Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
MACIEJ SZPUNAR
της 4ης Ιουνίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑33/25
T vof
κατά
Stichting Bloembollenkeuringsdienst
[αίτηση του College van Beroep voor het bedrijfsleven
(διοικητικού εφετείου αρμόδιου επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία 98/56/ΕΚ – Πεδίο εφαρμογής – Φύτευση βολβών ανθέων που έχουν μολυνθεί από ιό – Κατασταλτικά μέτρα – Πρόστιμο – Διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας »
I. Εισαγωγή
1. Κατά τα έτη 1636 και 1637, εκδηλώθηκε στο Βασίλειο των Κάτω Χωρών η «μανία της τουλίπας», η οποία θεωρείται ευρέως ως η πρώτη οικονομική «φούσκα» στην ιστορία. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, η τιμή ενός βολβού τουλίπας μπορούσε να υπερβαίνει την τιμή ενός ακινήτου ή έργου τέχνης. Η «φούσκα» φαινόταν να οφείλεται στη «σπασμένη τουλίπα» (τουλίπα με ραβδωτούς χρωματισμούς), ένα σπάνιο, μυστηριώδες και όμορφο δίχρωμο λουλούδι που οδήγησε σε εκτόξευση της ζήτησης. Μόλις το 1928 ανακαλύφθηκε ότι οι χρωματισμοί του λουλουδιού αυτού οφείλονταν στην πραγματικότητα σε έναν ιό, τον ιό της μωσαϊκής της τουλίπας (στο εξής: ιός TBV) (2).
2. Στην υπόθεση της κύριας δίκης διαπιστώθηκε ότι αρκετές παρτίδες τουλιπών είχαν μολυνθεί από τον ιό TBV. Η αρμόδια αρχή απαγόρευσε την εκ νέου φύτευσή τους, ανεξαρτήτως του αν οι παραγόμενοι βολβοί θα προορίζονταν για εμπορία.
3. Επομένως, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να αποσαφηνιστεί το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 98/56/ΕΚ (3). Διερωτάται αν οι υγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις που καθορίζονται στην οδηγία αυτή εφαρμόζονται μόνον κατά το στάδιο της εμπορίας ή και κατά το στάδιο της φύτευσης και, αν εφαρμόζονται μόνον κατά το στάδιο της εμπορίας, κατά πόσον τα κράτη μέλη εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να εφαρμόσουν τις απαιτήσεις αυτές και κατά το στάδιο της φύτευσης.
4. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι η υπό κρίση υπόθεση καταδεικνύει την υποβάθμιση της «σπασμένης τουλίπας» από πολυτελές αγαθό σε ανεπιθύμητο ή ακόμη και απαγορευμένο αντικείμενο (4).
II. Νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
5. Οι αιτιολογικές σκέψεις 3, 8, 9 και 10 της οδηγίας 98/56 έχουν ως εξής:
«Εκτιμώντας […]
(3) ότι η θέσπιση εναρμονισμένων όρων σε [επίπεδο ΕΕ] θα διασφαλίσει ότι οι αγοραστές σε ολόκληρο το έδαφος της [Ευρωπαϊκής Ένωσης] θα παραλαμβάνουν πολλαπλασιαστικό υλικό καλής φυτοϋγειονομικής ποιότητας και κατάστασης
[...]
(8) ότι, κατ’ αρχήν, αποτελεί ευθύνη των προμηθευτών πολλαπλασιαστικού υλικού να εξασφαλίζουν ότι τα προϊόντα τους πληρούν τους όρους που θεσπίζει η παρούσα οδηγία·
(9) ότι οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών, κατά τη διενέργεια ελέγχων και επιθεωρήσεων, θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι προμηθευτές πληρούν τους εν λόγω όρους·
(10) ότι θα πρέπει να θεσπισθούν [μέτρα ελέγχου της ΕΕ] για να εξασφαλισθεί η ομοιόμορφη εφαρμογή, σε όλα τα κράτη μέλη, των προδιαγραφών που θεσπίζει η παρούσα οδηγία».
6. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της ανωτέρω οδηγίας «[η] παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στην εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών εντός της [Ευρωπαϊκής Ένωσης]».
7. Το άρθρο 2, παράγραφοι 2 και 3, προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, νοούνται ως:
[…]
2. “Προμηθευτής”: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που ασχολείται επαγγελματικά με την εμπορία ή την εισαγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού.
3. “Εμπορία”: η πώληση ή παράδοση από τον προμηθευτή σε άλλο πρόσωπο. Η πώληση περιλαμβάνει τη διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα, την έκθεση με σκοπό την πώληση, την προσφορά προς πώληση.»
8. Το άρθρο 3 της οδηγίας αυτής προβλέπει τα εξής:
«1. Οι προμηθευτές δύνανται να θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό μόνον εφόσον πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας.
2. Η παράγραφος 1 δεν ισχύει για το πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για:
[...]
(γ) τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας.
3. Λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της παραγράφου 2 μπορούν να θεσπίζονται με τη διαδικασία του άρθρου 17.»
9. Το άρθρο 5, παράγραφοι 1, 2 και 4, της οδηγίας αυτής προβλέπει τα εξής:
«1. [...] το πολλαπλασιαστικό υλικό, όταν διατίθεται προς εμπορία:
– πρέπει τουλάχιστον κατά το μακροσκοπικό έλεγχο, να είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς που υποβαθμίζουν την ποιότητα, ή από σημεία ή συμπτώματα αυτών, τα οποία μειώνουν τη χρησιμότητά του,
[...]
– εάν διατίθεται προς εμπορία με ένδειξη ποικιλίας σύμφωνα με το άρθρο 9, πρέπει να έχει ικανοποιητική ταυτότητα ποικιλίας και καθαρότητα.
2. Το πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο, βάσει ορατών ενδείξεων ή συμπτωμάτων, δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από την παρουσία επιβλαβών οργανισμών, υποβάλλεται στην κατάλληλη αγωγή ή, κατά περίπτωση, απομακρύνεται.
[...]
4. Στην περίπτωση βολβών ανθέων, πρέπει επίσης να πληρούται η ακόλουθη απαίτηση:
– το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να προέρχεται απευθείας από υλικό το οποίο ελέγχθηκε στο στάδιο της ανάπτυξης και διαπιστώθηκε ότι είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών».
10. Κατά το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας αυτής:
«1. Οι προμηθευτές που ασχολούνται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού,
– εντοπίζουν και παρακολουθούν τα κρίσιμα σημεία της διαδικασίας παραγωγής τους τα οποία επηρεάζουν την ποιότητα του υλικού,
– διατηρούν τις πληροφορίες, προκειμένου να ελεγχθούν κατόπιν αιτήματος του αρμόδιου επίσημου οργανισμού, σχετικά με την παρακολούθηση που ορίζεται στην πρώτη περίπτωση,
– λαμβάνουν δείγματα, όταν χρειάζεται, για ανάλυση σε εργαστήριο με κατάλληλες εγκαταστάσεις και τεχνογνωσία,
– εξασφαλίζουν ότι, κατά την παραγωγή, είναι δυνατός ο εντοπισμός των επί μέρους παρτίδων του πολλαπλασιαστικού υλικού.
2. Σε περίπτωση εμφάνισης, στους χώρους ενός προμηθευτή που ασχολείται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού, επιβλαβούς οργανισμού που περιλαμβάνεται στον κατάλογο της οδηγίας 77/93/ΕΟΚ[(5)] ή σε οποιοδήποτε μέτρο θεσπίζεται βάσει της παραγράφου 5 του άρθρου 5, ο προμηθευτής ενημερώνει τον αρμόδιο επίσημο οργανισμό και εφαρμόζει τα τυχόν μέτρα που θεσπίζει ο οργανισμός αυτός.»
11. Το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας αυτής ορίζει τα εξής:
«1. Το πολλαπλασιαστικό υλικό διατίθεται προς εμπορία σε παρτίδες [...].
2. Όταν διατίθεται προς εμπορία, το πολλαπλασιαστικό υλικό συνοδεύεται από ετικέτα ή άλλο έγγραφο που συντάσσει ο προμηθευτής.»
12. Το άρθρο 12, παράγραφος 1, ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι προμηθευτές να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίζουν την τήρηση των απαιτήσεων της παρούσας οδηγίας. Προς τούτο, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε το πολλαπλασιαστικό υλικό να επιθεωρείται επισήμως:
– τουλάχιστον με τυχαίους ελέγχους και
– τουλάχιστον όσον αφορά την εμπορία σε πρόσωπα που ασχολούνται επαγγελματικά με την παραγωγή ή την πώληση καλλωπιστικών φυτών ή πολλαπλασιαστικών φυτών,
για να διαπιστώνεται η τήρηση των απαιτήσεων. [...]
[...]»
13. Το άρθρο 13 ορίζει τα εξής:
«1. Εάν, κατά τις επίσημες επιθεωρήσεις που αναφέρονται στο άρθρο 12 [...] διαπιστώνεται ότι το πολλαπλασιαστικό υλικό δεν πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας, ο αρμόδιος επίσημος οργανισμός μεριμνά ώστε ο προμηθευτής να λαμβάνει τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα, ή, εάν τούτο είναι αδύνατο, απαγορεύει την εμπορία αυτού του πολλαπλασιαστικού υλικού στην [Ευρωπαϊκή Ένωση].
2. Εάν διαπιστωθεί ότι το πολλαπλασιαστικό υλικό που διαθέτει προς εμπορία ένας συγκεκριμένος προμηθευτής δεν πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας, το οικείο κράτος μέλος μεριμνά ώστε να λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα έναντι του προμηθευτή αυτού.
3. Τα μέτρα που λαμβάνονται βάσει της παραγράφου 2 ανακαλούνται μόλις διαπιστωθεί με επαρκή βεβαιότητα ότι το πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για εμπορία από τον προμηθευτή θα πληροί, στο μέλλον, τις απαιτήσεις και τους όρους της παρούσας οδηγίας.»
14. Το άρθρο 15 της οδηγίας αυτής προβλέπει ότι «[τ]ο πολλαπλασιαστικό υλικό που πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας δεν υπόκειται σε περιορισμούς εμπορίας όσον αφορά τον προμηθευτή, την ποιότητα, τα φυτοϋγειονομικά θέματα, την επισήμανση και τη συσκευασία, εκτός από εκείνους που προβλέπει η παρούσα οδηγία».
Β. Το ολλανδικό δίκαιο
15. Το άρθρο 1 του Landbouwkwaliteitsbesluit 2007 (κανονισμού του 2007 για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων) μεταφέρει στο ολλανδικό δίκαιο ορισμένους ορισμούς που παρατίθενται στο άρθρο 2 της οδηγίας 98/56. Ο ορισμός της «εμπορίας» αντιστοιχεί στον ορισμό που προβλέπεται στην οδηγία αυτή.
16. Κατά το άρθρο 9 του κανονισμού αυτού, «[τ]ο πολλαπλασιαστικό υλικό των βολβών ανθέων μπορεί να διατίθεται στην αγορά μόνον εφόσον τηρούνται τα άρθρα 3 έως 9 της οδηγίας [98/56] και οι διατάξεις που περιλαμβάνονται στον παρόντα κανονισμό ή εκδίδονται βάσει αυτού».
III. Τα πραγματικά περιστατικά, η διαδικασία και τα προδικαστικά ερωτήματα
17. Η T vof (στο εξής: προσφεύγουσα) είναι vennootschap onder firma (ομόρρυθμη εταιρία) που δραστηριοποιείται στην καλλιέργεια βολβών ανθέων. Είναι μέλος του Stichting Bloembollenkeuringsdienst (ιδρύματος υπηρεσίας επιθεώρησης ελέγχου βολβών ανθέων: στο εξής: BKD).
18. Την άνοιξη του 2020, κατά τη διάρκεια επιτόπιων επιθεωρήσεων στις εγκαταστάσεις της προσφεύγουσας, το BKD διαπίστωσε ότι πέντε παρτίδες τουλιπών, διαφορετικής ποικιλίας έκαστη, είχαν μολυνθεί από τον ιό TBV (στο εξής: επίμαχες παρτίδες). Ως εκ τούτου, οι παρτίδες αυτές χαρακτηρίστηκαν ακατάλληλες για καλλιέργεια.
19. Στη Registratie voorjaarsgewassen του 2021 (καταχώριση των εαρινών καλλιεργειών 2021), η προσφεύγουσα ανέφερε ότι είχε φυτεύσει εκ νέου τις επίμαχες παρτίδες.
20. Με έγγραφο της 20ής Ιανουαρίου 2021, το BKD ζήτησε διευκρινίσεις επί του ζητήματος αυτού. Με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της 21ης Ιανουαρίου 2021, η προσφεύγουσα απάντησε ότι είχε καταχωρίσει περισσότερες από 400 ποικιλίες, πλην όμως τούτο είχε παραλειφθεί ως προς τις επίμαχες πέντε παρτίδες. Επιπλέον, ζήτησε να επιτραπεί παρέκκλιση για τη φύτευση των παρτίδων αυτών.
21. Στις 25 Ιανουαρίου 2021 το BKD διέταξε την προσφεύγουσα να καταστρέψει τρεις από τις επίμαχες παρτίδες, άλλως η υπόθεση θα παραπεμπόταν στο Tuchtgerecht voor de Bloembollensector (πειθαρχικό δικαστήριο στον τομέα των βολβών ανθέων, Κάτω Χώρες). Επιπλέον, χορήγησε παρέκκλιση για την άπαξ και υπό όρους φύτευση των δύο υπόλοιπων παρτίδων. Το BKD ενημέρωσε την προσφεύγουσα ότι, λόγω της πρόωρης φύτευσης και της μη έγκαιρης υποβολής αίτησης θα παραπέμψει την υπόθεση προς εξέταση στο εν λόγω δικαστήριο.
22. Την επόμενη ημέρα, η προσφεύγουσα ζήτησε να της χορηγηθεί άδεια να προβεί στον καθαρισμό των παρτίδων, εντοπίζοντας και απομακρύνοντας τους βολβούς τουλιπών που είχαν μολυνθεί από τον ιό TBV, αίτημα που απορρίφθηκε από το BKD. Συνεπώς, μετά τη συγκομιδή των βολβών ανθέων, η προσφεύγουσα εντόπισε και απομάκρυνε τους βολβούς που είχαν μολυνθεί από τον ιό TBV από δύο από τις επίμαχες παρτίδες και κατέστρεψε τις άλλες τρεις παρτίδες.
23. Με την προβλεπόμενη από το πειθαρχικό δίκαιο δήλωση, το BKD προσήψε στην προσφεύγουσα ότι το φθινόπωρο του 2020 φύτευσε ή τουλάχιστον καλλιέργησε βολβούς τουλιπών των επίμαχων παρτίδων με σκοπό τη συγκομιδή ή τουλάχιστον την εμπορική παραγωγή, οι δε βολβοί αυτοί δεν προέρχονταν, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 9 του κανονισμού του 2007 για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56/ΕΚ, απευθείας από υλικό το οποίο ελέγχθηκε στο στάδιο της ανάπτυξης και για το οποίο διαπιστώθηκε ότι είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών.
24. Στις 13 Ιανουαρίου 2022, το Tuchtgerecht voor de Bloembollensector (πειθαρχικό δικαστήριο στον τομέα των βολβών ανθέων) έκρινε αποδεδειγμένες τις ως άνω πράξεις και επέβαλε στην προσφεύγουσα πρόστιμο 12 500 ευρώ.
25. Η προσφεύγουσα άσκησε προσφυγή κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικού εφετείου αρμόδιου επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
26. Ενώπιον του δικαστηρίου αυτού, η προσφεύγουσα ισχυρίζεται ότι είναι η μόνη παραγωγός που καλλιεργεί τις επίμαχες ποικιλίες, από τις οποίες υπάρχει μόνο μια μικρή ποσότητα βολβών. Συνεπώς, η καταστροφή των βολβών θα συνεπαγόταν την καταστροφή της ποικιλίας. Εάν εντοπιστούν ασθένειες σε μια τόσο σπάνια ποικιλία τουλίπας, οι παραγωγοί προσπαθούν να εντοπίσουν και να απομακρύνουν τους μολυσμένους βολβούς, προκειμένου να αποτραπεί η εξαφάνιση της ποικιλίας. Από καθαρά οικονομική άποψη, θα ήταν λογικότερο να καταστρέφονται όλοι οι μολυσμένοι βολβοί ή τουλάχιστον να μη φυτεύονται εκ νέου, δεδομένου ότι το κόστος εντοπισμού και απομάκρυνσής τους συχνά υπερβαίνει τα προκύπτοντα έσοδα. Μολονότι η προσφεύγουσα φύτευσε τις επίμαχες παρτίδες το 2020, στη συνέχεια δεν τις διέθεσε στο εμπόριο ούτε σκόπευε να το πράξει.
27. Από την πλευρά του, το BKD ισχυρίζεται ότι η φύτευση παρτίδων που χαρακτηρίστηκαν ακατάλληλες για καλλιέργεια συνιστά παράβαση του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής. Υποστηρίζει ότι η έννοια της «εμπορίας», όπως ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής, περιλαμβάνει τη «διατήρηση προς διάθεση». Η προσφεύγουσα «διατήρησε προς διάθεση» τους βολβούς ανθέων εφόσον προέβη στην καλλιέργειά τους, και, ως εκ τούτου, τους διέθεσε προς εμπορία. Συνεπώς, έχουν πράγματι εφαρμογή οι απαιτήσεις που πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό σύμφωνα με τα άρθρα 3 έως 9 της οδηγίας 98/56 (στις οποίες παραπέμπει το άρθρο 9 του κανονισμού του 2007 για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων).
28. Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Έχει η φράση “διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα”, στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας [98/56], την έννοια ότι καταλαμβάνει και την περίπτωση κατά την οποία πολλαπλασιαστικό υλικό υπό μορφή βολβών ανθέων έχει φυτευθεί, αλλά δεν έχει ακόμη συγκομισθεί, ούτως ώστε και η φύτευση βολβών ανθέων να συνιστά εμπορία αυτών κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης;
2) Καταλαμβάνει η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [98/56] και την περίπτωση κατά την οποία καλλιεργητής φυτεύει βολβούς ανθέων με σκοπό τη διατήρηση μιας συγκεκριμένης ποικιλίας [παραλλαγής] [(6)];
3) Μπορεί να γίνει επίκληση της παρέκκλισης του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [98/56] και στην περίπτωση που δεν έχουν ακόμη θεσπιστεί κανόνες εφαρμογής κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής;
4) Επιτρέπει η οδηγία [98/56] –ερμηνευόμενη επίσης υπό το πρίσμα της δέκατης αιτιολογικής της σκέψης– στα κράτη μέλη να προσδώσουν, με τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας περί μεταφοράς της οδηγίας αυτής οι οποίες παραπέμπουν στα άρθρα 3 έως 9 της οδηγίας, ευρύτερο περιεχόμενο στην έννοια της “εμπορίας” από εκείνο του άρθρου 2, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, ούτως ώστε η φύτευση βολβών ανθέων να θεωρείται επίσης ως “εμπορία” και οι παραβάσεις της εθνικής νομοθεσίας να επισύρουν χρηματικά πρόστιμα;»
29. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν η Ελληνική και η Ολλανδική Κυβέρνηση, καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Οι ίδιες μετέχουσες στη διαδικασία, καθώς και η προσφεύγουσα, παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 5ης Μαρτίου 2026.
IV. Εκτίμηση
Α. Επί του πρώτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
1. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
30. Υπενθυμίζεται προκαταρκτικώς ότι, κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο μια χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα προδικαστικά ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί. Επιπλέον, το Δικαστήριο μπορεί να λαμβάνει υπόψη διατάξεις του δικαίου της Ένωσης στις οποίες δεν αναφέρεται ρητώς με το ερώτημά του το αιτούν δικαστήριο (7).
31. Επιπλέον, το γεγονός ότι, από τυπικής απόψεως, το αιτούν δικαστήριο μνημονεύει στα ερωτήματά του ορισμένες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης δεν εμποδίζει το Δικαστήριο να του παράσχει όλα τα ερμηνευτικά στοιχεία που μπορεί να είναι χρήσιμα για την εκδίκαση της υπόθεσης της κύριας δίκης, συνάγοντας από το σύνολο των στοιχείων που παρέσχε το αιτούν δικαστήριο, και ιδίως από το σκεπτικό της απόφασης περί παραπομπής, τα στοιχεία εκείνα του δικαίου της Ένωσης που χρήζουν ερμηνείας, λαμβανομένου υπόψη του αντικειμένου της διαφοράς (8).
32. Συναφώς, λαμβανομένης υπόψη της διατύπωσής του, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα αφορά μόνον το ζήτημα αν ο ορισμός της «εμπορίας» στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56, και ιδίως η φράση «διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα», καλύπτει τη φύτευση βολβών ανθέων που δεν έχουν ακόμη συγκομισθεί. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί, με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, αν ένα κράτος μέλος μπορεί να διευρύνει τον ορισμό αυτόν ώστε να καλύπτει και τη φύτευση βολβών ανθέων, με αποτέλεσμα η παράβαση των διατάξεων της εθνικής νομοθεσίας οι οποίες παραπέμπουν στα άρθρα 3 έως 9 της οδηγίας 98/56 να επισύρει χρηματικό πρόστιμο.
33. Ωστόσο, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο και από τα επιχειρήματα που προβλήθηκαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση προκύπτει ότι το ζήτημα της κύριας δίκης είναι ευρύτερο από εκείνο που υποδεικνύει η διατύπωση των προδικαστικών ερωτημάτων, καθόσον αφορά επίσης την έκταση της εναρμόνισης που επιβάλλει η οδηγία 98/56 και, ειδικότερα, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής.
34. Πράγματι, κατά το αιτούν δικαστήριο, το ζήτημα της κύριας δίκης αφορά το κατά πόσον το Tuchtgerecht voor de Bloembollensector (πειθαρχικό δικαστήριο στον τομέα των βολβών ανθέων) έκρινε ορθώς ότι η προσφεύγουσα παρέβη το άρθρο 3, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56, φυτεύοντας εκ νέου τις επίδικες παρτίδες που είχαν χαρακτηριστεί ως ακατάλληλες για καλλιέργεια λόγω του ιού TBV.
35. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να προκρίνει μια ερμηνεία του ορισμού της «εμπορίας» στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56, η οποία δεν καλύπτει δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα στο στάδιο της φύτευσης βολβών ανθέων (παραγωγής) (9), κατά το οποίο οι βολβοί αυτοί δεν συνιστούν ακόμη τελικό προϊόν. Την άποψη αυτή συμμερίζονται η Ελληνική Κυβέρνηση και η Επιτροπή. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ολλανδική Κυβέρνηση παραδέχθηκε ότι, κατά κυριολεξία, το στάδιο της φύτευσης δεν εμπίπτει στην έννοια της «εμπορίας». Εντούτοις, υποστήριξε ότι η οδηγία 98/56 θεσπίζει κανόνες που έχουν εφαρμογή στο στάδιο της φύτευσης.
36. Επιπλέον, μνημονεύοντας, αντιστοίχως, τη δέκατη και τη δέκατη όγδοη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 98/56 στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα και στο σκεπτικό του, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με τον βαθμό εναρμόνισης που επιβάλλει η οδηγία αυτή και την αρμοδιότητα που διατηρούν τα κράτη μέλη να ρυθμίζουν τον τομέα του πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών.
37. Επομένως, με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 1 και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 έχουν την έννοια ότι απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, ανεξαρτήτως του αν το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό προορίζεται για εμπορία, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
38. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης στο ερώτημα αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί, με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, αν η οδηγία 98/56 έχει την έννοια ότι επιτρέπει στα κράτη μέλη να απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, ανεξαρτήτως του αν το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό προορίζεται για εμπορία.
2. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
α) Οι εισαγωγικές διατάξεις της οδηγίας 98/56 εστιάζουν στην «εμπορία» πολλαπλασιαστικού υλικού
39. Η οδηγία 98/56 καθορίζει τις απαιτήσεις που πρέπει να πληρούν το ίδιο το πολλαπλασιαστικό υλικό (τίτλος III), οι προμηθευτές πολλαπλασιαστικού υλικού (τίτλος IV) και η εμπορία και η επισήμανση πολλαπλασιαστικού υλικού (τίτλος V).
40. Οι απαιτήσεις αυτές ισχύουν εντός συγκεκριμένου πεδίου εφαρμογής. Κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56 (που περιλαμβάνεται στον τίτλο I, ο οποίος επιγράφεται «Πεδίο εφαρμογής»), η οδηγία αυτή εφαρμόζεται στην εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
41. Η «εμπορία» ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56 ως «η πώληση ή παράδοση από τον προμηθευτή σε άλλο πρόσωπο». Η «πώληση» περιλαμβάνει τη διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα, την έκθεση με σκοπό την πώληση, την προσφορά προς πώληση. Ομοίως, κατά το άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, ως «προμηθευτής» νοείται «κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που ασχολείται επαγγελματικά με την εμπορία ή την εισαγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού».
42. Επιπλέον, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, οι προμηθευτές δύνανται να θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό μόνον εφόσον πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής.
43. Κατά τη γνώμη μου, από τη συνδυασμένη ερμηνεία των εισαγωγικών αυτών διατάξεων προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 98/56 περιορίζεται στην εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού και, ως εκ τούτου, δεν περιλαμβάνει την παραγωγή του υλικού αυτού.
44. Ωστόσο, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 απαιτεί να ελέγχεται το πολλαπλασιαστικό υλικό στο στάδιο της ανάπτυξης, με αποτέλεσμα να τίθεται το ζήτημα αν η προβλεπόμενη στο άρθρο αυτό υγειονομική απαίτηση ισχύει και για το στάδιο της παραγωγής.
45. Επομένως, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, είναι απαραίτητο να εξεταστεί το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται οι προαναφερθείσες διατάξεις και οι σκοποί της οδηγίας 98/56. Το ιστορικό της θέσπισης των διατάξεων του δικαίου της Ένωσης μπορεί επίσης να προσφέρει χρήσιμα στοιχεία για την ερμηνεία τους (10).
β) Η εξέλιξη από την οδηγία 91/682/ΕΟΚ στην οδηγία 98/56
46. Όσον αφορά το ιστορικό θέσπισης της οδηγίας 98/56, από τις αιτιολογικές της σκέψεις 19 έως 23 προκύπτει ότι η οδηγία αυτή αποσκοπεί στην απλούστευση του καθεστώτος που θεσπίστηκε με την προϊσχύσασα οδηγία 91/682/ΕΟΚ (11), αποσαφηνίζοντας τα πρόσωπα που υπόκεινται σε έλεγχο στο πλαίσιο του εν λόγω νομικού καθεστώτος (12).
47. Για τον σκοπό αυτόν, ο ορισμός του «προμηθευτή» τροποποιήθηκε ώστε να καλύπτει σημαντικά λιγότερες δραστηριότητες (13). Κατά το άρθρο 3, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 91/682, ο ορισμός αυτός περιλάμβανε την «αναπαραγωγή, παραγωγή, προστασία ή/και επεξεργασία και διάθεση στην αγορά» πολλαπλασιαστικού υλικού ή καλλωπιστικών φυτών ενώ ο ορισμός του άρθρου 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 καλύπτει μόνον τις δραστηριότητες «εμπορίας ή εισαγωγής».
48. Εντούτοις, επισημαίνω επίσης ότι, δυνάμει του άρθρου 1, παράγραφος 1, η οδηγία 91/682 εφαρμοζόταν στην εμπορία υλικού πολλαπλασιασμού καλλωπιστικών φυτών και καλλωπιστικών φυτών.
49. Προκειμένου να καταστεί απολύτως σαφές αν το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 91/682 ήταν ευρύτερο από εκείνο της οδηγίας 98/56, πρέπει να συγκριθεί η γενική οικονομία των δύο οδηγιών.
γ) Η γενική οικονομία της οδηγίας 91/682
50. Όσον αφορά τη γενική οικονομία της οδηγίας 91/682, επισημαίνω εξαρχής ότι, όπως και το άρθρο 3, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής περί ορισμού του «προμηθευτή», αρκετές άλλες διατάξεις της υποδεικνύουν ότι οι απαιτήσεις που προέβλεπε εφαρμόζονταν αδιακρίτως τόσο στο στάδιο της εμπορίας όσο και στο στάδιο της παραγωγής.
51. Πρώτον, το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 91/682 όριζε ότι «[τ]α κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι προμηθευτές να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίζουν την τήρηση των προτύπων που ορίζει η παρούσα οδηγία σε όλα τα στάδια της παραγωγής και της εμπορίας [...]» (14).
52. Δεύτερον, το άρθρο 17 της οδηγίας 91/682 όριζε ότι «[τ]α κράτη μέλη μεριμνούν ώστε το υλικό πολλαπλασιασμού και τα καλλωπιστικά φυτά να αποτελούν αντικείμενο, κατά τη διάρκεια παραγωγής και εμπορίας τους, ενός επισήμου ελέγχου που διενεργείται τουλάχιστον με δειγματοληψία και με σκοπό να διαπιστωθεί η τήρηση των προδιαγραφών και των όρων της παρούσας οδηγίας» (15).
53. Τρίτον, σε κάθε περίπτωση, όλες οι διατάξεις της οδηγίας 91/682 που προέβλεπαν υγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις για το πολλαπλασιαστικό υλικό είχαν ως αποδέκτες τους «προμηθευτές», καλύπτοντας, επομένως, αδιακρίτως όλες τις δραστηριότητες που μνημονεύονται στο σημείο 47 των παρουσών προτάσεων.
54. Τούτο με οδηγεί στην εκτίμηση της γενικής οικονομίας της οδηγίας 98/56.
δ) Η γενική οικονομία της οδηγίας 98/56
55. Όπως προαναφέρθηκε, ο τίτλος III της οδηγίας 98/56, ο οποίος περιλαμβάνει τα άρθρα 3 έως 5 αυτής, καθορίζει τις απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό.
56. Συναφώς, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56 αποτελεί γενική διάταξη, η οποία καθορίζει τις συνέπειες της παράλειψης τήρησης των απαιτήσεων του τίτλου III, ήτοι ότι οι προμηθευτές δεν μπορούν να διαθέτουν προς εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό. Η παράγραφος 2 του ανωτέρω άρθρου παρεκκλίνει από την παράγραφο 1 αυτού καθόσον προβλέπει ότι οι προμηθευτές μπορούν να διαθέτουν προς εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για τους σκοπούς των στοιχείων αʹ έως γʹ, ακόμη και αν το υλικό αυτό δεν πληροί τις απαιτήσεις αυτές (16).
57. Τα άρθρα 4 και 5 της οδηγίας 98/56 είναι οι βασικές διατάξεις που καθορίζουν τις απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό. Διακρίνονται δύο κατηγορίες απαιτήσεων σχετικές με την υπό κρίση υπόθεση: (i) απαιτήσεις που ισχύουν για όλα τα υλικά, οι οποίες καθορίζονται στο άρθρο 4 και στο άρθρο 5, παράγραφος 1 και (ii) απαίτηση που ισχύει για τους βολβούς ανθέων κατά το άρθρο 5, παράγραφος 4. Δεδομένης της σημασίας της για την υπό κρίση υπόθεση, θα εξετάσω την τελευταία αυτή διάταξη χωριστά.
58. Επομένως, με την επιφύλαξη της υποχρέωσης πλήρωσης συναφών προϋποθέσεων που προβλέπονται σε άλλες πράξεις της Ένωσης (17), όταν διατίθεται προς εμπορία, κάθε πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να πληροί τις απαιτήσεις που καθορίζονται στο άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, του οποίου η πρώτη περίπτωση επιβάλλει το πολλαπλασιαστικό υλικό, τουλάχιστον κατά τον μακροσκοπικό έλεγχο, να είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς που υποβαθμίζουν την ποιότητα, ή από σημεία ή συμπτώματα αυτών, τα οποία μειώνουν τη χρησιμότητά του.
59. Συναφώς, σύμφωνα με το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56, πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο, βάσει ορατών ενδείξεων ή συμπτωμάτων, δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από την παρουσία επιβλαβών οργανισμών, υποβάλλεται στην κατάλληλη αγωγή ή, κατά περίπτωση, απομακρύνεται.
60. Στο πλαίσιο αυτό, η Ολλανδική Κυβέρνηση ερμηνεύει, κατ’ ουσίαν, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 υπό την έννοια ότι οι απαιτήσεις του άρθρου 5 της οδηγίας αυτής ισχύουν ανεξαρτήτως του αν το υλικό προορίζεται για εμπορία.
61. Δεν συμμερίζομαι την άποψη αυτή.
62. Πρώτον, όπως προκύπτει από την παρόμοια διατύπωση του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση και του άρθρου 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56, οι δυο αυτές διατάξεις αφορούν την ίδια απαίτηση και η δεύτερη εξ αυτών προβλέπει μια συγκεκριμένη συνέπεια για την παράλειψη τήρησης της απαίτησης που καθορίζει η πρώτη. Δεύτερον, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής δεν μπορεί να ερμηνευθεί χωρίς να ληφθεί υπόψη το άρθρο 5, παράγραφος 1 και το άρθρο 3, παράγραφος 1, αυτής, δυνάμει των οποίων οι απαιτήσεις που επιβάλλει η εν λόγω οδηγία ισχύουν για το πολλαπλασιαστικό υλικό μόνον όταν διατίθεται προς εμπορία.
63. Επομένως, κατ’ ουσίαν, το άρθρο 5, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 προσφέρει μια εναλλακτική λύση έναντι της απαγόρευσης εμπορίας. Εάν το υλικό υποβληθεί στην κατάλληλη αγωγή, μπορεί να εξακολουθήσει να διατίθεται προς εμπορία. Η δυνατότητα αυτή παρέχεται μόνο σε σχέση με την απαίτηση του άρθρου 5, παράγραφος 1, πρώτη περίπτωση, της οδηγίας 98/56 καθόσον αυτή συνιστά τη μοναδική απαίτηση που μπορεί να πληρωθεί αν το πολλαπλασιαστικό υλικό υποβληθεί σε αγωγή. Αντιθέτως, οι υπόλοιπες τέσσερις περιπτώσεις του άρθρου 5, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής αφορούν ιδιότητες που δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν επιτυχώς με την υποβολή σε αγωγή (όπως ελαττώματα ή μη ικανοποιητικό σφρίγος, διαστάσεις, βλαστική ικανότητα ή ταυτότητα ποικιλίας και καθαρότητα). Επομένως, η παράλειψη τήρησης των τελευταίων αυτών απαιτήσεων μπορεί να οδηγήσει μόνο σε απαγόρευση εμπορίας του υλικού αυτού, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής.
64. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56. Το άρθρο 7, το οποίο περιλαμβάνεται στον τίτλο IV σχετικά με τις απαιτήσεις που πρέπει να πληρούν οι προμηθευτές (18), επιβάλλει ειδικές απαιτήσεις στους προμηθευτές που ασχολούνται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού. Συγκεκριμένα, δυνάμει της παραγράφου 2, σε περίπτωση εμφάνισης, στους χώρους ενός προμηθευτή που ασχολείται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού, επιβλαβούς οργανισμού που περιλαμβάνεται στον κατάλογο του κανονισμού 2016/2031 (19) ή σε οποιοδήποτε μέτρο θεσπίζεται βάσει του άρθρου 5, παράγραφος 5, της οδηγίας 98/56, ο προμηθευτής ενημερώνει τον αρμόδιο επίσημο οργανισμό και εφαρμόζει τα τυχόν μέτρα που θεσπίζει ο οργανισμός αυτός.
65. Συνεπώς, το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 προβλέπει ρητώς τη λήψη κατασταλτικών μέτρων στο στάδιο της παραγωγής, εφόσον ανακύψουν οι προβλεπόμενες στο άρθρο αυτό περιστάσεις. Κατά τη γνώμη μου, εκτός του πλαισίου αυτού, δεν μπορούν να ληφθούν τέτοια κατασταλτικά μέτρα. Στην υπό κρίση υπόθεση, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι το BKD επικαλέστηκε την εφαρμογή της διάταξης αυτής.
66. Στο σημείο αυτό θα εξετάσω τον τίτλο V της οδηγίας 98/56, ο οποίος επιγράφεται «εμπορία και επισήμανση πολλαπλασιαστικού υλικού». Η επιγραφή αυτή θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση ότι οι λοιπές απαιτήσεις, για παράδειγμα εκείνες που παρατίθενται στον Τίτλο III και τις οποίες πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό, εφαρμόζονται και σε άλλα στάδια. Ωστόσο, φρονώ ότι τούτο δεν ισχύει. Οι διατάξεις του τίτλου V απαιτούν, κατ’ ουσίαν, το πολλαπλασιαστικό υλικό να διατίθεται προς εμπορία σε παρτίδες (άρθρο 8, παράγραφος 1), με ένδειξη ποικιλίας εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 9, και να συνοδεύεται από ετικέτα (άρθρο 8, παράγραφος 2). Επομένως, τόσο οι απαιτήσεις του τίτλου ΙΙΙ όσο και οι απαιτήσεις του τίτλου V αφορούν πτυχές οι οποίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του προϊόντος (20) και εφαρμόζονται κατά το στάδιο της εμπορίας. Η μόνη διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι οι απαιτήσεις του τίτλου ΙΙΙ είναι εγγενείς ενώ οι απαιτήσεις του τίτλου V είναι εξωγενείς προς το πολλαπλασιαστικό υλικό.
67. Τέλος, στον τίτλο VIII της οδηγίας 98/56 περιλαμβάνονται μέτρα ελέγχου και γενικές διατάξεις, εκ των οποίων τα άρθρα 12 και 13 έχουν ιδιαίτερη σημασία για την υπό κρίση υπόθεση. Το άρθρο 12 αφορά τις επιθεωρήσεις για την εξακρίβωση της τήρησης των απαιτήσεων της οδηγίας αυτής ενώ το άρθρο 13 αφορά κατασταλτικά μέτρα.
68. Συναφώς, δυνάμει του άρθρου 12, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι προμηθευτές (21) να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίζουν την τήρηση των απαιτήσεων της οδηγίας αυτής. Προς τούτο, κατά το δεύτερο στοιχείο της εν λόγω διάταξης, μεριμνούν ώστε το πολλαπλασιαστικό υλικό να επιθεωρείται επισήμως, τουλάχιστον όσον αφορά την εμπορία σε πρόσωπα που ασχολούνται επαγγελματικά με την παραγωγή ή την πώληση καλλωπιστικών φυτών ή πολλαπλασιαστικού υλικού.
69. Όλοι οι ενδιαφερόμενοι που μετείχαν στη διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου εστίασαν στις εκφράσεις «τουλάχιστον» και «όσον αφορά την εμπορία», ισχυριζόμενοι ότι επιθεωρήσεις μπορούν να πραγματοποιούνται και κατά το στάδιο της παραγωγής. Μολονότι η ερμηνεία αυτή είναι εύλογη, φρονώ το βάρος πρέπει να δοθεί στο είδος της εμπορίας για την οποία προβλέπονται υποχρεωτικές επιθεωρήσεις (22).
70. Η τελευταία αυτή ερμηνεία επιρρωννύεται από τη συνδυασμένη ερμηνεία του δεύτερου στοιχείου του άρθρου 12, παράγραφος 1, με το άρθρο 6, παράγραφος 2, και το άρθρο 8, παράγραφοι 3 και 4, της οδηγίας 98/56. Κατά τις διατάξεις αυτές, η «εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού για πρόσωπα που δεν ασχολούνται επαγγελματικά με την παραγωγή ή πώληση καλλωπιστικών φυτών ή πολλαπλασιαστικού υλικού» εξαιρείται από ορισμένες απαιτήσεις που επιβάλλει η εν λόγω οδηγία. Αυτό σημαίνει ότι το δεύτερο στοιχείο του άρθρου 12, παράγραφος 1, θα πρέπει να εξεταστεί συνολικά, δηλαδή χωρίς να γίνεται διάκριση μεταξύ «εμπορίας» και «παραγωγής».
71. Ομοίως, αν το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 98/56 κάλυπτε και την παραγωγή, οι επιθεωρήσεις κατά το στάδιο αυτό δεν θα ήταν προαιρετικές.
72. Σε κάθε περίπτωση, τούτο είναι βέβαιο: το άρθρο 17 της οδηγίας 91/682 επέβαλλε τη διενέργεια επίσημων ελέγχων κατά τη διάρκεια παραγωγής και εμπορίας, ενώ η οδηγία 98/56 αφορά μόνον την εμπορία (23).
73. Τέλος, το άρθρο 13, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56 προβλέπει τις γενικές συνέπειες της παράλειψης τήρησης των απαιτήσεων της οδηγίας αυτής, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η μέριμνα ώστε ο προμηθευτής να λάβει τα αναγκαία διορθωτικά μέτρα (24) ή, εάν τούτο είναι αδύνατο, η επιβολή απαγόρευσης εμπορίας. Δυνάμει του άρθρου 13, παράγραφος 2, όταν ένας προμηθευτής δεν τηρεί τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής, λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα έναντι του προμηθευτή αυτού, με την επιφύλαξη του άρθρου 13, παράγραφος 3.
74. Συνοπτικά, προκύπτει ότι η οδηγία 91/682 εφαρμοζόταν τόσο κατά το στάδιο της παραγωγής όσο και κατά το στάδιο της εμπορίας. Αντιθέτως, η οδηγία 98/56 φαίνεται να έχει εφαρμογή μόνον κατά το στάδιο της εμπορίας, με την επιφύλαξη του άρθρου 7 της οδηγίας αυτής, το οποίο αφορά ειδικώς τους προμηθευτές που ασχολούνται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού.
75. Ωστόσο, το συμπέρασμα αυτό τίθεται υπό αμφισβήτηση από το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 (25), το οποίο απαιτεί να ελέγχονται οι βολβοί ανθέων κατά το στάδιο της ανάπτυξης. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί το περιεχόμενο της συγκεκριμένης νομικής διάταξης.
ε) Το περιεχόμενο του άρθρου 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56
76. Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι μόνο δύο διατάξεις της οδηγίας 98/56, ήτοι το άρθρο 7 και το άρθρο 5, παράγραφος 4, φαίνεται να θέτουν υπό αμφισβήτηση το κατά τα λοιπά αποδεκτό συμπέρασμα ότι η οδηγία αυτή έχει εφαρμογή μόνο στην εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών.
77. Ωστόσο, όσον αφορά το άρθρο 7 της οδηγίας 98/56, η διατύπωσή του είναι αρκετά σαφής. Ως εκ τούτου, οι απαιτήσεις που επιβάλλονται στους παραγωγούς είναι σαφώς καθορισμένες. Αντιθέτως, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας αυτής δεν είναι απολύτως σαφές ως προς το είδος του υλικού που αφορά και ως προς τις έννομες συνέπειες της παράλειψης τήρησης της απαίτησης που επιβάλλει.
78. Υπενθυμίζεται ότι, βάσει της τελευταίας αυτής διάταξης, η οποία έχει εφαρμογή στους βολβούς ανθέων, το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να προέρχεται απευθείας από υλικό το οποίο ελέγχθηκε στο στάδιο της ανάπτυξης και για το οποίο διαπιστώθηκε ότι είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών.
79. Όπως υποστήριξε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 αφορά δύο είδη υλικού, ήτοι το μητρικό (ή πρωτογενές) υλικό και το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό. Αφενός, οι έλεγχοι κατά το στάδιο της ανάπτυξης και οι υγειονομικές απαιτήσεις που προβλέπει η διάταξη αυτή αφορούν το μητρικό υλικό. Αφετέρου, η διάταξη αυτή εφαρμόζεται στο παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό όταν διατίθεται προς εμπορία.
80. Κατ’ ουσίαν, το μητρικό υλικό πρέπει να ελέγχεται κατά το στάδιο της ανάπτυξης και να διαπιστώνεται ότι είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών, ανεξαρτήτως του αν το μητρικό αυτό υλικό θα διατεθεί προς εμπορία. Αντιστρόφως, σύμφωνα με τη γενική οικονομία της οδηγίας 98/56, και ιδίως του άρθρου 5, παράγραφος 1, αυτής, το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό, το οποίο προορίζεται για εμπορία, πρέπει να προέρχεται από μητρικό υλικό το οποίο πληροί την υγειονομική αυτή απαίτηση.
81. Επομένως, μητρικό υλικό το οποίο έχει ελεγχθεί και για το οποίο έχει διαπιστωθεί ότι δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών, δεν μπορεί να φυτεύεται εκ νέου για την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού που προορίζεται για εμπορία. Αντιθέτως, αν το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό δεν προορίζεται για εμπορία, η απαίτηση του άρθρου 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 δεν έχει εφαρμογή επ’ αυτού.
82. Η ερμηνεία αυτή συνάδει, ιδίως, με την ερμηνεία του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56, η οποία παρατίθεται στα σημεία 64 και 65 των παρουσών προτάσεων. Συναφώς, φρονώ ότι το άρθρο 7, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας αποτελεί διάταξη ειδικότερη σε σχέση με το άρθρο 5, παράγραφος 4, αυτής. Αφενός, η πρώτη αφορά, μεταξύ άλλων, φυτευμένο υλικό που έχει μολυνθεί από επιβλαβή οργανισμό ο οποίος περιλαμβάνεται στον κατάλογο του κανονισμού 2016/2031 με αποτέλεσμα οι προμηθευτές να πρέπει να εφαρμόσουν τα τυχόν μέτρα που θεσπίζει ο αρμόδιος επίσημος οργανισμός, ανεξαρτήτως του αν το υλικό αυτό θα φυτευθεί εκ νέου για την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού που προορίζεται για εμπορία. Αφετέρου, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 αφορά υλικό που έχει μολυνθεί από «επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες», οι οποίοι δεν παρατίθενται κατ’ ανάγκην στον κατάλογο του κανονισμού 2016/2031. Στην περίπτωση αυτή, δεν προβλέπεται η λήψη μέτρων σχετικά με το μολυσμένο μητρικό υλικό δεδομένου ότι η νομοθετική αυτή διάταξη δεν έχει εφαρμογή στο μητρικό υλικό αλλά στο παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό, όπως επισήμανα στο σημείο 79 των παρουσών προτάσεων.
83. Επιπλέον, η ερμηνεία που προτείνω στα σημεία 80 και 81 των παρουσών προτάσεων δεν θίγει την πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 98/56, σκοπός της οποίας είναι να διασφαλίσει ότι οι αγοραστές θα παραλαμβάνουν πολλαπλασιαστικό υλικό καλής φυτοϋγειονομικής ποιότητας και κατάστασης (26).
84. Πράγματι, η οδηγία 98/56 περιλαμβάνει μηχανισμούς ιχνηλάτησης της προέλευσης του πολλαπλασιαστικού υλικού, με αποτέλεσμα να διασφαλίζεται ότι τούτο προέρχεται από υγιές μητρικό υλικό. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 6 της οδηγίας αυτής, οι προμηθευτές πρέπει να είναι εγγεγραμμένοι σε μητρώο με βάση τις δραστηριότητες που ασκούν (27). Επιπλέον, βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 1, οι προμηθευτές πρέπει να τηρούν μητρώο που περιλαμβάνει στοιχεία σχετικά με τη σύνθεση και την καταγωγή των διαφόρων παρτίδων. Ομοίως, βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 2, το πολλαπλασιαστικό υλικό, όταν διατίθεται προς εμπορία, πρέπει να συνοδεύεται από ετικέτα ή άλλο έγγραφο που συντάσσει ο προμηθευτής (28).
85. Συναφώς, η υπό κρίση υπόθεση πρέπει να διακριθεί από την υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Bundesminister für Gesundheit (29), την οποία επικαλείται η Ολλανδική Κυβέρνηση στις γραπτές παρατηρήσεις της.
86. Στην εν λόγω αίτηση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο κλήθηκε να διευκρινίσει αν το άρθρο 23, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 2, σημείο 40, της οδηγίας 2014/40/ΕΕ (30) έχει την έννοια ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν ότι δεν διατίθενται στην αγορά προϊόντα καπνού εντός μονάδων συσκευασίας οι οποίες φέρουν επισήμανση που δεν πληροί τις απαιτήσεις σχετικά με την παρουσίαση των εν λόγω προϊόντων ισχύει αποκλειστικώς κατά την πώληση των προϊόντων αυτών από κατάστημα λιανικής πώλησης στον καταναλωτή, με αποτέλεσμα να μην καταλαμβάνει την προμήθεια των προϊόντων αυτών από έμπορο χονδρικής πώλησης σε κατάστημα λιανικής πώλησης.
87. Κατά το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/40, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι δεν διατίθενται στην αγορά τα προϊόντα καπνού και τα συναφή προϊόντα που δεν συμμορφώνονται με την οδηγία αυτή, συμπεριλαμβανομένων των εκτελεστικών και των κατ’ εξουσιοδότηση πράξεων που προβλέπονται στην ίδια οδηγία. Το άρθρο 2, σημείο 40, της εν λόγω οδηγίας, ορίζει την έννοια της «διάθεσης στην αγορά» ως τη διάθεση προϊόντων, ανεξαρτήτως του τόπου παρασκευής τους, στους καταναλωτές που βρίσκονται στην Ένωση, με ή χωρίς πληρωμή, συμπεριλαμβανομένης της εξ αποστάσεως πώλησης (31).
88. Στηριζόμενο στη συστηματική και τελολογική ερμηνεία των επίμαχων διατάξεων της οδηγίας 2014/40, το Δικαστήριο έκρινε ότι η υποχρέωση των κρατών μελών να διασφαλίζουν ότι δεν διατίθενται στην αγορά προϊόντα καπνού εντός μονάδων συσκευασίας οι οποίες φέρουν επισήμανση που δεν πληροί τις απαιτήσεις σχετικά με την παρουσίαση των εν λόγω προϊόντων δεν ισχύει αποκλειστικώς κατά το στάδιο της παροχής των οικείων προϊόντων από κατάστημα λιανικής πώλησης στον καταναλωτή (32).
89. Διάφοροι παράγοντες αποκλείουν την εφαρμογή της απόφασης αυτής στην υπό κρίση υπόθεση. Πρώτον, στην υπόθεση επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Bundesminister für Gesundheit, η εφαρμογή των απαιτήσεων της οδηγίας 2014/40 στο στάδιο της χονδρικής πώλησης συνέβαλε σημαντικά στην αποτροπή της τελικής διάθεσης μη σύννομων προϊόντων στους καταναλωτές. Συναφώς, θα ήταν άσκοπη η εφαρμογή των απαιτήσεων της οδηγίας αυτής μόνο στο στάδιο της παροχής προϊόντων καπνού από κατάστημα λιανικής πώλησης στους καταναλωτές, δεδομένου ότι τα προηγούμενα στάδια οδηγούν κατά λογική αναγκαιότητα στη διάθεση στην αγορά, κατά την έννοια της οδηγίας αυτής (33).
90. Αντιθέτως, όπως υποστήριξε η προσφεύγουσα στην υπό κρίση υπόθεση, η φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών δεν οδηγεί κατά λογική αναγκαιότητα στην εμπορία, δεδομένου ότι μπορεί να επιδιώκει άλλους σκοπούς, όπως η αποτροπή της εξάλειψης ορισμένης ποικιλίας (34). Κατά τη γνώμη μου, η διάκριση αυτή επιρρωννύεται από τη διατύπωση του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/40 και του άρθρου 13, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, αντιστοίχως. Το πρώτο συνιστά μια γενικότερη υποχρέωση και η αποτελεσματικότητά του μπορεί να απαιτήσει παρέμβαση σε άλλα επίπεδα της αλυσίδας εφοδιασμού· το δεύτερο συνιστά μια πιο συγκεκριμένη και στοχευμένη υποχρέωση, η οποία περιορίζεται στην απαγόρευση εμπορίας. Επιπλέον, όπως επισημαίνεται στο σημείο 84 των παρουσών προτάσεων, η πρακτική αποτελεσματικότητα της οδηγίας 98/56 διασφαλίζεται από τους μηχανισμούς ιχνηλασιμότητας που θεσπίζει.
91. Δεύτερον, το πολλαπλασιαστικό υλικό καλλωπιστικών φυτών και ο καπνός αποτελούν θεμελιωδώς διαφορετικά προϊόντα. Κατά συνέπεια, η οδηγία 2014/40 και η οδηγία 98/56 επιδιώκουν διαφορετικούς σκοπούς και διέπονται από εντελώς διαφορετική λογική. Ειδικότερα, τα προϊόντα καπνού δεν είναι συνήθη εμπορεύματα και, λόγω των ιδιαίτερα επιβλαβών συνεπειών του καπνού στην ανθρώπινη υγεία, η προστασία της υγείας θα πρέπει να έχει υψηλή προτεραιότητα, ιδίως για τη μείωση του επιπολασμού του καπνίσματος μεταξύ των νέων (35). Επομένως, η οδηγία 2014/40 εκδόθηκε βάσει του άρθρου 114 ΣΛΕΕ, με σημείο αφετηρίας ένα υψηλό επίπεδο προστασίας της υγείας. Η παράμετρος αυτή άσκησε καθοριστική επιρροή στο σκεπτικό του Δικαστηρίου (36). Αντιθέτως, η οδηγία 98/56 εκδόθηκε βάσει του τότε άρθρου 43 ΣΕΚ σχετικά με την κοινή γεωργική πολιτική (37).
92. Συνεπώς, προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 1 και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 έχουν την έννοια ότι δεν απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν ήταν ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, υπό την προϋπόθεση ότι το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό δεν προορίζεται για εμπορία, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
3. Επί του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος
93. Λαμβανομένης υπόψη της απάντησης που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το επόμενο ερώτημα που πρέπει να εξεταστεί αφορά το αν τα κράτη μέλη δύνανται να διευρύνουν την απαίτηση του άρθρου 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 κατά τρόπον ώστε να καλύπτει το πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν προορίζεται για εμπορία και να την εφαρμόσουν κατάλληλα.
94. Προς απάντηση στο ερώτημα αυτό, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ του βαθμού εναρμόνισης και του τομέα εναρμόνισης.
95. Όσον αφορά τον βαθμό εναρμόνισης, από το άρθρο 15 της οδηγίας 98/56 προκύπτει, όπως υποστηρίζει η Επιτροπή, ότι η οδηγία αυτή αποτελεί μέτρο μέγιστης (ή πλήρους) εναρμόνισης όσον αφορά την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού, με αποτέλεσμα να απαγορεύεται στα κράτη μέλη να επιβάλλουν αυστηρότερους περιορισμούς από τους προβλεπόμενους στην οδηγία σχετικά με τους προμηθευτές, την ποιότητα, την υγεία των φυτών, την επισήμανση και τη συσκευασία (38).
96. Ωστόσο, ο εφαρμοζόμενος βαθμός εναρμόνισης δεν καθιστά δυνατό να απαντηθεί το ερώτημα αν τα κράτη μέλη μπορούν να επεκτείνουν τις απαιτήσεις της οδηγίας 98/56 στο στάδιο της φύτευσης. Τούτο εξαρτάται από το αν, με την έκδοση της οδηγίας αυτής, ο νομοθέτης της Ένωσης ρύθμισε λεπτομερώς τον τομέα του πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών στο σύνολό του (39).
97. Συναφώς, από την απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα προκύπτει κατά λογική αναγκαιότητα ότι η οδηγία 98/56 δεν ρύθμισε λεπτομερώς τον τομέα του πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών στο σύνολό του καθόσον το καθεστώς που θεσπίστηκε αφορά μόνον την εμπορία του υλικού αυτού (40).
98. Κατά συνέπεια, όταν τα κράτη μέλη προβλέπουν, στο εθνικό τους δίκαιο, υγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις τις οποίες πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν προορίζεται για εμπορία, οι απαιτήσεις αυτές άπτονται των αρμοδιοτήτων των κρατών μελών και δεν διέπονται από την οδηγία 98/56 (41).
99. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να διατυπωθούν δύο πρόσθετες παρατηρήσεις.
100. Πρώτον, κατά πάγια νομολογία, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να εφαρμόζει εθνικές διατάξεις ικανές να θέσουν σε κίνδυνο την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει μια οδηγία και, ως εκ τούτου, να περιορίσει την αποτελεσματικότητά της (42). Επιπλέον, οι εθνικές διατάξεις πρέπει να είναι σύμφωνες προς τις απαιτήσεις που επιβάλλονται στα κράτη μέλη από το δίκαιο της Ένωσης (43).
101. Δεύτερον, οι περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης παρουσιάζουν ορισμένες ομοιότητες με εκείνες κατά τις οποίες, για τη ρύθμιση καταστάσεων που δεν καλύπτονται από πράξη του δικαίου της Ένωσης, η εθνική νομοθεσία εναρμονίζεται ευθέως και ανεπιφύλακτα προς τις λύσεις που έχουν γίνει δεκτές από την πράξη αυτή. Συναφώς, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ομοιόμορφη ερμηνεία των διατάξεων που προέρχονται από πράξη του δικαίου της Ένωσης. Πράγματι, κατ’ αυτόν τον τρόπο αποφεύγονται ερμηνευτικές αποκλίσεις στο μέλλον και εξασφαλίζεται η ομοιόμορφη αντιμετώπιση των εσωτερικών καταστάσεων και εκείνων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των εν λόγω διατάξεων. Επομένως, υφίσταται οπωσδήποτε συμφέρον να αποφανθεί το Δικαστήριο επί προδικαστικού ερωτήματος υπό τις περιστάσεις αυτές (44).
102. Κατά τη γνώμη μου, η νομολογία αυτή συνεπάγεται ότι, όταν τα κράτη μέλη αποφασίζουν να εφαρμόσουν τις υγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις της οδηγίας 98/56 κατά το στάδιο της φύτευσης, οι απαιτήσεις αυτές πρέπει να ερμηνεύονται όπως και στην περίπτωση που εφαρμόζονται κατά το στάδιο της εμπορίας.
103. Συνεπώς, προτείνω να δοθεί στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι τα κράτη μέλη δύνανται να απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν ήταν ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, ανεξαρτήτως του αν το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό προορίζεται για εμπορία, υπό την προϋπόθεση ότι η ρύθμιση αυτή είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης.
Β. Επί του δεύτερου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
104. Με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 έχει επίσης την έννοια ότι εφαρμόζεται σε ορισμένες ποικιλίες βολβών ανθέων που προορίζονται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, μολονότι δεν έχουν θεσπιστεί λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της διάταξης αυτής βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
1. Επί της αναγκαιότητας απάντησης των ερωτημάτων αυτών
105. Το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 καλύπτει μόνον καταστάσεις που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας αυτής. Πράγματι, σκοπός της διάταξης αυτής είναι να καταστήσει δυνατή την εμπορία ορισμένων ποσοτήτων πολλαπλασιαστικού υλικού, παρά το γεγονός ότι δεν πληρούν τις σχετικές φυτοϋγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις, όταν η εμπορία αυτή προορίζεται να συμβάλει στη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας (45). Με άλλα λόγια, επίκληση της παρέκκλισης αυτής μπορεί να γίνει μόνον σε σχέση με υλικό που προορίζεται για εμπορία.
106. Με την απάντηση που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι η φύτευση βολβών ανθέων που δεν προορίζονται για εμπορία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 98/56. Εάν το Δικαστήριο υιοθετήσει την ως άνω προτεινόμενη απάντηση, θα μπορούσε να συναχθεί το συμπέρασμα ότι παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
107. Εντούτοις, από την απόφαση περί παραπομπής δεν προκύπτει ότι η απάντηση στα ερωτήματα αυτά ζητείται μόνο για την περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι η φύτευση βολβών ανθέων εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 98/56.
108. Επιπλέον, στην απάντηση που προτείνω να δοθεί στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, καταλήγω επίσης στο συμπέρασμα ότι τα κράτη μέλη δύνανται, κατ’ αρχήν, να επεκτείνουν τις απαιτήσεις της οδηγίας 98/56 στο στάδιο της φύτευσης. Για τους ίδιους λόγους που οδήγησαν στο συμπέρασμα αυτό, πρέπει να προστεθεί ότι τα κράτη μέλη δύνανται να εφαρμόσουν στο στάδιο αυτό την παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής.
109. Συνεπώς, και υπό το πρίσμα της νομολογίας που μνημονεύεται στο σημείο 101 των παρουσών προτάσεων, προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει, σε κάθε περίπτωση, απάντηση στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα.
2. Ανάλυση
110. Κατά πρώτον, όσον αφορά το ερώτημα αν η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 έχει εφαρμογή στη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας όχι μόνον ενός ολόκληρου είδους αλλά και μιας συγκεκριμένης ποικιλίας (46), κανένα στοιχείο του γράμματος της διάταξης αυτής δεν φαίνεται να αποκλείει την εφαρμογή αυτή. Αντιθέτως, η απλή αναφορά στη «διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας», χωρίς περαιτέρω προδιαγραφές ή απαιτήσεις, υποδεικνύει ότι η διάταξη αυτή πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι αφορά και τη διατήρηση μιας ποικιλίας.
111. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται, πρώτον, από το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56. Το συμφέρον προστασίας των ποικιλιών και διασφάλισης της ταυτότητας και της καθαρότητάς τους προκύπτει σαφώς από το γράμμα του άρθρου 5, παράγραφος 1, τελευταία περίπτωση και του άρθρου 9 της οδηγίας αυτής, ερμηνευόμενων υπό το πρίσμα της ενδέκατης αιτιολογικής της σκέψης.
112. Δεύτερον, μολονότι η οδηγία 98/56 αποσκοπεί στο να διασφαλίσει ότι οι αγοραστές θα παραλαμβάνουν πολλαπλασιαστικό υλικό καλής φυτοϋγειονομικής ποιότητας και κατάστασης, οι σκοποί της βαίνουν πέραν της απλής προστασίας των καταναλωτών. Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι νομική βάση της οδηγίας αυτής αποτέλεσε το νυν άρθρο 43 ΣΛΕΕ σχετικά με την κοινή γεωργική πολιτική.
113. Τρίτον, λαμβανομένου υπόψη του μεγάλου εύρους των ποικιλιών βολβών τουλίπας, ορισμένες από τις οποίες απειλούνται με εξαφάνιση, η ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 υπό την έννοια ότι αφορά τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας μόνον των ειδών και όχι των ποικιλιών θα καθιστούσε την προβλεπόμενη σε αυτό παρέκκλιση άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας.
114. Κατά δεύτερον, όσον αφορά το ερώτημα αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 μπορεί να εφαρμοστεί ακόμη και αν δεν έχουν θεσπιστεί λεπτομερείς κανόνες δυνάμει του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής, πρέπει να ληφθεί υπόψη, πρωτίστως, το γράμμα της τελευταίας αυτής διάταξης.
115. Στο πλαίσιο αυτό, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56 ορίζει ότι λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου αυτού «μπορούν» (47) να θεσπίζονται με τη διαδικασία επιτροπολογίας του άρθρου 17. Το ρήμα «μπορούν» υποδεικνύει ότι η θέσπιση τέτοιων λεπτομερών κανόνων δεν είναι υποχρεωτική. Ο νομοθέτης της Ένωσης φαίνεται να έχει αφήσει στη διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής τη θέσπιση των κανόνων αυτών (48).
116. Στη συνέχεια, πρέπει να υπομνησθεί ότι το συγκεκριμένο εύρος των μέτρων για την εφαρμογή μιας οδηγίας καθορίζεται από τον χαρακτήρα των διατάξεών της. Συναφώς, το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 είναι αρκούντως ακριβές και απαλλαγμένο αιρέσεων ώστε να μπορεί να γίνει επίκλησή του χωρίς να χρειάζεται να εξειδικευθεί από άλλες διατάξεις του δικαίου της Ένωσης ή του εθνικού δικαίου (49). Πράγματι, η διάταξη αυτή επιτρέπει στους προμηθευτές να διαθέτουν προς εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής, υπό την προϋπόθεση ότι το υλικό αυτό προορίζεται για έναν από τους σκοπούς που παρατίθενται στα στοιχεία αʹ έως γʹ της εν λόγω διάταξης (50). Επιπλέον, όπως υποδεικνύει το ίδιο το γράμμα του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56, οι μνημονευόμενοι σε αυτό λεπτομερείς κανόνες αποβλέπουν μόνο στη διασφάλιση της ορθής και απλής εφαρμογής της παρέκκλισης του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, χωρίς να θέτουν υπό αμφισβήτηση τον ανεπιφύλακτο χαρακτήρα της διάταξης αυτής (51).
117. Η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται περαιτέρω από τη σύγκριση του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56 με το γράμμα άλλων διατάξεων της οδηγίας αυτής οι οποίες επιβάλλουν τη θέσπιση κανόνων σύμφωνα με το άρθρο 17 της οδηγίας αυτής. Τούτο ισχύει για το άρθρο 8, παράγραφος 3, το άρθρο 11, παράγραφος 1 και το άρθρο 14, παράγραφοι 4 και 6, της οδηγίας αυτής, στα οποία, αντίθετα προς το άρθρο 3, παράγραφος 3, χρησιμοποιείται το ρήμα «shall» στην αγγλική απόδοση (52) .
118. Εντούτοις, η Ελληνική και η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστηρίζουν ότι η ερμηνεία αυτή αντιβαίνει στους σκοπούς της οδηγίας 98/56 καθόσον θα υπονόμευε την τήρηση των απαιτήσεων που προβλέπει η οδηγία αυτή. Ειδικότερα, η ανάγκη διασφάλισης της ποιότητας και της υγείας του πολλαπλασιαστικού υλικού απαιτεί, τουλάχιστον, τη θέσπιση ρυθμίσεων σε επίπεδο Ένωσης ή σε εθνικό επίπεδο σχετικά με τον τόπο διατήρησης του υλικού που καλύπτεται από την παρέκκλιση καθώς και κανόνων για τη διατήρησή του χωριστά από άλλο υλικό που υπόκειται στις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής.
119. Όσον αφορά τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων σε επίπεδο Ένωσης, αρκεί να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, εφόσον η έννοια διάταξης του δικαίου της Ένωσης προκύπτει χωρίς αμφισημία από το ίδιο το γράμμα της, το Δικαστήριο δεν μπορεί να αποκλίνει από την έννοια αυτή (53). Επομένως, επαναλαμβάνω την παρατήρησή μου ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν φαίνεται να έκρινε αναγκαίο να θεσπίσει τους εν λόγω κανόνες σε επίπεδο Ένωσης, προτιμώντας να παράσχει, συναφώς, ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως στην Επιτροπή.
120. Ωστόσο, αν ένα κράτος μέλος θεωρεί ότι για την ορθή εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 είναι σκόπιμο να θεσπιστούν λεπτομερείς κανόνες, φρονώ ότι μπορεί να θεσπίσει τέτοιους κανόνες.
121. Στο πλαίσιο αυτό, υπενθυμίζεται, πρώτον, ότι, όταν πράξη της Ένωσης δεν περιέχει καμία ειδική πρόβλεψη, η εφαρμογή της εναπόκειται, πρωτίστως, στα κράτη μέλη (54). Στην υπό κρίση υπόθεση, δεδομένου του προαιρετικού χαρακτήρα της θέσπισης λεπτομερών κανόνων σε επίπεδο Ένωσης, φρονώ ότι τέτοιοι κανόνες μπορούν, κατ’ αρχήν, να θεσπιστούν σε εθνικό επίπεδο.
122. Δεύτερον, υπενθυμίζω ότι οι λεπτομερείς κανόνες σε επίπεδο Ένωσης πρέπει να θεσπίζονται κατόπιν διαδικασίας επιτροπολογίας, η οποία αποτελεί, κατ’ ουσίαν, μηχανισμό ελέγχου της άσκησης των εκτελεστικών εξουσιών της Επιτροπής από τα κράτη μέλη (άρθρο 291, παράγραφος 3, ΣΛΕΕ). Κατά τη γνώμη μου, τούτο υποδεικνύει την πρόθεση του νομοθέτη να διασφαλίσει σε κάθε περίπτωση τη συμμετοχή των κρατών μελών.
123. Τρίτον, η θέσπιση λεπτομερών κανόνων σε εθνικό επίπεδο και η συνακόλουθη έλλειψη ενιαίων διαδικασιών σε επίπεδο Ένωσης δεν φαίνεται να υπονομεύουν τους σκοπούς της οδηγίας 98/56 ούτε, ειδικότερα, την πρακτική αποτελεσματικότητα της παρέκκλισης του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής. Πράγματι, η προσέγγιση αυτή μπορεί να συνάδει με συγκεκριμένες εθνικές απαιτήσεις σχετικά με τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, όπως η υποχρέωση απόκτησης της ιδιότητας του εγγεγραμμένου σε μητρώα διατηρητή ως προϋπόθεση για την επίκληση της διάταξης αυτής, την οποία επισήμανε η Ελληνική Κυβέρνηση, ή οι απαιτήσεις περί του τόπου διατήρησης για τον μετριασμό του κινδύνου μόλυνσης, τις οποίες μνημονεύει η Ολλανδική Κυβέρνηση (55). Ωστόσο, οι λεπτομερείς κανόνες που θεσπίζονται δεν πρέπει να επιβαρύνουν υπερβολικά τους προμηθευτές που ασχολούνται με τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας.
124. Τέταρτον, θεσπίζοντας λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56, το κράτος μέλος ενεργεί σύμφωνα με το άρθρο 4, παράγραφος 3, δεύτερο εδάφιο, ΣΕΕ, το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ και το άρθρο 291, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ.
125. Αντιστρόφως, κράτος μέλος το οποίο θεωρεί ότι οι λεπτομερείς κανόνες είναι απαραίτητοι για την εφαρμογή του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 αλλά δεν έχει θεσπίσει τέτοιους κανόνες, δεν μπορεί απλώς να αρνηθεί να εφαρμόσει τις εθνικές διατάξεις που μεταφέρουν στο εσωτερικό δίκαιο το εν λόγω άρθρο, σε βάρος ιδιώτη, στηριζόμενο στην απουσία λεπτομερών κανόνων σε επίπεδο Ένωσης. Σε μια τέτοια περίπτωση, το εν λόγω κράτος μέλος θα παραβίαζε την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4, παράγραφος 3, ΣΕΕ (56).
126. Συνεπώς, προτείνω να δοθεί στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα η απάντηση ότι η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 έχει την έννοια ότι εφαρμόζεται επίσης σε ορισμένες ποικιλίες βολβών ανθέων που προορίζονται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, μολονότι δεν έχουν θεσπιστεί λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της διάταξης αυτής βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας.
V. Πρόταση
127. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικό εφετείο αρμόδιο επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες) ως εξής:
1) Το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998, για την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών,
έχουν την έννοια ότι δεν απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν ήταν ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, υπό την προϋπόθεση ότι το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό δεν προορίζεται για εμπορία, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής.
2) Τα κράτη μέλη δύνανται να απαγορεύουν την εκ νέου φύτευση υλικού για το οποίο διαπιστώθηκε, κατά το στάδιο της ανάπτυξης, ότι δεν ήταν ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, ανεξαρτήτως του αν το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό προορίζεται για εμπορία, υπό την προϋπόθεση ότι η ρύθμιση αυτή είναι σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης.
3) Το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ και παράγραφος 3 της οδηγίας 98/56
έχει την έννοια ότι η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ εφαρμόζεται επίσης σε ορισμένες ποικιλίες βολβών ανθέων που προορίζονται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, μολονότι δεν έχουν θεσπιστεί λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της διάταξης αυτής βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2 Schipper, C., «Broken tulips: The beautiful curse», ιστότοπος Μουσείου της Τουλίπας του Άμστερνταμ, διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://amsterdamtulipmuseum.com/blogs/tulip-facts/broken-tulips-the-beautiful-curse. Για μια λεπτομερή αναδρομή στην ιστορίας της τουλίπας, βλ. Dash, M., Tulipomania: The Story of the World’ s Most coveted Flower & the Extraordinary passions it aroused, Three Rivers Press, Νέα Υόρκη, 2000.
3 Οδηγία του Συμβουλίου της 20ής Ιουλίου 1998 για την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών (ΕΕ 1998 L 226, σ. 16).
4 Schipper, C., «Broken Tulips: The Beautiful Curse», όπ.π., και Schipper, C., «How Dangerous Is The Tulip Breaking Virus?», διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση https://amsterdamtulipmuseum.com/blogs/tulip-facts/how-dangerous-is-the-tulip-breaking-virus.
5 Οδηγία του Συμβουλίου της 21ης Δεκεμβρίου 1976 περί των μέτρων προστασίας κατά της εισαγωγής στα κράτη μέλη οργανισμών επιβλαβών για τα φυτά ή τα φυτικά προϊόντα (ΕΕ 1977, L 26, σ. 20), η οποία καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/2031 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με προστατευτικά μέτρα κατά των επιβλαβών για τα φυτά οργανισμών, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ) αριθ. 228/2013, (ΕΕ) αριθ. 652/2014 και (ΕΕ) αριθ. 1143/2014, και την κατάργηση των οδηγιών του Συμβουλίου 69/464/ΕΟΚ, 74/647/ΕΟΚ, 93/85/ΕΟΚ, 98/57/ΕΚ, 2000/29/ΕΚ, 2006/91/ΕΚ και 2007/33/ΕΚ (ΕΕ 2016, L 317, σ. 4).
6 Οι όροι «παραλλαγή» και «ποικιλία» χρησιμοποιούνται αδιακρίτως από το αιτούν δικαστήριο. Στις παρούσες προτάσεις χρησιμοποιείται μόνον ο όρος «ποικιλία».
7 Αποφάσεις της 20ής Μαρτίου 1986, Tissier (35/85, EU:C:1986:143, σκέψη 9), και της 26ης Μαρτίου 2026, Isergartler (C‑618/24, EU:C:2026:251, σκέψη 24 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
8 Αποφάσεις της 29ης Νοεμβρίου 1978, Redmond (83/78, EU:C:1978:214, σκέψη 26), και της 26ης Μαρτίου 2026, Isergartler (C‑618/24, EU:C:2026:251, σκέψη 25 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
9 Χάριν ευκολίας, οι όροι «παραγωγή» και «φύτευση» θα χρησιμοποιούνται αδιακρίτως.
10 Αποφάσεις της 3ης Οκτωβρίου 2013, Inuit Tapiriit Kanatami κ.λπ. κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑583/11 P, EU:C:2013:625, σκέψη 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και της 26ης Μαρτίου 2026, Gonrieh (C‑819/25 PPU, EU:C:2026:252, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
11 Οδηγία του Συμβουλίου, της 19ης Δεκεμβρίου 1991, περί εμπορίας του υλικού πολλαπλασιασμού των καλλωπιστικών φυτών (ΕΕ 1991, L 376, σ. 21).
12 Βλ. αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 98/56.
13 Βλ. ανακοίνωση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – Η πρωτοβουλία SLIM [COM(1996) 559 τελικό], έκθεση της Επιτροπής για το πιλοτικό πρόγραμμα SLIM, σ. 7 και παράρτημα 1Δ, σ. 11.
14 Η υπογράμμιση δική μου.
15 Η υπογράμμιση δική μου.
16 Βλ., συναφώς, απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Società notranslateola Vivai Maiorana κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑116/20, EU:T:2021:632, σκέψεις 104 και 106).
17 Συναφείς φυτοϋγειονομικές προϋποθέσεις δυνάμει του κανονισμού 2016/2031 (βλ. άρθρο 4 της οδηγίας 98/56 και σημείο 10 και υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων) και απαιτήσεις που απορρέουν από τον κανονισμό (ΕΚ) 338/97 του Συμβουλίου, της 9ης Δεκεμβρίου 1996, για την προστασία των ειδών άγριας πανίδας και χλωρίδας με τον έλεγχο του εμπορίου τους (ΕΕ 1997, L 61, σ. 1) και την οδηγία 94/62/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Δεκεμβρίου 1994, για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας (βλ. άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, δεύτερη φράση, της οδηγίας αυτής).
18 Όπως ορίζονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56.
19 Βλ. σημείο 10 και υποσημείωση 5 των παρουσών προτάσεων.
20 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 24ης Νοεμβρίου 1993, Keck και Mithouard (C‑267/91 και C‑268/91, EU:C:1993:905, σκέψη 15), στην οποία δεν γίνεται διάκριση μεταξύ των απαιτήσεων που αφορούν την ονομασία, τη μορφή, τις διαστάσεις, το βάρος, τη σύνθεση, την παρουσίαση, τη σήμανση ή τη συσκευασία.
21 Βλ. έκθεση της Επιτροπής προς το Συμβούλιο, της 23ης Δεκεμβρίου 2002, σχετικά με τα αποτελέσματα εφαρμογής του άρθρου 12 της οδηγίας αριθ. 98/56/EΚ του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998, για την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών, COM(2002) 761 τελικό (στο εξής: έκθεση της Επιτροπής της 23ης Δεκεμβρίου 2002), σ. 2, στην οποία επισημαίνεται ότι ως «προμηθευτής» νοείται το πρόσωπο που ασχολείται επαγγελματικά με την εμπορία ή την εισαγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού.
22 Βλ., στο ίδιο πνεύμα, έκθεση της Επιτροπής της 23ης Δεκεμβρίου 2002, σ. 4.
23 Βλ. σημείο 52 των παρουσών προτάσεων.
24 Παραδείγματα διορθωτικών μέτρων αποτελούν η υποβολή στην κατάλληλη αγωγή, η κατάλληλη επισήμανση ή η παράλειψη της ένδειξης ποικιλίας, εάν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 9 της οδηγίας 98/56.
25 Η οδηγία 91/682 δεν περιλάμβανε τη διάταξη αυτή.
26 Αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας 98/56.
27 Βλ. παράρτημα της έκθεσης της Επιτροπής της 23ης Δεκεμβρίου 2002, σ. 8.
28 Βλ., συναφώς, οδηγία 1999/66/ΕΚ της Επιτροπής της 28ης Ιουνίου 1999 σχετικά με τον καθορισμό των απαιτήσεων που αφορούν την ετικέτα ή άλλο έγγραφο που συντάσσει ο προμηθευτής σύμφωνα με την οδηγία 98/56 (ΕΕ 1999 L 164, σ. 76)· από τις πληροφορίες που απαιτείται να τίθενται στην ετικέτα, πρέπει να είναι δυνατή η ιχνηλάτηση του μητρικού υλικού. Βλ. επίσης, στο ίδιο πνεύμα, έκθεση της Επιτροπής της 23ης Δεκεμβρίου 2002, σ. 4.
29 Απόφαση της 15ης Μαΐου 2025 (C‑717/23, στο εξής: απόφαση Bundesminister für Gesundheit, EU:C:2025:351).
30 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών σχετικά με την κατασκευή, την παρουσίαση και την πώληση προϊόντων καπνού και συναφών προϊόντων και την κατάργηση της οδηγίας 2001/37/ΕΚ (ΕΕ 2014, L 127, σ. 1).
31 Απόφαση Bundesminister für Gesundheit (σκέψη 34).
32 Απόφαση Bundesminister für Gesundheit (σκέψη 52).
33 Βλ. απόφαση Bundesminister für Gesundheit (σκέψη 51) και προτάσεις μου στην εν λόγω υπόθεση (EU:C:2025:29, σημείο 70).
34 Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων.
35 Αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας 2014/40.
36 Απόφαση Bundesminister für Gesundheit (σκέψεις 49 έως 51).
37 Η διάταξη αυτή αριθμήθηκε μεταγενέστερα εκ νέου ως άρθρο 37 ΣΕΚ. Πλέον αντιστοιχεί στο άρθρο 43 ΣΛΕΕ.
38 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 5ης Απριλίου 1979, Ratti (148/78, EU:C:1979:110, σκέψεις 26 και 27). Στη νομική θεωρία, βλ. Barnard, C., The Substantive Law of the EU: The Four Liberties, 7η έκδ., Oxford University Press, Οξφόρδη, 2022, σ. 581· Slot, J., P., «Harmonisation», European Law Review, αριθ. 21 (5), 1996, σ. 378 έως 387, σ. 382 και 383.
39 Πρβλ. απόφαση της 19ης Μαρτίου 2026, Almirall (C‑589/24, EU:C:2026:217, σκέψη 41). Στη θεωρία, βλ. Slot, P. J., όπ. π., σ. 388, υποσημείωση 37· και Weatherill, S., «Maximum versus minimum harmonisation: Choosing between unity and diversity in the search for the soul of the internal market», σε Nic Shuibhne, N. και Gormley, L. W. (επιμ.), From Single Market to Economic Union: Essays in Memory of John A. Usher, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2012, σ. 192.
40 Βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 5ης Οκτωβρίου 1994, Centre d’insémination de la Crespelle (C‑323/93, EU:C:1994:368, σκέψεις 34 και 35), και της 4ης Οκτωβρίου 2024, AFAÏA (C‑228/23, EU:C:2024:829, σκέψη 71).
41 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Μαρτίου 2026, Almirall (C‑589/24, EU:C:2026:217, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
42 Πρβλ. απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 2019, TSN και AKT (C‑609/17 και C‑610/17, EU:C:2019:981, σκέψη 51 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία), και προτάσεις μου στην υπόθεση Almirall (C‑589/24, EU:C:2025:776, σημείο 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43 Πρβλ., αποφάσεις της 8ης Νοεμβρίου 1979, Denkavit Futtermittel (251/78, EU:C:1979:252, σκέψεις 14 έως 20), και της 10ης Ιουλίου 1984, Campus Oil κ.λπ. (72/83, EU:C:1984:256, σκέψεις 27 έως 31), και προτάσεις μου στην υπόθεση Almirall (C‑589/24, EU:C:2025:776, σημείο 60 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
44 Αποφάσεις της 18ης Οκτωβρίου 1990, Dzodzi (C‑297/88 και C‑197/89, EU:C:1990:360, σκέψεις 36 και 37), και της 5ης Μαρτίου 2026, AESTE (C‑210/24, EU:C:2026:145, σκέψη 33 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
45 Βλ. σημείο 56 των παρουσών προτάσεων, ιδίως παραπομπή στην απόφαση της 29ης Σεπτεμβρίου 2021, Società agricola Vivai Maiorana κ.λπ. κατά Επιτροπής (T‑116/20, EU:T:2021:632, σκέψεις 104 και 106).
46 Βλ. σημείο 26 των παρουσών προτάσεων. Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η προσφεύγουσα επιδιώκει τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας των επίμαχων ποικιλιών ως έχουν, ήτοι απαλλαγμένων από τον ιό TBV.
47 «Können» στη γερμανική, «podrán», στην ισπανική, «peuvent» στη γαλλική, «possono» στην ιταλική, «można» στην πολωνική», «podem» στην πορτογαλική απόδοση.
48 Βλ., εξ αντιδιαστολής, απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2015, Σουηδία κατά Επιτροπής (T‑521/14, EU:T:2015:976, σκέψεις 50, 52, 53 και 70).
49 Απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2015, Σουηδία κατά Επιτροπής (T‑521/14, EU:T:2015:976, σκέψη 53).
50 Όσον αφορά τον ακριβή χαρακτήρα του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56, βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 1982, Becker (8/81, EU:C:1982:7, σκέψη 27).
51 Βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 1982, Becker (8/81, EU:C:1982:7, σκέψεις 32 και 33).
52 «Devem» στην πορτογαλική απόδοση του άρθρου 8, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56. Η πορτογαλική απόδοση των δύο άλλων μνημονευόμενων διατάξεων και η γερμανική, η ισπανική, η ιταλική, η γαλλική και η πολωνική απόδοση των τριών αναφερόμενων διατάξεων χρησιμοποιούν όλες εκφράσεις που συνεπάγονται υποχρέωση ενέργειας.
53 Απόφαση της 29ης Ιουλίου 2024, HDI Global και MS Amlin Insurance (C‑771/22 και C‑45/23, EU:C:2024:644, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
54 Απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 1995, Nutral κατά Επιτροπής (C‑476/93 P, EU:C:1995:401, σκέψη 14). Βλ., στη νομική θεωρία, Lenaerts, K. και Van Nuffel, P., EU Constitutional Law, Oxford University Press, Οξφόρδη, 2021, σ. 565.
55 Βλ. σημείο 118 των παρουσών προτάσεων.
56 Βλ. απόφαση της 19ης Ιανουαρίου 1982, Becker (8/81, EU:C:1982:7, σκέψη 33). Βλ. επίσης, κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 5ης Απριλίου 1979, Ratti (148/78, EU:C:1979:110, σκέψη 22), και της 3ης Σεπτεμβρίου 2014, GMAC UK (C‑589/12, EU:C:2014:2131, σκέψη 39 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).