1.

Η αρμόδια εθνική αρχή εποπτείας των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων (ΥΟΑΜ) της Ελλάδας επέβαλε πρόστιμα σε δύο εγχώριους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους λόγω της εκ μέρους τους μετάδοσης εκπομπών οι οποίες έθιγαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

2.

Οι εν λόγω ειδησεογραφικοί ιστότοποι προσέφυγαν ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας (Ελλάδα), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου εν προκειμένω, κατά των πράξεων επιβολής των εις βάρος τους προστίμων, προβάλλοντας τον ισχυρισμό ότι οι ειδησεογραφικοί ιστότοποι που παρέχουν και ΥΟΑΜ δεν συγκαταλέγονται στους αποδέκτες των νομοθετικών διατάξεων που απαγορεύουν τη μετάδοση τέτοιου είδους εκπομπών.

3.

Στο πλαίσιο των αντίστοιχων εθνικών ένδικων διαδικασιών ανέκυψαν πλείονα ζητήματα σχετικά με την ερμηνεία της οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων ( 2 ), καθώς και σχετικά με τα όρια της αρχής της σύμφωνης ερμηνείας.

4.

Οι εταιρίες «Μακελειό ΕΠΕ» και «Zougla GR ΑΕ» (στο εξής: αιτούσες των κύριων δικών) διαχειρίζονται τους ομώνυμους ελληνικούς ειδησεογραφικούς ιστοτόπους, οι οποίοι μεταδίδουν και προγράμματα οπτικοακουστικών μέσων. Οι εν λόγω ιστότοποι δεν είναι παραδοσιακοί πάροχοι ΥΟΑΜ· με άλλα λόγια, η περίπτωσή τους δεν είναι παρεμφερής εκείνης των τηλεοπτικών σταθμών οι οποίοι εκπέμπουν είτε σε καθορισμένες συχνότητες είτε διαδικτυακά, ή και με τους δύο τρόπους. Εντούτοις, οι εν λόγω ειδησεογραφικοί ιστότοποι ενίοτε παρέχουν στο κοινό προγράμματα τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ΥΟΑΜ. Στο εξής, θα χαρακτηρίζω τους παρόχους αυτής της κατηγορίας ως «ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ».

5.

Στις 29 Ιουνίου 2021, το «Μακελειό» μετέδωσε πρόγραμμα στο οποίο ο παρουσιαστής, ενώ παρουσίαζε την είδηση της επίσκεψης εκπροσώπων της κοινότητας ΛΟΑΤ+ στο γραφείο του Έλληνα Πρωθυπουργού, χρησιμοποίησε απαξιωτικές, προσβλητικές και υβριστικές για τους ομοφυλόφιλους εκφράσεις, έκανε ειρωνικά σχόλια σχετικά με τον γενετήσιο προσανατολισμό τους και προέτρεψε έμμεσα σε λεκτικές και έμπρακτες επιθέσεις εναντίον τους. Τέλος, ο εν λόγω παρουσιαστής έκανε επανειλημμένα σαφείς υπαινιγμούς σχετικά με τον γενετήσιο προσανατολισμό ρητώς κατονομαζόμενων πολιτικών προσώπων (στο εξής: πρώτο επίμαχο πρόγραμμα).

6.

Στις 22 Φεβρουαρίου 2022, η Zougla μετέδωσε μέσω του ιστοτόπου της πρόγραμμα ραδιοφωνικού σταθμού ο οποίος επίσης εκπέμπει μέσω Διαδικτύου. Κατά τη διάρκεια της εκπομπής, και με αφορμή εκκρεμή ποινική υπόθεση σε βάρος τρίτων προσώπων για παιδεραστία, ο παρουσιαστής προέβη σε ατεκμηρίωτες προσωπικές επιθέσεις εναντίον συγκεκριμένων πολιτικών προσώπων, κατονομάζοντάς τα και προβαίνοντας σε καταιγισμό συκοφαντικών και υβριστικών χαρακτηρισμών, σχολιάζοντας την υποτιθέμενη τάση τους να προστατεύουν παιδόφιλους και παιδεραστές και να προωθούν συγκεκριμένα πρόσωπα σε θέσεις ευθύνης που τους επέτρεπαν να επιδιώκουν την ικανοποίηση των σεξουαλικών τους ορέξεων (στο εξής: δεύτερο επίμαχο πρόγραμμα).

7.

Των δύο επίμαχων προγραμμάτων επελήφθη το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (Ελλάδα, στο εξής: ΕΣΡ), ήτοι η ελληνική ανεξάρτητη ρυθμιστική αρχή η οποία ασκεί τα καθήκοντα εποπτείας και ρύθμισης της αγοράς των ΥΟΑΜ ( 3 ).

8.

Το ΕΣΡ έκρινε ότι τα δύο επίμαχα προγράμματα τα οποία κατέστησαν διαθέσιμα στο κοινό ενέπιπταν στο πεδίο των αρμοδιοτήτων του, καθόσον έκρινε ότι τόσο το «Μακελειό» όσο και η Zougla αποτελούν παρόχους ΥΟΑΜ κατά την έννοια της οδηγίας ΥΟΑΜ και του νόμου 4779/2021 ( 4 ), ο οποίος μετέφερε την οδηγία στο εθνικό δίκαιο.

9.

Για τη μετάδοση του πρώτου επίμαχου προγράμματος ( 5 ) το ΕΣΡ επέβαλε στο «Μακελειό» δύο διοικητικές κυρώσεις. Η πρώτη κύρωση –πρόστιμο ύψους 30000 ευρώ– επιβλήθηκε για παράβαση της προβλεπόμενης στο άρθρο 8 του νόμου 4779/2021 απαγόρευσης υποκίνησης σε βία ή μίσος εναντίον προσώπων λόγω του γενετήσιου προσανατολισμού τους. Η εν λόγω διάταξη του νόμου 4779/2021 μετέφερε στο ελληνικό δίκαιο το άρθρο 6 της οδηγίας ΥΟΑΜ. Από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει ότι το άρθρο 8 του νόμου 4779/2021 δεν μετέφερε verbatim στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ, αλλά παρέλειψε την εισαγωγική φράση της διάταξης αυτής, στην οποία διαλαμβάνεται η γενική αναφορά περί απαγόρευσης της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ( 6 ).

10.

Η δεύτερη κύρωση, συνιστάμενη επίσης σε πρόστιμο ύψους 30000 ευρώ, επιβλήθηκε για παράβαση της απαγόρευσης προβολής ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου. Η εν λόγω απαγόρευση προβλέπεται από δύο πράξεις του εθνικού δικαίου που προϋπήρχαν του νόμου 4779/2021 –ήτοι από τον νόμο 2328/1995 και από το προεδρικό διάταγμα 77/2003 ( 7 ). Οι δύο αυτές πράξεις του εθνικού δικαίου επιβάλλουν ρητώς υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξίας και προσωπικότητας και απαγορεύουν τη μετάδοση προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το ΕΣΡ διευκρίνισε ότι ο λόγος για τον οποίο το περιεχόμενο των επίμαχων προγραμμάτων κρίθηκε ποιοτικά υποβαθμισμένο έγκειται ακριβώς στο ότι τα προγράμματα αυτά έθιγαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

11.

Ομοίως, το ΕΣΡ επέβαλε στη Zougla δύο διοικητικές κυρώσεις για τη μετάδοση του δεύτερου επίμαχου προγράμματος. Η πρώτη κύρωση, συνιστάμενη σε πρόστιμο ύψους 80000 ευρώ, επιβλήθηκε λόγω της προβολής ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου, ενώ η δεύτερη κύρωση, συνιστάμενη σε πρόστιμο ύψους 40000 ευρώ, για παράβαση της υποχρέωσης σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αμφότερες οι εν λόγω κυρώσεις επιβλήθηκαν βάσει των ίδιων δύο πράξεων του εθνικού δικαίου στις οποίες βασίστηκε η δεύτερη κύρωση που επιβλήθηκε εις βάρος του Μακελειού –ήτοι τον νόμο 2328/1995 και το προεδρικό διάταγμα 77/2003.

12.

Ο νόμος 2328/1995 και το προεδρικό διάταγμα 77/2003, πράξεις οι οποίες αποτέλεσαν τη νομική βάση για την επιβολή ορισμένων από τις ανωτέρω κυρώσεις, δεν εντάσσουν ρητώς στο πεδίο εφαρμογής τους τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Ωστόσο, το ΕΣΡ έκρινε ότι, μολονότι οι διατάξεις του εθνικού δικαίου που προβλέπουν την υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της προσωπικότητας έχουν θεσπιστεί πριν από την οδηγία ΥΟΑΜ, πρέπει να τυγχάνουν εφαρμογής σε «κάθε οπτικοακουστικό υλικό που παρέχεται στο κοινό μέσω ελεύθερα προσβάσιμων ηλεκτρονικών ιστοτόπων και το οποίο μπορεί να έχει επιπτώσεις σε αυτούς που το παρακολουθούν ανάλογες με εκείνες που προκαλούνται από τη μετάδοση αντίστοιχου υλικού από τους παραδοσιακούς παρόχους περιεχομένου». Επομένως, κατά το ΕΣΡ, οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τις εν λόγω διατάξεις του εθνικού δικαίου πρέπει να ισχύουν και για τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ, μολονότι οι εν λόγω ιστότοποι δεν καταλαμβάνονται ρητά από το γράμμα των σχετικών εθνικών διατάξεων.

13.

Οι αιτούσες των κύριων δικών άσκησαν (διά χωριστών δικογράφων) ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας αιτήσεις ακυρώσεως των αποφάσεων του ΕΣΡ. Οι αιτούσες υποστηρίζουν ότι η επιβολή κυρώσεων εις βάρος τους για παράβαση της υποχρέωσης σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και για προβολή ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου δεν είναι επιτρεπτή διότι οι διατάξεις του εθνικού δικαίου που προβλέπουν τις υποχρεώσεις αυτές δεν έχουν εφαρμογή στην περίπτωση ειδησεογραφικών ιστοτόπων που παρέχουν και ΥΟΑΜ.

14.

Από τη δικογραφία που διαβιβάσθηκε στο Δικαστήριο δεν προκύπτει ότι οι αιτούσες βάλλουν κατά της διαπίστωσης ότι τα επίμαχα προγράμματα έθιγαν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή ότι ήταν ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου. Αντιθέτως, οι αιτιάσεις τους αφορούν τη δυνατότητα εφαρμογής, στην περίπτωσή τους, των διατάξεων του εθνικού δικαίου διά των οποίων επιβάλλεται η υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

15.

Στο δικάζον τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν υφίσταται ομοφωνία όσον αφορά το ζήτημα αν η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της προβολής ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου που επιβάλλουν οι οικείες διατάξεις του εθνικού δικαίου ισχύει και για τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Κατά τη γνώμη της πλειοψηφίας, οι οικείες διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν αφορούν σαφώς και κατά τρόπο αναμφισβήτητο τους εν λόγω ιστοτόπους. Ως εκ τούτου, κατά τη γνώμη της πλειοψηφίας, η εθνική ρυθμιστική αρχή δεν εδύνατο να επιβάλει στις αιτούσες των κύριων δικών τις επίμαχες κυρώσεις κατ’ ανάλογη εφαρμογή των διατάξεων αυτών του εθνικού δικαίου.

16.

Κατά τη γνώμη όμως της μειοψηφίας του δικάζοντος τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας, οι οικείες διατάξεις του ελληνικού δικαίου –περιλαμβανομένου του άρθρου 15, παράγραφος 2, του Συντάγματος της Ελλάδας ( 8 )– καταλαμβάνουν τη μετάδοση κάθε είδους προγράμματος ανεξαρτήτως του μέσου μετάδοσής του, και επομένως αφορούν και τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Επομένως, κατά τη γνώμη της μειοψηφίας, η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που επιβάλλουν οι ήδη ισχύουσες διατάξεις του ελληνικού δικαίου ισχύει και για παρόχους όπως το «Μακελειό» και η Zougla. Συνεπώς, κατά τη μειοψηφία, νομίμως επέβαλε η εθνική ρυθμιστική αρχή τις επίμαχες κυρώσεις.

17.

Παρά την ως άνω διχογνωμία, το δικάζον τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας αποφάνθηκε ομόφωνα ότι μεταξύ των σκοπών της οδηγίας ΥΟΑΜ συγκαταλέγεται και η εξασφάλιση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, καθώς και η αποτροπή της προβολής ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου όπως το επίμαχο στις δύο υπό κρίση υποθέσεις. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να επιβεβαιώσει ότι η συγκεκριμένη ερμηνεία της οδηγίας ΥΟΑΜ είναι ορθή.

18.

Περαιτέρω, ακόμη και αν η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελεί σκοπό της οδηγίας ΥΟΑΜ και εμπίπτει στο ρυθμιστικό της πεδίο, το αιτούν δικαστήριο, ή, εν πάση περιπτώσει, η πλειοψηφία του δικάζοντος τμήματος αυτού, θεωρεί ότι δεν ήταν επιτρεπτή η επιβολή των επίμαχων κυρώσεων εις βάρος ειδησεογραφικών ιστοτόπων που παρέχουν και ΥΟΑΜ απλώς και μόνον βάσει σύμφωνης με την οδηγία ΥΟΑΜ ερμηνείας του εθνικού δικαίου. Κάτι τέτοιο θα αντέβαινε στην αρχή της νομιμότητας, όπως αυτή διατυπώνεται στο αξίωμα nullum crimen, nulla poena sine lege.

19.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Συμβούλιο της Επικρατείας αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

20.

Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν στο Δικαστήριο η Μακελειό ΕΠΕ, το ΕΣΡ, η Ελληνική και η Σουηδική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή.

21.

Στις 16 Οκτωβρίου 2024 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση κατά την οποία η Μακελειό ΕΠΕ, το ΕΣΡ, η Ελληνική και η Σουηδική Κυβέρνηση, καθώς και η Επιτροπή, ανέπτυξαν προφορικώς τις απόψεις τους.

22.

Καταρχάς, είναι αναγκαίο να κριθεί αν το «Μακελειό» και η Zougla μπορούν να θεωρηθούν πάροχοι ΥΟΑΜ οι οποίοι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ΥΟΑΜ λόγω της μετάδοσης των επίμαχων προγραμμάτων για τα οποία τους επιβλήθηκαν πρόστιμα.

23.

Φρονώ ότι, όπως προκύπτει σαφώς από την απόφαση New Media Online ( 9 ), στο ζήτημα αυτό προσήκει καταφατική απάντηση. Η εν λόγω απόφαση είναι προγενέστερη των τροποποιήσεων που επήλθαν στην οδηγία ΥΟΑΜ κατά το έτος 2018. Ωστόσο, η απόφαση παραμένει επίκαιρη, ιδίως καθόσον ορισμένες από τις κρίσεις που διαλαμβάνονται σε αυτήν ενσωματώθηκαν στην οδηγία ΥΟΑΜ με τις τροποποιήσεις του 2018.

24.

Η υπόθεση εκείνη αφορούσε υπηρεσία παρεχόμενη από εταιρία η οποία διαχειριζόταν διαδικτυακή εφημερίδα –περίπτωση παρόμοια με εκείνες των αιτουσών στις υπό κρίση υποθέσεις. Ωστόσο, πέραν της κύριας υπηρεσίας που παρείχε, η εταιρία διέθετε επίσης στο κοινό βίντεο μικρής χρονικής διάρκειας με τα οποία παρουσιάζονταν σύντομα στιγμιότυπα ειδήσεων και τα οποία, υπό τη μορφή αυτή, δεν απαντούν συνήθως στην «κλασική» τηλεόραση. Τα εν λόγω βίντεο δεν σχετίζονταν με τις ειδήσεις που δημοσίευε η διαδικτυακή εφημερίδα.

25.

Υπό τις περιστάσεις εκείνες, το Δικαστήριο έκρινε κατ’ αρχάς ότι «η έννοια του “προγράμματος”, όπως νοείται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2010/13, περιλαμβάνει τη διάθεση βίντεο μικρής χρονικής διάρκειας, σε επιμέρους δικτυακό τόπο της ιστοσελίδας εφημερίδας, με τα οποία παρουσιάζονται σύντομα στιγμιότυπα τοπικών ειδήσεων, αθλητικών ανταποκρίσεων και ψυχαγωγίας» ( 10 ).

26.

Ο ορισμός του «προγράμματος» κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, της οδηγίας ΥΟΑΜ παρέμεινε αμετάβλητος και μετά τις τροποποιήσεις του 2018. Κατά τον συγκεκριμένο ορισμό:

«ως “πρόγραμμα” νοείται το σειριακό σύνολο κινούμενων εικόνων με ή χωρίς ήχο, το οποίο συνιστά ένα μεμονωμένο στοιχείο, ανεξαρτήτως του μήκους του, στο πλαίσιο προγραμματισμού ή καταλόγου καταρτιζόμενου από τον πάροχο υπηρεσιών μέσων επικοινωνίας, το οποίο περιλαμβάνει ταινίες μεγάλου μήκους, βιντεοκλίπ, αθλητικά γεγονότα, κωμικές σειρές, ντοκιμαντέρ, παιδικά προγράμματα και δραματοποιημένα έργα·».

27.

Στην απόφαση New Media Online το Δικαστήριο έκρινε περαιτέρω ότι, ακόμη και αν η κύρια δραστηριότητα της εταιρίας που παρέχει το εκάστοτε επίμαχο πρόγραμμα συνίσταται στην έκδοση ηλεκτρονικών εφημερίδων, το πρόγραμμα αυτό δεν παύει να αποτελεί υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας ΥΟΑΜ, εφόσον δεν συνιστά αναπόσπαστο παρεπόμενο στοιχείο της δημοσιογραφικής δραστηριότητας του εκδότη ( 11 ).

28.

Εν συνεχεία, το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας ΥΟΑΜ, στο οποίο ορίζεται η έννοια της υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων, τροποποιήθηκε προκειμένου να εναρμονισθεί με την εν λόγω νομολογία και προβλέπει πλέον τα εξής:

«α) ως “υπηρεσία οπτικοακουστικών μέσων” νοείται:

29.

Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, θεωρώ ότι δεν χωρεί αμφιβολία ότι ιστότοποι οι οποίοι δεν αποτελούν συμβατικούς τηλεοπτικούς σταθμούς εμπίπτουν πράγματι στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ΥΟΑΜ σε περίπτωση κατά την οποία μεταδίδουν προγράμματα κατά την έννοια του άρθρου 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, σημείο i, της οδηγίας ΥΟΑΜ, είτε η μετάδοση αυτή αποτελεί την κύρια υπηρεσία που παρέχουν είτε διαχωρίσιμο τμήμα των λοιπών υπηρεσιών.

30.

Τα βίντεο που διέθεσαν στο κοινό το «Μακελειό» και η Zougla δεν φαίνεται να σχετίζονταν με τις ειδήσεις που δημοσιεύονταν στους αντίστοιχους ιστοτόπους. Ως εκ τούτου, τα επίμαχα εν προκειμένω προγράμματα φαίνεται ότι εμπίπτουν στον ορισμό της υπηρεσίας οπτικοακουστικών μέσων.

31.

Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το «Μακελειό» υποστήριξε ότι δεν έφερε τη συντακτική ευθύνη για το επίμαχο πρόγραμμα.

32.

Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι «φυσικό ή νομικό πρόσωπο εγκατεστημένο σε κράτος μέλος θεωρείται ότι έχει την […] συντακτική ευθύνη […] όταν επιλέγει και οργανώνει τα προγράμματα του συγκεκριμένου καναλιού σε χρονική σειρά» ( 12 ). Η κρίση αυτή του Δικαστηρίου αποτυπώνεται πλέον στον ορισμό της «συντακτικής ευθύνης» που περιέχεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, της οδηγίας ΥΟΑΜ ( 13 ).

33.

Κατά τη διάκριση των αρμοδιοτήτων μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, η διαπίστωση των πραγματικών περιστατικών εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο. Όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης και το εφαρμοστέο εθνικό δίκαιο, το Δικαστήριο δεσμεύεται κατ’ αρχήν από όσα εκθέτει το αιτούν δικαστήριο στην απόφαση περί παραπομπής ( 14 ).

34.

Κρίσιμο από την άποψη αυτή στοιχείο αποτελεί το ότι, στις αποφάσεις περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο, αφού έλαβε υπόψη την οδηγία ΥΟΑΜ και την απόφαση New Media Online, έκρινε ομόφωνα ότι, όσον αφορά τα επίμαχα προγράμματα των οποίων η μετάδοση αποτέλεσε την αιτία επιβολής των εις βάρος των αιτουσών προστίμων, αμφότερες οι αιτούσες των κύριων δικών ήταν πάροχοι ΥΟΑΜ κατά την έννοια της οδηγίας ΥΟΑΜ.

35.

Επομένως, με την επιφύλαξη οριστικής επιβεβαίωσης από το αιτούν δικαστήριο, οι περιστάσεις των υποθέσεων των κύριων δικών φαίνεται ότι εμπίπτουν στο προσωπικό πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ΥΟΑΜ, όπως αυτή τροποποιήθηκε το 2018.

36.

Όπως προαναφέρθηκε, οι απόψεις των μελών του τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας που παρέπεμψε τις υποθέσεις διίστανται όσον αφορά την ερμηνεία του εφαρμοστέου στην υπό κρίση υπόθεση ελληνικού δικαίου (βλ. σημεία 15 και 16 των παρουσών προτάσεων).

37.

Κατά μεν τη γνώμη της πλειοψηφίας, η γενικού χαρακτήρα απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της μετάδοσης προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου που επιβάλλουν οι διατάξεις του ελληνικού δικαίου δεν αφορά τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Αφετέρου δε, η μειοψηφία θεωρεί ότι οι συναφείς υποχρεώσεις που επιβάλλει το ισχύον εθνικό δίκαιο ισχύουν και για τη συγκεκριμένη κατηγορία παρόχων διαδικτυακού περιεχομένου.

38.

Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, βάσει της διακρίσεως των αρμοδιοτήτων στο πλαίσιο της διαδικασίας για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως, το Δικαστήριο δεν είναι αρμόδιο να ερμηνεύει το εθνικό δίκαιο. Το Δικαστήριο περιορίζεται στην ερμηνεία των σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης ( 15 ). Οσάκις δε πρόκειται για οδηγία, όπως εν προκειμένω, το Δικαστήριο δύναται να διευκρινίζει ποιες είναι οι υποχρεώσεις τις οποίες η οδηγία απαιτεί από τα κράτη μέλη να επιβάλουν, διά της θέσπισης διατάξεων περί μεταφοράς της οδηγίας στην εθνική έννομη τάξη, στα πρόσωπα που υπόκεινται στη δικαιοδοσία τους.

39.

Το ζήτημα αν η εθνική νομοθεσία μεταφέρει προσηκόντως ή πλημμελώς την οδηγία στο εθνικό δίκαιο εναπόκειται στην κρίση του αιτούντος δικαστηρίου. Ως προς το ζήτημα αυτό, το Δικαστήριο δεν είναι σε θέση εν προκειμένω να επιλύσει τη διχογνωμία μεταξύ πλειοψηφίας και μειοψηφίας του τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας το οποίο παρέπεμψε την υπόθεση.

40.

Εντούτοις, κρίνεται σκόπιμο να υπομνησθεί ότι, κατά το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, η οδηγία δεσμεύει μεν κάθε κράτος μέλος στο οποίο απευθύνεται όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, πλην όμως καταλείπει την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών.

41.

Επομένως, ως θέσπιση εκτελεστικών της οδηγίας διατάξεων δεν νοείται κατ’ ανάγκην η θέσπιση νομοθετήματος το οποίο αποσκοπεί ειδικώς στη μεταφορά συγκεκριμένης οδηγίας.

42.

Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, «η ύπαρξη γενικών αρχών ή γενικών κανόνων μπορεί να καταστήσει περιττή τη μεταφορά στο εσωτερικό δίκαιο μέσω ειδικών κανονιστικών ή νομοθετικών διατάξεων, υπό την προϋπόθεση, πάντως, ότι οι ως άνω κανόνες εξασφαλίζουν αποτελεσματικώς την πλήρη εφαρμογή της οδηγίας και ότι, στην περίπτωση κατά την οποία η επίμαχη διάταξη της εν λόγω οδηγίας έχει σκοπό την παροχή δικαιωμάτων στους ιδιώτες, η νομική κατάσταση που απορρέει από τις ως άνω αρχές είναι αρκούντως ακριβής και σαφής ώστε οι ωφελούμενοι να είναι σε θέση να γνωρίζουν το πλήρες περιεχόμενο των δικαιωμάτων τους και, κατά περίπτωση, να τα επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων» ( 16 ).

43.

Συνεπώς, «προκειμένου να κριθεί αν μια εθνική ρύθμιση θέτει επαρκώς σε εφαρμογή τις υποχρεώσεις που απορρέουν από συγκεκριμένη οδηγία, πρέπει να ληφθεί υπόψη όχι μόνον η ειδικώς θεσπισθείσα για τη μεταφορά της οδηγίας αυτής νομοθεσία, αλλά και το σύνολο των διαθέσιμων και εφαρμοστέων νομικών κανόνων» ( 17 ).

44.

Επομένως, η προϋφιστάμενη της θέσπισης της οδηγίας νομοθεσία ή οι διατάξεις του οικείου εθνικού συντάγματος μπορεί να θεωρηθούν επαρκείς για τη μεταφορά οδηγίας στο εθνικό δίκαιο, υπό την προϋπόθεση ότι οι ιδιώτες δύνανται να γνωρίζουν με επαρκή βεβαιότητα ότι αντλούν δικαιώματα ή ότι τους επιβάλλονται υποχρεώσεις από την εκάστοτε οδηγία. Παρομοίως, είναι δυνατόν οι ήδη υφιστάμενοι κανόνες δικαίου να συμπληρωθούν απλώς από νεότερους καθ’ ό μέρος δεν καλύπτουν ήδη το ρυθμιστικό πεδίο της οδηγίας. Επομένως, η κατάλληλη μέθοδος για τη μεταφορά των οδηγιών εξαρτάται από τις ειδικότερες κανονιστικές διαδικασίες που εφαρμόζονται στο εκάστοτε κράτος μέλος.

45.

Το ζήτημα αν ο νόμος 4779/2021, ο οποίος μετέφερε την οδηγία ΥΟΑΜ στην ελληνική έννομη τάξη, συμπλήρωσε απλώς το περίπλοκο νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο που διέπει την παροχή υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων στην Ελλάδα ( 18 ), εισάγοντας μόνον εκείνους τους κανόνες που δεν υπήρχαν ήδη (όπως υποστήριξαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση το ΕΣΡ και η Ελληνική Κυβέρνηση), εναπόκειται αποκλειστικά στην κρίση του εθνικού δικαστηρίου.

46.

Τούτων λεχθέντων, μπορεί να θεωρηθεί ότι με το πρώτο και το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ζητείται από το Δικαστήριο να διευκρινίσει ποιες είναι οι απευθυνόμενες στους παρόχους ΥΟΑΜ υποχρεώσεις που οφείλει κάθε κράτος μέλος να εισαγάγει στην έννομη τάξη του προκειμένου να μεταφέρει προσηκόντως την οδηγία ΥΟΑΜ στο εθνικό του δίκαιο. Η διευκρίνιση αυτή θα διευκολύνει το αιτούν δικαστήριο να αποφανθεί επί του ζητήματος αν η μεταφορά της εν λόγω οδηγίας στο εθνικό δίκαιο ήταν η προσήκουσα.

47.

Εν συνεχεία, σε περίπτωση που κριθεί ότι η οδηγία ΥΟΑΜ δεν έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο στο σύνολό της, το τρίτο προδικαστικό ερώτημα αφορά το ζήτημα αν το εθνικό δικαστήριο υποχρεούται, στο πλαίσιο της εξέτασης των υπό κρίση υποθέσεων, να ερμηνεύσει τις ισχύουσες διατάξεις του εθνικού δικαίου κατά τρόπον ώστε να επιτευχθεί το αποτέλεσμα που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία. Στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, το ζήτημα έγκειται στο αν η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απευθύνεται σε όλους τους παρόχους υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων, περιλαμβανομένων και των ειδησεογραφικών ιστοτόπων που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Ειδικότερα, με το εν λόγω προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν υφίσταται ενδεχομένως υπέρβαση των ορίων της αρχής της σύμφωνης ερμηνείας στην περίπτωση που η ερμηνεία αυτή έχει ως αποτέλεσμα την επιβολή υποχρέωσης σε βάρος ιδιώτη, η παράβαση της οποίας ενδέχεται να επισύρει ποινικές κυρώσεις.

48.

Όπως θα καταδείξω κατωτέρω, υπό το πρίσμα των απαντήσεων που προτείνω να δοθούν στα ως άνω προδικαστικά ερωτήματα, παρέλκει η εξέταση του τετάρτου και του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος.

49.

Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να επιβεβαιώσει ότι στους σκοπούς της οδηγίας ΥΟΑΜ, και, ως εκ τούτου, στο ρυθμιστικό πεδίο της, εντάσσονται α) η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και β) η αποτροπή της προβολής ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου.

50.

Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ.

51.

Η ως άνω διάταξη έχει ως εξής:

«1. Με την επιφύλαξη της υποχρέωσης των κρατών μελών να σέβονται και να προστατεύουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν με κατάλληλα μέσα ότι οι υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων που παρέχονται από παρόχους υπηρεσιών μέσων επικοινωνίας υπό τη δικαιοδοσία τους δεν εμπεριέχουν οποιαδήποτε:

52.

Καταρχάς, εγείρεται ζήτημα όσον αφορά τη σημασία της εισαγωγικής φράσης του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ: «[μ]ε την επιφύλαξη της υποχρέωσης των κρατών μελών να σέβονται και να προστατεύουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια». Πρέπει άραγε η φράση αυτή να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι απαιτεί από τα κράτη μέλη να επιβάλουν γενικού χαρακτήρα απαγόρευση, υποχρεώνοντας τους παρόχους ΥΟΑΜ να μην θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με τα προγράμματα που μεταδίδουν; Ή μήπως θα πρέπει να θεωρηθεί ότι οι μοναδικές υποχρεώσεις τις οποίες τα κράτη μέλη οφείλουν να επιβάλουν στους παρόχους ΥΟΑΜ είναι οι δύο συγκεκριμένες υποχρεώσεις που προβλέπονται στα στοιχεία αʹ και βʹ της ως άνω διατάξεως;

53.

Η πρόταση της Επιτροπής για την οδηγία 2018/1808 δεν περιλάμβανε την εν λόγω εισαγωγική φράση ( 19 ).

54.

Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή διευκρίνισε ότι η συγκεκριμένη φράση ήταν προϊόν συμβιβασμού μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου –το οποίο επέμενε να περιληφθεί ρητώς στην οδηγία η γενικού χαρακτήρα απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας– και του Συμβουλίου –το οποίο αντιτίθετο στη χρήση τόσο γενικών διατυπώσεων στο κείμενο της οδηγίας ΥΟΑΜ.

55.

Το μόνο διαθέσιμο στοιχείο εκ των προπαρασκευαστικών εργασιών παρέχει απλώς στο Δικαστήριο τη δυνατότητα να επιβεβαιώσει ότι, κατά τη νομοθετική διαδικασία η οποία κατέληξε στην τροποποίηση της οδηγίας ΥΟΑΜ, η ανωτέρω φράση έγινε δεκτή τόσο από το Κοινοβούλιο όσο και από το Συμβούλιο κατά το στάδιο της πρώτης ανάγνωσης ( 20 ). Εντούτοις, ούτε οι λόγοι για τους οποίους το Κοινοβούλιο επιθυμούσε να περιληφθεί ρητώς στο κείμενο της οδηγίας η γενικού χαρακτήρα απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ούτε, ιδίως, οι λόγοι για τους οποίους το Συμβούλιο αντιτάχθηκε στην πρόταση αυτή προκύπτουν από τα διαθέσιμα έγγραφα στα οποία καταγράφεται το ιστορικό θεσπίσεως της οδηγίας ΥΟΑΜ.

56.

Επομένως, όπως δέχθηκε και η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, χωρούν εν προκειμένω τουλάχιστον δύο ερμηνείες. Αφενός μεν, μπορεί να θεωρηθεί ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ δεν επιτάσσει τη θέσπιση γενικού χαρακτήρα απαγόρευσης της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά μόνον τη θέσπιση δύο ειδικών απαγορεύσεων (της υποκίνησης σε μίσος ή βία του στοιχείου αʹ, και της δημόσιας πρόκλησης για τέλεση τρομοκρατικού εγκλήματος του στοιχείου βʹ). Αφετέρου δε, μπορεί να θεωρηθεί ότι η εν λόγω διάταξη επιτάσσει, παράλληλα με τη θέσπιση των δύο αυτών ειδικών απαγορεύσεων, και τη θέσπιση γενικού χαρακτήρα απαγόρευσης της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

57.

Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή προέκρινε την πρώτη ερμηνεία, ήτοι ότι η οδηγία ΥΟΑΜ δεν επιτάσσει τα κράτη μέλη να επιβάλουν στους παρόχους ΥΟΑΜ γενικού χαρακτήρα απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ωστόσο, διατύπωσε την άποψη ότι οι ειδικότερες υποχρεώσεις των κρατών μελών να απαγορεύουν περιεχόμενο που εμπεριέχει υποκίνηση σε βία, μίσος ή πράξεις τρομοκρατίας αποτελούν εκφάνσεις της απαίτησης να γίνεται σεβαστή η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

58.

Αντιθέτως, όλοι οι άλλοι μετέχοντες στην παρούσα διαδικασία (η Μακελειό ΕΠΕ, το ΕΣΡ, η Ελληνική και η Σουηδική Κυβέρνηση) συνέκλιναν στην άποψη ότι η διασφάλιση του σεβασμού και της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελεί υποχρέωση την οποία επιβάλλει η οδηγία ΥΟΑΜ στα κράτη μέλη. Αυτή είναι επίσης και η θέση του αιτούντος δικαστηρίου.

59.

Προτείνω στο Δικαστήριο να ερμηνεύσει την εισαγωγική φράση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να θεσπίζουν στο εθνικό τους δίκαιο γενικού χαρακτήρα απαγόρευση των προγραμμάτων που θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

60.

Ο σκοπός της οδηγίας ΥΟΑΜ και το νομικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται το άρθρο της 6, παράγραφος 1, περιλαμβανομένων των λοιπών διατάξεων της ίδιας οδηγίας καθώς και, ευρύτερα, του δικαίου της Ένωσης και του διεθνούς δικαίου, συνηγορούν υπέρ της ερμηνείας της εισαγωγικής φράσης του άρθρου 6, παράγραφος 1, υπό την έννοια ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν την εκ μέρους των παρόχων ΥΟΑΜ τήρηση της γενικού χαρακτήρα υποχρέωσης να μην θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με τα προγράμματα που μεταδίδουν.

61.

Μεταξύ άλλων, η οδηγία ΥΟΑΜ αποσκοπεί να διευκολύνει τη δημιουργία εσωτερικής αγοράς για τις ΥΟΑΜ, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα υψηλό βαθμό προστασίας των στόχων γενικού συμφέροντος ( 21 ). Προς τούτο η οδηγία βασίζεται στην αρχή της χώρας προέλευσης, κατ’ εφαρμογήν της οποίας κάθε κράτος μέλος οφείλει να μεριμνά ώστε οι πάροχοι ΥΟΑΜ που υπάγονται στη δικαιοδοσία του να τηρούν τους κανόνες δικαίου που το κράτος αυτό επιβάλλει όσον αφορά τις ΥΟΑΜ που απευθύνονται στο κοινό ( 22 ). Η οδηγία ΥΟΑΜ θεσπίζει τις ελάχιστες προδιαγραφές ( 23 ) προς τις οποίες οφείλουν να συμμορφώνονται όλοι οι πάροχοι ΥΟΑΜ (στα «πεδία τα οποία διέπονται από την οδηγία»). Εξ αυτού δικαιολογείται η επιβολή στα κράτη μέλη της υποχρέωσης να μην εμποδίζουν τη διασυνοριακή λήψη ΥΟΑΜ από παρόχους προερχόμενους από άλλα κράτη μέλη. Τα κράτη μέλη δεν δύνανται, καταρχήν, να επιβάλλουν περιορισμούς για λόγους που εμπίπτουν στα πεδία τα οποία διέπονται από την οδηγία ( 24 ).

62.

Ως εκ τούτου, όσον αφορά τους παρόχους ΥΟΑΜ, η οδηγία θεσπίζει ένα σύνολο κοινών υποχρεώσεων διά των οποίων ενισχύεται η αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών και χωρίς τις οποίες θα ήταν δύσκολο να αποδεχθούν τα κράτη μέλη τη διασυνοριακή παροχή ΥΟΑΜ χωρίς προηγούμενο έλεγχο και αδειοδότηση. Στις υποχρεώσεις αυτές καταλέγεται ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνει ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) ( 25 ), περιλαμβανομένου και του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, όπως προβλέπεται στο πρώτο άρθρο αυτού.

63.

Όσον αφορά το γράμμα της οδηγίας ΥΟΑΜ, η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μνημονεύεται –πέραν της εισαγωγικής φράσης του άρθρου 6, παράγραφος 1– και στις αιτιολογικές σκέψεις 59, 60 και 104 αυτής ως μία εκ των αξιών που οφείλει να διασφαλίσει η οδηγία ΥΟΑΜ. Επομένως, ακόμη και αν ο Χάρτης δεν δύναται αφ’ εαυτού να επιβάλει υποχρεώσεις στα κράτη μέλη, η οδηγία ΥΟΑΜ σαφώς εντάσσει την υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στις υποχρεώσεις που οφείλουν να τηρούν τα κράτη μέλη προκειμένου να καταστεί δυνατή η εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς στον τομέα των ΥΟΑΜ ( 26 ).

64.

Στην αιτιολογική σκέψη 3 της οδηγίας ΥΟΑΜ γίνεται μνεία της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τη διασυνοριακή τηλεόραση, την οποία ενέκρινε το Συμβούλιο της Ευρώπης στις 5 Μαΐου 1989 ( 27 ). Στην εν λόγω Σύμβαση, στην οποία έχει βασιστεί και στο παρελθόν το Δικαστήριο κατά την ερμηνεία της οδηγίας ΥΟΑΜ ( 28 ), περιλαμβάνεται το άρθρο 7, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ευθύνη του τηλεοπτικού οργανισμού» και ορίζει ότι «από απόψεως παρουσίασης και περιεχομένου, όλα τα επιμέρους στοιχεία των υπηρεσιών προγράμματος πρέπει να σέβονται την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και τα θεμελιώδη δικαιώματα των άλλων».

65.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αποτελεί μία από τις αξίες που μνημονεύονται στο άρθρο 2 ΣΕΕ, ήτοι τη διάταξη που απαριθμεί τις αξίες στις οποίες βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση ( 29 ). Στη εν λόγω διάταξη διακηρύσσεται ότι οι αξίες αυτές είναι κοινές στα κράτη μέλη.

66.

Επιπλέον, όλα τα κράτη μέλη της Ένωσης είναι επίσης συμβαλλόμενα μέρη της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (ΕΣΔΑ). Παρά το γεγονός ότι η σύμβαση αυτή δεν περιέχει διατάξεις που να επιβάλουν ρητώς τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) προκύπτει ότι ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ανθρώπινης ελευθερίας αποτελούν την πεμπτουσία της ΕΣΔΑ ( 30 ).

67.

Η κομβική σημασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επισημαίνεται περαιτέρω σε διάφορες πράξεις του διεθνούς δικαίου, μεταξύ των οποίων η Οικουμενική Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, του 1948, της οποίας το προοίμιο και το άρθρο 1 μνημονεύουν την έννοια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

68.

Επομένως, κατά λογική αυτής ερμηνεία, η εισαγωγική φράση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ απλώς υπενθυμίζει υποχρέωση την οποία ήδη υπέχουν τα κράτη μέλη. Η διάταξη απλώς θέτει σε εφαρμογή, στον τομέα των υπηρεσιών οπτικοακουστικών μέσων, τη γενικού χαρακτήρα υποχρέωση των κρατών μελών να σέβονται και να προστατεύουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ενώ καθίσταται σαφές ότι, κατά τη θέσπιση διατάξεων του εθνικού δικαίου που ρυθμίζουν τον τομέα των ΥΟΑΜ, τα κράτη μέλη οφείλουν να επιβάλουν τη συγκεκριμένη υποχρέωση στους παρόχους ( 31 ).

69.

Για τον λόγο αυτό, και προς απάντηση του πρώτου σκέλους του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, φρονώ ότι το Δικαστήριο θα πρέπει να αποφανθεί ότι το άρθρο 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ υποχρεώνει τα κράτη μέλη να επιβάλλουν στους παρόχους ΥΟΑΜ, μέσω των διατάξεων του εθνικού τους δικαίου για τη ρύθμιση των υπηρεσιών αυτών, τη γενικού χαρακτήρα απαγόρευση να θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με τα προγράμματα που μεταδίδουν.

70.

Με το δεύτερο σκέλος του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν η οδηγία ΥΟΑΜ επιβάλλει στα κράτη μέλη να απαγορεύουν τη μετάδοση προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου. Κατά τα φαινόμενα, το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει το εν λόγω ερώτημα έχοντας υπόψη προγράμματα, όπως τα δύο επίμαχα εν προκειμένω, τα οποία θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

71.

Κατά τη γνώμη μου, και όπως υποστήριξε η Σουηδική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η ποιότητα του περιεχομένου των προγραμμάτων δεν εμπίπτει στο ρυθμιστικό πεδίο της οδηγίας ΥΟΑΜ.

72.

Μπορεί πάντως να υποστηριχθεί και η άποψη ότι η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας έχει αντίκτυπο και στο περιεχόμενο των προγραμμάτων –εφόσον τούτο δεν επιτρέπεται να θίγει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια– και ότι, υπό την έννοια αυτή, η οδηγία ΥΟΑΜ πράγματι έχει συνέπειες όσον αφορά το περιεχόμενο των προγραμμάτων. Ωστόσο, πέρα από την απαίτηση να μη θίγουν τα προγράμματα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και να τηρούνται οι λοιπές υποχρεώσεις που επιβάλλονται διά των συντονισμένων κανόνων της οδηγίας ΥΟΑΜ, η εν λόγω οδηγία δεν παρεμβαίνει κατ’ άλλον τρόπο στο περιεχόμενο των προγραμμάτων.

73.

Εν κατακλείδι, εθνική ρύθμιση η οποία καθιστά δυνατή την επιβολή κυρώσεων εις βάρος των παρόχων ΥΟΑΜ που μεταδίδουν προγράμματα θίγοντα την αξία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας εμπίπτει πράγματι στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας ΥΟΑΜ.

74.

Αντιθέτως, εθνική ρύθμιση διά της οποία προβλέπεται η επιβολή κυρώσεων λόγω της μετάδοσης προγραμμάτων τα οποία απλώς κρίνονται ως ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου δεν εμπίπτει στα πεδία τα οποία διέπονται από την οδηγία.

75.

Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να διαπιστώσει αν ο λόγος για τον οποίο επιβλήθηκαν πρόστιμα εις βάρος των αιτουσών των κύριων δικών ανάγεται στην προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή στο υποβαθμισμένο περιεχόμενο των προγραμμάτων τους.

76.

Ως εκ τούτου, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα ως εξής. Στο ρυθμιστικό πεδίο της οδηγίας ΥΟΑΜ, εξεταζόμενο υπό το πρίσμα των σκοπών της, εντάσσεται η γενικού χαρακτήρα απαγόρευση των προγραμμάτων που θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Πέραν της απαγορεύσεως της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, καθώς και της απαιτήσεως τηρήσεως των λοιπών υποχρεώσεων που επιβάλλονται με την οδηγία στα πεδία τα οποία διέπει, το περιεχόμενο των προγραμμάτων δεν εντάσσεται στο ρυθμιστικό πεδίο της οδηγίας ΥΟΑΜ.

77.

Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ παρέχει στα κράτη μέλη την ευχέρεια να θεσπίζουν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, αυστηρότερους κανόνες στα πεδία που ρυθμίζονται από την οδηγία. Η εν λόγω διάταξη έχει ως εξής:

«Τα κράτη μέλη διατηρούν την ευχέρεια να απαιτούν από τους παρόχους υπηρεσιών μέσων επικοινωνίας που υπάγονται στη δικαιοδοσία τους τη συμμόρφωσή τους [με] λεπτομερέστερους ή αυστηρότερους κανόνες στα πεδία που ρυθμίζονται από την παρούσα οδηγία, υπό την προϋπόθεση ότι οι κανόνες αυτοί συνάδουν με το ενωσιακό δίκαιο.»

78.

Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να ερμηνευθεί η ως άνω διάταξη ή, ακριβέστερα, να διευκρινιστεί αν τα κράτη μέλη που θεσπίζουν τέτοιου είδους αυστηρότερους κανόνες δύνανται να προβαίνουν σε διάκριση αναλόγως των διαφόρων κατηγοριών παρόχων ΥΟΑΜ.

79.

Θεωρώ ότι το ανωτέρω προδικαστικό ερώτημα τυγχάνει παραδεκτό μόνον στην περίπτωση που γίνει δεκτό ότι ορισμένοι εκ των επίμαχων εν προκειμένω κανόνων του εθνικού δικαίου –ήτοι, των κανόνων που απαγορεύουν την προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ή τη μετάδοση προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου– αποτελούν αυστηρότερους ή λεπτομερέστερους κανόνες.

80.

Κάτι τέτοιο, ωστόσο, δεν συμβαίνει.

81.

Η μεν απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας επιβάλλεται υπό μορφήν γενικού χαρακτήρα υποχρέωσης δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 1, της οδηγίας ΥΟΑΜ, και δεν αποτελεί «αυστηρότερο» κανόνα.

82.

Η δε απαγόρευση της μετάδοσης προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου δεν αποτελεί κανόνα ο οποίος εμπίπτει στα πεδία που ρυθμίζονται από την οδηγία ΥΟΑΜ και, ως εκ τούτου, δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 4, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής.

83.

Επομένως, δεν φαίνεται ότι τυχόν απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα μπορεί να είναι χρήσιμη για το αιτούν δικαστήριο ( 32 ), οπότε το Δικαστήριο πρέπει να αρνηθεί να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό λόγω απαραδέκτου.

84.

Εν πάση περιπτώσει, δεδομένου ότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά επίσης το ζήτημα αν επιτρέπεται διαφορετική αντιμετώπιση των διαφόρων κατηγοριών παρόχων ΥΟΑΜ, θα ήθελα να προσθέσω, ειδικώς όσον αφορά την απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ότι η απαγόρευση αυτή πρέπει να επιβάλλεται αδιακρίτως σε όλους τους παρόχους ΥΟΑΜ.

85.

Ωστόσο, όσον αφορά την επιβολή αυστηρότερων κανόνων στα πεδία που ρυθμίζονται από την οδηγία ΥΟΑΜ –ζήτημα το οποίο πάντως δεν αφορά τις υπό κρίση υποθέσεις–, το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι είναι επιτρεπτή η διαφορετική αντιμετώπιση των διαφόρων κατηγοριών παρόχων ΥΟΑΜ. Εφόσον οι διαφορετικοί πάροχοι τελούν σε αντικειμενικώς διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις, δεν υφίσταται κώλυμα να τους επιβάλλονται διαφορετικοί κατά περίπτωση κανόνες ( 33 ). Στην απόφαση Sky Italia, το Δικαστήριο έκρινε επιτρεπτό τον καθορισμό συντομότερων χρονικών ορίων ωριαίας μετάδοσης διαφημίσεων για τους οργανισμούς συνδρομητικής τηλεόρασης σε σύγκριση με τα όρια που ισχύουν για τους οργανισμούς που εκπέμπουν τηλεοπτικό πρόγραμμα ελεύθερης λήψης. Η διαφοροποίηση αυτή κρίθηκε δικαιολογημένη για τον λόγο ότι, ενώ οι μεν μπορούν να καλύψουν τις δαπάνες τους πραγματοποιώντας έσοδα από τις συνδρομές των τηλεθεατών, οι δε μπορούν να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση μόνον από άλλες πηγές ( 34 ).

86.

Εάν η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας εκλαμβανόταν ως αυστηρότερος κανόνας στα πεδία που ρυθμίζονται από την οδηγία ΥΟΑΜ (κάτι που δεν ισχύει), τότε ουδόλως θα δικαιολογούνταν τυχόν διαφορετική μεταχείριση των παρόχων ΥΟΑΜ μέσω Διαδικτύου σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη κατηγορία παρόχων ΥΟΑΜ. Από την άποψη του σκοπού του συγκεκριμένου κανόνα, οι διάφοροι πάροχοι ΥΟΑΜ δεν τελούν σε αντικειμενικώς διαφορετικές μεταξύ τους καταστάσεις.

87.

Όσον αφορά την απαγόρευση μετάδοσης προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου, η οδηγία ΥΟΑΜ δεν αποκλείει τη δυνατότητα των κρατών μελών να επιφυλάσσουν διαφορετική μεταχείριση στους συμβατικούς τηλεοπτικούς οργανισμούς σε σχέση με τους οργανισμούς που εκπέμπουν μέσω διαδικτύου χωρίς να είναι συμβατικοί τηλεοπτικοί σταθμοί. Το ζήτημα αυτό δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας.

88.

Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να μην απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα.

89.

Το τρίτο προδικαστικό ερώτημα βασίζεται στην παραδοχή της πλειοψηφίας του δικάζοντος τμήματος του αιτούντος δικαστηρίου ότι η γενικού χαρακτήρα υποχρέωση σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας την οποία επιβάλλει η ισχύουσα ελληνική νομοθεσία δεν αφορά και τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ. Ως εκ τούτου, κατά την ερμηνεία που προέκρινε η πλειοψηφία, το ελληνικό δίκαιο δεν παρέχει νομικό έρεισμα για την επιβολή των επίμαχων κυρώσεων ( 35 ).

90.

Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινισθεί αν υπέχει την υποχρέωση να ερμηνεύσει το εθνικό δίκαιο κατά τέτοιο τρόπο ώστε η απαγόρευση προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας να καταλαμβάνει και τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ, ακόμη και αν τούτο συνεπάγεται την επιβολή κυρώσεων.

91.

Κατά πάγια νομολογία, μια οδηγία δεν μπορεί, αφ’ εαυτής, να γεννά υποχρεώσεις εις βάρος ιδιώτη ( 36 ). Τέτοιες υποχρεώσεις γεννώνται μόνον διά της μεταφοράς της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο. Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι η οδηγία ΥΟΑΜ επιβάλλει αφ’ εαυτής στις εταιρίες «Μακελειό» και Zougla την υποχρέωση να μην θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

92.

Οσάκις η μεταφορά οδηγίας στο εθνικό δίκαιο είναι πλημμελής ή ελλιπής, τα εθνικά δικαστήρια υπέχουν την υποχρέωση να ερμηνεύσουν το εθνικό δίκαιο σύμφωνα με τις επιταγές της οδηγίας, όπως έχει διευκρινίσει το Δικαστήριο, αρχικώς στην απόφαση Von Colson και Kamman ( 37 ). Το εθνικό δικαστήριο οφείλει να προβαίνει «σε κάθε ενέργεια που εμπίπτει στην αρμοδιότητά του» προκειμένου να διασφαλίζει την αποτελεσματική εφαρμογή της οδηγίας στην εκάστοτε συγκεκριμένη υπόθεση ( 38 ). Μπορεί ακόμη και να υποχρεωθεί να τροποποιήσει την πάγια νομολογία του, σε περίπτωση που αυτή στηρίζεται σε ερμηνεία του εσωτερικού δικαίου η οποία δεν συμβιβάζεται με τους σκοπούς της εκάστοτε οδηγίας ( 39 ).

93.

Επομένως, σκοπός της σύμφωνης ερμηνείας είναι να δίδεται, σε συγκεκριμένη περίπτωση, λύση έχουσα ως αποτέλεσμα εκείνο το οποίο θα προέκυπτε εάν η οδηγία είχε μεταφερθεί προσηκόντως στο εθνικό δίκαιο ( 40 ).

94.

Εν προκειμένω, επιδιωκόμενο αποτέλεσμα είναι η επιβολή στις εταιρίες Μακελειό και Zougla υποχρεώσεως να μην θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με τα οπτικοακουστικά προγράμματα που διαθέτουν στο κοινό.

95.

Ωστόσο, στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων, η κατ’ αυτήν την έννοια σύμφωνη ερμηνεία του εθνικού δικαίου θα γεννούσε κατάσταση οιονεί ποινικής ευθύνης, καθόσον θα καθιστούσε επιτρεπτή την επιβολή διοικητικών κυρώσεων για παράβαση των υποχρεώσεων που προέκυψαν διά της εν λόγω ερμηνείας.

96.

Πολύ σύντομα αφότου καθιερώθηκε η υποχρέωση της σύμφωνης ερμηνείας, το Δικαστήριο κατέστησε σαφές ότι η υποχρέωση αυτή έχει και ορισμένα όρια ( 41 ). Μεταξύ δε των περιπτώσεων υπέρβασης των εν λόγω ορίων καταλέγεται και εκείνη κατά την οποία η σύμφωνη ερμηνεία οδηγίας θα είχε ως αποτέλεσμα τη στοιχειοθέτηση ή επίταση της ποινικής ευθύνης όσων ενεργούν κατά παράβαση των διατάξεών της ( 42 ).

97.

Η αναγνώριση του ορίου αυτού αντικατοπτρίζει την αρχή της νομιμότητας, όπως αυτή εκφράζεται στο αξίωμα nullum crimen, nulla poena sine lege. Η εν λόγω αρχή κατοχυρώνεται στο άρθρο 49 του Χάρτη και στο άρθρο 7 της ΕΣΔΑ.

98.

Εν ολίγοις, η αρχή της νομιμότητας συνεπάγεται ότι ουδείς μπορεί να υπέχει ευθύνη ποινική ή οιονεί ποινική ( 43 ) για πράξη η οποία δεν απαγορευόταν από τον νόμο κατά τον χρόνο της τέλεσής της.

99.

Δεδομένου ότι η σύμφωνη ερμηνεία έπεται της τέλεσης της εκάστοτε κολάσιμης πράξης, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι γεννά ποινική ευθύνη εκ των υστέρων ( 44 ).

100.

Στις υπό κρίση υποθέσεις, φαίνεται ότι η πλειοψηφία του δικάζοντος τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας και οι αιτούσες των κύριων δικών εκκινούν από την παραδοχή ότι η αρχή της νομιμότητας επιτάσσει να κατονομάζονται πάντοτε στην εκάστοτε εφαρμοστέα διάταξη του νόμου τα πρόσωπα τα οποία εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της. Δεδομένου ότι αυτό δεν συμβαίνει στην περίπτωση των επίμαχων διατάξεων της ελληνικής νομοθεσίας –οι οποίες δεν μνημονεύουν ρητώς τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ–, θα μπορούσε να συναχθεί το συμπέρασμα ότι οι αιτούσες δεν γνώριζαν ότι η απαγόρευση μετάδοσης προγραμμάτων που θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια καταλαμβάνει και τις ίδιες. Επομένως, τούτο θα συνιστούσε υπέρβαση των ορίων της αρχής της σύμφωνης ερμηνείας.

101.

Ωστόσο, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, καθώς και εκείνη του ΕΔΔΑ, προκειμένου να πληρούνται οι επιταγές της αρχής της νομιμότητας δεν απαιτείται ρητή μνεία περιεχόμενη σε διάταξη νόμου. Το κρίσιμο ζήτημα έγκειται στο αν ο ενδιαφερόμενος ήταν σε θέση να προβλέψει ότι η επίμαχη απαγόρευση αφορούσε και τη δική του δραστηριότητα.

102.

Έτσι, το ΕΔΔΑ έχει διευκρινίσει ότι «[κ]ατά τη χρήση του όρου “δίκαιο” [στην αγγλική: law], το άρθρο 7 της ΕΣΔΑ αναφέρεται στον ίδιο όρο που χρησιμοποιείται και σε άλλα σημεία της ΕΣΔΑ [στην αγγλική: law –μεταφραζόμενος επίσης ως «νόμος»], και ο οποίος περιλαμβάνει τόσο το δίκαιο που έχει θεσπισθεί νομοθετικά όσο και τη νομολογία και περιλαμβάνει επίσης την τήρηση απαιτήσεων ποιότητας, μεταξύ των οποίων της προσβασιμότητας και της προβλεψιμότητας» ( 45 ).

103.

Ομοίως, παραπέμποντας στη νομολογία του ΕΔΔΑ, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι η προϋπόθεση ότι ο νόμος πρέπει να ορίζει σαφώς τις αξιόποινες πράξεις και τις αντίστοιχες ποινές «πληρούται όταν ο πολίτης μπορεί να γνωρίζει, με βάση το κείμενο της σχετικής διατάξεως και, εν ανάγκη, με τη βοήθεια της ερμηνείας που δίδεται στην εν λόγω διάταξη από τα δικαστήρια, ποιες πράξεις και παραλείψεις στοιχειοθετούν την ποινική ευθύνη του» ( 46 ).

104.

Η αρχή nullum crimen, nulla poena sine lege δεν μπορεί επομένως να ερμηνευθεί ως απαγορεύουσα τη βαθμιαία αποσαφήνιση των κανόνων περί ποινικής ευθύνης διά της νομολογιακής ερμηνείας από τη μία υπόθεση στην άλλη, υπό την προϋπόθεση ότι το αποτέλεσμα είναι ευλόγως προβλέψιμο κατά τον χρόνο της διαπράξεως της παραβάσεως, λαμβανομένης ιδίως υπόψη της ερμηνείας που προέκρινε κατά την περίοδο εκείνη η σχετική με την επίμαχη διάταξη νόμου νομολογία ( 47 ).

105.

Εν ολίγοις, από την άποψη των επιταγών της αρχής της νομιμότητας, το καίριας σημασίας στοιχείο έγκειται στο να γνωρίζει – ή έστω να μην μπορεί να αγνοεί– το πρόσωπο εις βάρος του οποίου επιβάλλεται η κύρωση ότι η πράξη του απαγορευόταν.

106.

Όπως έχει διευκρινίσει περαιτέρω το Δικαστήριο, η έκταση της έννοιας της προβλεψιμότητας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το περιεχόμενο του νομοθετήματος για το οποίο πρόκειται, από τον τομέα τον οποίο καλύπτει, καθώς και από τον αριθμό και την ιδιότητα των αποδεκτών του. Η προβλεψιμότητα του νόμου δεν εμποδίζει το ενδιαφερόμενο πρόσωπο να προσφύγει σε συμβουλές ειδικών προκειμένου να αξιολογήσει, όσο τούτο είναι ευλόγως δυνατό με βάση τις συγκεκριμένες περιστάσεις, τις συνέπειες που μπορούν να προκύψουν από μια συγκεκριμένη πράξη. Τούτο δε ισχύει ιδίως όσον αφορά τους επαγγελματίες, οι οποίοι είναι συνηθισμένοι να πρέπει να επιδεικνύουν μεγάλη σύνεση κατά την άσκηση του επαγγέλματός τους. Για τον λόγο αυτό, μπορεί να αναμένεται από αυτούς να επιδεικνύουν ιδιαίτερη μέριμνα για την αξιολόγηση των κινδύνων τους οποίους ενέχει το οικείο επάγγελμα ( 48 ).

107.

Επομένως, στις υπό κρίση υποθέσεις, δεν επιτρέπεται, κατ’ αρχήν, στο αιτούν δικαστήριο να προσφύγει σε σύμφωνη ερμηνεία του εθνικού δικαίου προκειμένου να κρίνει ότι οι αιτούσες συννόμως υπέστησαν κυρώσεις για προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Τούτο, όμως, ισχύει υπό την επιφύλαξη ενδεχόμενης κρίσης του αιτούντος δικαστηρίου ότι οι αιτούσες των κύριων δικών ήταν σε θέση να προβλέψουν, με βάση την ισχύουσα κατά τον κρίσιμο χρόνο ελληνική νομοθεσία, και μολονότι οι οικείες διατάξεις δεν κατονόμαζαν ρητώς μεταξύ των αποδεκτών τους τους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ, ότι η απαγόρευση μετάδοσης προγραμμάτων με απαγορευόμενο περιεχόμενο καταλάμβανε και τους ίδιους ( 49 ).

108.

Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να διαπιστώσει αν οι αιτούσες των κύριων δικών ήταν σε θέση να προβλέψουν, κατά τον χρόνο της μετάδοσης των επίμαχων προγραμμάτων, ότι η απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η αντίστοιχη κύρωση σε περίπτωση παραβίασής της, αφορούσε και τις δικές τους δραστηριότητες, παρά το γεγονός ότι πρόκειται για ειδησεογραφικούς ιστοτόπους που παρέχουν και ΥΟΑΜ ( 50 ). Σε περίπτωση που κριθεί ότι οι αιτούσες των κύριων δικών όφειλαν πράγματι να γνωρίζουν τη συγκεκριμένη απαγόρευση, τότε η κατάφαση της σχετικής τους υποχρέωσης διά της ερμηνευτικής αποσαφήνισης των κανόνων του ελληνικού δικαίου δεν υπερβαίνει κατ’ ανάγκην τα όρια που θέτει η αρχή της νομιμότητας στην εφαρμογή της αρχής της σύμφωνης ερμηνείας.

109.

Το τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα υποβάλλονται σε περίπτωση κατά την οποία το Δικαστήριο δώσει αρνητική απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, ήτοι ότι η οδηγία ΥΟΑΜ δεν επιτάσσει τη θέσπιση γενικού χαρακτήρα απαγόρευσης των προγραμμάτων που θίγουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και των προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου.

110.

Δεδομένου ότι προτείνω στο Δικαστήριο να δώσει καταφατική απάντηση στο εν λόγω προδικαστικό ερώτημα, παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο και το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα.

111.

Πράγματι, είμαι της γνώμης ότι, σε απάντηση του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, το Δικαστήριο θα πρέπει να διευκρινίσει ότι η ποιότητα των μεταδιδόμενων προγραμμάτων δεν εμπίπτει στο ρυθμιστικό πεδίο της οδηγίας ΥΟΑΜ και ότι, ως εκ τούτου, η εν λόγω οδηγία δεν απαγορεύει τη μετάδοση προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου. Εντούτοις, στο μέτρο που το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι το δεύτερο σκέλος του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος, όπου γίνεται λόγος για τα προγράμματα ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου, αφορά προγράμματα με τα χαρακτηριστικά των επίμαχων στις υπό κρίση υποθέσεις, στην πραγματικότητα θέτει το ίδιο ερώτημα το οποίο τίθεται και με το πρώτο σκέλος του ίδιου προδικαστικού ερωτήματος και το οποίο αφορά την προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επομένως, στις υπό κρίση υποθέσεις το αιτούν δικαστήριο δεν επιλαμβάνεται ζητήματος σχετικού με την επιβαλλόμενη από το εθνικό δίκαιο απαγόρευση μετάδοσης προγραμμάτων ποιοτικά υποβαθμισμένου περιεχομένου, ήτοι ζητήματος που να βαίνει πέραν εκείνου που αφορά την απαγόρευση της προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

112.

Για τους λόγους αυτούς, θεωρώ ότι παρέλκει η απάντηση στο τέταρτο και στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα.

113.

Υπό το πρίσμα των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που του υποβλήθηκαν από το Συμβούλιο της Επικρατείας (Ελλάδα) ως ακολούθως: