1.

We Włoszech w okresie 1992–2011 podatnicy podlegający komunalnemu podatkowi od nieruchomości (imposta comunale sugli immobili, zwanemu dalej „ICI”) płacili go podmiotom upoważnionym do jego poboru (zwanym dalej „podmiotami upoważnionymi”), które przed październikiem 2006 r. były podmiotami prywatnymi ( 2 ).

2.

Płatności należało dokonać albo gotówką, albo poprzez wpłatę na pocztowy rachunek bieżący, który podmioty upoważnione musiały obowiązkowo otworzyć w którymkolwiek z oddziałów spółki Poste Italiane SpA ( 3 ). Spółka Poste Italiane SpA pobierała od posiadaczy rachunku prowizję za każdą wpłatę.

3.

Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny, Włochy) zwraca się z pytaniem, czy system „monopolu prawnego” ustanowiony na rzecz spółki Poste Italiane w celu zarządzania usługą pocztowego rachunku bieżącego, na który wpłacano ICI, stanowi pomoc państwa sprzeczną z art. 106 i 107 TFUE. Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) zmierza również do ustalenia, czy taki system jest zgodny z art. 102 TFUE.

I.

Ramy prawne

A.

Prawo Unii

4.

Artykuł 14 TFUE stanowi:

5.

Artykuł 102 TFUE stanowi:

6.

Artykuł 106 ust. 1 i 2 TFUE stanowi:

7.

Artykuł 107 ust. 1 TFUE ma następujące brzmienie:

8.

Artykuł 108 ust. 3 TFUE stanowi:

B.

Prawo krajowe

1.

Przepisy mające zastosowanie do pocztowych rachunków bieżących

a)

Ustawa nr 662 z 1996 r. ( 4 )

9.

Zgodnie z jej art. 2:

b)

Dekret prezydenta republiki nr 144 z 2001 r. ( 5 )

10.

Zgodnie z jego art. 3 ust. 1, „o ile przepisy niniejszego dekretu nie stanowią inaczej, stosunki z klientami i pocztowy rachunek bieżący są regulowane w drodze umowy zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego i ustaw szczególnych”.

c)

Uchwała zarządu spółki Poste Italiane nr 57/1996

11.

Na mocy tej uchwały postanowiono, że od każdej operacji związanej z prowadzeniem pocztowego rachunku bieżącego należącego do podmiotów upoważnionych do świadczenia usługi poboru podatków pobierana będzie prowizja. Wysokość tej prowizji ustalono na poziomie 0,05 EUR w okresie od dnia 1 kwietnia 1997 r. do dnia 31 maja 2001 r. oraz na poziomie 0,23 EUR w okresie od dnia 1 czerwca 2001 r. do dnia 31 grudnia 2003 r.

2.

Przepisy mające zastosowanie do podatków jednostek samorządu terytorialnego

a)

Dekret ustawodawczy nr 504 z 1992 r. ( 6 )

12.

Zgodnie z art. 10 ust. 3:

b)

Rozporządzenie ministra finansów nr 567 z 1993 r. ( 7 )

13.

Artykuły 5–7 zezwalają posiadaczom rachunku podatkowego na bezpośrednią płatność w kasie podmiotu upoważnionego do poboru podatku lub w instytucji kredytowej, na podstawie nieodwołalnego upoważnienia do zapłaty na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku, kwot podatku dochodowego od osób fizycznych, podatku dochodowego od osób prawnych – również w charakterze płatnika podatku – lokalnego podatku dochodowego, podatków zastępujących wymienione wyżej podatki oraz VAT.

c)

Dekret ustawodawczy nr 446 z 1997 r. ( 8 )

14.

Artykuł 59 ust. 1 zastrzega, że gminy mogą przyjąć przepisy dotyczące poboru podatków lokalnych w celu racjonalizacji metod dokonywania płatności, przewidując poza płatnością na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku wpłatę na pocztowy rachunek bieżący należący do organu podatkowego gminy, bezpośrednią płatność na rzecz gminy oraz płatność za pośrednictwem systemu bankowego.

d)

Dekret z mocą ustawy nr 70 z 2011 r. ( 9 )

15.

Zgodnie z jego art. 7 ust. 2 lit. gg-septies ( 10 ):

II.

Okoliczności faktyczne (zgodnie z postanowieniami odsyłającymi), postępowania i pytania prejudycjalne

16.

Działalność spółki Poste Italiane była określana stopniowo, wraz z postępem procesu jej prywatyzacji. W szczególności prawo krajowe zastrzegło na rzecz spółki Poste Italiane świadczenie niektórych usług, z obowiązkiem prowadzenia oddzielnej rachunkowości.

17.

Artykuł 10 ust. 3 dekretu ustawodawczego nr 504/1992 wprowadził jako metodę płatności ICI albo „bezpośrednią płatność na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku, którego okręg obejmuje daną gminę [na terytorium której położona jest nieruchomość podlegająca opodatkowaniu]”, albo wpłatę „na określony pocztowy rachunek bieżący należący do podmiotu upoważnionego do poboru podatku”. Podmiot upoważniony do poboru podatku był zatem zobowiązany do otwarcia pocztowego rachunku bieżącego w celu wywiązania się z obowiązku przyjętego wobec jednostki samorządu terytorialnego nakładającej podatek.

18.

Zdaniem sądu odsyłającego do 2011 r. na obowiązek ten nie miały wpływu dalsze zmiany, które rozszerzyły sposoby płatności podatków lokalnych (nieodwołalne upoważnienie banków, płatność w kasie gminy lub wpłata na rachunki należące do wydziału finansowego gminy). Dopiero w tym roku podmiotowi upoważnionemu do poboru podatków lokalnych przyznano uprawnienie do otwarcia tylko jednego bankowego rachunku bieżącego zamiast rachunku pocztowego.

19.

Kryteria ustalania stawek usług pocztowych i usług płatniczych zmieniały się również podczas prywatyzacji Amministrazione delle Poste ( 11 ). W szczególności:

20.

Spory, które leżą u podstaw wspomnianych odesłań prejudycjalnych, toczą się między spółką Poste Italiane a dwoma podmiotami upoważnionymi do poboru podatku ( 12 ), od których instytucja ta żąda zapłaty prowizji za każdą wpłatę z tytułu ICI dokonaną na jej bieżące rachunki pocztowe w okresie 1997–2011:

21.

Po wniesieniu dwóch skarg do Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) sąd ten wniósł dwa identyczne wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym o następującej treści:

III.

Postępowanie przed Trybunałem

22.

Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynęły do Trybunału w dniu 5 czerwca 2019 r.

23.

Uwagi na piśmie złożyły spółka Poste Italiane, Agenzia i Komisja, które odpowiedziały na piśmie na pytania zadane przez Trybunał w miejsce rozprawy jawnej wyznaczonej na dzień 22 kwietnia 2020 r., a następnie odwołanej.

IV.

Analiza

A.

Uwagi wstępne

24.

Trybunał, orzekając w przedmiocie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, powinien wziąć pod uwagę okoliczności faktyczne i wyjaśnienie prawa krajowego, które przedstawił mu sąd odsyłający ( 13 ).

25.

W niniejszej sprawie ze wspomnianego wyjaśnienia wynika to, co sąd odsyłający nazywa „monopolem prawnym” spółki Poste Italiane w zakresie świadczenia usługi rachunku bieżącego w celu poboru ICI. Monopol ten nie uniemożliwia jednak podatnikom zapłaty podatku bezpośrednio na rzecz podmiotów upoważnionych do poboru podatku, bez pośrednictwa spółki Poste Italiane, jak zostało to uznane w postanowieniu odsyłającym.

26.

Zarówno w swoich uwagach na piśmie (pkt 12–15), jak i w odpowiedzi na konkretne pytanie Trybunału spółka Poste Italiane twierdzi, że istniały ponadto inne alternatywne formy płatności ICI, które nie zostały wymienione w postanowieniach odsyłających.

27.

W szczególności spółka Poste Italiane twierdzi, że płatność ta mogła zostać dokonana za pośrednictwem „instytucji kredytowych [innych niż spółka Poste Italiane], które zawarły umowę z podmiotem upoważnionym do poboru podatku” ( 14 ), a na podstawie dekretu ustawodawczego nr 446/1997 bezpośrednio na rzecz jednostki samorządu terytorialnego nakładającej ICI lub na rzecz niektórych wskazanych przez nią instytucji finansowych ( 15 ).

28.

Do Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego) należy wypowiedzenie się w tych kwestiach, których ustalenie mogłoby w pewnym stopniu osłabić założenie, na jakim opiera się odesłanie prejudycjalne.

B.

W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

29.

W ramach pytania pierwszego sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy zastrzeżenie działalności na rzecz spółki Poste Italiane w celu zarządzania usługą pocztowego rachunku bieżącego w ramach przyjmowania wpłat z tytułu ICI odpowiada cechom usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym.

1.

Stanowiska stron

30.

Spółka Poste Italiane twierdzi, że pytanie pierwsze jest niedopuszczalne zarówno dlatego, że odnosi się ono do art. 14 TFUE, jak i dlatego, że bezpośrednie stosowanie art. 106 ust. 2 TFUE należy do kompetencji sądu krajowego.

31.

Posiłkowo twierdzi ona, że system prawny spółki Poste Italiane nie przyznaje jej wyłącznego prawa do usługi pobierania ICI, ponieważ podmioty upoważnione do poboru podatku mogą również korzystać z innych środków. Spółka Poste Italiane utrzymuje, że w każdym razie nie są spełnione przesłanki uznania prowadzenia pocztowych rachunków bieżących za usługi świadczone w ogólnym interesie gospodarczym.

32.

Agenzia twierdzi, że stosunki między podmiotami upoważnionymi do poboru podatku a spółką Poste Italiane mają charakter monopolu. Podmioty upoważnione do poboru podatku są w sposób nieunikniony zobowiązane do otwarcia pocztowego rachunku bieżącego w tej instytucji, która może jednostronnie zmienić warunki umowy.

33.

Zdaniem Agenzia usługa prowadzenia rachunku pocztowego świadczona przez spółkę Poste Italiane na tych warunkach, finansowana z obowiązkowej prowizji, nie może być świadczona przez inne podmioty, krajowe lub europejskie, co przysparza korzyści tylko jednemu przedsiębiorstwu. Ponadto ustalenie prowizji nie zostało dokonane w sposób obiektywny i przejrzysty, a podmioty upoważnione do poboru podatku nie mają możliwości negocjowania korzystniejszych warunków.

34.

Zdaniem Komisji nie wydaje się, by spółka Poste Italiane była zobowiązana na mocy aktu (w rozumieniu orzecznictwa Trybunału) do świadczenia usług w ramach zobowiązania z tytułu świadczenia usług publicznych.

2.

W przedmiocie dopuszczalności

35.

Moim zdaniem zawarte w postanowieniach odsyłających odesłanie do art. 14 TFUE nie powoduje niedopuszczalności pytania pierwszego. Niezależnie od tego, że – jak twierdzi spółka Poste Italiane – nie jest łatwo ocenić, jakie wątpliwości interpretacyjne budzi ów przepis, nie zmienia to faktu, iż w niniejszej sprawie pytanie pierwsze dotyczy zasadniczo art. 106 TFUE. Odesłanie do art. 14 TFUE zostało wprowadzone, ponieważ oba przepisy odnoszą się do „usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym”.

36.

Artykuł 14 TFUE dotyczy usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym, stanowiąc, że Unia i państwa muszą zapewnić, „aby te usługi funkcjonowały na podstawie zasad i na warunkach, […] które pozwolą im wypełniać ich zadania”. Artykuł 106 ust. 2 TFUE stanowi, że objęcie takich usług normami traktatów, zwłaszcza regułami konkurencji, nie powinno stanowić przeszkody dla przedsiębiorstw zobowiązanych do zarządzania rzeczonymi usługami w „wykonywaniu poszczególnych zadań im powierzonych”.

37.

Oba przepisy służą zatem jednemu celowi: zagwarantowaniu objęcia usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym postanowieniami traktatów przy jednoczesnym zapewnieniu, że ich poszczególne zadania nie zostaną naruszone.

38.

Jak utrzymuje spółka Poste Italiane, ocena zgodności z art. 106 TFUE praktyk stosowanych przez przedsiębiorstwa zobowiązane do zarządzania usługami świadczonymi w ogólnym interesie gospodarczym należy do sądu krajowego. Do sądów krajowych należy „ustalenie, czy w przypadku gdy wspomniane praktyki są sprzeczne z tym przepisem, mogą one być uzasadnione potrzebami wynikającymi z poszczególnych zadań powierzonych przedsiębiorstwom” ( 16 ).

39.

Jednakże w ramach art. 267 TFUE sąd krajowy może zwrócić się o pomoc do Trybunału, jeśli uzna to za stosowne, w celu przedstawienia mu swoich wątpliwości dotyczących wykładni art. 106 TFUE ( 17 ). Wątpliwości te mogą w uzasadniony sposób dotyczyć uznania działalności za usługę świadczoną w ogólnym interesie gospodarczym.

40.

Podsumowując, Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) zadaje pytanie dotyczące wykładni prawa Unii, na które Trybunał jest co do zasady zobowiązany udzielić odpowiedzi ( 18 ). Trybunał mógłby uniknąć takiej odpowiedzi jedynie w sytuacji, gdyby było oczywiste, że wnioskowana wykładnia nie ma związku z postępowaniem głównym, gdyby miała ona charakter hipotetyczny lub gdyby Trybunał nie dysponował okolicznościami faktycznymi lub prawnymi niezbędnymi do udzielenia odpowiedzi na owo pytanie ( 19 ). Nie ma to miejsca w przypadku rzeczonego pierwszego pytania.

3.

Co do istoty

41.

Jak już wskazałem, do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy spółce Poste Italiane rzeczywiście powierzono wykonywanie jasno określonych zobowiązań z tytułu świadczenia usług publicznych.

42.

Z zastrzeżeniem ostatecznej oceny, która zostanie dokonana przez sąd odsyłający, zgadzam się ze spółką Poste Italiane i Komisją, że z analizy spornego systemu prawnego nie wynika, by usługi finansowe świadczone przez spółkę Poste Italiane na rzecz podmiotów upoważnionych do poboru ICI można było uznać za usługi świadczone w „ogólnym interesie gospodarczym”.

43.

Uprawnienie przyznane państwom członkowskim w odniesieniu do definiowania usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym nie jest nieograniczone, lecz podlega szeregowi przesłanek. Obejmują one, po pierwsze, przesłankę, by danemu przedsiębiorstwu rzeczywiście zostało powierzone zadanie wykonywania zobowiązań z tytułu świadczenia usług publicznych i by zobowiązania te zostały jasno określone w prawie krajowym ( 20 ).

44.

Za pomocą tej przesłanki „realizowany jest cel polegający na zapewnieniu przejrzystości i pewności prawa, co wiąże się z wymogiem spełnienia minimalnych kryteriów dotyczących istnienia aktu lub aktów władzy publicznej, w których określone są w wystarczająco dokładny sposób co najmniej charakter, czas trwania i treść zobowiązań z zakresu usług publicznych ciążących na przedsiębiorstwach, którym powierzono zadanie wykonania tych zobowiązań” ( 21 ). W związku z tym, „[w] braku określenia takich obiektywnych kryteriów nie byłoby […] możliwe zweryfikowanie tego, czy dana działalność może być objęta zakresem pojęcia UOIG” ( 22 ).

45.

W odniesieniu do działalności bankowej spółki Poste Italiane nic nie wskazuje na to, by była ona formalnie zobowiązana do świadczenia niektórych usług w ramach zobowiązania do świadczenia usług publicznych na zasadach, które określałyby ich charakter i zakres w sposób wystarczająco precyzyjny, w związku z czym wspomniany powyżej cel przejrzystości i pewności prawa nie jest spełniony. Już sam ten czynnik wystarczyłby, aby wykluczyć, że chodzi o usługę świadczoną w ogólnym interesie gospodarczym.

46.

Odmienną kwestią jest fakt, że spółka Poste Italiane jako podmiot, któremu udzielono zamówienia na świadczenie powszechnych usług pocztowych we Włoszech, świadczy w tej konkretnej dziedzinie usługę w ogólnym interesie gospodarczym, co nie jest przedmiotem sporu. Jednakże, jak już stwierdził Trybunał, usługi pocztowe objęte dyrektywą 97/67/WE ( 23 ) nie obejmują usług finansowych świadczonych przez przedsiębiorstwa pocztowe, „w tym […] usług[…] świadczonych dodatkowo przez podmioty świadczące usługi pocztowe” ( 24 ).

47.

Podsumowując, usługi finansowe, jakie spółka Poste Italiane świadczy swoim klientom, korzystając z tego, co sąd odsyłający określa jako jej rozbudowaną sieć oddziałów we Włoszech, nie wydają się usługami świadczonymi w interesie ogólnym w rozumieniu orzecznictwa Trybunału ( 25 ). Usługi takie obejmują m.in. oferowanie osobom trzecim (w tym podmiotom upoważnionym do poboru ICI) możliwości otwarcia i prowadzenia rachunków bieżących, pocztowych lub innych.

C.

W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

48.

Corte suprema di cassazione (sąd kasacyjny) zadaje drugie pytanie na wypadek, gdyby „ustanowienie monopolu prawnego [spółki Poste Italiane] zostało uznane za posiadające cechy UOIG”.

49.

Zgodnie ze swymi uwagami dotyczącymi pytania pierwszego zarówno spółka Poste Italiane, jak i Komisja twierdzą, że nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie drugie: jeżeli nie jest możliwe stwierdzenie istnienia usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym, nie ma potrzeby udzielania odpowiedzi na pytanie, które zakłada takie istnienie.

50.

Komisja bada jednak posiłkowo, czy w niniejszej sprawie spełnione są tzw. „przesłanki Altmark” ( 26 ). Komisja jest zdania, że gdyby nie były one spełnione, sporne prowizje należałoby uznać za pomoc państwa niezgodną z art. 107 TFUE.

51.

Moim zdaniem, biorąc pod uwagę rozwiązanie, jakie proponuję w odniesieniu do pytania pierwszego, nie ma potrzeby analizowania pytania drugiego, opartego na założeniu, które zostało odrzucone właśnie w pytaniu pierwszym.

52.

W każdym razie przeprowadzę posiłkowo, podobnie jak Komisja, analizę pytania drugiego. Myślę, że należy zaznaczyć, iż w pytaniu tym sąd odsyłający podkreśla przyznane spółce Poste Italiane uprawnienie do jednostronnego ustalania wysokości prowizji pobieranej od podmiotu upoważnionego do poboru podatku. Zgodnie ze stanowiskiem sądu odsyłającego czynnik ten ma decydujące znaczenie dla oceny zgodności spornych przepisów z art. 106 ust. 2 i art. 107 ust. 1 TFUE.

53.

Aby środek państwowy można było uznać za „pomoc” w rozumieniu art. 107 TFUE, muszą być spełnione łącznie przesłanki, które analizuję poniżej ( 27 ).

1.

Interwencja państwa lub przy użyciu środków państwowych

54.

Dekret ustawodawczy nr 504/1992 nałożył na podmioty upoważnione do poboru podatku obowiązek otwarcia pocztowych rachunków bieżących w celu przyjmowania wpłat z tytułu ICI od podatników. Spółka Poste Italiane miała związane z tym prawo (przyznane jej na mocy ustawy nr 662/1996) do otrzymywania prowizji za prowadzenie owych rachunków, której wysokość została określona uchwałą nr 57/1996.

55.

Prowizje płatne przez podmioty upoważnione do poboru podatku na rzecz spółki Poste Italiane mogłyby co do zasady spełniać pierwszą przesłankę Altmark, gdyby środki, z których się składają, można było określić jako „państwowe” (to znaczy pochodzące ze źródeł publicznych).

56.

Z informacji zawartych w aktach sprawy nie wynika jednak wyraźnie, kto w rzeczywistości i ostatecznie uiszcza te prowizje. Zarówno spółka Poste Italiane, jak i Agenzia odpowiedziały na pytania Trybunału, twierdząc, że co do zasady do uiszczenia prowizji zobowiązane są podmioty upoważnione do poboru podatku.

57.

Istnieją jednak przesłanki pozwalające przypuszczać, że podmioty upoważnione do poboru podatku mogą stosować do wspomnianej płatności prowizji część kwot, które jednostki samorządu terytorialnego wypłacają im w celu poboru ICI ( 28 ). Gmina, która powierza im zadanie poboru podatku, musi oczywiście zapłacić wynagrodzenie za to zadanie. Jeżeli przedsiębiorstwa upoważnione do poboru podatku przeznaczają część tego wynagrodzenia, które jest jednoznacznie publiczne, na zapłatę prowizji na rzecz spółki Poste Italiane, moglibyśmy mieć do czynienia ze środkami państwowymi.

58.

Miałoby to również miejsce w przypadku, gdyby gminy nakładające podatki płaciły prowizję należną na rzecz spółki Poste Italiane; gdyby podmioty upoważnione do poboru podatku same były przedsiębiorstwami publicznymi (jak podkreśla Komisja w swojej odpowiedzi na pytania Trybunału); lub wreszcie, gdyby spółka Poste Italiane musiała zarządzać pobranymi prowizjami na warunkach określonych przez organy publiczne.

59.

Wyjaśnienie powyższych kwestii i w związku z tym ustalenie, czy spełniona jest pierwsza z przesłanek Altmark, należy do sądu odsyłającego.

2.

Ewentualny wpływ na wymianę handlową z państwami członkowskimi i zakłócenie konkurencji

60.

W zakresie, w jakim spółka Poste Italiane, świadcząc usługi w zakresie pocztowych rachunków bieżących, działa w sektorze otwartym na konkurencję (sektorze bankowym), do sądu odsyłającego należy również wyjaśnienie, czy pobieranie spornych prowizji mogło wpłynąć na wymianę handlową z innymi państwami członkowskimi i zakłócić konkurencję ( 29 ).

61.

Z zastrzeżeniem powyższego ( 30 ), gdyby potwierdziło się, że od 1997 r. przepisy krajowe zezwalające na uiszczanie podatków lokalnych za pośrednictwem bankowego rachunku bieżącego zamiast rachunku pocztowego nie miały zastosowania do poboru ICI, sąd odsyłający będzie musiał ocenić wpływ tego wyłączenia na działalność innych instytucji bankowych. Tylko w ten sposób będzie można ocenić, czy sporny środek mógł zakłócić konkurencję w sektorze zarządzania tymi podatkami.

62.

Sąd odsyłający będzie musiał również ocenić, czy korzyści wynikające z rozszerzenia sieci terytorialnej spółki Poste Italiane były wystarczającym powodem, aby powierzyć jej w sposób bezpośredni i wyłączny zarządzanie rachunkami pocztowymi podmiotów upoważnionych do poboru ICI. Nie można wykluczyć a priori, że można było zorganizować postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego otwarte na udział podmiotów z innych państw członkowskich ( 31 ).

3.

Przyznanie korzyści

63.

Zaangażowanie środków publicznych musi przynosić korzyść gospodarczą, jakiej przedsiębiorstwo będące beneficjentem nie uzyskałoby w normalnych warunkach rynkowych ( 32 ).

64.

Pomoc państwa, o której mowa w art. 107 TFUE, jest zatem pomocą stanowiącą korzyść, a nie pomocą ściśle wyrównawczą. Aby pomoc nie stanowiła „pomocy państwa” w rozumieniu art. 107 TFUE, powinna ona stanowić pomoc wyrównawczą z tytułu wykonywania zobowiązań do świadczenia usług publicznych ( 33 ).

65.

Jedynie w takim przypadku uważa się, że przedsiębiorstwo będące beneficjentem „w rzeczywistości nie uzyskuj[e] z tego tytułu korzyści finansowych, a zatem interwencja taka nie skutkuje uprzywilejowaniem [go] względem przedsiębiorstw konkurencyjnych” ( 34 ).

66.

W tym celu muszą zostać spełnione cztery przesłanki szczególne, które są również określone w wyroku Altmark ( 35 ). Wyrok ów obejmuje zatem dwie grupy przesłanek:

67.

Okoliczność, że w obu przypadkach mamy do czynienia z czterema przesłankami, może być myląca, gdy mowa jedynie o „przesłankach Altmark”. W celu uniknięcia wątpliwości w dalszej części odnoszę się odpowiednio do „przesłanek ogólnych Altmark” i „przesłanek szczególnych Altmark”.

68.

Przesłanki szczególne Altmark są następujące:

69.

Badanie kwalifikacji pomocy jako „pomocy państwa” w rozumieniu art. 107 TFUE powinno zostać przeprowadzone przed sprawdzeniem, czy pomoc ta jest konieczna do świadczenia usługi w ogólnym interesie gospodarczym i czy w związku z tym korzysta ona z odstępstwa przewidzianego w art. 106 ust. 2 TFUE.

70.

Trybunał uznał jednak, że pierwsza z przesłanek szczególnych Altmark, a mianowicie istnienie rzeczywistego i wyraźnego powierzenia wykonywania zobowiązania do świadczenia usług publicznych, „ma również zastosowanie w przypadkach powoływania się na odstępstwa przewidziane w art. 106 ust. 2 TFUE” ( 41 ).

71.

Dwa pierwsze pytania sądu odsyłającego są zatem zbieżne właśnie w tej kwestii.

72.

Wychodząc z powyższego założenia, w celu ustalenia, czy prowizja pobierana przez spółkę Poste Italiane jest pomocą stanowiącą korzyść (to znaczy, czy spełniona jest trzecia przesłanka ogólna Altmark), należy przeanalizować jej ewentualny charakter wyrównawczy.

73.

W szczególności, ponieważ w postanowieniach odsyłających przywołany jest art. 106 ust. 2 TFUE, konieczne będzie sprawdzenie, czy organy krajowe zobowiązywały spółkę Poste Italiane do świadczenia usługi w ogólnym interesie gospodarczym.

74.

Wypowiedziałem się już przecząco w tej kwestii. W każdym razie zobowiązanie przyjęte przez spółkę Poste Italiane w odniesieniu do jej działalności bankowej nie wykraczało poza otwarcie pocztowych rachunków bieżących należących do podmiotów upoważnionych do poboru podatku oraz prowadzenie tych rachunków. W szczególności nic nie wskazuje na to, by owe rachunki podlegały szczególnym warunkom w porównaniu z rachunkami innych klientów spółki Poste Italiane. Zostało to potwierdzone w odpowiedzi na pytanie Trybunału dotyczące tej kwestii.

75.

Biorąc zatem pod uwagę, że istnienie rzeczywistej usługi świadczonej w ogólnym interesie gospodarczym jest wykluczone, spornych prowizji nie można by uznać za pomoc mającą na celu wyrównanie kosztów związanych ze świadczeniem tej usługi.

76.

W innym przypadku konieczne będzie ustalenie, czy pozostałe trzy przesłanki szczególne Altmark są spełnione, co stanowi kwestię, co do której Trybunał trudno byłby się wypowiedzieć (poza przypomnieniem ogólnych elementów każdej z tych przesłanek) zarówno dlatego, że zbadanie okoliczności faktycznych sprawy należy do wyłącznej kompetencji sądu odsyłającego, jak i ze względu na fakt, że dokumenty dostępne w niniejszym postępowaniu nie pozwalają na wywiedzenie informacji istotnych w tym względzie.

77.

Okoliczność, do której – jak podkreśliłem powyżej – sąd odsyłający wydaje się przywiązywać większą wagę (jednostronne ustalenie przez spółkę Poste Italiane warunków wynagrodzenia z tytułu prowadzenia pocztowego rachunku bieżącego), sama w sobie nie zmienia tego, co już wskazałem.

78.

W postanowieniach odsyłających brak jest informacji pozwalających na stwierdzenie, czy prowizje rzeczywiście ustalone w uchwale nr 57/1996 są odpowiednim odzwierciedleniem kosztów zarządzania niezbędnych do świadczenia usługi pocztowego rachunku bieżącego.

79.

Zgodnie z odpowiedziami na pytania Trybunału prowizje te były takie same jak prowizje stosowane przez spółkę Poste Italiane bez rozróżnienia wobec innych jej klientów na zasadach jawności i przejrzystości usługi rachunku bieżącego ( 42 ). Gdyby tak było, prawdopodobnie nie różniłyby się one znacząco od prowizji pobieranych przez spółkę Poste Italiane lub przez inne instytucje bankowe z tytułu innych dochodów podatkowych. Ponadto nic nie wskazuje na to, by system ów zawierał warunki umowne, które byłyby z nieuzasadnionych względów uciążliwe dla klientów.

80.

W każdym razie pragnę podkreślić, że czynniki te powinien ocenić sąd odsyłający, którego znajomość okoliczności faktycznych daje mu najlepsze możliwości, aby je ocenić wraz ze wszystkimi ich niuansami.

D.

W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego

81.

W ramach pytania trzeciego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy system prawny spółki Poste Italiane przyznał jej pozycję dominującą, której nadużycie stanowiłoby naruszenie art. 102 TFUE.

1.

Stanowiska stron

82.

Zdaniem spółki Poste Italiane pytanie trzecie jest niedopuszczalne, ponieważ sąd odsyłający nie wyjaśnia, dlaczego zastosowane przepisy miałyby być niezgodne z art. 102 TFUE. Poza tym, że pytanie to jest niedopuszczalne, niesłusznie stwierdza się w nim, że spółce Poste Italiane przysługuje prawo wyłączne lub specjalne w rozumieniu art. 106 ust. 1 TFUE, ani też nie można z niego wywnioskować, w jaki sposób spółka Poste Italiane mogłaby zostać zmuszona do nadużycia swojej pozycji dominującej.

83.

Spółka Poste Italiane wielokrotnie powtórzyła, że podmioty upoważnione do poboru podatku mogą zwracać się do innych instytucji kredytowych w celu świadczenia usług związanych z płatnością ICI ( 43 ).

84.

Zdaniem Agenzia spółka Poste Italiane zajmuje pozycję dominującą w segmencie rynku, jakim jest usługa płatności ICI, i nadużyła tej pozycji, żądając prowizji, których wysokość ustaliła jednostronnie i bez obiektywnej podstawy.

85.

Komisja uważa, że właściwym rynkiem (produktowym) jest rynek odpłatnego świadczenia usług w zakresie prowadzenia rachunków wykorzystywanych przez podmioty upoważnione do poboru ICI. Wielkość tego rynku jest ograniczona, ponieważ podatnicy mogą się zdecydować na dokonanie płatności bezpośrednio na rzecz podmiotu upoważnionego do poboru podatku.

86.

Zdaniem Komisji dokonanie analizy właściwego rynku i ustalenie, czy spółka Poste Italiane zajmowała na nim pozycję dominującą, należy do sądu odsyłającego. Analiza ta wiąże się z ustaleniem, czy inne instytucje bankowe mogły świadczyć taką samą usługę jak spółka Poste Italiane.

87.

Komisja zauważa, że możliwość jednostronnego ustalenia wysokości spornej prowizji mogłaby stworzyć ryzyko nadużycia przez spółkę Poste Italiane jej (domniemanej) pozycji dominującej. Ponieważ jednak podatnicy mogli być skłonni płacić ICI bezpośrednio na rzecz podmiotów upoważnionych do poboru podatku, podmioty te mogły prowadzić politykę zachęt, aby uczynić tę drugą możliwość bardziej atrakcyjną. Mogły to uczynić w szczególności w odpowiedzi na politykę spółki Poste Italiane ustanawiającą nadmierne prowizje z tytułu korzystania z pocztowego rachunku bieżącego.

88.

Zdaniem Komisji nie wydaje się zatem, by dowiedziono, że siły rynkowe nie były wystarczające do zaoferowania spornych usług z taką samą skutecznością jak spółka Poste Italiane.

2.

W przedmiocie dopuszczalności

89.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, niezależnie od tego, czy danemu przedsiębiorstwu zostały przyznane prawa wyłączne czy specjalne, sąd odsyłający powinien wskazać, na jakim rynku i w jaki sposób przedsiębiorstwo to zajmuje pozycję dominującą ( 44 ).

90.

W szczególności Trybunał podkreślił, że dla celów art. 102 TFUE „rozpatrywany rynek produktu lub usługi obejmuje produkty i usługi, które są substytucyjne lub w wystarczającym stopniu wymienne w stosunku do tego produktu lub usługi, nie tylko z racji ich obiektywnych cech czyniących je szczególnie przydatnymi do zaspokojenia stałych potrzeb konsumentów, lecz również z racji warunków konkurencji oraz struktury popytu i podaży na rozpatrywanym rynku” ( 45 ).

91.

Natomiast postanowienia odsyłające zawierają braki w sformułowaniu tego pytania, które uniemożliwiają Trybunałowi udzielenie użytecznej odpowiedzi. Braków tych nie udało się usunąć pomimo uwag uczestników postępowania prejudycjalnego, którzy zostali wezwani przez Trybunał do dostarczenia pewnych informacji w celu określenia rynku usług, właściwego rynku geograficznego oraz istnienia usług zastępczych ( 46 ).

92.

Sąd odsyłający powinien był dostarczyć Trybunałowi dokładnych informacji na temat cech rynku właściwego, jego zasięgu geograficznego lub ewentualnego istnienia usług równoważnych (zastępowalnych). Ponieważ sąd odsyłający nie uczynił tego, trzecie pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne.

93.

Taki sam wniosek można wyciągnąć z innego punktu widzenia, poprzez stwierdzenie, że treść tych postanowień, w odniesieniu do trzeciego pytania prejudycjalnego, nie pozwala na jasne określenie znaczenia owego pytania.

94.

Prima facie sprawia ono wrażenie, że zdaniem sądu odsyłającego samo ustanowienie „monopolu prawnego” na rzecz spółki Poste Italiane koniecznie doprowadziło do nadużycia przez to przedsiębiorstwo pozycji dominującej. Spółka Poste Italiane nadużywała swojej pozycji dominującej, dysponując spornym monopolem prawnym ( 47 ).

95.

Gdyby taka była prawidłowa wykładnia wspomnianych postanowień, należałoby stwierdzić, że opierają się one na błędnej przesłance, niezgodnej z orzecznictwem Trybunału ( 48 ), w zakresie, w jakim wydają się zrównywać pozycję dominującą z jej nadużyciem. Jedynie to ostatnie zachowanie jest niezgodne z prawem na mocy art. 102 TFUE ( 49 ).

96.

Inna interpretacja tej części postanowień pozwoliłaby na wyciągnięcie wniosku, że sąd odsyłający uważa, iż wykazano nie tylko istnienie pozycji dominującej, lecz także jej nadużywanie przez spółkę Poste Italiane, ponieważ spółka ta ustalała prowizje pobierane od podmiotów upoważnionych do poboru podatku w wysokościach przedstawionych przez sam sąd. Gdyby tak było, pytanie skierowane do Trybunału stałoby się zbędne w jego dosłownym sformułowaniu, ponieważ dotyczy ono kwestii, którą sąd odsyłający już rozstrzygnął.

97.

Wreszcie, najbardziej sensowna jest interpretacja tej (zwięźle wyrażonej) części postanowień odsyłających, która kładzie nacisk na okoliczność, że uprawnienie do jednostronnego ustalania wysokości prowizji za pobranie podatku może stanowić przypadek „koniecznego skłonienia do dopuszczenia się nadużycia”, które jest zakazane na mocy art. 102 TFUE ( 50 ).

98.

Chodziłoby zatem o potwierdzenie, czy hipoteza ta jest rzeczywiście wiarygodna, innymi słowy, czy spełnione są przesłanki do tego, aby sporny system prawny doprowadził spółkę Poste Italiane w sposób nieunikniony do nadużycia pozycji dominującej.

99.

Uznając, że byłaby to najbardziej prawidłowa interpretacja wątpliwości sądu odsyłającego, nie zmienia to faktu, że nadal brakuje istotnych danych, aby Trybunał mógł rozstrzygnąć ową wątpliwość z zachowaniem minimalnego rygoru. Brak ten jest szczególnie widoczny, jeśli chodzi o wyjaśnienie, czy nadużycie było nieuniknione: (i) w kontekście właściwego rynku, który nie został dokładnie określony; (ii) z uwagi na warunki konkurencji między instytucjami bankowymi; oraz (iii) w przypadku, gdy istniały ewentualne usługi zastępcze w stosunku do usług świadczonych przez spółkę Poste Italiane.

100.

W związku z powyższym uważam, że trzecie pytanie prejudycjalne jest niedopuszczalne. Na wypadek jednak, gdyby Trybunał był innego zdania, przedstawię pokrótce moje stanowisko co do tego pytania.

3.

Co do istoty

101.

Komisja stwierdziła w swoich uwagach, że w świetle obowiązującego uregulowania podmioty upoważnione do poboru podatku mogły uniknąć ewentualnego zachowania spółki Poste Italiane stanowiącego nadużycie i że w związku z tym nie potwierdzono hipotezy o koniecznym skłonieniu do dopuszczenia się nadużycia.

102.

Na wniosek Trybunału spółka Poste Italiane i Agenzia wypowiedziały się w tej kwestii. Spółka Poste Italiane podzieliła argument Komisji. Agenzia określiła podejście Komisji jako „nierealistyczne”.

103.

Nadużycie pozycji dominującej mogłoby mieć miejsce w niniejszej sprawie, gdyby spółka Poste Italiane nałożyła na podmioty upoważnione do poboru podatku niesłuszne ceny, które podmioty te byłyby zobowiązane płacić bez możliwości korzystania z innych form poboru ICI. Spółka Poste Italiane uzyskałaby w ten sposób bezprawną przewagę nad swymi konkurentami.

104.

Zdaniem Komisji takie nadużycie (ewentualnej) pozycji dominującej nie miałoby miejsca, gdyby podatnicy mieli swobodę bezpośredniego płacenia ICI na rzecz podmiotów upoważnionych do poboru podatku. Podmioty te mogłyby zaoferować podatnikom wystarczająco atrakcyjne warunki ( 51 ), aby preferowali tę możliwość w stosunku do wpłaty na pocztowy rachunek bieżący.

105.

Również w tym przypadku do sądu odsyłającego należy wypowiedzenie się w przedmiocie takich przeciwstawnych stanowisk, których ocena przez Trybunał mogłaby być trudna ze względu na brak elementów oceny, o których już wspomniałem.

106.

W każdym razie w celu przeprowadzenia oceny wspomnianych stanowisk istotne mogłoby być dokonanie analizy, czy koszt ekonomiczny ofert podmiotów upoważnionych do poboru podatku, do których odnosi się Komisja, byłby w rzeczywistości równoważny – pod inną nazwą i w innej formie – kosztowi związanemu z uiszczeniem prowizji ustalonej jednostronnie przez spółkę Poste Italiane.

107.

Sąd odsyłający musiałby ponadto rozważyć, czy pozycja spółki Poste Italiane na rynku działalności bankowej mogła być uprzywilejowana w stosunku do jej konkurentów od chwili, gdy – począwszy od 1997 r. – wszystkie podatki lokalne, z wyjątkiem ICI, można było uiszczać za pośrednictwem rachunków bieżących.

108.

W szczególności należałoby ustalić, czy ze względu na swoją pozycję dominującą w dziedzinie płatności ICI spółka Poste Italiane została doprowadzona w sposób nieunikniony do rozszerzenia skutków owej pozycji na rynek płatności innych podatków lokalnych w ujęciu szczególnym oraz na rynek całej działalności bankowej w ujęciu ogólnym.

109.

Dokonując tej oceny, nie należy zapominać, że – jak przyznaje sama Agenzia w odpowiedzi na jedno z pytań Trybunału ( 52 ), pomijając rząd wielkości operacji związanych z poborem podatku (dziesiątki tysięcy) – warunki umowne dotyczące pocztowych rachunków bieżących, w tym warunki ekonomiczne, które miały zastosowanie do podmiotów upoważnionych do poboru ICI, były takie same jak te, które miały zastosowanie ogólnie do każdego posiadacza rachunku, będącego osobą prawną.

110.

Jeżeli informacja ta zostanie potwierdzona, mogłaby ona stanowić wskazówkę świadczącą o tym, że nadużycie pozycji dominującej nie było nieuniknione. Na rynku zliberalizowanych usług bankowych spółka Poste Italiane nie miałaby żadnej motywacji do nakładania prowizji od poboru podatku na posiadaczy prowadzonych w niej rachunków (w tym na podmioty upoważnione do poboru podatku, które podlegają tym samym warunkom co inni), które byłyby znacznie bardziej uciążliwe niż prowizje ustanowione przez inne instytucje kredytowe.

111.

Wreszcie, decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii nadużycia pozycji dominującej może mieć okoliczność, że inne instytucje bankowe oferowały podmiotom upoważnionym do poboru podatku podobne (zastępowalne) usługi, z których mogły one skorzystać, aby podatnicy wpłacali kwoty ICI, przy czym ocena tej okoliczności należy do sądu odsyłającego.

V.

Wnioski

112.

W świetle powyższych uwag proponuję zatem Trybunał wi, by na pytania odpowiedział na pytania przedstawione przez Corte suprema di cassazione (sądu kasacyjnego, Włochy) odpowiedział następująco: