Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (πρώτο τμήμα)
της 17ης Σεπτεμβρίου 2026 (*)
« Προδικαστική παραπομπή – Άρθρο 17, παράγραφος 1, άρθρο 39 και άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Αρχή της δημοκρατίας – Δικαίωμα του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου – Περιορισμός της άσκησης του εν λόγω δικαιώματος – Πράξη περί εκλογής των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με άμεση καθολική ψηφοφορία – Προϋποθέσεις εκλογιμότητας – Απαίτηση καταβολής εκλογικής εγγύησης – Υποβολή “μη σοβαρών ή επιπόλαιων” υποψηφιοτήτων – Σκοπός αποτροπής – Αντιπροσωπευτικότητα του εκλογικού σώματος – Αναλογικότητα του ύψους της εν λόγω εγγύησης σε σχέση με τους επιδιωκόμενους σκοπούς »
Στην υπόθεση C‑438/24,
με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο, Εσθονία) με απόφαση της 31ης Μαΐου 2024, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 19 Ιουνίου 2024, στο πλαίσιο της δίκης
Erakond Eestimaa Rohelised
παρισταμένων των:
Vabariigi Valimiskomisjon,
Riigikogu,
Õiguskantsler,
Justiitsminister,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (πρώτο τμήμα),
συγκείμενο από τους F. Biltgen, πρόεδρο τμήματος, I. Ziemele (εισηγήτρια), A. Kumin, S. Gervasoni και M. Bošnjak, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: C. Strömholm, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 3ης Ιουλίου 2025,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Εσθονική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις H. Hirsik και M. Kriisa,
– η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον Κ. Μπόσκοβιτς,
– η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις M. K. Bulterman, Μ. H. S. Gijzen και C. S. Schillemans,
– το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εκπροσωπούμενο από τους M. Allik, N. Lorenz και T. Lukácsi,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον F. Erlbacher και τις S. Pardo Quintillán και E. Randvere, επικουρούμενους από τον A.‑R. Brett, vandeadvokaat,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 13ης Νοεμβρίου 2025,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 17, παράγραφος 1, και του άρθρου 39, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
2 Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ του Erakond Eestimaa Rohelised (Κόμματος των Πράσινων Εσθονίας, στο εξής: EER) και της Vabariigi Valimiskomisjon (εκλογικής επιτροπής της Δημοκρατίας της Εσθονίας) (στο εξής: εκλογική επιτροπή) σχετικά με την άρνηση της εν λόγω επιτροπής να ανακηρύξει επτά υποψηφίους του κόμματος αυτού για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του Ιουνίου του 2024.
I. Το νομικό πλαίσιο
Α. Το δίκαιο της Ένωσης
1. Ο Χάρτης
3 Το άρθρο 17 του Χάρτη, το οποίο επιγράφεται «Δικαίωμα ιδιοκτησίας», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:
«Κάθε πρόσωπο δικαιούται να είναι κύριος των νομίμως κτηθέντων αγαθών του, να τα χρησιμοποιεί, να τα διαθέτει και να τα κληροδοτεί. [...]»
4 Το άρθρο 39 του Χάρτη, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου», ορίζει τα εξής:
«1. Κάθε πολίτης της Ένωσης έχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κράτος μέλος κατοικίας του, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους.
2. Τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση και καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία.»
5 Το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη ορίζει τα εξής:
«Οι διατάξεις του παρόντος Χάρτη απευθύνονται στα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης, τηρουμένης της αρχής της επικουρικότητας, καθώς και στα κράτη μέλη, μόνον όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Κατά συνέπεια, οι ανωτέρω σέβονται τα δικαιώματα, τηρούν τις αρχές και προάγουν την εφαρμογή τους, σύμφωνα με τις αντίστοιχες αρμοδιότητές τους και εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης, όπως της απονέμονται από τις Συνθήκες.»
6 Το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη προβλέπει τα εξής:
«Κάθε περιορισμός στην άσκηση των δικαιωμάτων και ελευθεριών που αναγνωρίζονται στον παρόντα Χάρτη πρέπει να προβλέπεται από το νόμο και να σέβεται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών. Τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, περιορισμοί επιτρέπεται να επιβάλλονται μόνον εφόσον είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε στόχους γενικού ενδιαφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων.»
2. Οι Συνθήκες ΕΕ και ΛΕΕ
7 Το άρθρο 2 ΣΕΕ προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Οι αξίες αυτές είναι κοινές στα κράτη μέλη εντός κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από τον πλουραλισμό, την απαγόρευση των διακρίσεων, την ανοχή, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών.»
8 Το άρθρο 10 ΣΕΕ ορίζει τα εξής:
«1. Η λειτουργία της Ένωσης θεμελιώνεται στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία.
[...]
3. Κάθε πολίτης έχει το δικαίωμα να συμμετέχει στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης. Οι αποφάσεις λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο ανοιχτά και εγγύτερα στους πολίτες.
4. Τα πολιτικά κόμματα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, συμβάλλουν στην διαμόρφωση της ευρωπαϊκής πολιτικής συνείδησης και στην έκφραση της βούλησης των πολιτών της Ένωσης.»
9 Το άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ προβλέπει τα ακόλουθα:
«Τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται για πέντε έτη με άμεση, καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία.»
10 Το άρθρο 18 ΣΛΕΕ προβλέπει τα εξής:
«Εντός του πεδίου εφαρμογής των Συνθηκών και με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεών τους, απαγορεύεται κάθε διάκριση λόγω ιθαγενείας.
[...]»
11 Το άρθρο 20, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ ορίζει τα ακόλουθα:
«Οι πολίτες της Ένωσης έχουν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που προβλέπονται στις Συνθήκες. Έχουν μεταξύ άλλων:
[...]
β) το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου καθώς και στις δημοτικές εκλογές στο κράτος μέλος κατοικίας τους, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους,
[...]
Τα δικαιώματα αυτά ασκούνται υπό τους όρους και εντός των ορίων που ορίζονται από τις Συνθήκες και από τα μέτρα που θεσπίζονται για την εφαρμογή τους.»
12 Το άρθρο 22 ΣΛΕΕ ορίζει τα εξής:
«1. Κάθε πολίτης της Ένωσης που κατοικεί σε κράτος μέλος του οποίου δεν είναι υπήκοος έχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές στο κράτος μέλος κατοικίας του, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους. Το δικαίωμα αυτό ασκείται με την επιφύλαξη των λεπτομερέστερων διατάξεων που θεσπίζει το Συμβούλιο [της Ευρωπαϊκής Ένωσης], αποφασίζοντας ομόφωνα σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία και μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι διατάξεις αυτές μπορούν να προβλέπουν παρεκκλίσεις όταν αυτό δικαιολογείται λόγω ειδικών προβλημάτων σε ένα κράτος μέλος.
2. Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 223, παράγραφος 1 και των διατάξεων που θεσπίζονται προς εφαρμογή του, κάθε πολίτης της Ένωσης που κατοικεί σε κράτος μέλος του οποίου δεν είναι υπήκοος έχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κράτος μέλος της κατοικίας του, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους. Το δικαίωμα αυτό ασκείται με την επιφύλαξη των λεπτομερέστερων διατάξεων που θεσπίζει το Συμβούλιο, αποφασίζοντας σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία, ομοφώνως και μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι διατάξεις αυτές μπορούν να προβλέπουν παρεκκλίσεις όταν αυτό δικαιολογείται λόγω ειδικών προβλημάτων σε ένα κράτος μέλος.»
13 Το άρθρο 223, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ ορίζει τα εξής:
«Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταρτίζει σχέδιο για τη θέσπιση των αναγκαίων διατάξεων με στόχο την εκλογή των μελών του με άμεση και καθολική ψηφοφορία κατά ενιαία διαδικασία σε όλα τα κράτη μέλη ή σύμφωνα με κοινές αρχές όλων των κρατών μελών.
Το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα σύμφωνα με ειδική νομοθετική διαδικασία και μετά από την έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο αποφασίζει με την πλειοψηφία των μελών που το απαρτίζουν, θεσπίζει τις αναγκαίες διατάξεις. Οι διατάξεις αυτές τίθενται σε ισχύ μετά την έγκρισή τους από τα κράτη μέλη, σύμφωνα με τους αντίστοιχους συνταγματικούς κανόνες τους.»
3. Η Πράξη του 1976
14 Το άρθρο 1 της Πράξης εκλογής των αντιπροσώπων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με άμεση καθολική ψηφοφορία, η οποία είναι προσαρτημένη στην απόφαση 76/787/ΕΚΑΧ, ΕΟΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 20ής Σεπτεμβρίου 1976 (ΕΕ 1976, L 278, σ. 1), όπως έχει τροποποιηθεί με την απόφαση 2002/772/ΕΚ, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 25ης Ιουνίου 2002 και της 23ης Σεπτεμβρίου 2002 (ΕΕ 2002, L 283, σ. 1, στο εξής: Πράξη του 1976), ορίζει τα εξής:
«1. Σε κάθε κράτος μέλος, τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με αναλογικό σύστημα, βάσει ψηφοδελτίων συνδυασμών ή ενιαίου ψηφοδελτίου με έκφραση προτιμήσεων.
[...]
3. Οι εκλογές διεξάγονται με άμεση, καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία.»
15 Το άρθρο 8, πρώτο εδάφιο, της Πράξης του 1976 προβλέπει τα εξής:
«Με την επιφύλαξη των διατάξεων της παρούσας πράξης, η εκλογική διαδικασία διέπεται, σε κάθε κράτος μέλος, από τις εθνικές διατάξεις.»
Β. Το εσθονικό δίκαιο
16 Το άρθρο 2, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, του Euroopa Parlamendi valimise seadus (νόμου για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου), της 18ης Δεκεμβρίου 2002 (RT I 2003, 4, 22, στο εξής: EPVS), προβλέπει τα εξής:
«Οι εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι ελεύθερες, καθολικές, δίκαιες και άμεσες.»
17 Το άρθρο 28 του EPVS, το οποίο φέρει τον τίτλο «Συνδυασμοί υποψηφίων», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:
«(1) Κάθε πολιτικό κόμμα καταρτίζει συνδυασμό υποψηφίων.
(2) Ο συνδυασμός υποψηφίων δύναται να περιλαμβάνει δύο επιπλέον υποψηφίους από τον αριθμό των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που εκλέγονται στην Εσθονία.»
18 Το άρθρο 29 του EPVS προβλέπει τα ακόλουθα:
«[...]
(3) Για την ανακήρυξη των υποψηφίων, τα πολιτικά κόμματα προσκομίζουν στην εθνική υπηρεσία εκλογών τα ακόλουθα στοιχεία:
[...]
(3) αντίγραφο της εντολής πληρωμής που αποδεικνύει την καταβολή της εγγύησης·
[...]
(4) Οι ανεξάρτητοι υποψήφιοι προσκομίζουν στην εθνική υπηρεσία εκλογών:
[...]
(2) αντίγραφο της εντολής πληρωμής που αποδεικνύει την καταβολή της εγγύησης·
[...]
(5) Πριν από την υποβολή των υποψηφιοτήτων, τα πολιτικά κόμματα ή οι ανεξάρτητοι υποψήφιοι καταβάλλουν στον τραπεζικό λογαριασμό του Υπουργείου Οικονομικών, εν είδει εγγύησης και για κάθε υποψήφιο, ποσό ίσο με το πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού που έχει καθορίσει η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Εσθονίας.»
19 Το άρθρο 77 του EPVS προβλέπει τα εξής:
«Η εγγύηση επιστρέφεται στους ανεξάρτητους υποψηφίους ή στα πολιτικά κόμματα εάν συγκεντρώσουν συνολικά τουλάχιστον το 5 % των ψήφων σε ολόκληρη την εθνική επικράτεια. Η [εκλογική επιτροπή] καταβάλλει στο Δημόσιο Ταμείο τις μη επιστραφείσες εγγυήσεις.»
II. Η διαφορά της κύριας δίκης και το προδικαστικό ερώτημα
20 Το EER υπέβαλε στην εκλογική επιτροπή αίτηση για την ανακήρυξη συνδυασμού εννέα υποψηφίων για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που διεξήχθησαν τον Ιούνιο του 2024.
21 Δεδομένου ότι το EER κατέβαλε την εγγύηση που προβλέπεται στο άρθρο 29, παράγραφος 5, του EPVS για δύο μόνον υποψηφίους, η εκλογική επιτροπή ανακήρυξε τους δύο πρώτους υποψηφίους του συνδυασμού αυτού και απέρριψε την αίτηση κατά το μέρος που αφορούσε τους επτά λοιπούς υποψηφίους του εν λόγω συνδυασμού.
22 Το κόμμα αυτό άσκησε εκλογική προσφυγή κατά της απορριπτικής απόφασης ενώπιον του Riigikohus (Ανώτατου Δικαστηρίου, Εσθονία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο και το οποίο, με απόφαση της 6ης Μαΐου 2024, κίνησε διαδικασία ελέγχου της συνταγματικότητας του άρθρου 29 του EPVS.
23 Προκειμένου να διασφαλίσει προσωρινώς την προστασία των δικαιωμάτων του προσφεύγοντος της κύριας δίκης, το δικαστήριο αυτό, με διάταξη της 14ης Μαΐου 2024, υποχρέωσε την εκλογική επιτροπή να κάνει δεκτή την οικεία αίτηση ανακήρυξης υποψηφίων όσον αφορά τους επτά υποψηφίους του συνδυασμού του EER που μνημονεύονται στη σκέψη 21 της παρούσας απόφασης, όπως και έπραξε αυθημερόν η εν λόγω επιτροπή.
24 Το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) επισημαίνει, αφενός, ότι η επίμαχη στην υπόθεση της κύριας δίκης εθνική νομοθεσία, καθόσον επιβάλλει την καταβολή εγγύησης για την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (στο εξής: απαίτηση καταβολής εγγύησης) δύναται να περιορίσει το δικαίωμα του εκλέγεσθαι που κατοχυρώνεται στον Χάρτη. Αφετέρου, μια τέτοια οικονομική απαίτηση μπορεί να περιορίσει το δικαίωμα ιδιοκτησίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 17, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, του Χάρτη, δεδομένου ότι η εν λόγω εγγύηση καταβάλλεται στον κρατικό προϋπολογισμό, εάν δεν επιστραφεί μετά τις εκλογές.
25 Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η απαίτηση καταβολής εγγύησης αποσκοπεί στην αποτροπή της υποβολής «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων, καθόσον ενισχύει το αίσθημα ευθύνης των υποψηφίων. Με τον τρόπο αυτό, η ως άνω απαίτηση εξασφαλίζει υπέρ των ψηφοφόρων μεγαλύτερη αντιπροσωπευτικότητα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και εμποδίζει την κατάχρηση των δημόσιων πόρων που διατίθενται για τη διοργάνωση των εκλογών και την κάλυψη των πολιτικών συζητήσεων από τα δημόσια μέσα ενημέρωσης.
26 Το εν λόγω δικαστήριο υποστηρίζει εντούτοις ότι το ύψος της εν λόγω εγγύησης πρέπει να είναι εύλογο, ώστε να μην περιορίζεται δυσανάλογα το δικαίωμα του εκλέγεσθαι. Για τις δε εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του Ιουνίου του 2024, το ποσό αυτό ανερχόταν σε 4 100 ευρώ ανά υποψήφιο, ήτοι 36 900 ευρώ για πλήρη συνδυασμό εννέα υποψηφίων. Ειδικότερα, για έναν υποψήφιο, το εν λόγω ποσό αντιπροσώπευε 2,6 φορές το ποσό του διάμεσου ακαθάριστου μηνιαίου μισθού κατά το τέταρτο τρίμηνο του 2023.
27 Λαμβανομένου υπόψη του ύψους της εγγύησης της οποίας η καταβολή απαιτείται από την επίμαχη στην κύρια δίκη εσθονική νομοθεσία, το αιτούν δικαστήριο εκφράζει αμφιβολίες ως προς την αναλογικότητα μιας τέτοιας ρύθμισης, η οποία δεν προβλέπει άλλο μέσο για την απόδειξη της σοβαρότητας των προθέσεων των υποψηφίων στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
28 Υπό τις συνθήκες αυτές, το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο το ακόλουθο προδικαστικό ερώτημα:
«Έχουν το άρθρο 17, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και το άρθρο 39, παράγραφος 2, σε συνδυασμό με το άρθρο 52, παράγραφος 1, του [Χάρτη] την έννοια ότι αντιβαίνει προς αυτά η υποχρέωση να καταβάλλεται για την υποβολή υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εγγύηση η οποία ισούται με τον ελάχιστο προβλεπόμενο μηνιαίο μισθό πολλαπλασιαζόμενο επί πέντε για κάθε πρόσωπο που έχει δηλωθεί ως υποψήφιος και επί σαράντα πέντε για πλήρη συνδυασμό υποψηφίων κόμματος;»
III. Επί του προδικαστικού ερωτήματος
Α. Επί της διατήρησης του αντικειμένου της διαφοράς της κύριας δίκης
29 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η εκλογική επιτροπή προέβη, στις 14 Μαΐου 2024, στην ανακήρυξη όλων των υποψηφίων του συνδυασμού του EER, μολονότι το κόμμα αυτό κατέβαλε εγγύηση μόνον όσον αφορά την ανακήρυξη δύο εκ των υποψηφίων αυτών.
30 Κατά πάγια νομολογία, τα προδικαστικά ερωτήματα που αφορούν την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης θεωρούνται κατά τεκμήριο λυσιτελή. Το Δικαστήριο μπορεί να αρνηθεί να αποφανθεί επί προδικαστικού ερωτήματος που έχει υποβληθεί από εθνικό δικαστήριο μόνον όταν είναι πρόδηλο ότι η ζητούμενη ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης ουδεμία σχέση έχει με το υποστατό ή με το αντικείμενο της διαφοράς της κύριας δίκης, όταν το πρόβλημα είναι υποθετικής φύσεως ή, ακόμη, όταν το Δικαστήριο δεν διαθέτει τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που είναι αναγκαία προκειμένου να δώσει χρήσιμη απάντηση στα ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί [απόφαση της 23ης Νοεμβρίου 2021, IS (Μη σύννομο της διατάξεως περί παραπομπής), C‑564/19, EU:C:2021:949, σκέψη 61 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
31 Εν προκειμένω, στο αιτούν δικαστήριο εκκρεμεί προσφυγή με αίτημα τον έλεγχο της συνταγματικότητας της εσθονικής νομοθεσίας η οποία εξαρτά την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από την καταβολή εγγύησης.
32 Αφενός, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι ο ως άνω έλεγχος συνταγματικότητας συνεπάγεται την ερμηνεία των διατάξεων του Χάρτη τις οποίες μνημονεύει το προδικαστικό ερώτημα. Ως εκ τούτου, η έκβαση του εν λόγω ελέγχου συνταγματικότητας εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από την ερμηνεία, εκ μέρους του Δικαστηρίου, των σχετικών διατάξεων του δικαίου της Ένωσης.
33 Αφετέρου, λαμβανομένου υπόψη του αποτελέσματος που επετεύχθη στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από το EPVS, το οποίο δεν έλαβε τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων που ορίζεται στο άρθρο 77 του EPVS, δεν μπορεί να επιστραφεί η καταβληθείσα εγγύηση στο εν λόγω κόμμα. Ως εκ τούτου, η απάντηση του Δικαστηρίου ενδέχεται να επηρεάσει το δικαίωμα του EER προς επιστροφή της εγγύησης.
34 Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο πρέπει να αποφανθεί επί της αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως.
Β. Επί της ουσίας
35 Με το προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 17, παράγραφος 1, και το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η ανακήρυξη υποψηφιότητας για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος ανέρχεται στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού στο οικείο κράτος μέλος και η οποία επιστρέφεται υπό την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές.
36 Προκαταρκτικώς, υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη, οι διατάξεις του απευθύνονται στα κράτη μέλη, μόνον όταν αυτά εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης. Εν προκειμένω, επισημαίνεται ότι, με τη θέσπιση των διατάξεων του EPVS, η Δημοκρατία της Εσθονίας εκπλήρωσε την υποχρέωσή της να ρυθμίσει τη διαδικασία και τους όρους διεξαγωγής των εκλογών για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, σύμφωνα με τις αρχές που διατυπώνονται στο άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ. Ως εκ τούτου, διαπιστώνεται ότι ο Χάρτης τυγχάνει εφαρμογής.
1. Επί του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη
37 Δυνάμει του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη, «[κ]άθε πρόσωπο δικαιούται να είναι κύριος των νομίμως κτηθέντων αγαθών του, να τα χρησιμοποιεί, να τα διαθέτει και να τα κληροδοτεί». Κανείς δεν μπορεί να στερείται την ιδιοκτησία του, παρά μόνον για λόγους δημόσιας ωφέλειας, στις περιπτώσεις και υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπονται στο νόμο και έναντι δίκαιης και έγκαιρης αποζημίωσης για την απώλειά της. Η χρήση των αγαθών μπορεί να υπόκειται σε περιορισμούς από το νόμο, εφόσον αυτό είναι αναγκαίο προς το γενικό συμφέρον».
38 Το άρθρο 17, παράγραφος 1, του Χάρτη περιλαμβάνει επομένως τρεις διακριτούς κανόνες. Ο πρώτος κανόνας, ο οποίος περιέχεται στην πρώτη περίοδο της ως άνω διάταξης και έχει γενικό χαρακτήρα, εξειδικεύει την αρχή του σεβασμού της ιδιοκτησίας. Ο δεύτερος κανόνας, ο οποίος περιέχεται στη δεύτερη περίοδο της εν λόγω διάταξης, αφορά τη στέρηση της ιδιοκτησίας και θέτει συναφώς ορισμένες προϋποθέσεις. Ο δε τρίτος κανόνας, ο οποίος περιέχεται στην τρίτη περίοδο της ίδιας διάταξης, αναγνωρίζει στα κράτη μέλη την εξουσία να επιβάλλουν περιορισμούς στη χρήση των αγαθών εφόσον αυτό είναι αναγκαίο προς το γενικό συμφέρον (απόφαση της 10ης Ιουλίου 2025, INTERZERO κ.λπ., C‑254/23, EU:C:2025:569, σκέψη 144 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
39 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία εξαρτά, αφενός, τη δυνατότητα υποβολής υποψηφιότητας για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου από την καταβολή εγγύησης και, αφετέρου, την επιστροφή του ποσού της εν λόγω εγγύησης από την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων.
40 Η απαίτηση αυτή αποτελεί προϋπόθεση της οποίας η τήρηση επιβάλλεται στους υποψηφίους και τα πολιτικά κόμματα που επιλέγουν ελεύθερα να θέσουν υποψηφιότητα στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Εν προκειμένω, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως στέρηση της ιδιοκτησίας ή ως ρύθμιση της χρήσης των αγαθών κατά την έννοια του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη.
41 Κατά συνέπεια, η διαφορά της κύριας δίκης δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 17, παράγραφος 1, του Χάρτη.
2. Επί του άρθρου 39 και επί του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη
42 Δυνάμει του άρθρου 39, παράγραφος 1, του Χάρτη, καθώς και του άρθρου 20, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, και του άρθρου 22, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, κάθε πολίτης της Ένωσης έχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κράτος μέλος κατοικίας του, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους. Επιπλέον, κατά το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη και το άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ, «[τ]α μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση και καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία.
43 Όπως επισήμανε κατ’ ουσίαν η γενική εισαγγελέας στο σημείο 30 των προτάσεών της, το δικαίωμα υποβολής υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου συνιστά έκφραση της αρχής της καθολικής ψηφοφορίας, αρχή η οποία κατοχυρώνεται, όπως και οι αρχές της άμεσης, ελεύθερης και μυστικής ψηφοφορίας, στο άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ και επαναλαμβάνεται στο άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη (πρβλ. απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Junqueras Vies, C‑502/19, EU:C:2019:1115, σκέψη 86).
44 Εντούτοις, το άρθρο 39 του Χάρτη δεν διευκρινίζει τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες οι πολίτες της Ένωσης ασκούν το δικαίωμα του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και, επομένως, ο καθορισμός των προϋποθέσεων αυτών υπάγεται στην αρμοδιότητα κάθε κράτους μέλους, τηρουμένου του δικαίου της Ένωσης.
45 Ειδικότερα, το Δικαστήριο έκρινε, βάσει συνδυασμένης ερμηνείας του άρθρου 223, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ και του άρθρου 8, πρώτο εδάφιο, της Πράξης του 1976, ότι τα κράτη μέλη παραμένουν, στο παρόν στάδιο εξέλιξης του δικαίου της Ένωσης, κατ’ αρχήν αρμόδια για τον καθορισμό των κανόνων περί του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (πρβλ. αποφάσεις της 19ης Δεκεμβρίου 2019, Junqueras Vies, C‑502/19, EU:C:2019:1115, σκέψη 69, και της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Junqueras i Vies κατά Κοινοβουλίου, C‑115/21 P, EU:C:2022:1021, σκέψη 60).
46 Ωστόσο, όταν τα κράτη μέλη καθορίζουν τις προϋποθέσεις άσκησης του δικαιώματος του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οφείλουν να τηρούν τις αρχές που κατοχυρώνονται στο άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη.
47 Διευκρινίζοντας ότι «[τ]α μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση και καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία», το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη απαιτεί πράγματι από τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν την αποτελεσματική άσκηση του δικαιώματος αυτού από τους πολίτες της Ένωσης.
48 Εν προκειμένω, από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία θεσπίζει περιορισμό στην άσκηση του εν λόγω δικαιώματος καθόσον προβλέπει ότι η ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος αντιστοιχεί στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού και ότι η επιστροφή της εν λόγω εγγύησης είναι δυνατή μόνον εάν ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές.
49 Το δε άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη επιτρέπει την επιβολή περιορισμών στην άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στο άρθρο 39 του Χάρτη, εφόσον οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, σέβονται το βασικό περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών και, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε σκοπούς γενικού συμφέροντος που αναγνωρίζονται ως θεμιτοί από την Ένωση (απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2015, Delvigne, C‑650/13, EU:C:2015:648, σκέψη 46 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
50 Κατά συνέπεια, η διαφορά της κύριας δίκης εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 39 και του άρθρου 52, παράγραφος 1, του Χάρτη.
51 Ωστόσο, επισημαίνεται ότι, κατά το άρθρο 10, παράγραφος 1, ΣΕΕ, η λειτουργία της Ένωσης θεμελιώνεται στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, η οποία συγκεκριμενοποιεί την αξία της δημοκρατίας, ήτοι μιας από τις αξίες, σύμφωνα με το άρθρο 2 ΣΕΕ, στις οποίες βασίζεται η Ένωση [πρβλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές), C‑181/23, EU:C:2025:283, σκέψη 89].
52 Το δικαίωμα συμμετοχής στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης, το οποίο κατοχυρώνεται για κάθε πολίτη της Ένωσης από το άρθρο 10, παράγραφος 3, ΣΕΕ, εκφράζεται, μεταξύ άλλων, με την άσκηση του δικαιώματος του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου [πρβλ. απόφαση της 29ης Απριλίου 2025, Επιτροπή κατά Μάλτας (Χορήγηση ιθαγένειας σε επενδυτές), C‑181/23, EU:C:2025:283, σκέψη 88].
53 Συγκεκριμένα, το άρθρο 10, παράγραφος 3, ΣΕΕ αναδεικνύει, όσον αφορά τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τον σύνδεσμο μεταξύ της αρχής της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στην Ένωση και του δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές αυτές [αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (Δικαίωμα του εκλέγεσθαι και ιδιότητα μέλους πολιτικού κόμματος), C‑808/21, EU:C:2024:962, σκέψη 116, και της 19ης Νοεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δικαίωμα του εκλέγεσθαι και ιδιότητα μέλους πολιτικού κόμματος), C‑814/21, EU:C:2024:963, σκέψη 114].
54 Στο πλαίσιο αυτό, όπως προκύπτει από το άρθρο 10, παράγραφος 4, ΣΕΕ, τα πολιτικά κόμματα, μία από τις λειτουργίες των οποίων είναι η πρόταση υποψηφίων στις εκλογές, επιτελούν ουσιώδη λειτουργία στο σύστημα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στο οποίο θεμελιώνεται η λειτουργία της Ένωσης [αποφάσεις της 19ης Νοεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (Δικαίωμα του εκλέγεσθαι και ιδιότητα μέλους πολιτικού κόμματος), C‑808/21, EU:C:2024:962, σκέψη 121, και της 19ης Νοεμβρίου 2024, Επιτροπή κατά Πολωνίας (Δικαίωμα του εκλέγεσθαι και ιδιότητα μέλους πολιτικού κόμματος), C‑814/21, EU:C:2024:963, σκέψη 119].
55 Προκειμένου επίσης να διασφαλιστεί η αντιπροσωπευτικότητα των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τα κράτη μέλη δεσμεύονται, δυνάμει του άρθρου 39, παράγραφος 2, του Χάρτη, σε συνδυασμό με το άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ, να διασφαλίζουν ότι τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση, καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία (πρβλ. απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2015, Delvigne, C‑650/13, EU:C:2015:648, σκέψη 32).
56 Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, το υποβληθέν προδικαστικό ερώτημα πρέπει να αναδιατυπωθεί και να θεωρηθεί ότι το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την αρχή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που διέπει τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία διατυπώνεται στο άρθρο 10 ΣΕΕ, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η ανακήρυξη υποψηφιότητας για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος ανέρχεται στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού στο οικείο κράτος μέλος και η οποία επιστρέφεται υπό την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές.
57 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία θεσπίζει περιορισμό στην άσκηση του δικαιώματος του εκλέγεσθαι που απονέμεται στους πολίτες της Ένωσης από το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη, καθόσον προβλέπει ότι η ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος αντιστοιχεί στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού και ότι η επιστροφή της εν λόγω εγγύησης είναι δυνατή μόνον εάν ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές.
58 Όπως όμως επισημαίνεται στη σκέψη 49 της παρούσας απόφασης, το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη επιτρέπει την επιβολή περιορισμών στην άσκηση των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται στο άρθρο 39 του Χάρτη, εφόσον οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, σέβονται το βασικό περιεχόμενο των δικαιωμάτων αυτών και, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε σκοπούς γενικού συμφέροντος που αναγνωρίζονται ως θεμιτοί από την Ένωση.
α) Επί της νομικής βάσης του περιορισμού του δικαιώματος του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του σεβασμού του βασικού περιεχομένου του δικαιώματος αυτού και των σκοπών που επιδιώκει το επίμαχο μέτρο
59 Όπως προκύπτει από την απόφαση περί παραπομπής, η απαίτηση καταβολής εγγύησης τηρεί την προϋπόθεση σχετικά με την πρόβλεψη από τον νόμο, καθότι επιβάλλεται από τον EPVS. Πράγματι, κατά το άρθρο 29, παράγραφοι 3 και 4, του νόμου αυτού, η ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος αντιστοιχεί στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού. Επιπλέον, δυνάμει του άρθρου 77 του EPVS, η επιστροφή της ως άνω εγγύησης είναι δυνατή μόνον υπό την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων.
60 Όσον αφορά τη δεύτερη προϋπόθεση που υπενθυμίζεται στις σκέψεις 49 και 58 της παρούσας απόφασης, ήτοι τον σεβασμό του βασικού περιεχομένου του δικαιώματος υποβολής υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, επισημαίνεται ότι η άσκηση του δικαιώματος αυτού δεν καθίσταται αδύνατη λόγω της απαίτησης καταβολής εγγύησης, αλλά υπόκειται σε οικονομική προϋπόθεση και, ως εκ τούτου, η εν λόγω απαίτηση, αυτή καθεαυτήν, δεν θέτει υπό αμφισβήτηση το βασικό περιεχόμενο του δικαιώματος του εκλέγεσθαι στις ως άνω εκλογές.
61 Όσον αφορά το ζήτημα αν είναι θεμιτοί υπό το πρίσμα του δικαίου της Ένωσης οι σκοποί γενικού συμφέροντος των οποίων γίνεται επίκληση προκειμένου να δικαιολογηθεί ο προβλεπόμενος από την επίμαχη εθνική νομοθεσία περιορισμός του δικαιώματος του εκλέγεσθαι, το οποίο απονέμεται στους πολίτες της Ένωσης από το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη, επισημαίνεται ότι, όπως υπογράμμισε το αιτούν δικαστήριο και όπως επιβεβαίωσε η Εσθονική Κυβέρνηση, η απαίτηση καταβολής εγγύησης έχει ως σκοπό να αποτραπεί η υποβολή «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να ενισχυθεί το αίσθημα ευθύνης των υποψηφίων, να μειωθεί ο αριθμός των «χαμένων ψήφων» που δεν συμβάλλουν στην εκλογή μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να βελτιωθεί η αντιστοιχία μεταξύ των αποτελεσμάτων των εκλογών αυτών και της πραγματικής βούλησης των ψηφοφόρων και, κατά συνέπεια, να διασφαλιστεί το δικαίωμα των ψηφοφόρων σε πραγματική εκπροσώπηση. Η απαίτηση καταβολής εγγύησης αποσκοπεί επίσης, δευτερευόντως, στην αποφυγή περιττών δημόσιων δαπανών που συνδέονται με τη διοργάνωση των εκλογών και την κάλυψη των συζητήσεων στα δημόσια μέσα ενημέρωσης.
62 Η Εσθονική Κυβέρνηση διευκρίνισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι η καταβολή εγγύησης συνιστά μέσο επιρροής που παρακινεί τους οικείους υποψηφίους να αναλάβουν τις ευθύνες τους σε σχέση με την πιθανότητα εκλογής τους στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, δεδομένου ότι η επιστροφή της εγγύησης που έχουν καταβάλει είναι δυνατή μόνον εάν λάβουν ένα ελάχιστο ποσοστό έγκυρων ψήφων.
63 Από τις γραπτές παρατηρήσεις που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο και από την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιόν του προκύπτει ότι η έννοια των «μη σοβαρών ή επιπόλαιων υποψηφιοτήτων» πρέπει να γίνει αντιληπτή υπό την έννοια ότι περιλαμβάνει, αφενός, τους υποψηφίους που επιθυμούν να θέσουν υποψηφιότητα στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για σκοπούς άλλους από το να γίνουν μέλη του εν λόγω θεσμικού οργάνου και να συμμετέχουν ουσιαστικά στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης, και, αφετέρου, τους υποψηφίους οι οποίοι, εξαρχής, δεν έχουν καμία πιθανότητα να λάβουν επαρκείς ψήφους προκειμένου να εκλεγούν στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με αποτέλεσμα η υποψηφιότητά τους να καταλήγει σε «χαμένες ψήφους».
64 Κατά τις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη, οι οποίες, σύμφωνα με το άρθρο 6, παράγραφος 1, τρίτο εδάφιο, ΣΕΕ και το άρθρο 52, παράγραφος 7, του Χάρτη, πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για την ερμηνεία του, και όπως προκύπτει από τις σκέψεις 42 και 43 της παρούσας απόφασης, το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη αντιστοιχεί στο άρθρο 14, παράγραφος 3, ΣΕΕ, το οποίο επαναλαμβάνει τις βασικές αρχές του εκλογικού συστήματος σε ένα δημοκρατικό σύστημα.
65 Όπως υπενθυμίζεται στις σκέψεις 51 και 52 της παρούσας απόφασης, η συμμετοχή των πολιτών της Ένωσης στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης εκφράζεται, μεταξύ άλλων, μέσω της άσκησης, εκ μέρους των πολιτών αυτών, του δικαιώματος του εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο πλαίσιο άμεσης, καθολικής, ελεύθερης και μυστικής ψηφοφορίας, όπως προβλέπει το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη.
66 Λαμβανομένων υπόψη των ως άνω εκτιμήσεων, ο σκοπός της αποτροπής της υποβολής «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου πρέπει να θεωρηθεί ως θεμιτός σκοπός, καθόσον επιδιώκει τη διασφάλιση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, αποκλείοντας τις υποψηφιότητες που προέρχονται από πρόσωπα των οποίων οι προθέσεις είναι αλλότριες προς τη βούληση να γίνουν μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και, ως εκ τούτου, να μετάσχουν πραγματικά στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης, ενισχύοντας το αίσθημα ευθύνης τους διά της υποχρέωσης καταβολής εγγύησης.
67 Ομοίως, η διασφάλιση ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι πραγματικά, στο μέτρο του δυνατού, αντιπροσωπευτικό για τους πολίτες της Ένωσης συνάδει με τη δημοκρατία, θεμελιώδη αξία της Ένωσης, και συμβάλλει στην κατοχύρωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Κατά συνέπεια, ο σκοπός της μείωσης του αριθμού των «χαμένων ψήφων» που δεν συμβάλλουν στην εκλογή μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προκειμένου να επιτευχθεί ένα θεσμικό όργανο πιο αντιπροσωπευτικό του εκλογικού σώματος μπορεί, κατ’ αρχήν, να αναγνωριστεί επίσης ως θεμιτός σκοπός.
68 Εντούτοις, υπογραμμίζεται ότι τα κράτη μέλη δεν μπορούν να καταπολεμήσουν έγκυρα τις «χαμένες ψήφους» στηριζόμενα αποκλειστικά στην εκτίμηση ότι ορισμένα πολιτικά προγράμματα δεν έχουν καμία πραγματική πιθανότητα να λάβουν επαρκή αριθμό ψήφων.
β) Επί της αναλογικότητας της απαίτησης καταβολής εγγύησης
69 Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας απαιτεί τα μέτρα τα οποία προβλέπει μια εθνική ρύθμιση να μην υπερβαίνουν τα όρια του πρόσφορου και αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών που νομίμως επιδιώκονται με τη ρύθμιση αυτή, εξυπακουομένου ότι, οσάκις υφίσταται επιλογή μεταξύ περισσοτέρων κατάλληλων μέτρων, πρέπει να επιλέγεται το λιγότερο καταναγκαστικό και τα προξενούμενα μειονεκτήματα δεν πρέπει να είναι δυσανάλογα προς τους επιδιωκόμενους σκοπούς (πρβλ. απόφαση της 14ης Σεπτεμβρίου 2023, Volkswagen Group Italia και Volkswagen Aktiengesellschaft, C‑27/22, EU:C:2023:663, σκέψη 93 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
1) Επί του πρόσφορου χαρακτήρα της απαίτησης καταβολής εγγύησης
70 Όσον αφορά, πρώτον, τον πρόσφορο χαρακτήρα της απαίτησης καταβολής εγγύησης για την επίτευξη των σκοπών που μνημονεύονται στη σκέψη 61 της παρούσας απόφασης και συνίστανται στην αποτροπή της υποβολής «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων, στη μείωση του αριθμού των «χαμένων ψήφων» που δεν συμβάλλουν στην εκλογή μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και στη διασφάλιση, κατ’ αυτόν τον τρόπο, πραγματικής αντιπροσωπευτικότητας, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι, κατ’ αρχήν, η αδυναμία ανεξάρτητου υποψηφίου ή συνδυασμού υποψηφίων να συγκεντρώσει τα αναγκαία κεφάλαια για την καταβολή εγγύησης της οποίας η επιστροφή θα είναι δυνατή μόνον αν ο εν λόγω υποψήφιος ή συνδυασμός λάβει ορισμένο ελάχιστο αριθμό ψήφων μαρτυρεί ότι οι οργανωτικές ικανότητες, το δίκτυο ή η δέσμευση που απαιτούνται για τη διεξαγωγή μιας σοβαρής εκστρατείας απουσιάζουν και, ως εκ τούτου, ο ως άνω υποψήφιος ή συνδυασμός πιθανότατα θα αποτελέσει την αιτία «χαμένων ψήφων» που δεν θα οδηγήσουν στην εκλογή μέλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, πέραν του ότι δεν διαθέτει επαρκή χρηματοδότηση.
71 Εξάλλου, μολονότι η απαίτηση καταβολής εγγύησης δεν διασφαλίζει κατά απόλυτο τρόπο ότι όλες οι υποψηφιότητες που υποβάλλονται στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου υποκινούνται από την πρόθεση πραγματικής συμμετοχής στον δημοκρατικό βίο της Ένωσης, εντούτοις, λαμβανομένης υπόψη της συνεπαγόμενης αρχικής οικονομικής επιβάρυνσης και του κινδύνου οικονομικής ζημίας που διατρέχει ο υποψήφιος εάν δεν λάβει τον ελάχιστο αριθμό ψήφων που παρέχει δικαίωμα επιστροφής της εγγύησης, η απαίτηση αυτή είναι κατ’ ανάγκην ικανή να εγείρει στους οικείους υποψηφίους προβληματισμούς σχετικά με τα πραγματικά κίνητρα τους και, επομένως, δύναται να συμβάλει στον έλεγχο των «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων.
72 Κατά συνέπεια, προκύπτει ότι η απαίτηση καταβολής εγγύησης είναι πρόσφορη για τη μείωση του αριθμού των «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων και των «χαμένων ψήφων», διασφαλίζοντας το δικαίωμα των εκλογέων σε πραγματική αντιπροσωπευτικότητα.
2) Επί του αναγκαίου χαρακτήρα της απαίτησης καταβολής εγγύησης
73 Δεύτερον, όσον αφορά την αναγκαιότητα της απαίτησης καταβολής εγγύησης για την επίτευξη των σκοπών που υπενθυμίζονται στη σκέψη 61 της παρούσας απόφασης, πρέπει να εξεταστεί αν το ύψος της εγγύησης καθώς και ο τρόπος επιστροφής της, όπως προβλέπονται από την επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία, υπερβαίνουν το αναγκαίο για την επίτευξη των σκοπών αυτών μέτρο.
74 Εν προκειμένω, το άρθρο 29, παράγραφος 5, του EPVS προβλέπει την καταβολή, για κάθε υποψήφιο στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, εγγύησης που αντιστοιχεί στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού. Το άρθρο 77 του EPVS διευκρινίζει ότι η εν λόγω εγγύηση επιστρέφεται εφόσον ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή συνδυασμός υποψηφίων λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων.
75 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι, κατά τον χρόνο άσκησης της επίδικης ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου προσφυγής, η απαιτούμενη από την επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία εγγύηση ανερχόταν σε 4 100 ευρώ για κάθε υποψήφιο και σε 36 900 ευρώ για κόμμα με πλήρη συνδυασμό υποψηφίων. Πλην όμως, εκείνο το χρονικό σημείο, ο μέσος ακαθάριστος μηνιαίος μισθός και ο διάμεσος ακαθάριστος μηνιαίος μισθός στην Εσθονία ανερχόταν σε 1 904 ευρώ και σε 1 578 ευρώ αντίστοιχα. Συνεπώς, το ύψος της εγγύησης για κάθε υποψήφιο ήταν περίπου 2,2 φορές υψηλότερο από τον μέσο ακαθάριστο μηνιαίο μισθό και περίπου 2,6 φορές υψηλότερο από τον διάμεσο ακαθάριστο μηνιαίο μισθό.
76 Επομένως, η απαίτηση καταβολής εγγύησης ενέχει τον κίνδυνο σημαντικής επιβάρυνσης της οικονομικής κατάστασης πολίτη της Ένωσης που θα επιθυμούσε να υποβάλει στην Εσθονία υποψηφιότητα στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
77 Επισημαίνεται επίσης, κατά πρώτον, ότι κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου η Εσθονική Κυβέρνηση επιβεβαίωσε ότι το ύψος της εγγύησης που απαιτείται για την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εθνικές κοινοβουλευτικές εκλογές είναι πέντε φορές χαμηλότερο από εκείνο που απαιτείται για την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
78 Συνεπώς, ακόμη και αν οι εθνικές κοινοβουλευτικές εκλογές και οι εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου παρουσιάζουν διαφορές που μπορούν να δικαιολογήσουν ειδικούς κανόνες για καθεμιά τους, ο εθνικός νομοθέτης δεν έκρινε αναγκαίο, για την επίτευξη του σκοπού που συνίσταται στην αποτροπή της υποβολής «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων, να απαιτήσει την καταβολή τόσο υψηλής εγγύησης για την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του εθνικού Κοινοβουλίου, μολονότι επιδιώκει τον ίδιο σκοπό και στις δύο περιπτώσεις.
79 Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, η Εσθονική Κυβέρνηση δικαιολόγησε τη διαφορά αυτή ως προς το ύψος της εγγύησης με το επιχείρημα ότι, λαμβανομένου υπόψη του αριθμού των προς πλήρωση εδρών, ο αριθμός των υποψηφίων που υποβάλλουν υποψηφιότητα στις εθνικές κοινοβουλευτικές εκλογές είναι υψηλότερος από τον αριθμό των υποψηφίων στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στο αιτούν δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει αν η εν λόγω διαφορά δικαιολογείται από τους διαφορετικούς τρόπους διεξαγωγής της διαδικασίας ψηφοφορίας στις εκλογές αυτές. Σε περίπτωση αρνητικής απάντησης, το ύψος της εγγύησης που προβλέπει το άρθρο 29, παράγραφος 5, του EPVS δεν μπορεί να θεωρηθεί αναλογικό προς τον σκοπό που συνίσταται στην αποτροπή της υποβολής «μη σοβαρών ή επιπόλαιων» υποψηφιοτήτων.
80 Κατά δεύτερον, η Εσθονική Κυβέρνηση αναγνώρισε, κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση ενώπιον του Δικαστηρίου, ότι, μολονότι στο εσθονικό δίκαιο υπάρχει κονδύλιο του προϋπολογισμού για την κάλυψη των δαπανών στις οποίες υποβάλλονται για τη συμμετοχή στις εθνικές κοινοβουλευτικές εκλογές τα πολιτικά κόμματα που έλαβαν τουλάχιστον το 2 % των έγκυρων ψήφων, εντούτοις, δεν προβλέπεται τέτοιο κονδύλιο για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, δεδομένου ότι η επιστροφή της εγγύησης που καταβάλλεται για την ανακήρυξη ανεξάρτητου υποψηφίου ή συνδυασμού υποψηφίων ενός κόμματος στις εκλογές αυτές εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι ο εν λόγω υποψήφιος ή συνδυασμός θα λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων.
81 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει δε ότι η εσθονική νομοθεσία περιορίζει την ικανότητα των πολιτικών κομμάτων να παράγουν έσοδα για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων τους, ακόμη και όσον αφορά την καταβολή της οικείας εγγύησης. Συγκεκριμένα, αφενός, ένα πολιτικό κόμμα μπορεί να αντλήσει έσοδα μόνον από εισφορές τις οποίες τα μέλη του οφείλουν να πληρώνουν σύμφωνα με το καταστατικό του, από κονδύλια του κρατικού προϋπολογισμού που καταβάλλονται κατ’ εφαρμογήν του νόμου, από δωρεές εκ μέρους φυσικών προσώπων υπό τους όρους που καθορίζονται από τον νόμο και από συναλλαγές σχετικά με περιουσιακά στοιχεία που του ανήκουν. Αφετέρου, απαγορεύονται οι ανώνυμες δωρεές και οι δωρεές από νομικά πρόσωπα, εφαρμόζονται δε επίσης περιορισμοί όσον αφορά τα δάνεια.
82 Υπό τις συνθήκες αυτές, το μεγάλο ύψος της εγγύησης που απαιτείται από την επίμαχη εθνική νομοθεσία για την ανακήρυξη υποψηφιότητας στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενδέχεται να εξαντλήσει σημαντικό μέρος του ετήσιου προϋπολογισμού ορισμένων υποψηφίων και/ή κομμάτων, καθόσον πρέπει να αναλάβουν τόσο τα έξοδα της προεκλογικής εκστρατείας όσο και τον κίνδυνο απώλειας του ποσού που καταβάλλεται ως εγγύηση, αν δεν λάβουν τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων.
83 Επομένως, το ύψος της εγγύησης και ο τρόπος επιστροφής της, όπως προβλέπονται από την επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία, δύνανται να καταστήσουν στην πράξη δυσχερέστερη, όσον αφορά τους υποψήφιους ή τα κόμματα με χαμηλά εισοδήματα, τη δυνατότητα υποβολής υποψηφιότητας, τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο συνδυασμού υποψηφίων, στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.
84 Επισημαίνεται περαιτέρω ότι, όπως υπογράμμισε η γενική εισαγγελέας στα σημεία 65 και 66 των προτάσεών της, η καταβολή εγγύησης και/ή το ελάχιστο όριο έγκυρων ψήφων ως προϋπόθεση του δικαιώματος επιστροφής της θα μπορούσε να έχει ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό υποψηφίων από μειονοτικές ομάδες, νέων πολιτικών κινημάτων ή ατόμων χαμηλού εισοδήματος τα οποία, μολονότι δεν είναι ιδιαίτερα πιθανό να εξασφαλίσουν έδρα, ενδέχεται να εκφράσουν σημαντικά, μη εκπροσωπούμενα πολιτικά αιτήματα, καθώς και να συγκεντρώσουν ικανό αριθμό ψήφων. Ομοίως, η αυστηρή απαίτηση καταβολής εγγύησης θα μπορούσε να εμποδίσει την ανάδυση νέων κομμάτων και θα αντέβαινε στην αρχή του πολιτικού πλουραλισμού που κατοχυρώνεται στο δίκαιο της Ένωσης.
85 Υπό τις συνθήκες αυτές, διαπιστώνεται ότι το ύψος της εγγύησης καθώς και οι όροι επιστροφής της, όπως προβλέπονται από την επίμαχη στην κύρια δίκη εθνική νομοθεσία, υπερβαίνουν τα όρια του αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκει η νομοθεσία αυτή και, ως εκ τούτου, δεν απαιτείται να εξεταστεί χωριστά το ζήτημα της ύπαρξης άλλων, λιγότερο περιοριστικών μέτρων.
86 Από τις ανωτέρω σκέψεις προκύπτει ότι το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την αρχή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που διέπει τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία διατυπώνεται στο άρθρο 10 ΣΕΕ, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η ανακήρυξη υποψηφιότητας για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος ανέρχεται στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού στο οικείο κράτος μέλος και η οποία επιστρέφεται υπό την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές, δεδομένου ότι το ύψος της εγγύησης καθώς και οι όροι επιστροφής της υπερβαίνουν τα όρια του αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκονται με την ως άνω ρύθμιση.
Επί των δικαστικών εξόδων
87 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (πρώτο τμήμα) αποφαίνεται:
Το άρθρο 39, παράγραφος 2, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με την αρχή της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που διέπει τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία διατυπώνεται στο άρθρο 10 ΣΕΕ, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση δυνάμει της οποίας η ανακήρυξη υποψηφιότητας για τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εξαρτάται από την καταβολή εγγύησης της οποίας το ύψος ανέρχεται στο πενταπλάσιο του κατώτατου μηνιαίου μισθού στο οικείο κράτος μέλος και η οποία επιστρέφεται υπό την προϋπόθεση ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ή ο συνδυασμός υποψηφίων ενός κόμματος έχει λάβει τουλάχιστον το 5 % των έγκυρων ψήφων κατά τις εκλογές αυτές, δεδομένου ότι το ύψος της εγγύησης καθώς και οι όροι επιστροφής της υπερβαίνουν τα όρια του αναγκαίου για την επίτευξη των σκοπών που επιδιώκονται με την ως άνω ρύθμιση.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η εσθονική.