Voorlopige editie
CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL
T. ĆAPETA
van 16 juli 2026 (1)
Zaak C‑273/24 [Naski] (i)
X.Y.,
in tegenwoordigheid van:
Prokurator Generalny,
Rzecznik Praw Obywatelskich
[verzoek van de Sąd Najwyższy (hoogste rechterlijke instantie in burgerlijke en strafzaken, Polen) om een prejudiciële beslissing]
„ Prejudiciële verwijzing – Artikel 267 VWEU – Rechtsbevoegdheid – Ontvankelijkheid – Rechtsstaat – Onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld – Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU – Artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Verzoek om een prejudiciële beslissing aan het Hof ingediend door een rechtsprekende formatie van de civiele kamer van de Sąd Najwyższy – Wijziging van de samenstelling van de rechtsprekende formatie na het antwoord van het Hof op de prejudiciële vraag ”
I. Inleiding
1. Jarenlange achteruitgang op het gebied van de rechtsstaat in Polen heeft schade veroorzaakt die moeilijk te herstellen is, ondanks de bereidheid van de lidstaat om de situatie recht te zetten.
2. De onderhavige zaak is hiervan een zorgwekkend voorbeeld.
3. Het Hof wordt – niet voor het eerst – verzocht om uitspraak te doen over vraagstukken in verband met de uitlegging van de Unierechtelijke voorschriften inzake het bestaan van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, zoals verankerd in artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”). Tegelijkertijd wordt het Hof verzocht om aan te geven welke corrigerende maatregelen mogelijk zijn in geval van schending van deze voorschriften in een situatie waarin de schending systemisch van aard is en een groot deel van de rechterlijke macht in Polen heeft aangetast, maar nog niet met succes is aangepakt en rechtgezet door democratische processen in die lidstaat zelf.
4. De moeilijkheden worden nog versterkt door de bijzondere omstandigheden van de onderhavige zaak die, zoals ik hieronder nader zal toelichten, voortvloeit uit een beroep dat is ingesteld door een toenmalige rechter die opkomt tegen een beslissing om hem over te plaatsen van één kamer naar een andere kamer van een regionale rechterlijke instantie in Polen en die inmiddels minister van Justitie van die lidstaat is geworden.
5. Het staat weliswaar vast dat het in het kader van de prejudiciële procedure aan het Hof staat om de uit de rechtsstaat voortvloeiende voorschriften, zoals concreet vastgelegd in artikel 19, lid 1, VEU en artikel 47 van het Handvest, uit te leggen teneinde een verwijzende rechter aanwijzingen te geven om vast te stellen of bepaalde regels of situaties binnen de nationale rechterlijke macht in strijd zijn met die voorschriften, maar het behoort mijns inziens niet tot de bevoegdheid van het Hof om te beslissen hoe die eventuele schendingen kunnen worden aangepakt. De rechterlijke macht afstemmen op die voorschriften valt integendeel onder de verantwoordelijkheid van elke lidstaat.
6. Het Hof heeft dit in essentie duidelijk gemaakt in zijn recente arrest van 24 maart 2026, Rzecznik Praw Obywatelskich (Wraking van een gewone rechter)(2). Onder verwijzing naar het pilootarrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in de zaak Wałęsa tegen Polen(3) heeft het Hof geoordeeld dat de systemische problemen die in het Poolse rechtsstelsel blijven bestaan, vereisen dat de Poolse Staat passende wetgevende en andere maatregelen neemt.(4) Mijns inziens zit in deze bevinding de boodschap vervat dat het niet aan het Hof is om oplossingen aan te dragen voor de aanhoudende systemische onregelmatigheden.
7. Met deze inleidende opmerkingen in het achterhoofd zal ik eerst, zo kort en eenvoudig mogelijk, de complexe omstandigheden van de onderhavige zaak toelichten. Vervolgens zal ik mij uitspreken over de redenen waarom het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing buiten de bevoegdheid van het Hof in het kader van de prejudiciële procedure valt. Tot slot, voor het geval dat het Hof het toch noodzakelijk acht om zich over de onderhavige zaak uit te spreken, zal ik de prejudiciële vraag onderzoeken.
II. Achtergrond
A. Ruimere context
8. De ruimere context, die wordt gekenmerkt door de achteruitgang van de rechterlijke onafhankelijkheid in Polen na de wetswijzigingen die door de vorige regering zijn doorgevoerd, is algemeen bekend bij de rechters van het Hof. Het is verzocht om zich uit te spreken over de verenigbaarheid van verschillende aspecten van die wijzigingen met het Unierecht in een aantal door de Europese Commissie ingeleide inbreukprocedures, en het heeft het Unierecht dat relevant is om de geldigheid van die wijzigingen te beoordelen, uitgelegd in een nog groter aantal prejudiciële uitspraken. Die wijzigingen zijn ook beoordeeld in een aantal arresten van het EHRM, hebben wijdverbreide internationale kritiek geoogst en hebben er zelfs toe geleid dat de Commissie voor de allereerste keer de procedure van artikel 7, lid 1, VEU heeft ingeleid.(5)
9. Kennelijk zijn sinds de desbetreffende wetswijzigingen meer dan 3 000 rechters benoemd.(6)
10. Niettemin blijkt Polen tot op heden en na de regeringswisseling in december 2023 nog geen algemene maatregelen te hebben genomen om de onregelmatige benoemingen van die rechters aan te pakken. Onlangs heeft Polen bijvoorbeeld voorgesteld om rechters in te delen in drie categorieën – groen (ongeveer 1 200 nieuw benoemde rechters), geel (ongeveer 1 100 personen) en rood [ongeveer 350 personen bij gewone rechterlijke instanties en 80 personen bij de Sąd Najwyższy en de Naczelny Sąd Administracyjny (hoogste bestuursrechter, Polen)] – en de onrechtmatigheid van hun benoeming op een andere manier op te lossen, namelijk door een aantal benoemingen van rechtswege te legaliseren, door op een aantal ervan nieuwe benoemingsprocedures toe te passen of door bepaalde personen uit het ambt waarin zij waren benoemd te ontheffen. Dit voorstel is ingediend bij de Commissie van Venetië, die ter beantwoording daarvan in maart 2026 advies nr. 1238/2025 heeft uitgebracht(7), maar tot op heden heeft de Poolse Staat geen concrete wetgevende of andere maatregelen genomen.
11. Dit is de achtergrond van de onderhavige zaak. Zoals X.Y. ter terechtzitting voor het Hof heeft opgemerkt, is er momenteel sprake van institutionele verlamming. Rechters die zijn benoemd in het kader van procedures die dateren van vóór de wetswijzigingen, willen geen zitting nemen samen met personen die als rechter zijn benoemd in het kader van procedures die dateren van na de wetswijzigingen en hun benoeming daardoor legitimeren. Tegelijkertijd hebben burgers en partijen die betrokken zijn bij gedingen voor Poolse rechterlijke instanties geen zekerheid over de vraag of een zaak wordt berecht door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld en of dit tot een geldige uitspraak zal leiden.
B. Omstandigheden die voorafgaan aan de onderhavige zaak
12. Voor een goed begrip van de onderhavige zaak moeten we teruggaan tot de zomer van 2018.
13. X.Y., voorheen ook aangeduid als W.Ż., was rechter bij een regionale rechterlijke instantie in Polen. Bij beslissing van 27 augustus 2018 heeft de president van die rechterlijke instantie X.Y. zonder zijn instemming overgeplaatst van de afdeling van die rechterlijke instantie waarin hij tot dan toe zitting had naar een andere afdeling van die rechterlijke instantie.
14. Overeenkomstig het toepasselijke nationale recht heeft X.Y. tegen dat besluit beroep ingesteld bij de Krajowa Rada Sądownictwa (nationale raad voor de rechtspraak, Polen; hierna: „KRS”), die oordeelde dat niet meer hoefde te worden beslist op dat beroep (hierna: „besluit van de KRS”).
15. Op 14 november 2018 heeft X.Y. tegen dat besluit van de KRS hoger beroep ingesteld bij de Sąd Najwyższy. Het onderzoek werd behandeld door de Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (kamer voor bijzondere controle en publieke zaken van de Sąd Najwyższy, Polen) (hierna: „bijzondere kamer”).
16. In het kader van dat hoger beroep heeft X.Y. ook een verzoek tot wraking van alle rechters in de bijzondere kamer ingediend, omdat deze rechters, gelet op de wijze waarop zij zijn benoemd, niet aan de vereiste waarborgen van onafhankelijkheid en onpartijdigheid voldeden. Dat wrakingsverzoek werd behandeld door de civiele kamer van de Sąd Najwyższy (Izba Cywilna) (hierna: „civiele kamer”), zetelend in een rechtsprekende formatie van drie rechters.
17. Niettemin heeft de bijzondere kamer, zetelend in een enkelvoudige rechtsprekende formatie bestaande uit BD, intussen bij beslissing van 8 maart 2019 het tegen het besluit van de KRS ingestelde hoger beroep van X.Y. (hierna: „beslissing van BD”) verworpen, ondanks het feit dat het dossier in het bezit was van de uit drie rechters bestaande rechtsprekende formatie van de civiele kamer en dat X.Y. niet was gehoord.
18. De beslissing van BD zou een einde hebben gemaakt aan de procedure in hoger beroep en daarmee ook aan de incidentele procedure waarin de uit drie rechters bestaande rechtsprekende formatie van de civiele kamer verzocht werd om uitspraak te doen. Aangezien de rechtsprekende formatie van drie rechters evenwel van oordeel was dat de beslissing van BD in strijd met de wet was gegeven, besloot deze formatie om bepaalde vragen voor te leggen aan een uitgebreide rechtsprekende formatie van de civiele kamer, bestaande uit een rechtsprekende formatie van zeven rechters. Die vragen hadden onder meer betrekking op de rechtsgevolgen van de beslissing van BD gelet op de wijze waarop BD tot rechter was benoemd.
19. Die uit zeven rechters bestaande rechtsprekende formatie van de civiele kamer heeft op haar beurt beslist om het Hof te verzoeken om een prejudiciële beslissing.
20. Deze verwijzing leidde tot het arrest van 6 oktober 2021 in de zaak W.Ż. (Kamer voor bijzondere controle en publieke zaken van de Sąd Najwyższy – Benoeming)(8), waarin het Hof het Unierecht aldus heeft uitgelegd dat de beslissing van BD, gelet op de omstandigheden van zijn benoeming, niet kan worden geacht afkomstig te zijn van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld.(9) Het Hof heeft derhalve geoordeeld dat de rechtsprekende formatie van zeven rechters in haar antwoord aan de formatie van drie rechters moest preciseren dat laatstgenoemde formatie overeenkomstig het beginsel van voorrang van het Unierecht de beslissing van BD non-existent moet verklaren.(10)
C. Onderhavige zaak, prejudiciële vraag en procedure bij het Hof
21. Na het arrest W.Ż. diende de rechtsprekende formatie van zeven rechters van de civiele kamer te antwoorden aan de rechtsprekende formatie van drie rechters dat de rechtsprekende formatie bestaande uit een alleensprekende rechter van de bijzondere kamer niet voldeed aan het vereiste van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, hetgeen de rechtsprekende formatie van drie rechters in staat zou stellen om de beslissing van BD non-existent te verklaren.
22. In de periode tussen de indiening van de verwijzingsbeslissing (21 mei 2019) en het arrest van het Hof in de zaak W.Ż. (op 6 oktober 2021) zijn echter drie rechters van de uit zeven rechters bestaande rechtsprekende formatie van de civiele kamer met pensioen gegaan.
23. Bij bevel van 26 januari 2022 heeft MB, als president van de Sąd Najwyższy die de werkzaamheden van de civiele kamer leidt (hierna: „president van de civiele kamer”), een nieuwe rechtsprekende formatie van zeven rechters benoemd, waarin de drie aftredende rechters door nieuwe personen werden vervangen, naast de rechter die voordien voorzitter was van die rechtsprekende formatie.
24. Die nieuwe rechtsprekende formatie bestaat uit JK, eerste president van de Sąd Najwyższy, die de functie van voorzitter van de rechtsprekende formatie vervult, samen met KS, CV en RX, alle vier nieuwe rechters bij de Sąd Najwyższy die zijn benoemd na de wetswijzigingen van het Poolse rechtsstelsel. De drie andere rechters hadden reeds zitting in de oorspronkelijke rechtsprekende formatie, te weten KW, die nog steeds rechter-rapporteur is, alsook PW en WZ. Die drie rechters waren vóór die wetswijzigingen bij de Sąd Najwyższy benoemd.
25. Dit kan worden samengevat in de volgende tabel:
|
|
Oude rechtsprekende formatie |
Nieuwe rechtsprekende formatie |
|
1) |
TN, voorzitter |
JK, eerste president van de Sąd Najwyższy, voorzitter – nieuw |
|
2) |
A – met pensioen |
KS – nieuw |
|
3) |
B – met pensioen |
CV – nieuw |
|
4) |
C – met pensioen |
RX – nieuw |
|
5) |
KW, rechter-rapporteur |
KW, rechter-rapporteur – dezelfde persoon |
|
6) |
PW |
PW – dezelfde persoon |
|
7) |
WZ |
WZ – dezelfde persoon |
26. KW, rechter-rapporteur in de rechtsprekende formatie van zeven rechters, heeft beslist dit verzoek om een prejudiciële beslissing in te dienen, omdat hij twijfels heeft over de vraag of de wijziging in de samenstelling van die rechtsprekende formatie in strijd is met het Unierecht.
27. Die rechter legt er onder meer de nadruk op dat de samenstelling van de rechtsprekende formatie is gewijzigd zonder objectieve rechtvaardiging en in strijd met de bij de civiele kamer bestaande praktijk waarbij een rechtsprekende formatie wordt aangevuld in plaats van deze in haar geheel opnieuw aan te wijzen. Bovendien bestaat de rechtsprekende formatie voor het grootste deel uit nieuwe personen die zijn benoemd onder dezelfde omstandigheden als die waaronder BD tot rechter was benoemd. Dit wijst erop dat dergelijke maatregelen kunnen worden opgevat als maatregelen die ertoe strekken de beslissing van de rechtsprekende formatie te beïnvloeden. Die indruk wordt versterkt door het feit dat de wijziging is doorgevoerd door MB, als president van de civiele kamer, die ook onder dezelfde omstandigheden als BD tot rechter bij de Sąd Najwyższy is benoemd, en door het feit dat het voorwerp van de beoordeling die door de rechtsprekende formatie moet worden verricht precies de omstandigheden betreft waaronder BD is benoemd. Bijgevolg zou elke uitspraak van de rechtsprekende formatie dezelfde gebreken vertonen als diegene die in de beslissing van BD voorkomen.
28. Bovendien blijkt uit de verwijzingsbeslissing ook dat X.Y. wrakingsverzoeken voor de vier nieuwe personen in de rechtsprekende formatie heeft ingediend, die ten tijde van de prejudiciële verwijzing nog niet waren onderzocht.(11)
29. Onder die omstandigheden heeft KW als rechter-rapporteur van de rechtsprekende formatie van zeven rechters de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag:
„1) In een situatie waarin de rechterlijke instantie van laatste aanleg van een lidstaat (de Sąd Najwyższy), na van het Hof een uitlegging van het Unierecht te hebben verkregen over de rechtsgevolgen van een schending van de in het recht van die staat geldende basisregels inzake de benoeming van de rechters van de Sąd Najwyższy waarbij die schending erin bestaat:
a) dat door de president van de Republiek Polen benoemingsbesluiten worden overhandigd voor benoemingen in het ambt van rechter in de Sąd Najwyższy, ondanks het feit dat de resolutie van de [KRS], die het voorstel voor de benoeming tot rechter bevat, eerder bij de bevoegde nationale rechter (Naczelny Sąd Administracyjny) is aangevochten, dat de Naczelny Sąd Administracyjny de tenuitvoerlegging van deze resolutie overeenkomstig het nationale recht heeft opgeschort en dat de beroepsprocedure niet was afgerond, waarna de Naczelny Sąd Administracyjny de bestreden resolutie van de nationale raad voor de rechtspraak wegens onrechtmatigheid nietig heeft verklaard en deze resolutie definitief uit de rechtsorde heeft verwijderd, waardoor de handeling tot benoeming in het ambt van rechter in de Sąd Najwyższy de in artikel 179 van de Poolse grondwet vereiste grondslag, te weten de voordracht van de nationale raad voor de rechtspraak voor de benoeming in het ambt van rechter, heeft verloren,
b) dat er, in strijd met de beginselen van transparantie en billijkheid, een voorbenoemingsprocedure is georganiseerd door een nationaal orgaan, de [KRS], dat door de omstandigheden van zijn oprichting voor wat betreft het uit rechters bestaande deel en de wijze waarop het functioneert, niet voldoet aan de eisen van een grondwettelijk orgaan dat de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en van de rechters beschermt, rekening houdend met het feit dat dit orgaan is opgericht volgens de procedure van de ustawa o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (wet tot wijziging van de wet inzake de Krajowa Rada Sądownictwa en bepaalde andere wetten) van 8 december 2017 (Dz. U. 2018, volgnr. 3),
– een aan die rechterlijke instantie voorgelegde rechtsvraag dient te beslechten aan de hand van de uitlegging die door het Hof aan het Unierecht is gegeven: moeten de bepalingen van artikel 2, artikel 6, leden 1 en 3, en artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 267 VWEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus worden uitgelegd dat zij zich ertegen verzetten dat de genoemde rechtsvraag wordt beslecht door een rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy die onder meer bestaat uit personen die tot rechter in deze rechterlijke instantie zijn benoemd in strijd met de in punt 1, onder a) of b), beschreven nationaalrechtelijke regels van die lidstaat, alsook dat die bepalingen zich verzetten tegen wijzigingen van de samenstelling van de rechtsprekende formatie van de rechterlijke instantie van die lidstaat die het Hof om een prejudiciële beslissing heeft verzocht, wanneer dergelijke wijzigingen zich hebben voorgedaan nadat het Hof het arrest heeft gewezen ter beantwoording van de in dat verzoek gestelde vraag en wanneer die wijzigingen niet objectief gerechtvaardigd waren (bijvoorbeeld wegens het overlijden of de pensionering van een lid van de rechtsprekende formatie die het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft ingediend),
– en dat die bepalingen zich ertegen verzetten dat in de zaak waarin de genoemde rechtsvraag moet worden beslecht beslissingen worden vastgesteld, zoals het uitvaardigen van bevelen, daaronder met name begrepen bevelen betreffende de samenstelling van de rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy of betreffende de datum waarop deze rechtsprekende formatie dient te vergaderen ter afhandeling van de betreffende zaak, door een tot president van de Sąd Najwyższy benoemd persoon die leiding geeft aan de civiele kamer van deze rechterlijke instantie en die eveneens tot rechter in deze rechterlijke instantie was benoemd in strijd met de in punt 1, onder a) of b), beschreven nationaalrechtelijke regels van die lidstaat, of door enig ander persoon die eveneens [onder dergelijke omstandigheden] tot rechter in deze rechterlijke instantie was benoemd, zodat dergelijke bevelen of beslissingen moeten worden geacht geen rechtsgevolgen te sorteren,
– en dat een rechter in de Sąd Najwyższy van wie de benoeming niet gepaard is gegaan met een schending als bedoeld in punt 1, onder a) of b), het recht en de plicht heeft om, ter voorkoming dat de zaak wordt beslecht door een rechterlijke instantie die geen onafhankelijk en onpartijdig gerecht is dat vooraf bij wet is ingesteld in de zin van het Unierecht, te weigeren om zitting te nemen in een meervoudige rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy die bij meerderheid bestaat uit personen die tot rechter in deze rechterlijke instantie zijn benoemd in strijd met de in punt 1, onder a) of b), beschreven nationaalrechtelijke regels van de betreffende lidstaat en, indien deze vraag bevestigend wordt beantwoord, dat een rechter die tot rechter in de Sąd Najwyższy is benoemd zonder dat er sprake is van de in punt 1, onder a) of b), genoemde schendingen, en die [tevens] de rechter-rapporteur van deze rechterlijke instantie is in de zaak waarin de onderzochte rechtsvraag moet worden behandeld, bevoegd is om, ter beslechting van de genoemde vraag en ten behoeve van de waarborging van de doeltreffendheid van het Unierecht en van de door het Hof gegeven uitlegging daarvan, een rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy aan te wijzen zonder daarbij rekening te houden met de nationaalrechtelijke bepalingen die aan de president van de Sąd Najwyższy die leiding geeft aan de civiele kamer van deze rechterlijke instantie de bevoegdheid verlenen om de rechtsprekende formaties aan te wijzen die uitspraak moeten doen in zaken die door deze kamer worden onderzocht, en [dat die bepalingen] zich er tevens tegen verzetten dat personen die tot rechter in de Sąd Najwyższy zijn benoemd in strijd met de in punt 1, onder a) of b), beschreven nationaalrechtelijke regels, of andere personen die [onder dergelijke omstandigheden] tot rechter in de Sąd Najwyższy zijn benoemd, leidinggevende functies bij deze rechterlijke instantie vervullen [zoals de functie van Prezes (president) van de Sąd Najwyższy, daaronder begrepen de functie van Pierwszy Prezes (eerste president) van deze rechterlijke instantie of die van voorzitter van een van de afdelingen van de kamers ervan] of dat zij een functie vervullen binnen de organen van de Sąd Najwyższy [zoals die van lid of plaatsvervangend lid van het Kolegium (college) van de Sąd Najwyższy of die van tuchtfunctionaris van de Sąd Najwyższy], die uitsluitend kunnen worden vervuld door rechtmatig benoemde rechters van deze rechterlijke instantie, alsook dat de hierboven genoemde personen handelingen verrichten die behoren tot de bevoegdheid van de daartoe bevoegde rechters van de Sąd Najwyższy, op grond van de omstandigheid dat zij feitelijk of rechtens invloed kunnen uitoefenen op de vervulling van de rechtsprekende taken van de Sąd Najwyższy?”
30. Ongeveer een maand nadat de prejudiciële verwijzing in de onderhavige zaak bij het Hof was ingediend, werd X.Y. in zijn vroegere ambt van rechter herplaatst en op 24 juli 2025 is hij benoemd tot minister van Justitie, als gevolg waarvan hij op dezelfde dag zijn ambt van rechter heeft neergelegd.(12)
31. Het Hof heeft beslist om de verwijzende rechter te verzoeken om op een aantal punten verduidelijking te verschaffen(13), waaraan deze op 9 april 2025 heeft voldaan.
32. In de onderhavige zaak zijn bij het Hof schriftelijke opmerkingen ingediend door X.Y., de Prokurator Generalny (procureur-generaal, Polen), de Republiek Polen en de Commissie.
33. Op 16 maart 2026 heeft een terechtzitting plaatsgevonden, waarop alle deze partijen, met uitzondering van de Republiek Polen, pleidooi hebben gehouden. De Rzecznik Praw Obywatelskich (ombudsman, Polen) heeft ook aan deze zitting deelgenomen.
III. Analyse
A. Voorafgaande opmerkingen
34. Voor de onderhavige zaak zij eraan herinnerd dat volgens de rechtspraak van het Hof de procedure voor de benoeming van rechters noodzakelijkerwijs inherent is aan het begrip „gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld” in de zin van artikel 47, tweede alinea, van het Handvest. De onafhankelijkheid van een gerecht kan dus met name worden afgemeten aan de wijze waarop de leden van dat gerecht zijn benoemd.(14) De benoemingsprocedure heeft niet alleen gevolgen voor de onafhankelijkheid van een rechterlijke instantie als zodanig, maar ook voor de samenstelling van de rechtsprekende formatie in elke zaak.(15)
35. In Polen worden rechters bij beslissing van de president van de Republiek benoemd op voordracht van de KRS, die als opdracht heeft de onafhankelijkheid van rechterlijke instanties en rechters te waarborgen.(16) Sinds de bij wet van 8 december 2017 ingevoerde wetswijzigingen(17) heeft het Hof geoordeeld dat er legitieme twijfel bestaat over de onafhankelijkheid van de KRS in zijn rol bij het benoemen van rechters(18).
36. Het Hof heeft echter ook geoordeeld dat het loutere feit dat een rechter is benoemd op basis van een voordracht van de KRS in zijn nieuwe samenstelling, niet volstaat om te concluderen dat niet is voldaan aan de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 47 van het Handvest.(19)
37. Om een beslissing te nemen omtrent de onafhankelijkheid van een specifieke rechter moeten veeleer alle omstandigheden die verband houden met zijn benoeming in aanmerking worden genomen.(20)
38. Bovendien leidt niet elke onregelmatigheid in de benoemingsprocedure tot nietigverklaring van de samenstelling van een rechterlijke instantie; enkel onregelmatigheden die dermate fundamenteel van aard zijn dat ze bij de justitiabelen ernstige en legitieme twijfels kunnen doen rijzen over het feit dat die rechter niet is onderworpen aan beïnvloeding van buitenaf, in het bijzonder van de andere takken van de regering, zijn relevant.(21)
39. Het is belangrijk om op te merken dat het Hof op basis van een dergelijke algehele beoordeling heeft geoordeeld dat de omstandigheden waarin rechters zijn benoemd in het kader van procedures die zijn gebaseerd op de resoluties 330/2018(22) en 331/2018(23) van de KRS, bij de justitiabelen ernstige en legitieme twijfels doen rijzen over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de personen die op basis van die resoluties zijn benoemd.
40. Deze omstandigheden waren in essentie dat deze resoluties van de KRS, waarbij de KRS die personen voor benoeming als rechter door de president van de Republiek Polen had voorgedragen, zijn geschorst door de Naczelny Sąd Administracyjny in afwachting van het arrest van het Hof in de zaak A.B.(24), dat de president die rechters heeft benoemd zonder de eindbeslissing van die rechterlijke instantie af te wachten, en dat de Naczelny Sąd Administracyjny na ontvangst van de prejudiciële beslissing van het Hof in de zaak A.B. de desbetreffende KRS-resoluties nietig heeft verklaard.(25)
41. Het is ook nuttig hier te vermelden dat het Hof, in het kader van de beoordeling of een kamer bestaande uit rechters die zijn benoemd in het kader van procedures die twijfels met betrekking tot de onafhankelijkheid doen rijzen een „rechterlijke instantie” is teneinde zich krachtens artikel 267 VWEU tot het Hof te kunnen wenden, in arrest Krajowa Rada Sądownictwa(26) heeft geoordeeld dat de bijzondere kamer, waarin alle personen zijn benoemd op grond van KRS-besluit 331/2018, niet kon worden geacht aan die voorwaarde te voldoen en aldus het vermoeden heeft weerlegd dat een nationale rechterlijke instantie voldoet aan de vereisten van een „rechterlijke instantie” in de zin van artikel 267 VWEU.(27)
42. In de zaak Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów(28) heeft het Hof geoordeeld dat dit vermoeden was weerlegd ten aanzien van een persoon die op basis van KRS-resolutie 330/2018 was benoemd. Het Hof heeft geoordeeld dat, hoewel de civiele kamer in tegenstelling tot de bijzondere kamer geen nieuw opgerichte kamer is, de procedure voor de benoeming van rechters in de bijzondere kamer (op basis van KRS-resolutie 331/2018) en de procedure voor de benoeming van rechters in de civiele kamer (op basis van KRS-resolutie 330/2018) dezelfde gebreken vertonen, die „op zich volstaan om bij de justitiabelen legitieme en ernstige twijfel te doen rijzen over de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van die rechter”(29).
43. Ik zal naar deze procedures verwijzen als „als onregelmatig beschouwde procedures”, aangezien kan worden geconcludeerd dat de rechters die zijn benoemd via procedures die zijn gebaseerd op KRS-resoluties 330/2018 en 331/2018, volgens het Hof niet voldoen aan het Unierechtelijke vereiste van onafhankelijkheid.
44. Zoals blijkt uit de verwijzingsbeslissing zijn vier personen die in de nieuwe rechtsprekende formatie van zeven rechters zijn benoemd, namelijk JK, KS, CV en RX, alsook MB, die hen in die rechtsprekende formatie heeft benoemd, als rechter in de civiele kamer benoemd op basis van KRS-resolutie 330/2018.
45. In die omstandigheden wenst de verwijzende rechter met zijn vraag in essentie richtsnoeren te verkrijgen met betrekking tot de volgende drie belangrijke kwesties: ten eerste, of het Unierecht zich ertegen verzet dat personen die zijn benoemd in het kader van als onregelmatig beschouwde procedures, deel uitmaken van een rechtsprekende formatie die wordt verzocht om het Unierecht toe te passen zoals uitgelegd door het Hof (in de zaak W.Ż.); ten tweede, of een beslissing die is genomen door een persoon die in het kader van een als onregelmatig beschouwde procedure tot president van de civiele kamer is benoemd, moet worden geacht geen rechtsgevolgen te sorteren, en ten derde, wat de gevolgen van dergelijke onregelmatigheden zijn voor andere rechters in de rechtsprekende formatie, en meer in het bijzonder, of die rechters kunnen weigeren om zitting te nemen in een dergelijke rechtsprekende formatie en of de rechter-rapporteur het recht heeft om andere rechters in de rechtsprekende formatie te benoemen.
46. Mijns inziens is het Hof in de onderhavige zaak niet bevoegd om deze vragen te beantwoorden (B). Om het Hof evenwel van dienst te zijn mocht het hierover anders oordelen, zal ik ook deze vragen onderzoeken (C).
B. Procedurele bezwaren
47. De Ombudsman en de Commissie hebben in de onderhavige zaak in essentie twee procedurele bezwaren aangevoerd.
48. Het eerste bezwaar betreft de bevoegdheid van het Hof. Deze partijen voeren aan dat het Hof in de onderhavige zaak geen uitspraak hoeft te doen, gezien de gevolgen van de verdere ontwikkelingen die verband houden met het feit dat X.Y. in zijn ambt van rechter werd hersteld en dat hij daarna werd benoemd tot minister van Justitie.
49. Het tweede bezwaar betreft de ontvankelijkheid van de prejudiciële vraag, gezien de twijfels die de Commissie heeft over de vraag of de verwijzende rechter de uitspraak die het Hof zal doen in aanmerking kan nemen.
1. Rechtsbevoegdheid
50. Krachtens artikel 267 VWEU is het Hof slechts bevoegd om vragen te beantwoorden die noodzakelijk zijn voor de beslechting van een aanhangige zaak. Met andere woorden, er moet sprake zijn van een zaak waarover de verwijzende rechter uitspraak moet doen. Het Hof is niet bevoegd om rechtsgeleerde adviezen over algemene of hypothetische vraagstukken te formuleren, zelfs indien dergelijke vraagstukken van nut kunnen zijn voor sommige andere zaken.(30)
51. Zoals beschreven in de punten 12 tot en met 29 van de onderhavige conclusie, is de vraag voorgelegd in het kader van een incidentele procedure, die een bijkomstig karakter heeft ten opzichte van het hoofdgeding. In deze procedure moet de rechtsprekende formatie van zeven rechters de rechtsprekende formatie van drie rechters adviseren over het juridische bestaan van de beslissing van BD, waarbij een einde werd gesteld aan het hoofdgeding en daarbij ook aan de incidentele procedure.
52. Het hoofdgeding heeft betrekking op de vordering tot nietigverklaring van de beslissing van de KRS. Indien die vordering zou worden toegewezen, zou X.Y. weer in dienst worden genomen bij de betrokken afdeling van de regionale rechterlijke instantie waarin hij zitting had. Intussen was X.Y. echter hersteld in zijn vroegere ambt bij die rechterlijke instantie en had hij vervolgens zijn functie als rechter neergelegd nadat hij tot minister van Justitie van de Republiek Polen was benoemd. Bijgevolg is de vordering zonder voorwerp geraakt, zoals de Ombudsman en de Commissie in essentie hebben aangevoerd.
53. Naar aanleiding van de vragen van het Hof (zie punt 31 van de onderhavige conclusie) heeft de verwijzende rechter echter uitgelegd dat hij geen vaststellingen had gedaan met betrekking tot de vraag of X.Y. opnieuw in dienst was genomen bij de afdeling van de regionale rechterlijke instantie van waaruit hij was overgeplaatst, aangezien dergelijke vaststellingen niet onder zijn bevoegdheid vallen. Voor zover het door X.Y. tegen het besluit van de KRS ingestelde hoger beroep niet is ingetrokken, blijft zijn taak, die erin bestaat uitspraak te doen over het wrakingsverzoek teneinde te waarborgen dat het hoofdgeding wordt behandeld door een regelmatig samengestelde rechtsprekende formatie, volgens deze rechter ongewijzigd, ongeacht eventuele wijzigingen van feitelijke aard met betrekking tot het hoofdgeding. Met andere woorden, het verzoek van X.Y. tot wraking van de rechters van de bijzondere kamer blijft geldig, en dit verzoek moet dus nog steeds worden behandeld en alle daarin opgeworpen rechtsvragen moeten worden beslecht. Ter terechtzitting heeft X.Y. bevestigd dat het hoger beroep strekkende tot nietigverklaring van het besluit van de KRS niet was ingetrokken.
54. Het is juist dat het Hof heeft geoordeeld dat de mededeling door de verwijzende rechter dat het hoofdgeding nog steeds aanhangig is, bindend is voor het Hof en in beginsel niet ter discussie kan worden gesteld door de partijen in het hoofdgeding.(31)
55. Dit doet echter niets af aan het feit dat het aan het Hof staat om zo nodig een onderzoek in te stellen naar de omstandigheden waaronder het door de nationale rechter is geadieerd(32).
56. Het Hof heeft geoordeeld dat „[w]anneer blijkt dat de vraag klaarblijkelijk niet langer relevant is voor de beslechting van dit geschil, [...] het Hof de zaak [dient] af te doen zonder beslissing”.(33)
57. Enerzijds is in de huidige situatie het hoofdgeding, waarmee de incidentele procedure betreffende de wraking van rechters verband houdt, formeel nog steeds aanhangig. Dit zou een argument kunnen zijn om aan te voeren dat het Hof uitspraak moet doen in deze zaak.
58. Anderzijds is het evenwel duidelijk en wordt niet betwist dat X.Y. niet langer in zijn vroegere ambt van rechter bij de regionale rechterlijke instantie in Polen kan worden hersteld.(34) Bijgevolg is het hoofdgeding voor X.Y. als rechter en als verzoekende partij in die zaak zonder voorwerp geraakt.
59. Wat X.Y. ter terechtzitting in essentie betoogde, is dat er vanuit het oogpunt van de bescherming van het algemeen belang van burgers uit hoofde van het Unierecht nog steeds een belang bestaat bij het voortzetten van het hoofdgeding. Hij beriep zich op de ruimere context en legde uit dat de voortzetting van de situatie waarin onregelmatig benoemde rechters zitting blijven hebben in rechtsprekende formaties een risico op ernstige en onherstelbare schade voor de justitiabelen met zich meebrengt en een schending van het beginsel van daadwerkelijke rechtsbescherming inhoudt.
60. Gelet op deze argumenten lijkt het mijns inziens erop dat X.Y. als minister van Justitie wel degelijk heeft beslist om de vordering die hij heeft ingesteld toen hij rechter was, niet in te trekken teneinde van het Hof een uitlegging van het Unierecht te verkrijgen die in het algemeen belang zou zijn voor het oplossen van problemen die zich nog steeds voordoen in het Poolse rechtsstelsel.
61. Het Hof is echter niet bevoegd om in het kader van de prejudiciële procedure een uitlegging van het Unierecht te verstrekken door middel van een rechtsgeleerd advies, zelfs indien het antwoord in het algemeen belang zou zijn.(35)
62. Evenmin kan een eventueel toekomstig beroep tot schadevergoeding voor het Hof een grond zijn om bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak te doen. Een dergelijk beroep is niet aanhangig(36), waardoor het Hof een hypothetische vraag zou beantwoorden(37) die mogelijk nooit bij een rechterlijke instantie aanhangig zal worden gemaakt.(38)
63. Kortom, in de omstandigheden van de onderhavige zaak kan het feit dat de procedure formeel nog aanhangig is, geen voorrang hebben boven de regel dat het Hof niet bevoegd is om in het kader van de prejudiciële procedure rechtsgeleerde of hypothetische adviezen te formuleren, in het bijzonder in een situatie waarin het Hof zich ervan bewust is dat het hoofdgeding zonder voorwerp is geraakt.(39)
64. Mijns inziens is de rol die het Hof speelt bij het verstrekken van richtsnoeren aan nationale rechters door het Unierecht uit te leggen in concrete zaken van essentieel belang om de legitimiteit van de prejudiciële procedure en het rechterlijke – veeleer dan het adviesverlenende – karakter van de rol van het Hof in die procedure te waarborgen.
65. Bijgevolg ben ik van mening dat het Hof in de onderhavige zaak niet bevoegd is, aangezien het zijn rechterlijke taak te buiten zou gaan indien het bij wijze van prejudiciële beslissing uitspraak doet in een zaak die zonder voorwerp is geraakt.
2. Ontvankelijkheid
66. Subsidiair, mocht het Hof van oordeel zijn dat er nog sprake is van een aanhangige zaak, moet het procedurele bezwaar betreffende de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing in de onderhavige zaak worden behandeld.
67. In dat verband betwijfelt de Commissie, onder verwijzing naar het arrest G. e.a. (Benoeming van rechters in de gewone rechterlijke instanties in Polen)(40), of de verwijzende rechter op grond van de nationaalrechtelijke regels de beslissing van het Hof in aanmerking kan nemen.
68. In het arrest G. e.a.(41) heeft het Hof een verzoek om een prejudiciële beslissing van de rechter-rapporteur die deel uitmaakt van een rechtsprekende formatie van drie rechters van een regionale rechterlijke instantie in Polen niet-ontvankelijk verklaard. Met zijn vragen wenste die rechter-rapporteur te vernemen of een rechter, die lid is van dezelfde rechtsprekende formatie en die onder bepaalde specifieke omstandigheden bij die rechterlijke instantie was benoemd, voldeed aan de vereisten van een onafhankelijke, onpartijdige en eerder bij wet ingestelde rechterlijke instantie op grond van het Unierecht.
69. Het Hof benadrukte dat de noodzaak, in de zin van artikel 267 VWEU, van de gevraagde uitlegging impliceert dat de nationale rechter die beslist om tot een prejudiciële verwijzing over te gaan, zelf de consequenties kan trekken uit deze uitlegging door in het licht daarvan te beoordelen of een andere rechter van dezelfde rechtsprekende formatie rechtmatig is benoemd en deze, in voorkomend geval, te wraken. Het Hof was evenwel van oordeel dat niet bleek dat die rechter-rapporteur krachtens de regels van nationaal recht aldus zou kunnen handelen.(42)
70. Mijns inziens verschilt de onderhavige zaak duidelijk van het arrest in de zaak G. e.a. In dat arrest was over de onafhankelijkheid van de rechter, die door de verwijzende rechter in vraag werd gesteld, nog geen rechterlijke beslissing genomen door de bevoegde nationale rechterlijke instantie die de regelmatigheid van de procedure volgens welke die rechter was benoemd, kon beoordelen.
71. De onderhavige zaak heeft daarentegen betrekking op personen die waren benoemd in de civiele kamer via een procedure (op basis van KRS-resolutie 330/2018) die door het Hof reeds als onregelmatig was aangemerkt, rekening houdend met de arresten van de Naczelny Sąd Administracyjny en van het EHRM (zie punt 42 van de onderhavige conclusie), waarbij die onregelmatigheid zo fundamenteel was dat zij in strijd was met het Unierechtelijke voorschrift van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld. Daarom hoeft de verwijzende rechter in de onderhavige zaak, in tegenstelling tot de verwijzende rechter in de zaak G. e.a., de regelmatigheid van de benoeming van bepaalde leden van de rechtsprekende formatie van zeven rechters niet zelf te beoordelen, maar vraagt hij in essentie naar de gevolgen die voortvloeien uit het Unierecht wanneer een persoon is benoemd volgens een procedure die als onregelmatig is beschouwd.
72. Bijgevolg ben ik van mening dat, mocht het Hof van oordeel zijn dat er nog sprake is van een aanhangige zaak, het verzoek om een prejudiciële beslissing in de onderhavige zaak ontvankelijk is.
C. Ten gronde
1. Deelname, aan de rechtsprekende formatie, van personen die zijn benoemd in het kader van als onregelmatig beschouwde procedures
73. Met het eerste deel van zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of de vereisten van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, zoals gewaarborgd door artikel 19, lid 1, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, zich ertegen verzetten dat personen die als rechter zijn benoemd via procedures die als onregelmatig zijn beschouwd, deel uitmaken van rechtsprekende formaties die worden verzocht zaken te beslechten met toepassing van het Unierecht.
74. In de onderhavige zaak moet de rechtsprekende formatie van zeven rechters het arrest van het Hof in de zaak W.Ż. toepassen teneinde de rechtsprekende formatie van drie rechters te adviseren over de rechtsgevolgen van de beslissing van BD waarbij het hoger beroep van X.Y. tegen het besluit van de KRS werd verworpen.
75. Het antwoord op het eerste deel van de vraag van de verwijzende rechter is mijns inziens te vinden in het arrest W.Ż. zelf.
76. Bij het beantwoorden van de vraag in de zaak W.Ż. heeft het Hof verduidelijkt dat de beslissing van BD non-existent moet worden verklaard indien de verwijzende rechter tot de slotsom komt dat de betrokken rechter is benoemd in het kader van een procedure die in strijd is met de basisregels van de procedure voor de benoeming van rechters in een lidstaat. Het Hof heeft de redenering gevolgd dat een persoon die via een als onregelmatig beschouwde procedure is benoemd, niet voldoet aan de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU voor een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld. De rechtstreekse werking van artikel 19, lid 1, VEU en het beginsel van de voorrang van het Unierecht leiden dan ook tot de verplichting voor een nationale rechter om de beslissing van BD buiten toepassing te laten.(43)
77. Zelfs indien het Hof deze bewoordingen niet gebruikt, is de meest eenvoudige manier om de uitspraak van het Hof te begrijpen mijns inziens dat de beslissing van BD geen rechtsgevolgen kan sorteren op grond van het Unierecht, omdat die persoon volgens het Unierecht geen rechter is. Krachtens artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU moeten alle rechters die kunnen worden verzocht om het Unierecht toe te passen, onafhankelijk zijn. De onafhankelijkheid wordt onder meer gewaarborgd door procedures voor de benoeming van rechters, die van dien aard moeten zijn dat ze bij de justitiabelen geen ernstige en legitieme twijfels doen rijzen over de vraag of personen die tot een rechterlijk ambt zijn benoemd, blootstaan aan controle van buitenaf, met name door andere takken van de staatsmacht. Personen die tot rechter zijn benoemd in het kader van een procedure die in strijd is met de in het nationale recht geldende basisregels van de procedure voor de benoeming van rechters en die zelf twijfels doet rijzen over controle door de wetgevende en de uitvoerende macht, zijn geen rechters. Aangezien rechterlijke beslissingen alleen door rechters kunnen worden vastgesteld, kunnen beslissingen van personen die zijn benoemd in procedures die als onregelmatig zijn beschouwd, geen rechtsgevolgen sorteren.
78. Terwijl de zaak W.Ż. betrekking had op een beslissing van een alleensprekende rechter die een rechtsprekende formatie vormde, bestaat de rechtsprekende formatie in de onderhavige zaak uit zeven rechters, waarvan er vier zijn benoemd volgens een procedure die in strijd is met artikel 19, lid 1, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest. In dat verband heeft het Hof in het arrest AW „T”(44) verklaard dat het „reeds geoordeeld [heeft] dat de aanwezigheid, binnen de betrokken instantie, van één enkele rechter die is benoemd in dezelfde omstandigheden als die welke aan de orde waren in de zaak die heeft geleid tot dat arrest [in de zaak Krajowa Rada Sądownictwa], volstaat om deze instantie haar hoedanigheid van onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in het licht van artikel 47, tweede alinea, van het Handvest, te ontnemen”.
79. Hieruit volgt dat een gemengde rechtsprekende formatie, bestaande uit regelmatig en onregelmatig benoemde rechters, geen onafhankelijk en onpartijdig gerecht is dat vooraf bij wet is ingesteld, en dus niet voldoet aan de vereisten van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest.
80. Zoals ik reeds heb uitgelegd (zie punt 37 van de onderhavige conclusie), is de beslissing dat een benoemingsprocedure onregelmatig was, die leidt tot de slotsom dat een benoemde persoon geen rechter is, afhankelijk van alle omstandigheden die verband houden met de benoeming, waarbij die omstandigheden door de nationale rechters moeten worden beoordeeld. Het is niet aan het Hof om een dergelijke beoordeling te maken, hoewel het Hof nationale rechters wel richtsnoeren kan verstrekken over de elementen die in aanmerking moeten worden genomen(45).
81. Bovendien mag het Hof specifieke benoemingen weliswaar niet beoordelen, en met name niet in het kader van de prejudiciële procedure, maar heeft het, zoals ik reeds heb uitgelegd (zie de punten 41 en 42 van de onderhavige conclusie), evenwel erkend dat bepaalde procedures waarin personen als rechter bij de Sąd Najwyższy zijn benoemd onregelmatig waren omdat nationale rechters en het EHRM dit hadden vastgesteld.
82. Naar mijn mening zijn personen die zijn benoemd tot de rechtsprekende formatie van zeven rechters in haar nieuwe samenstelling, en die tot rechter bij de Sąd Najwyższy zijn benoemd in het kader van de procedure die is ingeleid op basis van KRS-resolutie 330/2018 of 331/2018 – hetgeen de verwijzende rechter dient na te gaan – geen rechters en kunnen zij geen zitting nemen in een rechtsprekende formatie die wordt verzocht om het Unierecht zoals uitgelegd door het Hof toe te passen en die volgens het nationale recht uit rechters moet bestaan.
83. Bovendien ben ik het eens met de redenering van X.Y. dat er in de onderhavige zaak, naast het probleem inzake onafhankelijkheid, ook de kwestie inzake onpartijdigheid van rechters aan de orde is. Deze personen, die in dezelfde procedure als BD bij de Sąd Najwyższy zijn benoemd, zouden in feite uitspraak doen over hun eigen zaak. Indien zij vaststellen dat de procedure waarbij BD werd benoemd onregelmatig was, zou dit gevolgen hebben voor hun eigen ambt als rechter. Het Hof heeft immers geoordeeld dat rechters die in een concrete zaak uitspraak moeten doen niet alleen onafhankelijk maar ook onpartijdig moeten zijn, in die zin dat zij geen persoonlijk belang hebben bij de uitkomst van de zaak.(46) Indien de betrokken personen als rechters zouden worden beschouwd en in de rechtsprekende formatie zouden kunnen worden benoemd (quod non), dan zou hun deelname aan deze concrete procedure worden verhinderd door het vereiste van onpartijdigheid.
84. Concluderend geef ik het Hof in overweging om het eerste deel van de prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het zich ertegen verzet dat personen deel uitmaken van een rechtsprekende formatie die zijn benoemd tot rechter bij de Sąd Najwyższy in strijd met de nationaalrechtelijke basisregels inzake de benoeming van rechters, wat bij de justitiabelen ernstige en legitieme twijfels doet rijzen over de onafhankelijkheid van die personen.
2. Rechtsgevolgen van beslissingen van de president van de civiele kamer
85. Met het tweede deel van zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat beslissingen van de president van de civiele kamer over de samenstelling van een rechtsprekende formatie van de Sąd Najwyższy moeten worden geacht geen rechtsgevolgen te sorteren wanneer zij zijn genomen door een persoon die tot rechter is benoemd volgens een procedure die onregelmatig is bevonden.
86. Om te beginnen vind ik het belangrijk om erop te wijzen dat de president van de civiele kamer tot rechter van die rechterlijke instantie is benoemd in het kader van een procedure die gebaseerd was op KRS-resolutie 330/2018. Zoals reeds aangegeven, heeft het Hof die procedure reeds beschouwd als voldoende onregelmatig om ernstige twijfel te doen rijzen over de onafhankelijkheid van de benoemde personen.
87. In feite behelst dit deel van de vraag twee aspecten: ten eerste, of een beslissing van een persoon die op onregelmatige wijze tot rechter is benoemd rechtsgevolgen sorteert en, ten tweede, of de eventuele onregelmatigheid bij een dergelijke beslissing automatisch gevolgen heeft voor de geldigheid van de samenstelling van de rechtsprekende formatie die bij die beslissing is benoemd en voor de beslissingen die zij neemt. Voor de meeste partijen in de procedure bij het Hof was het tweede aspect van deze vraag van belang.
88. In het arrest Daka(47) heeft het Hof een onderscheid gemaakt tussen beslissingen betreffende de interne organisatie van een rechterlijke instantie en rechterlijke beslissingen waarmee een geding wordt beëindigd. Vervolgens oordeelde het Hof dat het eerste soort beslissing, zelfs indien genomen door een persoon die tot rechter is benoemd in een als onregelmatig beschouwde procedure „op zich niet volstaat om aan te tonen dat ook de aldus samengestelde rechtsprekende formaties waaraan deze zaken zijn voorgelegd, moeten worden geacht geen onafhankelijk en onpartijdig gerecht te vormen dat vooraf bij wet is ingesteld in de zin van het Unierecht”.(48) Aldus heeft het Hof in de zaak Daka een uitlegging gegeven die relevant is voor het tweede aspect van de prejudiciële vraag.
89. Die bevinding is in overeenstemming met andere beslissingen van het Hof waarin het heeft benadrukt dat de beoordeling van de regelmatigheid van de samenstelling van een rechterlijke instantie of van een rechtsprekende formatie niet mag afhangen van één factor, maar moet worden beoordeeld aan de hand van alle relevante omstandigheden.(49) In dat verband kan, zoals de Ombudsman heeft opgemerkt, het loutere feit dat een rechtsprekende formatie is samengesteld op grond van een beslissing van een persoon die in het kader van een onregelmatig bevonden procedure tot rechter is benoemd, ook al kan dit als element in aanmerking worden genomen, op zich de rechtsprekende formatie niet de hoedanigheid van een onafhankelijk en onpartijdig gerecht dat vooraf bij wet is ingesteld, ontnemen. Indien alle rechters in een dergelijke rechtsprekende formatie rechters waren en onafhankelijk uitspraak hebben gedaan in overeenstemming met de wet, zou de beslissing van een dergelijke rechtsprekende formatie, zelfs indien aangewezen door een persoon die op onregelmatige wijze tot rechter is benoemd, niet ongeldig zijn.
90. Dit betreft echter een andere kwestie dan de vraag of een beslissing van een persoon die tot rechter is benoemd in het kader van een onregelmatig bevonden procedure als rechtsgeldig kan worden beschouwd.
91. Naar mijn mening hangt het antwoord op die vraag af van het feit of op grond van het nationale recht bepaalde beslissingen die op zich geen beslissingen zijn waarbij een zaak wordt beslecht, maar waarbij wordt geregeld op welke manier een zaak moet worden beslecht, aan rechters zijn toevertrouwd of daarentegen kunnen worden genomen door personen die een administratieve functie vervullen bij een rechterlijke instantie.
92. Indien in het nationale recht is bepaald dat over de samenstelling van de rechtsprekende formaties wordt beslist door een rechter die binnen de rechterlijke instantie een bepaalde functie bekleedt, zoals president van de rechterlijke instantie of voorzitter van de kamer, dan heeft een beslissing inzake de samenstelling van een rechtsprekende formatie geen rechtsgevolgen indien de persoon die de beslissing heeft genomen geen rechter is wegens de vastgestelde onregelmatigheden in een procedure waarbij die persoon tot rechter is benoemd. Het nationale recht kan echter voorzien in de automatische samenstelling van formaties op basis van bijvoorbeeld algoritmen of andere toewijzingssystemen, die louter in een beslissing worden omgezet door een persoon die een bepaalde functie bekleedt bij een rechterlijke instantie. In dat geval is het niet van belang of de persoon die de beslissing neemt al dan niet een rechter is.
93. Indien in het nationale recht bepaalde soorten beslissingen betreffende de interne organisatie van een rechterlijke instantie zijn toevertrouwd aan een persoon die rechter is om de eerbiediging van de onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters te waarborgen, dan is een dergelijke beslissing niet rechtsgeldig indien die wordt genomen door een persoon die geen rechter is.
94. Ik begrijp de redenering van X.Y., waarmee ik het in essentie eens ben, in die zin dat de norm die in de onderhavige zaak moet worden toegepast op een beslissing van de president van de civiele kamer, niet de norm is die is vastgesteld in het arrest Daka, maar veeleer diegene die is vastgesteld in het arrest Commissie/Polen (Ultra-virestoetsing van de rechtspraak van het Hof – Voorrang van het Unierecht)(50). In dat arrest heeft het Hof onder meer de taken van de president van de Trybunał Konstytucyjny (grondwettelijk hof, Polen) beoordeeld. Het Hof heeft benadrukt dat beslissingen van de president van dat grondwettelijk hof betreffende de organisatie een zekere invloed kunnen uitoefenen op de werkzaamheden van die rechterlijke instantie, wat betekent dat dergelijke beslissingen moeten worden genomen door een persoon die is benoemd op basis van regels die geen enkele legitieme twijfel kunnen wekken over het gebruik van de bevoegdheden en taken van de president als instrument om invloed uit te oefenen op de rechterlijke werkzaamheden van die rechterlijke instantie of om politieke controle uit te oefenen op die werkzaamheden.(51)
95. Concluderend geef ik het Hof in overweging om het tweede deel van de prejudiciële vraag aldus te beantwoorden dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat beslissingen betreffende de interne organisatie van een rechterlijke instantie niet rechtsgeldig zijn indien dergelijke beslissingen op grond van het nationale recht zijn toevertrouwd aan een rechter en indien de persoon die een dergelijke beslissing neemt tot rechter is benoemd in het kader van een procedure die in strijd is met artikel 19, lid 1, VEU. Dat een dergelijke beslissing betreffende de samenstelling van een rechtsprekende formatie niet rechtsgeldig is, kan echter niet automatisch tot de vaststelling leiden dat de samenstelling van die rechtsprekende formatie ongeldig is of dat een beslissing van die formatie geen rechtsgevolgen sorteert.
3. Gevolgen
96. Met het derde deel van zijn vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat, gelet op de vaststelling dat de rechtsprekende formatie van zeven rechters geen onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie is die vooraf bij wet is ingesteld, de rechters die deel uitmaken van die rechtsprekende formatie de mogelijkheid hebben om te weigeren zitting te nemen, en of de rechter-rapporteur in een dergelijk geval zelf de samenstelling van de rechtsprekende formatie kan aanwijzen.
97. In het arrest W.Ż. heeft het Hof onder verwijzing naar het arrest A.B. geoordeeld dat „het beginsel van voorrang van het Unierecht, indien is bewezen dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU is geschonden, aldus dient te worden uitgelegd dat het de verwijzende rechter verplicht om die bepalingen buiten toepassing te laten en in plaats daarvan de voorheen geldende nationale bepalingen toe te passen, en daarbij zelf de toetsing te verrichten waarin die bepalingen voorzien”.(52)
98. Hoewel de rechtstreekse werking van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU in combinatie met het beginsel van voorrang van het Unierecht er dus toe kan leiden dat nationale regels die in strijd zijn met die bepaling buiten toepassing worden gelaten, hangt de opvulling van de daardoor ontstane leemten af van het nationale recht.
99. Mijns inziens kunnen de drie regelmatig benoemde rechters weigeren om zitting te nemen in de rechtsprekende formatie van zeven rechters. Zij kunnen zich beroepen op de voorrang van het Unierecht om tot de slotsom te komen dat de rechtsprekende formatie onregelmatig is samengesteld en kunnen, indien nodig, elke nationale rechtsregel die tot een andere conclusie leidt buiten toepassing laten. Er lijkt echter geen nationale rechtsregel voorhanden te zijn die deze rechters verbiedt om te weigeren om deel te nemen aan de berechting totdat de rechtsprekende formatie is samengesteld. Derhalve hoeven geen nationale rechtsregels buiten toepassing te worden gelaten. Bovendien is de mogelijkheid voor die rechters om te weigeren zitting te nemen in een dergelijke rechtsprekende formatie geen recht dat door het Unierecht wordt toegekend, maar vloeit dit veeleer voort uit het feit dat de rechtsprekende formatie in kwestie niet uit zeven rechters bestaat en de benoemde rechters er geen zitting in kunnen nemen totdat het uit zeven rechters is samengesteld.
100. De voorrang van het Unierecht stelt de rechters weliswaar in staat om de rechtsprekende formatie als non-existent te beschouwen, maar dit beginsel biedt geen antwoord op de vraag hoe de rechtsprekende formatie rechtsgeldig moet worden samengesteld. Die vraag moet worden beantwoord aan de hand van het nationale recht, dat op zijn beurt verenigbaar moet zijn met het Unierecht. Tenzij het nationale recht voorziet in de mogelijkheid dat de rechter-rapporteur een rechtsprekende formatie samenstelt, kent het Unierecht een dergelijk recht dus niet toe in omstandigheden waarin er geen president van de civiele kamer is die op regelmatige wijze tot rechter is benoemd en die de rechters van de rechtsprekende formatie dient te benoemen.
101. Met andere woorden, hoewel artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU voldoende duidelijk kan zijn om aan die bepaling rechtstreekse werking te verlenen op grond waarvan kan worden vastgesteld dat de voorwaarde van onafhankelijkheid van rechters is geschonden(53), kan het niet worden geacht voldoende duidelijk te zijn om regels vast te stellen betreffende de organisatie van de rechterlijke macht in een lidstaat en aldus de rechter-rapporteur het recht te verlenen om een rechtsprekende formatie samen te stellen.
102. Artikel 19, lid 1, VEU kan als maatstaf dienen om de wettigheid te beoordelen en bestaande nationale regels buiten toepassing te laten (een negatieve beslissing), maar kan ontbrekende nationale regels niet vervangen of creëren (een positieve beslissing).
103. De oplossing voor de samenstelling van rechtsprekende formaties moet derhalve worden gevonden door uitlegging van het nationale recht(54), dat op zijn beurt verenigbaar moet zijn met het Unierecht.(55) Indien een dergelijke oplossing niet in het nationale recht kan worden gevonden, kan dit voor de wetgever een signaal zijn dat een dergelijke lacune, die niet door een rechterlijke uitlegging kan worden opgevuld, door middel van wettelijke maatregelen moet worden gedicht.
104. Concluderend geef ik het Hof in overweging om op het derde deel van de prejudiciële vraag te antwoorden dat artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest, aldus moet worden uitgelegd dat het rechters in staat stelt om te weigeren zitting te nemen in een rechtsprekende formatie waarvan de samenstelling personen omvat die tot rechter zijn benoemd in het kader van een procedure die zelf in strijd is met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, totdat de rechtsprekende formatie rechtsgeldig is samengesteld. Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU kent een rechter-rapporteur echter niet het recht toe om in dergelijke omstandigheden een rechtsprekende formatie samen te stellen.
IV. Conclusie
105. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging om te oordelen dat het niet bevoegd is om de prejudiciële vraag van de Sąd Najwyższy in de onderhavige zaak te beantwoorden.
Subsidiair geef ik het Hof in overweging om de gestelde vraag te beantwoorden als volgt:
„1) Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”),
moet aldus worden uitgelegd dat
het zich ertegen verzet dat personen deel uitmaken van een rechtsprekende formatie die zijn benoemd tot rechter bij de Sąd Najwyższy in strijd met de nationaalrechtelijke basisregels inzake de benoeming van rechters, wat bij de justitiabelen ernstige en legitieme twijfels doet rijzen over de onafhankelijkheid van die personen.
2) Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest,
moet aldus worden uitgelegd dat
beslissingen betreffende de interne organisatie van een rechterlijke instantie niet rechtsgeldig zijn indien dergelijke beslissingen op grond van het nationale recht zijn toevertrouwd aan een rechter en indien de persoon die een dergelijke beslissing neemt tot rechter is benoemd in het kader van een procedure die in strijd is met artikel 19, lid 1, VEU. Dat een dergelijke beslissing betreffende de samenstelling van een rechtsprekende formatie niet rechtsgeldig is, kan echter niet automatisch tot de vaststelling leiden dat de samenstelling van die rechtsprekende formatie ongeldig is of dat een beslissing van die formatie geen rechtsgevolgen sorteert.
3) Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47 van het Handvest,
moet aldus worden uitgelegd dat
het rechters in staat stelt om te weigeren zitting te nemen in een rechtsprekende formatie waarvan de samenstelling personen omvat die tot rechter zijn benoemd in het kader van een procedure die zelf in strijd is met artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, totdat de rechtsprekende formatie rechtsgeldig is samengesteld. Artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU kent een rechter-rapporteur echter niet het recht toe om in dergelijke omstandigheden een rechtsprekende formatie samen te stellen.”
1 Oorspronkelijke taal: Engels.
i Dit is een fictieve naam, die niet overeenkomt met de werkelijke naam van enige partij in de procedure.
2 C‑521/21, EU:C:2026:242; hierna: „arrest Rzecznik Praw Obywatelskich”.
3 EHRM, 23 november 2023 (CE:ECHR:2023:1123JUD005084921).
4 Zie het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (met name punt 62).
5 Na de regeringswisseling in december 2023 en gezien het voornemen van de nieuwe regering om de rechtsstaat in Polen te herstellen, heeft de Commissie haar met redenen omkleed voorstel tot inleiding van de procedure van artikel 7, lid 1, VEU op 29 mei 2024 ingetrokken.
6 Zie bijvoorbeeld het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punt 58).
7 Zie dringend gezamenlijk advies van de Commissie van Venetië en het directoraat-generaal Mensenrechten en Rechtsstaat (DGI) van de Raad van Europa over het wetsontwerp betreffende de status van rechters die tussen 2018 en 2025 zijn benoemd of bevorderd en andere aanverwante aangelegenheden [CDL-AD(2026)002, 12 maart 2026]. Polen heeft ook een alternatieve aanpak voorgesteld, die kritiek heeft gekregen. Zie het gezamenlijk advies nr. 1276/2026 van de Commissie van Venetië en het DGI van de Raad van Europa over het wetsontwerp „inzake het herstel van het recht op een eerlijk proces en de behandeling van de zaak zonder onnodige vertraging”, ingediend door de president van de republiek (CDL-AD(2026)020, 16 juni 2026). Zie voor nadere adviezen over andere relevante kwesties in verband met Polen de website van de Commissie van Venetië, beschikbaar op https://www.coe.int/en/web/venice-commission/poland.
8 C‑487/19, EU:C:2021:798; hierna: „arrest W.Ż.”.
9 Zie het arrest W.Ż. (met name de punten 138‑154 en 161).
10 Zie het arrest W.Ż. (punt 155).
11 X.Y. heeft echter aangevoerd dat zijn verzoeken tot wraking van die vier personen intussen zijn afgewezen door een rechter die volgens hem eveneens onder flagrante schending van de wet is benoemd.
12 Deze feiten zijn ter terechtzitting door X.Y. bevestigd.
13 De verduidelijkingen hadden voornamelijk betrekking op de vraag, ten eerste, of X.Y. in zijn ambt als rechter was hersteld en de gevolgen daarvan voor de diverse ingeleide procedures en, ten tweede, of de verwijzende rechter op grond van het Poolse recht bevoegd is om de verenigbaarheid van de benoeming van een andere rechter als lid van dezelfde rechtsprekende formatie met het Unierecht te beoordelen, alsook diens bevoegdheid op grond van het Poolse recht om de rechtmatigheid van beslissingen van de president van de Sąd Najwyższy inzake de aanduiding van samenstellingen van rechters en de beschikbare rechtsmiddelen tegen dergelijke beslissingen te toetsen.
14 Zie bijvoorbeeld het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punt 75 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
15 Zie bijvoorbeeld het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punt 73 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
16 Dat is bepaald in artikel 186, lid 1, van de Poolse grondwet. Daarnaast is in artikel 179 het volgende bepaald: „Rechters worden voor onbepaalde tijd benoemd door de president van de Republiek op voordracht van de [KRS].”
17 Die wijzigingen hadden onder meer betrekking op de voortijdige beëindiging van de mandaten van de rechters bij die instantie en op de wijziging van de regels voor de benoeming van nieuwe leden, waarvan de meeste eerder door rechters werden gekozen, terwijl deze bevoegdheid in de nieuwe regels aan het parlement werd toegekend. Geplaatst in de relevante context, zoals gelijktijdige wijzigingen aan de wet inzake de Sąd Najwyższy, deden die wijzigingen ernstige twijfels rijzen over de vraag of de procedure voor de benoeming van rechters in Polen wordt gecontroleerd door de wetgevende en de uitvoerende macht. Zie in dit verband arrest van 19 november 2019, in zaak A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy) (C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 143). Zie ook EHRM, 8 november 2021, Dolińska tegen Ficek en Ozimek tegen Polen (CE:ECHR:2021:1108JUD004986819, §§ 309‑312 en 320).
18 Zie bijvoorbeeld arrest van 15 juli 2021, Commissie/Polen (Tuchtregeling voor rechters) (C‑791/19, EU:C:2021:596, punten 101‑108), en zaak W.Ż. (punt 150).
19 Zie bijvoorbeeld het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punt 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Evenzo heeft het Hof geoordeeld dat het ontbreken van een recht op een doeltreffende voorziening in rechte voor de deelnemers aan de benoemingsprocedure in kwestie op zich evenmin volstaat om te concluderen dat een rechterlijke instantie of een formatie van rechters die in het kader van een dergelijke procedure zijn benoemd, niet „vooraf bij wet is ingesteld” in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47, tweede alinea, van het Handvest (zie punt 88 van dat arrest).
20 Zie bijvoorbeeld het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punten 78 en 91 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
21 Zie bijvoorbeeld arrest van 26 maart 2020, Heroverweging arrest Simpson/Raad en HG/Commissie (C‑542/18 RX-II en C‑543/18 RX-II, EU:C:2020:232, punt 75), en het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punten 76 en 77).
22 In KRS-resolutie nr. 330/2018 van 28 augustus 2018 (hierna: „KRS-resolutie 330/2018”) zijn zeven kandidaten aanbevolen om zitting te nemen als rechter van de civiele kamer, waaronder de vijf personen waarop de onderhavige zaak betrekking heeft (MB, JK, KS, CV en RX).
23 In KRS-resolutie nr. 331/2018 van 28 augustus 2018 (hierna: „KRS-resolutie 331/2018”) zijn twintig kandidaten aanbevolen om zitting te nemen als rechter van de bijzondere kamer, waaronder BD, waarbij de gevolgen van zijn beslissing aan de onderhavige zaak ten grondslag liggen.
24 Arrest van 2 maart 2021, A.B. e.a. (Benoeming van rechters bij de Sąd Najwyższy – Beroepen), C‑824/18, EU:C:2021:153; hierna: „arrest ‚A.B.’”).
25 Zie bijvoorbeeld arrest van 21 december 2023, Krajowa Rada Sądownictwa (Aanblijven van rechters) (C‑718/21, EU:C:2023:1015, punten 50‑54; hierna: „arrest Krajowa Rada Sądownictwa”).
26 Zie het arrest Krajowa Rada Sądownictwa (punten 40‑78). Zie bijvoorbeeld ook beschikkingen van 9 april 2024, T. (Audiovisuele programma’s voor kinderen) (C‑22/22, EU:C:2024:313), en 21 juni 2024, Kancelaria B. (C‑810/23, EU:C:2024:543).
27 Een dergelijk vermoeden werd bevestigd in het arrest van 29 maart 2022, Getin Noble Bank (C‑132/20, EU:C:2022:235, met name de punten 69 en 72), waarin het Hof tevens heeft verduidelijkt dat het vermoeden kan worden weerlegd wanneer een definitieve rechterlijke beslissing van een nationale of internationale rechterlijke instantie tot de slotsom leidt dat de verwijzende rechter geen onafhankelijk, onpartijdig en vooraf bij wet ingesteld gerecht is in de zin van artikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU, gelezen in samenhang met artikel 47, tweede alinea, van het Handvest.
28 Zie arrest van 7 november 2024 (C‑326/23, EU:C:2024:940, punten 20‑37). In die zaak hield het Hof rekening met het arrest van het EHRM van 3 februari 2022, Advance Pharma sp. z o.o. tegen Polen (CE:ECHR:2022:0203JUD000146920). Zie ook beschikking van 3 maart 2025, Rabal en Drałka (C‑586/24 en C‑605/24, EU:C:2025:206).
29 Arrest van 7 november 2024, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (C‑326/23, EU:C:2024:940, punt 35).
30 Zie arrest van 16 juli 1992, Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:332, punt 25). Dit is bij tal van gelegenheden herhaald. Zie bijvoorbeeld arrest van 22 maart 2022, Prokurator Generalny (Tuchtkamer van de Sąd Najwyższy – Benoeming) (C‑508/19, EU:C:2022:201, punten 60 en 62).
31 Zie bijvoorbeeld arrest van 2 februari 2023, Towarzystwo Ubezpieczeń Ż (Misleidende modelverzekeringsovereenkomsten) (C‑208/21, EU:C:2023:64, punt 45 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
32 Zie arrest van 16 december 1981, Foglia (244/80, EU:C:1981:302, punten 18‑21); zie bijvoorbeeld ook arrest van 22 juni 2023, Belgische Staat (Gegevens die dateren van na het terugkeerbesluit) (C‑711/21 en C‑712/21, EU:C:2023:503, punt 31).
33 Arrest van 19 november 2019, A. K. e.a. (Onafhankelijkheid van de tuchtkamer van de Sąd Najwyższy) (C‑585/18, C‑624/18 en C‑625/18, EU:C:2019:982, punt 70 en aldaar aangehaalde rechtspraak) (cursivering van mij).
34 De Ombudsman merkte op dat X.Y. niet langer in de vorige afdeling van de rechterlijke instantie waarin hij zitting had kon worden hersteld, aangezien hij geen rechter meer was.
35 Zie in die zin bijvoorbeeld arrest van 24 november 2022, Banco Cetelem (C‑302/21, EU:C:2022:919, met name de punten 30‑34), en beschikking van 29 januari 2020, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (C‑522/18, EU:C:2020:42, met name de punten 26‑35).
36 X.Y. heeft ter terechtzitting bevestigd dat hij bij het aanvaarden van zijn ambt als minister de vordering tot schadevergoeding heeft ingetrokken. Die vordering is momenteel dus niet aanhangig.
37 Zie in die zin beschikking van 10 juni 2011, Mohammad Imran (C‑155/11 PPU, EU:C:2011:387, punten 19 en 20).
38 Bovendien heeft de Ombudsman verduidelijkt dat volgens het Poolse recht de rechter die uitspraak doet in een zaak, bij een vordering tot schadevergoeding bevoegd zou zijn om de wettigheid van het besluit van de KRS in het kader van die zaak te beoordelen. Bijgevolg is het niet noodzakelijk dat het besluit van de KRS nietig wordt verklaard opdat een burgerlijke rechtbank in de toekomst uitspraak kan doen over een door X.Y. ingesteld beroep tot schadevergoeding.
39 In dat verband heeft de Ombudsman erop gewezen dat wanneer het voorwerp van de zaak niet langer geldig is, het strookt met de praktijk van de Sąd Najwyższy om die procedure te beëindigen.
40 Zie arrest van 9 januari 2024 (C‑181/21 en C‑262/21, EU:C:2024:1, EU:C:2024:1; hierna: „arrest G. e.a.”).
41 Zie het arrest G. e.a. (punten 66‑73).
42 Zie het arrest G. e.a. (punten 69 en 70).
43 Zie het arrest W.Ż. (punten 152‑155).
44 Arrest van 4 september 2025 (C‑225/22, EU:C:2025:649, punt 57). Zie bijvoorbeeld ook arrest van 16 juli 2026, Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwyższego (C-96/24, C-103/24 en C-112/24, punt 84).
45 Het Hof heeft de verwijzende rechter dergelijke richtsnoeren geboden in de punten 134-155 van het arrest W.Ż.
46 Zie bijvoorbeeld arrest van 14 november 2024, S. (Wijziging van de samenstelling van het gerecht) (C‑197/23, EU:C:2024:956, punt 60). Zie ook, recentelijk, arresten van 16 juli 2026, Gekus (C-748/23, met name de punten 50-62) en Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwyższego (C-96/24, C-103/24 en C-112/24, met name de punten 67-79), waarin het Hof met betrekking tot het beginsel van onpartijdigheid heeft geoordeeld dat de leden van een formatie die zich moet uitspreken over de vraag of de deelname van een rechter aan een bepaalde procedure in strijd is met de vereisten van een onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke instantie die vooraf bij wet is ingesteld, zich niet zelf in een situatie mogen bevinden die identiek is aan die van de rechter in kwestie.
47 Zie arrest van 1 augustus 2025, Daka e.a. (C‑422/23, C‑455/23, C‑459/23, C‑486/23 en C‑493/23, EU:C:2025:592, punt 86; hierna: „arrest Daka”).
48 Arrest Daka (punt 87).
49 Zie in die zin het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punten 78 en 91 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
50 Arrest van 18 december 2025 (C‑448/23, EU:C:2025:975).
51 Zie arrest van 18 december 2025, Commissie/Polen (Ultra-virestoetsing van de rechtspraak van het Hof – Voorrang van het Unierecht) (C‑448/23, EU:C:2025:975, punten 278 en 279).
52 Arrest W.Ż. (punt 144).
53 Zoals het Hof onlangs in het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich heeft geoordeeld (punt 51): „[A]rtikel 19, lid 1, tweede alinea, VEU [legt] de lidstaten een duidelijke en nauwkeurige resultaatsverplichting op waaraan geen enkele voorwaarde is verbonden met betrekking tot de onafhankelijkheid die de rechterlijke instanties moet kenmerken die het Unierecht moeten uitleggen en toepassen” (cursivering van mij).
54 Zie in die zin het arrest Rzecznik Praw Obywatelskich (punten 63‑65).
55 De Ombudsman en de Commissie hebben in dat verband verwezen naar artikel 16, lid 4, van het reglement van orde van de Sąd Najwyższy, dat naar analogie kan worden toegepast. X.Y. heeft naar aanleiding van een ter terechtzitting gestelde vraag gewezen op een gewoonterechtelijke regel waarbij de eerstvolgende rechter op de lijst wordt benoemd, tenzij de werklast van die rechter reeds te zwaar is. Of dergelijke regels kunnen worden toegepast om een oplossing te bieden voor de samenstelling van een formatie wanneer de persoon die voor dat ambt was aangewezen op onregelmatige wijze was benoemd, is een aangelegenheid die door de verwijzende rechter moet worden nagegaan.