I.

Wprowadzenie

1.

Dwa greckie internetowe portale informacyjne zostały ukarane przez krajowy organ ds. audiowizualnych usług medialnych grzywną za audycje naruszające godność człowieka.

2.

Portale te zakwestionowały nałożone na nie grzywny, wnosząc skargę do Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu, Grecja), będącej sądem odsyłającym w niniejszych sprawach, twierdząc, że odpowiednie przepisy zakazujące tego rodzaju audycji nie są skierowane do internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne.

3.

W kontekście tych postępowań krajowych podniesiono kilka kwestii dotyczących wykładni dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych ( 2 ) oraz granic zasady wykładni zgodnej.

II.

Okoliczności faktyczne w postępowaniach głównych, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem

4.

Makeleio i Zougla (zwane dalej „skarżącymi w postępowaniach głównych”) to greckie internetowe portale informacyjne, które oferują na swoich stronach internetowych także audycje audiowizualne. Nie są one tradycyjnymi dostawcami audiowizualnych usług medialnych; innymi słowy, nie można porównać ich ze stacjami telewizyjnymi, nadającymi na przydzielonych częstotliwościach lub w Internecie czy też na obydwa sposoby. Niemniej jednak wspomniane internetowe portale informacyjne oferują czasem publicznie audycje podlegające dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych. Będę określać tych dostawców mianem internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne.

5.

W dniu 29 czerwca 2021 r. portal Makeleio nadał audycję, podczas której prezenter wiadomości, przedstawiając informację o wizycie przedstawicieli społeczności LGBT+ w kancelarii premiera Grecji, używał uwłaczającego, obraźliwego i znieważającego języka w odniesieniu do osób homoseksualnych, wygłaszał ironiczne uwagi na temat ich orientacji seksualnej i pośrednio nawoływał do werbalnej i fizycznej agresji przeciwko nim. Wreszcie prezenter ten wielokrotnie jasno nawiązywał do orientacji seksualnej imiennie wymienionych polityków (audycja ta zwana jest dalej „pierwszą sporną audycją”).

6.

W dniu 22 lutego 2022 r. portal Zougla transmitował przez swoją stronę internetową audycję rozgłośni radiowej, która nadaje również przez Internet. W czasie audycji pod pretekstem toczącego się postępowania karnego przeciwko osobom trzecim w związku z pedofilią prezenter dokonał, nie przedstawiając żadnych dowodów, osobistego ataku na pewnych polityków, wymieniając ich z imienia i nazwiska oraz wygłaszając pod ich adresem lawinę zniesławiających i obraźliwych komentarzy, które dotyczyły rzekomej skłonności do ochrony pedofilów i pederastów oraz rekomendowania ich na odpowiedzialne stanowiska, które pozwalają im na zaspokojenie ich preferencji seksualnych (audycja ta zwana jest dalej „drugą sporną audycją”).

7.

Obydwie sporne audycje zostały zgłoszone do Ethniko Symvoulio Radiotileorasis (krajowej rady radiofonii i telewizji, Grecja; zwanej dalej „ESR”), będącej greckim niezależnym organem administracyjnym odpowiedzialnym za nadzorowanie i regulowanie rynku audiowizualnych usług medialnych ( 3 ).

8.

ESR uznała się za organ właściwy w odniesieniu do dwóch udostępnionych publicznie audycji, stwierdziwszy, że zarówno portal Makeleio, jak i portal Zougla są dostawcami audiowizualnych usług medialnych w rozumieniu dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych oraz ustawy nr 4779/2021 ( 4 ), którą transponowano tę dyrektywę do porządku krajowego.

9.

Za emisję pierwszej spornej audycji ( 5 ) ESR nałożyła na portal Makeleio dwie sankcje administracyjne. Pierwszą sankcję, w wysokości 30 000 EUR, nałożono za naruszenie zakazu przewidzianego w art. 8 ustawy nr 4779/2021, a więc zakazu nawoływania do przemocy lub nienawiści wobec osób ze względu na ich orientację seksualną. Przytoczony przepis ustawy nr 4779/2021 stanowił transpozycję do greckiego porządku prawnego art. 6 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. Z odesłań prejudycjalnych wynika, że w art. 8 ustawy nr 4779/2021 nie transponowano całości art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych literalnie, pomijając zdanie wprowadzające, odnoszące się ogólnie do zakazu naruszania godności człowieka ( 6 ).

10.

Drugą sankcję, również w wysokości 30 000 EUR, nałożono za naruszenie zakazu nadawania audycji niskiej jakości. Zakaz ten przewidziano w dwóch aktach prawnych poprzedzających ustawę nr 4779/2021 – w ustawie nr 2328/1995 i dekrecie prezydenta nr 77/2003 ( 7 ). W dwóch wspomnianych aktach nałożono wprost obowiązek poszanowania wartości człowieka i osobowości ludzkiej oraz zakazano nadawania audycji o treści niskiej jakości. Podczas rozprawy ESR wyjaśniła, że treść tych audycji uznano za treść o niskiej jakości właśnie ze względu na naruszenie godności człowieka.

11.

Za emisję drugiej spornej audycji ESR nałożyła dwie sankcje administracyjne również na portal Zougla. Pierwszą sankcję, w wysokości 80 000 EUR, nałożono za audycję niskiej jakości, a drugą, w wysokości 40 000 EUR, za naruszenie obowiązku poszanowania godności człowieka. Obydwie sankcje nałożono na podstawie tych samych dwóch aktów prawnych, w oparciu o które na portal Makeleio nałożono drugą z sankcji – czyli na podstawie ustawy nr 2328/1995 i dekretu prezydenta nr 77/2003.

12.

Ustawa nr 2328/1995 i dekret prezydenta nr 77/2003, które stanowiły podstawę prawną dla części nałożonych sankcji, nie mają wprost zastosowania do internetowych portali informacyjnych oferujących również audiowizualne usługi medialne. Niemniej jednak ESR była zdania, że przepisy krajowe przewidujące obowiązek poszanowania godności człowieka i osobowości ludzkiej, nawet jeżeli zostały przyjęte przed dyrektywą o audiowizualnych usługach medialnych, muszą mieć zastosowanie do „każdego materiału audiowizualnego udostępnianego publicznie za pośrednictwem ogólnodostępnych stron internetowych, który może wywołać u oglądających go skutki podobne do tych, jakie wywołuje transmisja odnośnego materiału przez tradycyjnych dostawców treści”. Z tego względu zdaniem ESR wspomniane obowiązki wynikające z tych przepisów krajowych muszą mieć zastosowanie również do internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne, chociaż tych ostatnich nie wymieniono wyraźnie w treści odpowiednich przepisów krajowych.

13.

W dwóch odrębnych skargach skarżący w postępowaniach głównych zwrócili się do Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu) o uchylenie decyzji ESR. Skarżący podnoszą, że nie mogą być karani za naruszenie obowiązku poszanowania godności człowieka i za nadawanie audycji niskiej jakości, ponieważ prawo krajowe przewidujące taki obowiązek nie ma zastosowania do internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne.

14.

Z akt przedłożonych Trybunałowi nie wynika, że skarżący kwestionują uznanie spornych audycji za audycje naruszające godność człowieka lub audycje niskiej jakości. Kwestionują oni raczej możliwość zastosowania przepisów greckich nakładających na nich obowiązek nienaruszania godności człowieka.

15.

Skład orzekający Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu) nie jest jednomyślny w kwestii, czy krajowe przepisy nakładają zakaz naruszania godności człowieka i nadawania audycji niskiej jakości na internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne. Z jednej strony większość składu orzekającego uważa, że odpowiednie przepisy krajowe nie odnoszą się w sposób jasny i jednoznaczny do tego rodzaju internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne. W rezultacie w opinii większości składu krajowy organ regulacyjny nie mógł nałożyć spornych sankcji na skarżących, stosując przepisy prawa krajowego per analogiam.

16.

Z drugiej strony mniejszość składu orzekającego Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu) uważa, że greckie prawo, w tym art. 15 ust. 2 Syntagma tis Elladas (greckiej konstytucji) ( 8 ), obejmuje nadawanie wszelkich audycji, niezależnie od sposobu nadawania, a więc również internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne. Owa mniejszość składu jest zatem zdania, że prawo greckie w obecnym kształcie nakłada już zakaz naruszania godności człowieka na nadawców takich jak portale Makeleio i Zougla. W ocenie wspomnianej mniejszości składu krajowy organ regulacyjny nałożył zatem sporne sankcje zgodnie z prawem.

17.

Pomimo tej rozbieżności zdań Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu) jest jednomyślna co do tego, że jednym z celów dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych jest zapewnienie poszanowania godności człowieka i zapobieganie nadawaniu audycji niskiej jakości, czego dotyczy spór w dwóch rozpoznawanych sprawach. Niemniej jednak sąd odsyłający zawraca się do Trybunału o potwierdzenie prawidłowości takiej wykładni dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

18.

Dodatkowo, nawet jeżeli zakaz naruszania godności człowieka jest celem dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych i mieści się w jej zakresie regulacyjnym, sąd odsyłający, a przynajmniej większość jego składu orzekającego, uważa, że sporne sankcje nie mogły zostać nałożone na internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne jedynie w drodze wykładni przepisów krajowych zgodnej z dyrektywą o audiowizualnych usługach medialnych. Stałaby temu na przeszkodzie zasada legalności wyrażona maksymą „Nullum crimen, nulla poena sine lege”.

19.

W tym stanie rzeczy Symvoulio tis Epikrateias (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowania i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

20.

Uwagi na piśmie zostały przedstawione Trybunałowi przez Makeleio, ESR, rządy grecki i szwedzki oraz Komisję Europejską.

21.

Rozprawa, podczas której stanowiska Makeleio, ESR, rządów greckiego i szwedzkiego oraz Komisji zostały przedstawione ustnie, odbyła się w dniu 16 października 2024 r.

III.

Analiza

A.

Kwestie wstępne

1.

Czy strony internetowe takie jak portale Makeleio i Zougla można uznać za dostawców audiowizualnych usług medialnych?

22.

Na wstępie należy ustalić, czy w związku ze spornymi audycjami, za które portale Makeleio i Zougla zostały ukarane, można było uznać te portale za dostawców audiowizualnych usług medialnych objętych dyrektywą o audiowizualnych usługach medialnych.

23.

Odpowiedź twierdząca na to pytanie wynika moim zdaniem jasno z wyroku New Media Online ( 9 ). Wyrok ten poprzedza zmiany wprowadzone w 2018 r. do dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. Niemniej jednak pozostaje on aktualny, szczególnie że pewne ustalenia poczynione w tym wyroku znalazły wręcz odzwierciedlenie w brzmieniu dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych z 2018 r.

24.

Przytoczona sprawa dotyczyła usługi świadczonej przez przedsiębiorstwo, które – podobnie jak skarżący w niniejszych sprawach – prowadzi gazetę internetową. Niemniej jednak w ramach działalności dodatkowej względem świadczenia usługi podstawowej przedsiębiorstwo to oferowało też krótkie materiały wideo, odpowiadające krótkim sekwencjom z wiadomościami, które zazwyczaj nie występują w tym formacie w „tradycyjnej” telewizji. Wspomniane materiały wideo nie były powiązane z wiadomościami przekazywanymi przez te gazety internetowe.

25.

W tych okolicznościach Trybunał uznał najpierw, że „pojęcie »audycji« w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2010/13 powinno być interpretowane w ten sposób, iż obejmuje ono udostępnienie, pod subdomeną witryny internetowej gazety, krótkich materiałów wideo odpowiadających krótkim sekwencjom z wiadomościami lokalnymi, sportowymi lub rozrywkowymi” ( 10 ).

26.

W następstwie zmiany dokonanej w 2018 r. zawarta w art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych definicja „audycji” pozostała w dotychczasowym brzmieniu. Przepis ten stanowi:

27.

W wyroku New Media Online Trybunał stwierdził dodatkowo, że taka audycja stanowi „audiowizualną usługę medialną” w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. a) ppkt (i) dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, nawet jeżeli podstawową działalnością przedsiębiorstwa jest prowadzenie gazety internetowej, o ile tego rodzaju audycję można oddzielić od wiadomości przekazywanych przez przedsiębiorstwo ( 11 ).

28.

Artykuł 1 ust. 1 lit. a) ppkt (i) dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, w którym zdefiniowano znaczenie audiowizualnych usług medialnych, zmieniono zatem w taki sposób, aby uwzględnić przytoczone orzecznictwo, i obecnie ma on następujące brzmienie:

29.

W świetle powyższego nie ma moim zdaniem żadnych wątpliwości, że strony internetowe niebędące konwencjonalnymi stacjami telewizyjnymi wchodzą w zakres dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, jeżeli są na nich nadawane audycje w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. a) ppkt (i) dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, czy to w ramach usługi głównej, czy też dającej się oddzielić części innego rodzaju usług, które są poprzez te strony świadczone.

30.

Materiały wideo udostępnione publicznie przez portale Makeleio i Zougla nie wydają się powiązane z wiadomościami widniejącymi na ich stronach internetowych. Sporne audycje z niniejszych spraw zdają się zatem wchodzić w zakres definicji audiowizualnych usług medialnych.

31.

Podczas rozprawy portal Makeleio twierdził, że nie ponosi odpowiedzialności redakcyjnej za sporną audycję.

32.

Trybunał uznał, że należy przyjąć, iż „osoba fizyczna lub prawna mająca siedzibę w jednym państwie członkowskim ponosi odpowiedzialność redakcyjną […], jeżeli wybiera i zestawia w układzie chronologicznym audycje […] kanału” ( 12 ). Wynika to również z definicji „odpowiedzialności redakcyjnej” zawartej w art. 1 ust. 1 lit. c) dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych ( 13 ).

33.

W ramach podziału kompetencji między Trybunał a sądy krajowe w postępowaniu o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym ustalenie okoliczności faktycznych leży w gestii sądu odsyłającego. Trybunał jest, co do zasady, związany przedstawionym przez sąd odsyłający opisem sprawy pod kątem okoliczności faktycznych oraz mających zastosowanie przepisów prawa krajowego ( 14 ).

34.

W tym względzie istotne jest, że w postanowieniach odsyłających sąd odsyłający wziął pod uwagę dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych oraz wyrok New Media Online, a także jednomyślnie uznał, że w odniesieniu do audycji, za których nadanie obydwaj skarżący zostali ukarani, są oni dostawcami audiowizualnych usług medialnych w rozumieniu dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

35.

Z zastrzeżeniem, że ostateczne potwierdzenie tej kwestii należy do sądu odsyłającego, należy stwierdzić, że okoliczności postępowań głównych zdają się zatem wchodzić w zakres podmiotowy dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych w brzmieniu zmienionym w 2018 r.

2.

Rozbieżność zdań wśród członków składu orzekającego sądu odsyłającego

36.

Jak wyjaśniłam, członkowie składu orzekającego odsyłającej izby rady stanu nie zgadzają się w kwestii wykładni przepisów greckich w odniesieniu do niniejszych spraw (zob. pkt 15 i 16 niniejszej opinii).

37.

Z jednej strony większość składu orzekającego uważa, że greckie przepisy nie nakładają ogólnego zakazu naruszania godności człowieka i nadawania audycji niskiej jakości na internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne. Z drugiej strony mniejszość składu orzekającego uważa, że obecne prawo greckie nakłada takie obowiązki na tego rodzaju nadawców internetowych.

38.

W tym względzie konieczne jest przypomnienie, że w ramach podziału kompetencji w postępowaniu o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał nie jest właściwy do dokonywania wykładni prawa krajowego. Trybunał może dokonywać wykładni wyłącznie stosownych przepisów prawa Unii ( 15 ). Gdy rozpatrywana jest dyrektywa, tak jak ma to miejsce w niniejszych sprawach, Trybunał może wyjaśnić, jakie obowiązki państwa członkowskie muszą na jej podstawie nałożyć na podmioty podlegające ich jurysdykcji poprzez przyjęcie przepisów wykonawczych.

39.

Ustalenie, czy krajowymi przepisami wykonawczymi prawidłowo wdrożono dyrektywę, czy też nie, należy zatem do sądu odsyłającego. W tym względzie Trybunał nie jest w niniejszych sprawach właściwy, by rozstrzygnąć rozbieżność zdań między większością a mniejszością w ramach odsyłającej izby rady stanu.

40.

Niemniej jednak warto przypomnieć, że zgodnie z art. 288 akapit trzeci TFUE dyrektywa, choć wiąże każde państwo członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków.

41.

Przyjęcie przepisów wdrażających dyrektywę niekoniecznie oznacza zatem, że niezbędne jest przyjęcie ustawy mającej na celu właśnie transponowanie konkretnej dyrektywy.

42.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału „istnienie ogólnych zasad lub przepisów ogólnych może spowodować, że transpozycja za pomocą dodatkowych szczególnych środków ustawowych lub wykonawczych stanie się zbędna, jednak pod warunkiem, że owe zasady i przepisy rzeczywiście zapewniają pełne stosowanie tej dyrektywy oraz że w przypadku gdy sporny przepis dyrektywy ma na celu przyznanie praw jednostkom, stan prawny wynikający z tych zasad jest dostatecznie precyzyjny i jasny, a uprawnieni mają możliwość rozeznania się we wszystkich przysługujących im prawach i w razie potrzeby powołania się na nie przed sądami krajowymi” ( 16 ).

43.

Wynika z tego, że „w celu ustalenia, czy uregulowania krajowe w wystarczającym stopniu wdrażają w życie obowiązki wynikające z danej dyrektywy, należy wziąć pod uwagę nie tylko uregulowanie przyjęte specjalnie w celu transpozycji tej dyrektywy, lecz również ogół dostępnych i mających zastosowanie norm prawnych” ( 17 ).

44.

Z tego względu uregulowania obowiązujące przed przyjęciem dyrektywy lub przepisy ustanowione w krajowej konstytucji można uznać za wystarczające do transpozycji dyrektywy, o ile podmioty mogą stwierdzić z wystarczającą pewnością, że przysługują im przewidziane tą dyrektywą prawa lub ciążą na nich określone w niej obowiązki. Podobnie obowiązujące przepisy można uzupełnić nowymi jedynie w zakresie, który nie był objęty dotychczasowymi uregulowaniami. Odpowiednia technika transponowania dyrektyw zależy zatem od specyfiki metod regulacyjnych w poszczególnych państwach członkowskich.

45.

O tym, czy ustawa nr 4779/2021, którą transponowano do greckiego porządku prawnego dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych, jedynie uzupełniała złożoną sieć przepisów regulujących audiowizualne usługi medialne w Grecji ( 18 ) i wprowadzała jedynie normy dotąd nieobowiązujące (jak sugerowały na rozprawie ERS i rząd grecki), może przesądzić jedynie sąd krajowy.

46.

Uściśliwszy powyższe, pytania prejudycjalne pierwsze i drugie można rozumieć jako zwrócenie się do Trybunału o wyjaśnienie, które z obowiązków ciążących na dostawcach audiowizualnych usług medialnych państwa członkowskie były obowiązane wprowadzić do swojego porządku prawnego, aby prawidłowo transponować dyrektywę o audiowizualnych usługach medialnych. Pozwoli to sądowi odsyłającemu ustalić, czy dyrektywę tę transponowano do prawa krajowego w sposób prawidłowy.

47.

Pytanie trzecie dotyczy tego, czy – jeżeli dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie została całkowicie transponowana do prawa krajowego – sąd krajowy w rozpoznawanych sprawach ma obowiązek dokonać wykładni obowiązującego prawa krajowego w taki sposób, by osiągnąć rezultat wymagany tą dyrektywą. W niniejszych sprawach rezultatem tym jest zakaz naruszania godności człowieka obejmujący wszystkich dostawców audiowizualnych usług medialnych, w tym internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne. W szczególności sąd odsyłający dąży poprzez to pytanie do ustalenia, czy obowiązek dokonania wykładni zgodnej osiągnąłby swoją granicę, gdyby skutkował nałożeniem na jednostkę obowiązku, za którego naruszenie może mu grozić nałożenie sankcji karnej.

48.

Jak wykażę, w świetle odpowiedzi na te pytania nie będzie konieczne udzielanie odpowiedzi na pytania czwarte i piąte.

B.

Odpowiedzi na pytania prejudycjalne

1.

W przedmiocie pytania pierwszego – zakres regulacyjny dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych

49.

W pytaniu pierwszym sąd odsyłający dąży do uzyskania od Trybunału potwierdzenia, że cel, a zatem i zakres regulacyjny dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, obejmuje a) zakaz naruszania godności człowieka i b) zakaz niskiej jakości treści audycji.

50.

W tym względzie sąd odsyłający zasadniczo dąży do uzyskania wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

51.

Przepis ten brzmi następująco:

a)

Zakaz naruszania godności człowieka

52.

W pierwszej kolejności powstaje pytanie o znaczenie zdania wprowadzającego art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych: „[b]ez uszczerbku dla obowiązku respektowania i chronienia przez państwa członkowskie godności człowieka”. Czy zdanie to należy rozumieć w ten sposób, że państwa członkowskie są zobowiązane wprowadzać ogólny zakaz naruszania godności człowieka w audycjach dostawców audiowizualnych usług medialnych? Alternatywnie – czy jedynymi obowiązkami, które państwa członkowskie mają nałożyć na dostawców audiowizualnych usług medialnych, są owe dwa konkretne obowiązki, o których mowa w lit. a) i b) tego przepisu?

53.

We wniosku Komisji dotyczącym dyrektywy 2018/1808 zdanie wprowadzające nie istniało ( 19 ).

54.

Komisja wyjaśniła podczas rozprawy, że owo zdanie było wynikiem kompromisu: Parlament Europejski nalegał na wyraźne uwzględnienie zakazu naruszania godności człowieka, a Rada Unii Europejskiej sprzeciwiała się tak ogólnemu sformułowaniu w dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych.

55.

Jedyny dostępny dokument stanowiący część historii prac legislacyjnych nad ową dyrektywą pozwala Trybunałowi jedynie potwierdzić, że takie zdanie zostało zaakceptowane zarówno przez Parlament, jak i Radę w pierwszym czytaniu w ramach procesu legislacyjnego, który doprowadził do przyjęcia zmienionego brzmienia dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych ( 20 ). Niemniej jednak w dostępnych dokumentach składających się na historię prac legislacyjnych nad dyrektywą o audiowizualnych usługach medialnych nie określono ani powodów, dla których Parlament chciał wyraźnie włączyć do tekstu dyrektywy ogólny zakaz naruszania godności człowieka, ani – co istotniejsze – przyczyny, dla której Rada sprzeciwiła się takiemu rozwiązaniu.

56.

Jak zatem przyznała Komisja na rozprawie, istnieją co najmniej dwie możliwe interpretacje. Z jednej strony art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych można rozumieć jako nakładający nie ogólny zakaz naruszania godności człowieka, ale jedynie dwa obowiązki szczególne [związane z zakazem nawoływania do nienawiści i przemocy – art. 6 ust. 1 lit. a) – oraz z zakazem publicznego nawoływania do popełnienia przestępstwa terrorystycznego – art. 6 ust. 1 lit. b)]. Z drugiej strony ten sam przepis można rozumieć jako nakładający – równolegle do dwóch szczególnych obowiązków wskazanych powyżej – ogólny obowiązek nienaruszania godności człowieka.

57.

Komisja podczas rozprawy opowiedziała się za pierwszą interpretacją: dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie zawiera ogólnego zakazu naruszania godności człowieka, który należy nałożyć na dostawców audiowizualnych usług medialnych. Niemniej jednak uważa ona, że obowiązki szczególne dotyczące zakazu treści nawołujących do przemocy, nienawiści lub terroryzmu są wyrazem wymogu poszanowania godności człowieka.

58.

Z kolei wszyscy pozostali uczestnicy niniejszego postępowania (Makeleio, ESR oraz rządy grecki i szwedzki) zgodzili się, że zapewnienie poszanowania i ochrony godności człowieka jest obowiązkiem wynikającym z dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych. Takie stanowisko zajął również sąd odsyłający.

59.

Proponuję, aby Trybunał opowiedział się za interpretacją części wprowadzającej art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, zgodnie z którą państwa członkowskie są zobowiązane do ustanowienia w swoich przepisach krajowych ogólnego zakazu audycji naruszających godność człowieka.

60.

Cel dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych oraz kontekst prawny jej art. 6 ust. 1, w tym inne przepisy samej dyrektywy oraz – szerzej – prawo Unii i prawo międzynarodowe, przemawiają za odczytywaniem zdania wprowadzającego art. 6 ust. 1 w ten sposób, że państwa członkowskie muszą zapewnić przestrzeganie przez dostawców audiowizualnych usług medialnych ogólnego obowiązku nienaruszania w ich audycjach godności człowieka.

61.

Celem dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych jest między innymi umożliwienie funkcjonowania rynku wewnętrznego w dziedzinie audiowizualnych usług medialnych przy jednoczesnym zapewnieniu wysokiego poziomu ochrony celów będących przedmiotem interesu ogólnego ( 21 ). W tym względzie opiera się ona na zasadzie kraju pochodzenia, zgodnie z którą to na państwie członkowskim, którego jurysdykcji podlegają dostawcy audiowizualnych usług medialnych, ciąży obowiązek zapewnienia, by działali oni zgodnie z przepisami, które państwo to ustanawia w odniesieniu do audiowizualnych usług medialnych przeznaczonych dla ogółu społeczeństwa ( 22 ). W dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych przewidziano minimalny zestaw przepisów ( 23 ), których muszą przestrzegać wszyscy dostawcy audiowizualnych usług medialnych (w „dziedzinach podlegających koordynacji na mocy [tej] dyrektywy”). Umożliwia to nałożenie na wszystkie państwa członkowskie obowiązku umożliwienia transgranicznego odbioru audiowizualnych usług medialnych nadawanych przez dostawców z innych państw członkowskich. Żadne państwo członkowskie nie może co do zasady nakładać żadnych ograniczeń z przyczyn, które wchodzą w zakres dziedzin podlegających koordynacji na mocy tej dyrektywy ( 24 ).

62.

Dyrektywa ta wprowadza zatem zestaw wspólnych wymogów obowiązujących dostawców audiowizualnych usług medialnych, które wzmacniają wzajemne zaufanie między państwami członkowskimi i bez których trudno byłoby im akceptować transgraniczne audiowizualne usługi medialne bez uprzedniej kontroli i zezwolenia. Wymogi te obejmują poszanowanie praw podstawowych przewidzianych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) ( 25 ), w tym poszanowanie godności człowieka, o którym mowa w jej artykule otwierającym.

63.

Jeżeli chodzi o brzmienie dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, wzmianka o ochronie godności człowieka jako wartości, którą dyrektywa ta ma chronić, znajduje się nie tylko w zdaniu wprowadzającym art. 6 ust. 1, ale też w jej motywach 59, 60 i 104. Zatem nawet jeżeli Karta sama w sobie nie może nakładać obowiązków na państwa członkowskie, w dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych obowiązek poszanowania godności człowieka wskazano wyraźnie wśród wymogów, których poszanowanie państwa członkowskie muszą zagwarantować, aby umożliwić prawidłowe funkcjonowanie rynku wewnętrznego w dziedzinie audiowizualnych usług medialnych ( 26 ).

64.

Motyw 3 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych zawiera odniesienie do przyjętej przez Radę Europy w dniu 5 maja 1989 r. Europejskiej konwencji o telewizji ponadgranicznej ( 27 ). Przytoczona konwencja, na którą Trybunał powoływał się już przy dokonywaniu wykładni dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych ( 28 ), zawiera art. 7, zatytułowany „Obowiązki nadawcy”, który stanowi, że „[w]szystkie części składowe usług programowych w swym sposobie prezentacji oraz treści powinny szanować godność człowieka oraz podstawowe prawa innych”.

65.

Co jeszcze istotniejsze, godność osoby ludzkiej jest wartością, o której mowa w art. 2 TUE, a więc postanowieniu, w którym wymieniono wartości stanowiące fundament Unii ( 29 ). Stwierdzono w nim, że wartości te są wspólne państwom członkowskim.

66.

Dodatkowo wszystkie państwa członkowskie Unii są również stronami europejskiej konwencji praw człowieka (EKPC). Nawet jeżeli konwencja ta nie zawiera żadnego postanowienia, które wprost wymaga poszanowania godności człowieka, z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) wynika, że istotą EKPC jest poszanowanie godności i wolności człowieka ( 30 ).

67.

Centralne znaczenie godności człowieka podkreślono również w szeregu instrumentów międzynarodowych, w tym w Powszechnej deklaracji praw człowieka ONZ z 1948 r., której preambuła i art. 1 odnoszą się do pojęcia godności człowieka.

68.

Wynika z tego, że – zgodnie z logiczną interpretacją – zdanie wprowadzające art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych przypomina jedynie o obowiązku ciążącym już na państwach członkowskich. Stanowi ono jedynie odniesienie ogólnego obowiązku ciążącego na państwach członkowskich, jakim jest poszanowanie i ochrona godności człowieka, do audiowizualnych usług medialnych, doprecyzowując, że państwa członkowskie muszą nałożyć ten obowiązek na dostawców przy opracowywaniu przepisów regulujących audiowizualne usługi medialne ( 31 ).

69.

Z tego względu, ustosunkowując się do części pierwszej pytania pierwszego, jestem zdania, że Trybunał powinien stwierdzić, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych wymaga od państw członkowskich włączenia do ich przepisów regulujących audiowizualne usługi medialne nałożonego na dostawców audiowizualnych usług medialnych ogólnego zakazu naruszania godności człowieka w ich audycjach.

b)

Zakaz treści niskiej jakości

70.

W drugiej kolejności w pytaniu pierwszym sąd odsyłający dąży również do ustalenia, czy dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych zobowiązuje państwa członkowskie do zakazania audycji niskiej jakości. Wydaje się, że zadając to pytanie, sąd odsyłający miał na myśli audycje takie jak dwie sporne audycje, które naruszają godność człowieka.

71.

Moim zdaniem, jak zresztą podnosił rząd szwedzki na rozprawie, dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie reguluje treści audycji pod względem ich jakości.

72.

Można jednak również powiedzieć, że zakaz naruszania godności człowieka wpływa na treść audycji, ponieważ treść ta nie może naruszać godności człowieka, i w tym sensie dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych ingeruje w treść audycji. Niemniej jednak, pomijając wymóg, aby audycja była wolna od naruszeń godności człowieka i zgodna z innymi obowiązkami wynikającymi ze skoordynowanych przepisów dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, akt ten nie ingeruje w dalszym zakresie w treść audycji.

73.

Podsumowując, środek krajowy pozwalający na karanie dostawców audiowizualnych usług medialnych, którego audycje podważają wartość, jaką jest godność człowieka, wchodzi w zakres dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych.

74.

Z kolei środek krajowy, który przewiduje sankcje w przypadku audycji, które są po prostu niskiej jakości, nie wchodzi w zakres dziedzin podlegających koordynacji na mocy tej dyrektywy.

75.

Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy na skarżących w postępowaniach głównych nałożono grzywny za naruszenie godności człowieka, czy raczej za niską jakość ich audycji.

76.

Z tego względu proponuję, aby Trybunał udzielił na pytanie pierwsze następującej odpowiedzi: Zakres regulacyjny dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, w świetle jej celów, obejmuje ogólny zakaz audycji naruszających godność człowieka. Dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie reguluje treści audycji w zakresie szerszym niż to, co wynika z tego zakazu naruszania godności człowieka i innych warunków nałożonych w dziedzinach podlegających koordynacji na mocy tej dyrektywy.

2.

W przedmiocie pytania drugiego – bardziej szczegółowe lub surowsze przepisy krajowe

77.

Artykuł 4 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych umożliwia państwom członkowskim, pod pewnymi warunkami, wprowadzenie surowszych przepisów w dziedzinach podlegających koordynacji na mocy tej dyrektywy. Brzmi on następująco:

78.

W pytaniu drugim sąd odsyłający dąży do uzyskania wykładni tego przepisu, czy też mówiąc ściślej, chce ustalić, czy w ramach takich surowszych przepisów państwa członkowskie mogą dokonywać rozróżnienia między różnymi rodzajami dostawców audiowizualnych usług medialnych.

79.

W mojej ocenie pytanie to jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pewne przepisy prawa krajowego rozpatrywane w niniejszych sprawach, a więc zakaz naruszania godności człowieka lub zakaz audycji niskiej jakości, można byłoby postrzegać jako stanowiące takie surowsze lub bardziej szczegółowe przepisy.

80.

Tak jednak w niniejszym wypadku nie jest.

81.

Zakaz naruszania godności człowieka stanowi wymóg ogólny wynikający z art. 6 ust. 1 dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, a nie „surowszy” przepis.

82.

Zakaz audycji niskiej jakości nie jest przepisem wchodzącym w zakres dziedzin podlegających koordynacji na mocy dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, a zatem pozostaje poza zakresem jej art. 4 ust. 1.

83.

Z tego względu nie wydaje się, aby odpowiedź na pytanie drugie mogła być użyteczna dla sądu odsyłającego ( 32 ), dlatego też Trybunał powinien odmówić udzielenia na nie odpowiedzi ze względu na jego niedopuszczalność.

84.

Niemniej jednak, ponieważ pytanie drugie dotyczyło również tego, czy różni dostawcy audiowizualnych usług medialnych mogą być traktowani w różny sposób, dodałabym, że jeżeli chodzi o zakaz naruszania godności człowieka, musi on obowiązywać – bez rozróżnienia – wszystkich dostawców audiowizualnych usług medialnych.

85.

Jeżeli chodzi jednak o narzucenie surowszych przepisów w dziedzinach podlegających koordynacji na mocy dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, który to scenariusz nie dotyczy niniejszych spraw, Trybunał wyjaśnił, że możliwe jest dokonanie rozróżnienia między różnymi rodzajami dostawców audiowizualnych usług medialnych. Jeżeli poszczególni dostawcy znajdują się w obiektywnie odmiennych sytuacjach, nic nie stoi na przeszkodzie, by stosować wobec nich różne zasady ( 33 ). I tak w wyroku Sky Italia Trybunał uznał za możliwe wprowadzenie niższych limitów godzinowych czasu antenowego przeznaczonego na reklamy dla nadawców telewizji kodowanej niż dla nadawców telewizji niekodowanej. Takie rozróżnienie było uzasadnione, ponieważ ci pierwsi mogli pokrywać koszty z opłat abonamentowych otrzymywanych od konsumentów, natomiast ci drudzy mogli być finansowani jedynie w inny sposób ( 34 ).

86.

Gdyby zakaz naruszania godności człowieka uznać za surowszy przepis w dziedzinie podlegającej koordynacji na mocy dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych (co nie ma miejsca), nie byłoby żadnego uzasadnienia dla traktowania dostawców internetowych inaczej niż jakiegokolwiek innego rodzaju dostawców audiowizualnych usług medialnych. W odniesieniu do celu takiego przepisu dostawcy audiowizualnych usług medialnych nie znajdują się w obiektywnie odmiennej sytuacji.

87.

Co się tyczy zakazu niskiej jakości w zakresie treści audycji, dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie stoi na przeszkodzie temu, by państwa członkowskie traktowały tradycyjnych nadawców telewizyjnych i nadawców internetowych niebędących konwencjonalnymi stacjami telewizyjnymi w odmienny sposób. Zagadnienie to wykracza poza zakres tej dyrektywy.

88.

W świetle powyższego proponuję, aby Trybunał nie udzielał odpowiedzi na pytanie drugie.

3.

W przedmiocie pytania trzeciego – granice wykładni zgodnej

89.

Pytanie trzecie sądu odsyłającego opiera się na założeniu, popartym przez większość składu orzekającego w sądzie odsyłającym, że obowiązujące prawo greckie nie nakłada ogólnego obowiązku poszanowania godności człowieka na internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne. W greckim prawie, według wykładni większości tego składu, nie ma zatem żadnej podstawy prawnej do nałożenia omawianych sankcji ( 35 ).

90.

W pytaniu trzecim sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy ma obowiązek dokonać wykładni prawa krajowego w taki sposób, że nakłada ono zakaz naruszania godności człowieka również na internetowe portale informacyjne oferujące także audiowizualne usługi medialne, nawet jeżeli skutkowałoby to nałożeniem sankcji.

91.

Istnieje utrwalona linia orzecznicza, która potwierdza, że dyrektywy nie mogą same w sobie nakładać obowiązków na jednostki ( 36 ). Może to nastąpić jedynie poprzez transpozycję dyrektyw do porządku krajowego. Z tego względu obowiązku nienaruszania godności człowieka nie można nałożyć na portale Makeleio i Zougla samą dyrektywą o audiowizualnych usługach medialnych.

92.

Jeżeli w prawie krajowym nie dokonano prawidłowej lub pełnej transpozycji dyrektywy, sądy krajowe mają obowiązek zapewnienia zgodności prawa krajowego z tą dyrektywą w drodze wykładni, co Trybunał wyjaśnił pierwotnie w wyroku von Colson i Kamann ( 37 ). Sąd krajowy ma obowiązek uczynić „wszystko, co leży w zakresie jego [kompetencji]”, aby nadać dyrektywie skuteczność w danej sprawie ( 38 ). Może być nawet zmuszony do zmiany swojego utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na interpretacji prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy ( 39 ).

93.

Celem wykładni zgodnej jest osiągnięcie w danej sprawie rozstrzygnięcia wywołującego skutek, który wystąpiłby, gdyby dyrektywa została wdrożona prawidłowo ( 40 ).

94.

W niniejszych sprawach wymaganym skutkiem jest nałożenie na portale Makeleio i Zougla obowiązku nienaruszania godności człowieka w audycjach audiowizualnych udostępnianych publicznie.

95.

Takie odczytanie prawa krajowego stworzyłoby jednak w niniejszych sprawach odpowiedzialność quasi-karną, ponieważ pozwoliłoby na nałożenie sankcji administracyjnych za naruszenie wywiedzionych w ten sposób obowiązków.

96.

Krótko po ustaleniu obowiązku dokonywania wykładni zgodnej Trybunał wyjaśnił również, że obowiązek ten ma swoje granice ( 41 ). Jedna z nich zostałaby osiągnięta, gdyby wykładnia zgodna skutkowała ustaleniem lub zaostrzeniem odpowiedzialności karnej osób, które działały z naruszeniem przepisów dyrektywy ( 42 ).

97.

To ograniczenie jest odzwierciedleniem zasady legalności wyrażonej maksymą „Nullum crimen, nulla poena sine lege”. Zasada ta została zapisana w art. 49 Karty i art. 7 EKPC.

98.

Mówiąc krótko, zasada legalności oznacza, że osoba nie może zostać pociągnięta do odpowiedzialności karnej lub quasi-karnej ( 43 ) za czyn, który nie był zabroniony prawem w czasie, gdy go popełniono.

99.

Ponieważ wykładnia zgodna dokonywana jest po popełnieniu czynu karalnego, można ją rozumieć jako nałożenie odpowiedzialności karnej post festum ( 44 ).

100.

W niniejszych sprawach większość składu orzekającego Symvoulio tis Epikrateias (rady stanu), a także skarżący w postępowaniach głównych, zdają się wychodzić z założenia, że zasada legalności wymaga każdorazowo wyraźnego odniesienia w mającym zastosowanie przepisie prawa do wszystkich objętych nim podmiotów. Wobec braku takiego odniesienia w prawie greckim, które nie wymieniało wprost internetowych portali informacyjnych oferujących także audiowizualne usługi medialne, należałoby uznać, że skarżący nie wiedzieli, że zakaz nadawania audycji naruszających godność człowieka ma zastosowanie również do nich. W ten sposób osiągnięto by granicę wykładni zgodnej.

101.

Niemniej jednak z orzecznictwa Trybunału lub ETPC nie wynika, aby dla spełnienia wymogów zasady legalności konieczna była wyraźna wzmianka w prawodawstwie. Kluczowe jest to, czy dana osoba mogła przewidzieć, że zakaz dotyczy również jej działań.

102.

Zatem jak wyjaśnił ETPC, „[g]dy mowa o »prawie«, art. 7 nawiązuje do tego samego pojęcia, do którego Konwencja odnosi się w innych miejscach, a więc pojęcia obejmującego prawo zarówno stanowione, jak i to wynikające z orzecznictwa, i wymaga spełnienia wymogów jakościowych, w tym wymogów dostępności i przewidywalności” ( 45 ).

103.

Trybunał – podobnie – uznał, powołując się na orzecznictwo ETPC, że warunek, by prawo jasno określało czyn zabroniony i karę, „jest spełniony, jeśli zainteresowany na podstawie treści przepisu i w razie potrzeby na podstawie wykładni dokonanej przez sądy jest w stanie określić, jakie działania i zaniechania grożą pociągnięciem go do odpowiedzialności karnej” ( 46 ).

104.

Zasady ustawowej określoności czynów zabronionych i kar nie można zatem interpretować w ten sposób, że zakazuje ona stopniowego uszczegóławiania zasad odpowiedzialności karnej w drodze wykładni sądowej w poszczególnych sprawach, o ile rezultat tej wykładni był w rozsądny sposób przewidywalny w chwili, gdy dokonano naruszenia, w szczególności z uwagi na wykładnię przyjmowaną ówcześnie w orzecznictwie dotyczącym spornego przepisu prawnego ( 47 ).

105.

Krótko mówiąc, sedno zasady legalności tkwi w tym, że osoba poddawana karze musiała wiedzieć lub nie mogła nie wiedzieć, iż jej działanie było zakazane.

106.

Jak wyjaśnił dalej Trybunał, zakres pojęcia przewidywalności zależy w znacznej mierze od treści danego tekstu, dziedziny, którą on obejmuje, oraz liczby i właściwości jego adresatów. Przewidywalność ustawy nie wyklucza konieczności zasięgnięcia przez zainteresowaną osobę porady w celu dokonania oceny – w stopniu uzasadnionym w okolicznościach danej sprawy – jakie konsekwencje wynikają w danym przypadku z konkretnego aktu. Dotyczy to w szczególności profesjonalistów, którzy są przyzwyczajeni do tego, by w ramach wykonywania swego zawodu zachowywać szczególną ostrożność. Można więc od nich wymagać, aby z należytą starannością oceniali ryzyko, jakie stwarza ich zawód ( 48 ).

107.

W niniejszych sprawach sąd odsyłający nie może zatem co do zasady uznać, że skarżący mogą podlegać karze za naruszenie godności człowieka na podstawie wykładni zgodnej prawa krajowego, chyba że sąd ten stwierdzi, iż skarżący ci mogli przewidzieć na podstawie prawa greckiego obowiązującego w odnośnym czasie – mimo iż prawo to nie odnosiło się wprost do internetowych portali informacyjnych oferujących również audiowizualne usługi medialne – że zakaz nadawania audycji o zakazanej treści dotyczył również ich ( 49 ).

108.

Do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy skarżący w postępowaniach głównych mogli przewidzieć – w czasie gdy nadawali sporne audycje – że zakaz naruszania godności człowieka i kara za jego naruszenie dotyczą również ich działalności, mimo iż są oni internetowymi portalami informacyjnymi oferującymi także audiowizualne usługi medialne ( 50 ). Jeżeli musieli oni być świadomi takiego zakazu, wówczas potwierdzenie takiego obowiązku poprzez wykładnię objaśniającą greckie przepisy niekoniecznie wykracza poza granice wykładni zgodnej wytyczone zasadą legalności.

4.

W przedmiocie pytań czwartego i piątego

109.

Pytania czwarte i piąte postawiono na wypadek, gdyby Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, a więc stwierdził, że dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie wymaga wprowadzenia ogólnego zakazu audycji naruszających godność człowieka i zakazu audycji niskiej jakości.

110.

Ponieważ zaproponowałam, aby Trybunał odpowiedział na to pytanie twierdząco, nie jest konieczne udzielanie odpowiedzi na pytania czwarte i piąte.

111.

Moim zdaniem Trybunał w odpowiedzi na pytanie pierwsze powinien bowiem wyjaśnić, iż dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych nie reguluje jakości nadawanych audycji, a zatem nie zakazuje audycji niskiej jakości. Ponieważ jednak sąd odsyłający wyjaśnił, że część b) pytania pierwszego, która odnosi się do niskiej jakości audycji, dotyczy audycji tego samego rodzaju co sporne audycje w rozpatrywanych sprawach, de facto pytanie to dotyczy tego samego, co część a) tego pytania, która odnosi się do naruszania godności człowieka. W rozpatrywanych sprawach sąd odsyłający nie zastanawia się zatem nad kwestią dotyczącą zakazu audycji niskiej jakości w prawie krajowym w zakresie wykraczającym poza zakaz naruszania godności człowieka.

112.

Z tego względu uważam, że nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytania czwarte i piąte.

IV.

Wnioski

113.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne zadane przez Symvoulio tis Epikrateias (radę stanu, Grecja) Trybunał odpowiedział w następujący sposób: