kwistjoni tas-segregazzjoni. Hija kkundannat is-segregazzjoni bħala prattika li ma tistax tiġi ġġustifikata, peress li minnha nnifisha tmur kontra d-dinjità tal-bniedem().
|
6.2.Aktar għodod legali biex jiġu indirizzati l-ostakli strutturali
Minbarra l-azzjoni pożittiva u l-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni indiretta, il-korpi għall-ugwaljanza u l-Istati Membri identifikaw l-actio popularis() u d-dmirijiet tal-ugwaljanza () bħala għodod legali effettivi għall-indirizzar tad-diskriminazzjoni strutturali.
L-actio popularis u l-azzjonijiet kollettivi() huma żewġ forom ta’ rimedju kollettiv. Dawn inaqqsu d-dipendenza fuq forom individwali ta’ rimedju u jindirizzaw in-natura strutturali tad-diskriminazzjoni () .
Id-Direttivi ma jobbligawx lill-Istati Membri jipprovdu r-rimedju kollettiv għall-vittmi tad-diskriminazzjoni(). Bħalissa, 20 Stat Membru jipprevedu waħda miż-żewġ forom ta’ rimedju kollettiv f’kawżi ta’ diskriminazzjoni fil-leġiżlazzjoni tagħhom.
Madankollu, l-azzjonijiet kollettivi xi drabi jkunu ristretti għal ċerti oqsma tal-liġi, jistgħu jeħtieġu affiljazzjoni ma’ organizzazzjoni speċifika jew jistgħu jeskludu azzjonijiet minn assoċjazzjonijiet jew trade unions(). Bl-istess mod, filwaqt li l-actio popularis hija prevista fis-sistemi legali ta’ 14-il Stat Membru, mill-inqas ħamsa jew ma jużawx il-qafas jew jużawh rari ħafna fil-prattika () . Konsegwentement, il-miżuri ta’ rimedju kollettiv għadhom ma laħqux il-potenzjal sħiħ tagħhom għall-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni.
F’dan l-isfond, l-istandards il-ġodda għall-korpi għall-ugwaljanza jirrikjedu li l-Istati Membri jagħtu lill-korpi għall-ugwaljanza d-dritt li jaġixxu fi proċedimenti tal-qorti (). Wieħed mill-modi li bihom l-Istati Membri jistgħu jissodisfaw dan l-obbligu huwa billi jippermettu lill-korpi għall-ugwaljanza jaġixxu b’appoġġ jew f’isem diversi vittmi jew jibdew proċedimenti tal-qorti f’isimhom stess biex jiddefendu l-interess pubbliku.
Minbarra l-azzjoni kollettiva, il-korpi għall-ugwaljanza mistħarrġa semmew ukoll id-dmirijiet tal-ugwaljanza tas-settur pubbliku bħala għodda oħra. Id-dmirijiet tal-ugwaljanza huma disponibbli fi 23 Stat Membru iżda spiss ma jkollhomx mekkaniżmi ta’ implimentazzjoni sinifikanti, responsabbiltà u perkorsi għall-infurzar u ħafna drabi l-amministrazzjonijiet ma jkunux jafu bihom. It-13-il Stat Membru li rrapportaw li kienu qed isibu diffikultajiet fl-implimentazzjoni tad-dmirijiet tal-ugwaljanza fil-biċċa l-kbira qablu ma’ dawk il-konklużjonijiet.
|
Konklużjonijiet
|
|
L-Istati Membri jridu:
–ikomplu jsaħħu l-infurzar tagħhom tad-Direttivi, inkluż f’kawżi ta’ diskriminazzjoni strutturali.
L-Istati Membri għandhom:
–jagħmlu l-użu tar-rimedju kollettiv aktar faċli fil-kawżi ta’ diskriminazzjoni.
|
7.Applikazzjoni tad-Direttivi b’reazzjoni għad-diskriminazzjoni algoritmika
Id-diġitalizzazzjoni żżid saff ieħor ta’ kumplessità għas-sitwazzjoni li jiffaċċjaw il-komunitajiet esposti għal inugwaljanzi strutturali.
Il-bnedmin jiddeterminaw l-objettivi tas-sistemi awtomatizzati, inklużi s-sistemi tal-algoritmi u tal-IA, skont liema dawn is-sistemi jużaw data miġbura minn sorsi umani jew minn magni waqt li jkunu qed jaħdmu. B’riżultat ta’ dan, is-sistemi tal-algoritmi u tal-IA jistgħu jinkorporaw preġudizzji, sterjotipi, normi, u prattiki umani matul il-programmazzjoni, l-ipproċessar tad-data, u meta l-bnedmin jinteraġixxu mal-applikazzjonijiet (). Intwera li xi drabi dan jirriżulta fi kwistjonijiet li jaffettwaw b’mod negattiv lin-nies għar-raġunijiet u fl-oqsma protetti mil-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni.
Pereżempju, is-sottorappreżentanza ta’ persuni bi sfond ta’ minoranza razzjali jew etnika partikolari wasslet għal sitwazzjonijiet li fihom il-kabini tar-ritratti ma bdewx jgħarfu persuni b’tonalitajiet tal-ġilda aktar skuri meta jieħdu ritratti bijometriċi(). Bnadi oħra, l-IA jew is-sistemi awtomatizzati rrakkomandaw azzjonijiet li affettwaw b’mod sproporzjonat ċerti gruppi ta’ persuni abbażi ta’ indikaturi() għall-karatteristiċi protetti. Pereżempju, il-kodiċijiet postali setgħu jintużaw bħala indikatur tal-oriġini razzjali jew etnika jew tal-orjentazzjoni sesswali, u l-ismijiet setgħu jintużaw bħala indikatur tal-età ().
Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u d-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi jistabbilixxu qafas ġenerali għall-indirizzar tad-diskriminazzjoni. Dan huwa minnu irrispettivament mill-mezzi li bihom titwettaq. Kif muri hawn taħt, id-Direttivi japplikaw għal sitwazzjonijiet fejn id-diskriminazzjoni tirriżulta mill-użu ta’ sistemi awtomatizzati u tal-IA (diskriminazzjoni algoritmika).
Id-deċiżjonijiet appoġġati mill-algoritmi u mill-IA jittieħdu fuq skala kbira u b’veloċità kbira, filwaqt li jista’ jkun diffiċli li jiġu identifikati l-preġudizzji u s-sorsi potenzjali ta’ eżiti mhux favorevoli għall-gruppi protetti. Fit-tweġibiet tagħhom lill-Kummissjoni, kważi l-korpi tal-ugwaljanza kollha mistħarrġa u l-organizzazzjonijiet kollha tas-soċjetà ċivili kienu tal-fehma li d-diskriminazzjoni algoritmika kienet għadha ma hijiex mifhuma u indirizzata b’mod xieraq mill-awtoritajiet pubbliċi, mis-settur privat jew mis-soċjetà usa’.
Il-korpi għall-ugwaljanza u l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili rrapportaw li l-persuni bi sfond razzjali jew etniku minoritarju u l-persuni b’diżabilità huma l-vittmi primarji tad-diskriminazzjoni algoritmika, li timmanifesta ruħha bl-aktar mod ċar fl-impjiegi, fl-edukazzjoni, fil-kura tas-saħħa u fl-aċċess għall-oġġetti u s-servizzi.
It-taqsimiet li ġejjin jiddeskrivu kunċetti u protezzjonijiet ewlenin skont il-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni li huma rilevanti għall-indirizzar tad-diskriminazzjoni algoritmika. Barra minn hekk, ir-rapport jeżamina strumenti oħra mfassla biex jipprevjenu u jtaffu l-effetti potenzjalment diskriminatorji tas-sistemi tal-algoritmi u tal-IA. Jippreżenta wkoll il-qafas legali u l-prattiki applikabbli fl-Istati Membri, flimkien ma’ prattiki tajbin identifikati.
|
Punti ewlenin
|
|
–Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri għandhom esperjenza prattika minima fl-applikazzjoni tal-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni fil-kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika.
–Skont id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza, il-korpi għall-ugwaljanza jrid ikollhom riżorsi umani u tekniċi xierqa biex jużaw l-IA u s-sistemi awtomatizzati u biex jiżguraw li jikkonformaw mar-regoli dwar in-nondiskriminazzjoni.
|
7.1.Qafas legali
Id-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u d-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi t-tnejn japplikaw għad-diskriminazzjoni li tirriżulta mill-użu tal-IA fil-kampijiet ta’ applikazzjoni personali u materjali rispettivi tagħhom.
Il-projbizzjoni ta’ diskriminazzjoni diretta tipprevjeni li l-karatteristiċi protetti jintużaw minn algoritmi biex jittrattaw lill-individwi b’modi li jipproduċu eżiti inqas favorevoli f’sitwazzjonijiet komparabbli. Il-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni indiretta tindirizza l-effetti żvantaġġużi ta’ prattiki li jistgħu jidhru newtrali, bħall-użu ta’ indikaturi għal karatteristiċi protetti.
Barra minn hekk, l-Istati Membri huma meħtieġa jistabbilixxu mekkaniżmi ta’ rimedju xierqa(). Huma obbligati jiżguraw li l-assoċjazzjonijiet u l-organizzazzjonijiet ikunu jistgħu jipprovdu appoġġ lill-vittmi ta’ diskriminazzjoni jew jaġixxu f’isimhom. Dan l-appoġġ speċjalizzat jista’ jkun vitali meta wieħed ikun qed ifittex rimedji f’ambjent ferm kumpless, tekniku u algoritmiku. Barra minn hekk, il-prinċipju tal-qlib tal-oneru tal-prova jagħmilha aktar faċli li jingħelbu l-isfidi fil-kisba tal-provi.
Billi tiżgura li l-ksur potenzjali jista’ jiġi indirizzat, il-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni tikkontribwixxi għall-iżvilupp ta’ sistemi affidabbli tal-IA.
L-ekosistemi tal-IA jridu jiżguraw ukoll li jkollhom settijiet ta’ data ta’ kwalità għolja u li s-sistemi jkunu biżżejjed trasparenti, aċċessibbli u spjegabbli għal kulħadd, inklużi l-persuni b’diżabilità, u li jkun hemm responsabbiltà ċara għal kif jiffunzjonaw. Dan huwa importanti matul iċ-ċiklu tal-ħajja kollu tas-sistemi tal-IA jew ta’ dawk awtomatizzati, mill-iżvilupp sal-implimentazzjoni.
Sabiex jinkiseb dan, l-UE adottat ir-Regolament (UE) 2024/1689 (l-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali)() f’Lulju 2024. L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali se japplika mit-2 ta’ Awwissu 2026 () . Madankollu, xi dispożizzjonijiet diġà ġew applikati mit-2 ta’ Frar 2025 jew mit-2 ta’ Awwissu 2025. Barra minn hekk, wara l-emendi mill-Omnibus Diġitali dwar l-IA, ċerti Kapitoli se japplikaw biss aktar tard. Dan huwa l-każ tar-regoli relatati mas-sistemi tal-IA b’riskju għoli (). L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali japplika flimkien mal-leġiżlazzjoni dwar in-nondiskriminazzjoni.
L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali għandu l-għan li jippromwovi l-innovazzjoni u IA affidabbli fl-UE, filwaqt li jindirizza r-riskji li jirriżultaw mit-tqegħid fis-suq, mit-tqegħid fis-servizz u mill-użu ta’ sistemi tal-IA għas-saħħa, għas-sikurezza u għad-drittijiet fundamentali, inkluż id-dritt għan-nondiskriminazzjoni, id-demokrazija u l-istat tad-dritt. Isegwi approċċ ibbażat fuq ir-riskju, fejn is-sistemi tal-IA huma kklassifikati skont il-livell ta’ riskju li joħolqu għas-saħħa, għas-sikurezza u għad-drittijiet fundamentali. Jimponi obbligi u rekwiżiti proporzjonati skont il-klassifikazzjoni tas-sistema tal-IA.
L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali jidentifika sistemi li joħolqu riskji minimi, limitati, għoljin jew inaċċettabbli.
Ċerti prattiki tal-IA, bħall-manipulazzjoni dannuża, l-għoti ta’ punteġġ soċjali u l-identifikazzjoni bijometrika remota f’ħin reali fi spazji aċċessibbli għall-pubbliku għall-finijiet tal-infurzar tal-liġi huma pprojbiti, minħabba li huma inkonsistenti mal-valuri tal-UE ().
Is-sistemi tal-IA ta’ riskju għoli jeħtieġ li jikkonformaw ma’ obbligi stretti qabel ma jitqiegħdu fis-suq jew fis-servizz. Tali sistemi ta’ riskju għoli jinkludu sistemi maħsuba biex jintużaw, pereżempju, bħala komponenti ta’ sikurezza fl-infrastruttura kritika, għall-bijometrika jew biex jiġi ddeterminat id-dħul f’istituzzjonijiet edukattivi(). Sistemi bħal dawn iridu jikkonformaw mal-obbligi dwar il-ġestjoni robusta tar-riskju, id-data ta’ kwalità għolja, l-eżami u l-mitigazzjoni tal-preġudizzju, it-trasparenza u s-sorveljanza tal-bniedem fost l-oħrajn ().
Sistemi b’riskju limitat li jirrikjedu użu trasparenti tal-IA u jridu jikkonformaw ma’ ċerti obbligi ta’ trasparenza (). Sistemi bħal dawn jinkludu ċ-chatbots jew id-deepfakes. L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali ma jintroduċix regoli għal sistemi minimi jew mingħajr riskju, bħall-filtri tal-ispam.
Il-Kummissjoni tappoġġa u tiffaċilita l-implimentazzjoni effettiva tal-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali, inkluż permezz tal-adozzjoni ta’ linji gwida u għodod oħra ta’ appoġġ, u l-koordinazzjoni fi ħdan il-Bord tal-IA mal-awtoritajiet nazzjonali.
7.2.Sfidi fl-applikazzjoni tad-Direttivi f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika
Hemm xi sfidi fl-applikazzjoni tad-Direttivi f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika.
L-ewwel nett, l-applikazzjoni tad-dispożizzjonijiet tad-Direttivi f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika hija kumplessa. Fl-ambjenti virtwali, l-individwi xi drabi lanqas biss jikkunsidraw li jeżerċitaw id-drittijiet tagħhom u jirrapportaw id-diskriminazzjoni. Dan għaliex, f’ambjent algoritmiku mmirat ħafna u personalizzat, l-individwi jistgħu ma jirrealizzawx li qed issir diskriminazzjoni kontrihom ().
It-tieni, jista’ jkun diffiċli li jiġi ddeterminat jekk id-diskriminazzjoni algoritmika tikkostitwix diskriminazzjoni diretta jew indiretta ().
Fl-aħħar nett, id-diffikultajiet fl-applikazzjoni tad-Direttivi f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika huma aggravati aktar mill-ftit esperjenza prattika u l-leġiżlazzjoni limitata fil-biċċa l-kbira tal-Istati Membri. Bi tweġiba għall-kwestjonarju tal-Kummissjoni, l-Istati Membri ddikjaraw li kważi ma hemm l-ebda esperjenza prattika fl-organizzazzjoni ta’ testijiet tekniċi tas-sistemi algoritmiċi għall-preġudizzji u/jew għad-diskriminazzjoni. Xi kultant, dan lanqas biss huwa possibbli. Konsegwentement, hemm esperjenza prattika minima fl-applikazzjoni tal-liġijiet nazzjonali li jittrasponu d-Direttivi f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika.
Kif deskritt hawn fuq, ir-rispondenti mill-korpi għall-ugwaljanza u mill-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili qiesu wkoll fil-biċċa l-kbira li d-diskriminazzjoni algoritmika għadha ma ġietx rikonoxxuta biżżejjed mill-amministrazzjonijiet pubbliċi, mis-settur privat jew mis-soċjetà. Il-korpi għall-ugwaljanza ssuġġerew li dan huwa dovut l-aktar għan-nuqqas ta’ inizjattivi ta’ sensibilizzazzjoni, in-novità tal-fenomenu nnifsu, għarfien u litteriżmu diġitali insuffiċjenti, u limitazzjonijiet fil-mekkaniżmi eżistenti ta’ infurzar.
Fl-istess ħin, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili enfasizzaw il-limitazzjonijiet tad-dibattitu pubbliku dwar din il-kwistjoni, li għandu t-tendenza li jiffoka aktar fuq il-benefiċċji milli fuq ir-riskji. Barra minn hekk, esprimew tħassib dwar l-użu ta’ sistemi algoritmiċi f’oqsma bħall-migrazzjoni, l-infurzar tal-liġi u l-benesseri ().
7.3.Il-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni algoritmika fl-Istati Membri
Mill-Istati Membri kollha, in-Netherlands biss irreferew għal każijiet ta’ diskriminazzjoni algoritmika li kienu ġew indirizzati minn qorti () jew minn korp għall-ugwaljanza (). Stat Membru wieħed biss (l-Awstrija) għandu regoli favorevoli biex il-vittmi jagħtu prova ta’ diskriminazzjoni algoritmika jew biex itaffu l-piżijiet tekniċi.
Fl-2025, l-UE appoġġat l-adozzjoni tal-abbozz ta’ Rakkomandazzjoni tal-Kunsill tal-Ewropa dwar l-ugwaljanza u l-intelliġenza artifiċjali (). Ir-rakkomandazzjoni () għandha l-għan li tiżgura li s-sistemi tal-IA jippromwovu l-ugwaljanza, inkluża l-ugwaljanza bejn il-ġeneri, u li ma jsaħħux id-diskriminazzjoni. Hija konsistenti mal-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali u se tiġi implimentata permezz ta’ miżuri u salvagwardji applikabbli għas-sistemi tal-AI skont l-approċċ ibbażat fuq ir-riskju.
|
Kaxxa 6. Linji gwida għall-iżgurar tan-nondiskriminazzjoni meta tiġi żviluppata u implimentata sistema tal-IA
|
|
F’isem il-Ministeru tal-Intern Netherlandiż, l-esperti fasslu linji gwida għal dawk li jibnu s-sistemi, għall-analisti tad-data u għall-esperti tal-IA biex jiżguraw in-nondiskriminazzjoni meta jiżviluppaw u jimplimentaw sistema tal-IA. Il-linji gwida tal-2022 jispjegaw liema mistoqsijiet u prinċipji huma essenzjali meta jsir xogħol fuq sistema tal-IA u biha, b’enfasi fuq il-projbizzjoni tad-diskriminazzjoni, minn perspettiva legali, teknika u organizzazzjonali ().
|
Fil-qasam diġitali li dejjem qed jespandi, il-kooperazzjoni u d-djalogu bejn l-awtoritajiet mas-sħab li jirrappreżentaw l-interessi tal-gruppi f’riskju ta’ diskriminazzjoni għandhom rwol importanti. Id-Direttivi dwar il-Korpi tal-Ugwaljanza jirrikjedu li l-Istati Membri jiżguraw li l-korpi tal-ugwaljanza jkollhom il-mekkaniżmi xierqa fis-seħħ biex jikkooperaw ma’ korpi oħra tal-ugwaljanza fl-Istat Membru, kif ukoll ma’ entitajiet pubbliċi u privati rilevanti fl-oqsma ta’ kompetenza rispettivi tagħhom, inkluż bejn il-fruntieri. ().
Barra minn hekk, id-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza jenfasizzaw li l-korpi għall-ugwaljanza jrid ikollhom ir-riżorsi umani u tekniċi meħtieġa biex jużaw l-IA għax-xogħol tagħhom u biex jivvalutaw jekk is-sistemi awtomatizzati jikkonformawx mad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u mad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi ().
L-Artikolu 77 tal-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali jistabbilixxi dmir ta’ kooperazzjoni mill-qrib u assistenza reċiproka bejn il-korpi responsabbli għas-superviżjoni jew l-infurzar tal-obbligi skont id-dritt tal-UE li jipproteġu d-drittijiet fundamentali u l-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq.
L-Istati Membri jeħtiġilhom jidentifikaw dawk il-korpi tad-drittijiet fundamentali () li għandhom is-setgħa li jitolbu u jaċċessaw, mill-awtorità tas-sorveljanza tas-suq rilevanti, kwalunkwe informazzjoni jew dokumentazzjoni maħluqa jew miżmuma skont ir-Regolament, meta dan ikun meħtieġ biex jissodisfaw il-mandat tagħhom. Meta dik id-dokumentazzjoni ma tkunx biżżejjed biex jiġi aċċertat jekk ikunx seħħ ksur, jistgħu jagħmlu talba motivata lill-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq biex jorganizzaw l-ittestjar ta’ sistema tal-IA b’riskju għoli b’mezzi tekniċi ().
L-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali jimponi wkoll ċerti obbligi ta’ kooperazzjoni fuq l-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq fejn l-użu ta’ sistemi tal-IA ta’ riskju għoli joħloq riskji għad-drittijiet fundamentali, inkluż id-dritt għan-nondiskriminazzjoni. B’mod partikolari, iridu jinfurmaw lill-awtoritajiet rilevanti tad-drittijiet fundamentali, jikkonsultaw u jikkooperaw bis-sħiħ magħhom ().
Dawk ir-regoli għad iridu jiġu implimentati. Fiż-żmien tal-konsultazzjoni, kważi l-ebda wieħed mill-korpi għall-ugwaljanza mistħarrġa ma ħass li huwa mgħammar biex juża sistemi awtomatizzati jew tal-IA fix-xogħol tiegħu, jew biex jivvalutahom għall-konformità mar-regoli tan-nondiskriminazzjoni (). In-nuqqas ta’ esperjenza, persunal speċjalizzat u riżorsi tekniċi ġew ikkwotati bħala r-raġunijiet ewlenin.
|
Kaxxa 7. Korpi għall-ugwaljanza li jiddefendu l-ugwaljanza u n-nondiskriminazzjoni fir-rigward tal-użu tal-IA fl-amministrazzjonijiet pubbliċi()
|
|
Skont l-Istrument ta’ Appoġġ Tekniku ffinanzjat mill-UE, il-korpi għall-ugwaljanza fil-Belġju, fil-Finlandja u fil-Portugall qed ifittxu li jibnu l-kapaċità amministrattiva tagħhom. Il-proġett jiffoka fuq l-impatt tal-IA fuq id-diskriminazzjoni u l-ugwaljanza, bl-għan li tiżdied il-kapaċità tal-korpi għall-ugwaljanza li jidentifikaw id-diskriminazzjoni algoritmika u jipprovdu assistenza legali.
|
Skont il-partijiet ikkonċernati kkonsultati għar-rapport, l-involviment sistematiku tal-korpi għall-ugwaljanza u l-ħatra tagħhom bħala korpi konsultattivi għall-awtoritajiet kompetenti rilevanti () irawmu ambjent li jwassal għal kollaborazzjoni effiċjenti dwar l-infurzar tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza Razzjali u tad-Direttiva dwar l-Ugwaljanza fl-Impjiegi fil-kuntest tad-diskriminazzjoni algoritmika.
F’bosta Stati Membri, il-korpi għall-ugwaljanza diġà għandhom arranġamenti preeżistenti mal-awtoritajiet regolatorji, inkluż mal-awtoritajiet tal-protezzjoni tad-data.
|
Kaxxa 8. Kooperazzjoni bejn il-korpi għall-ugwaljanza u awtoritajiet oħra
|
|
Il-korp Netherlandiż għall-ugwaljanza jinvolvi ruħu b’mod proattiv mal-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq. L-Ombudsman Finlandiż għan-Nondiskriminazzjoni jikkoopera mal-Aġenzija Finlandiża għat-Trasport u l-Komunikazzjoni, u l-Kummissjoni Maltija għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità taħdem mal-Awtorità ta’ Malta għall-Kompetizzjoni u l-Affarijiet tal-Konsumatur. Bl-istess mod, fi Franza, id-Difensur tad-Drittijiet huwa membru tal-bord konsultattiv tal-Awtorità Franċiża għall-Protezzjoni tad-Data, u għalhekk jipprovdi mudell għall-organizzazzjoni ta’ aġġornamenti u kooperazzjoni regolari.
|
|
Konklużjonijiet
|
|
L-Istati Membri jridu:
–ikomplu bl-isforzi tagħhom biex isaħħu l-infurzar tad-Direttivi, inkluż f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika.
L-Istati Membri għandhom:
–jiżguraw kooperazzjoni effettiva bejn il-korpi rilevanti għall-ugwaljanza u l-awtoritajiet tas-sorveljanza tas-suq skont l-Att dwar l-Intelliġenza Artifiċjali.
Il-Kummissjoni hija impenjata li:
–tiffaċilita l-iskambji bejn l-awtoritajiet u l-kondiviżjoni tal-għarfien dwar is-sistemi tal-IA u l-ġlieda kontra d-diskriminazzjoni algoritmika mal-istituzzjonijiet rilevanti, filwaqt li jibnu fuq il-proġett tat-TSI li għaddej bħalissa biex l-istituzzjonijiet jiġu mgħammra aħjar biex jiġġieldu forom ġodda ta’ diskriminazzjoni.
|
8.Konklużjonijiet
Mill-aħħar rapport dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi ’l hawn, l-UE baqgħet impenjata bis-sħiħ lejn l-ugwaljanza u lejn l-implimentazzjoni tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni. Hija implimentat l-istrateġiji tal-Unjoni ta’ Ugwaljanza, adottat strateġiji ġodda dwar il-ġlieda kontra r-razziżmu, l-ugwaljanza tal-LGBTIQ + u l-ugwaljanza bejn il-ġeneri, adottat strateġija msaħħa għad-drittijiet tal-persuni b’diżabilità, u tat spinta ġdida lill-infurzar tar-regoli dwar in-nondiskriminazzjoni billi adottat id-Direttivi dwar il-Korpi tal-Ugwaljanza. Il-Kummissjoni kompliet tappoġġa wkoll l-implimentazzjoni prattika tal-liġi dwar in-nondiskriminazzjoni.
Ir-rapport jenfasizza xi xejriet pożittivi. Pereżempju, is-sensibilizzazzjoni dwar is-servizzi ta’ appoġġ għall-vittmi ta’ diskriminazzjoni żdiedet kemxejn fost ċerti gruppi. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri ma rrapportawx diffikultajiet kbar fl-applikazzjoni ta’ kunċetti ewlenin tal-liġi tal-UE dwar in-nondiskriminazzjoni u ħafna qasmu prattiki pożittivi u li jistgħu jiġu estiżi. Barra minn hekk, il-QĠUE tat sentenzi li se jipprovdu kjarifiki importanti tal-kunċetti tad-Direttivi. Id-Direttivi jidhru wkoll li jipprovdu għodod adattabbli u effettivi biex tiġi indirizzata d-diskriminazzjoni f’xenarju soċjetali li qed jevolvi.
Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri għamlu sforzi biex itejbu l-aċċess għall-ġustizzja għall-vittmi tad-diskriminazzjoni u biex jikkooperaw mas-sħab soċjali u tas-soċjetà ċivili rilevanti. Huma adottaw ukoll miżuri pożittivi biex jindirizzaw l-iżvantaġġi marbutin mal-karatteristiċi protetti.
Madankollu, l-Istati Membri jridu jkomplu bl-isforzi tagħhom biex japplikaw id-Direttivi fil-prattika. B’mod partikolari, huwa vitali li s-sanzjonijiet ikunu effettivi, b’ammonti li jirriflettu l-ħsara fit-tul ikkawżata mid-diskriminazzjoni, jipprovdu rimedju għall-vittmi u jixprunaw bidla profonda.
L-isforzi biex titqajjem kuxjenza dwar id-drittijiet u l-obbligi stabbiliti fid-Direttivi għandhom jimmiraw lejn gruppi protetti speċifiċi, filwaqt li jagħmlu użu mill-għarfien espert u mis-sensibilizzazzjoni tas-soċjetà ċivili u tas-sħab soċjali.
Il-vittmi tad-diskriminazzjoni u r-rappreżentanti tagħhom jeħtiġilhom ikollhom aċċess faċli għall-provi rilevanti, inkluż għad-data statistika, meħtieġa biex juru d-diskriminazzjoni u biex jaqilbu l-oneru tal-prova fuq l-imputat.
Barra minn hekk, l-Istati Membri għandhom jagħmluha aktar faċli li jintuża r-rimedju kollettiv f’kawżi ta’ diskriminazzjoni u jridu jħeġġu l-kollaborazzjoni bejn l-awtoritajiet regolatorji, is-soċjetà ċivili u s-sħab soċjali.
Abbażi tas-sejbiet tar-rapport, l-Istati Membri u l-korpi għall-ugwaljanza tagħhom għandhom ikomplu jindirizzaw id-diversi sfidi li jinħolqu fid-dritt domestiku tagħhom u fil-prattika. B’mod partikolari, jistgħu jipprovdu aktar gwida u appoġġ lill-imħallfin, lill-prattikanti tal-liġi u lir-rikorrenti biex jgħinuhom jattivaw b’mod effettiv ir-regoli dwar il-qlib tal-oneru tal-prova f’kawżi dwar diskriminazzjoni. B’mod parallel, l-Istati Membri jridu jkomplu bl-isforzi tagħhom biex isaħħu l-infurzar tad-Direttivi, inkluż f’kawżi ta’ diskriminazzjoni algoritmika. Dan jinvolvi l-iżgurar ta’ implimentazzjoni sħiħa u korretta tad-Direttivi dwar il-Korpi tal-Ugwaljanza.
L-applikazzjoni u l-infurzar effettivi tad-Direttivi jirrikjedu sforzi konġunti. Il-Kummissjoni se tkompli taħdem flimkien mal-Istati Membri, il-korpi għall-ugwaljanza, il-FRA, l-EIGE, ir-regolaturi, l-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili u s-sħab soċjali biex tiżgura protezzjoni sistemika għall-vittmi tad-diskriminazzjoni u biex il-potenzjal tad-Direttivi jiġi rrealizzat bis-sħiħ.
Barra minn hekk, il-Kummissjoni hija impenjata lejn żewġ oqsma oħra ta’ azzjoni.
·L-iffaċilitar ta’ diskussjonijiet regolari fost l-Istati Membri dwar is-suġġetti ta’ hawn fuq. Dawn id-diskussjonijiet se jsiru permezz tal-grupp ta’ esperti dwar l-implimentazzjoni tal-liġi tal-UE dwar l-ugwaljanza, li ġie stabbilit f’Mejju 2024.
·L-użu ta’ finanzjament mill-UE biex tiġi appoġġata l-kapaċità tal-Istati Membri u tal-atturi rilevanti biex jinfurzaw id-drittijiet fundamentali. Pereżempju, l-appoġġ jista’ jiġi pprovdut taħt il-Programm dwar iċ-Ċittadini, l-Ugwaljanza, id-Drittijiet u l-Valuri (CERV) jew il-programm futur AgoraEU (sakemm isiru n-negozjati interistituzzjonali). Dak l-appoġġ ikopri l-iżvilupp u t-titjib tal-ħiliet u l-kapaċitajiet tal-organizzazzjonijiet tas-soċjetà ċivili, tal-istituzzjonijiet nazzjonali tad-drittijiet tal-bniedem, tal-korpi għall-ugwaljanza, tal-professjonisti legali, tal-prattikanti, tal-istituzzjonijiet tal-ombudspersons u difensuri oħrajn tad-drittijiet tal-bniedem biex ifasslu u jimplimentaw strateġiji ta’ litigazzjoni u approċċi ta’ litigazzjoni strateġika.
Ir-rapport li jmiss dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi għandu joħroġ fl-2031. Dan se jħares, b’mod partikolari, lejn il-progress li jkun sar fl-infurzar tad-Direttivi. F’dik l-istess sena, il-Kummissjoni se tirċievi informazzjoni mingħand l-Istati Membri dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi dwar il-Korpi għall-Ugwaljanza. Imbagħad se tirrapporta wkoll dwar il-funzjonament indipendenti u l-effettività tagħhom.