Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
TAMARA ĆAPETA
της 11ης Σεπτεμβρίου 2025 (1)
Υπόθεση C‑196/24 [Aucrinde] (i)
xx
κατά
ww,
yy,
zz,
vv,
παρισταμένης της:
Ministère Public
[αίτηση του tribunal judiciaire de Chambéry
(πρωτοδικείου Chambéry, Γαλλία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Συνεργασία μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις – Διεξαγωγή αποδείξεων σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις – Εκταφή σορού με σκοπό τη διαπίστωση γονικής σχέσης – Γενετική πραγματογνωμοσύνη – Παραγγελία διεξαγωγής αποδείξεων θεωρούμενη ως αντικείμενη σε θεμελιώδεις αρχές του εθνικού δικαίου του κράτους μέλους εκτελέσεως – Λόγοι άρνησης εκτελέσεως της παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων – Σύγκρουση μεταξύ θεμελιωδών δικαιωμάτων – Ανθρώπινη αξιοπρέπεια προσώπου που απεβίωσε – Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής – Προσωπική ταυτότητα – Δικαίωμα του ατόμου να γνωρίζει τη γενετική καταγωγή του »
I. Εισαγωγή
1. Με την υπό κρίση αίτηση προδικαστικής αποφάσεως το Δικαστήριο καλείται να ερμηνεύσει τον κανονισμό (ΕΕ) 2020/1783, ο οποίος καθιερώνει δικαστική συνεργασία σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις κατά τη διεξαγωγή αποδείξεων (2).
2. Ειδικότερα, το Δικαστήριο καλείται να εκτιμήσει για πρώτη φορά αν μπορεί να γίνει επίκληση εθνικής νομοθετικής ρύθμισης, η οποία θεωρείται ως κανόνας δημοσίας τάξεως κατά το εθνικό δίκαιο, για την άρνηση εκτελέσεως παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων την οποία απηύθυνε δικαστήριο κράτους μέλους (το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο) σε δικαστήριο άλλου κράτους μέλους (το δικαστήριο εκτελέσεως).
3. Τα ερωτήματα που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο εντάσσονται στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας που κινήθηκε ενώπιον του Tribunale di Genova (πρωτοδικείου Γένοβας, Ιταλία, στο εξής: ιταλικό δικαστήριο) προκειμένου να διαπιστωθεί η πατρότητα του ενάγοντος της υπό κρίση υποθέσεως. Προς τούτο, το εν λόγω δικαστήριο απέστειλε στο tribunal judiciaire de Chambéry (πρωτοδικείο Chambéry, Γαλλία), το οποίο είναι το αιτούν δικαστήριο, παραγγελία διεξαγωγής αποδείξεων κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 2020/1783 με σκοπό τη διενέργεια γενετικής πραγματογνωμοσύνης, αναγκαίας για τη διαπίστωση της πατρότητας. Η εκτέλεση της εν λόγω παραγγελίας προϋποθέτει την εκταφή της σορού του εικαζόμενου πατέρα, ο οποίος έχει ταφεί στη Γαλλία, και τη λήψη δείγματος από τη σορό, αναγκαίου για την ταυτοποίηση μέσω γενετικών αποτυπωμάτων.
II. Οι σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης
Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
4. Το άρθρο 1, το οποίο επιγράφεται «Ανθρώπινη αξιοπρέπεια», ορίζει τα εξής:
«Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι απαραβίαστη. Πρέπει να είναι σεβαστή και να προστατεύεται.»
5. Το άρθρο 7, το οποίο φέρει τον τίτλο «Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στο σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και των επικοινωνιών του.»
Ο κανονισμός 2020/1783
6. Το άρθρο 1 ορίζει το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 2020/1783. Διακρίνει μεταξύ της έμμεσης διεξαγωγής αποδείξεων, στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, και της απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων, στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ. Η εν λόγω διάταξη έχει ως ακολούθως:
«1. Ο παρών κανονισμός ισχύει σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις στις οποίες το δικαστήριο ενός κράτους μέλους αιτείται, σύμφωνα με το δίκαιο του εν λόγω κράτους μέλους:
α) στο αρμόδιο δικαστήριο άλλου κράτους μέλους τη διεξαγωγή αποδείξεων, ή
β) τη διεξαγωγή αποδείξεων απευθείας σε άλλο κράτος μέλος.
[…]»
7. Το άρθρο 12 του κανονισμού 2020/1783 περιέχει γενικές διατάξεις για την εκτέλεση παραγγελιών για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων κατ’ άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού. Τα κρίσιμα χωρία του άρθρου 12 ορίζουν τα εξής:
«1. Το δικαστήριο εκτελέσεως εκτελεί την παραγγελία αμελλητί και το αργότερο εντός 90 ημερών από την παραλαβή της παραγγελίας.
2. Το δικαστήριο εκτελέσεως εκτελεί την παραγγελία σύμφωνα με το εθνικό δίκαιό του.
3. Το αιτούν δικαστήριο μπορεί να ζητήσει την εκτέλεση της παραγγελίας κατά έναν ειδικό τύπο ο οποίος προβλέπεται από το εθνικό δίκαιό του, χρησιμοποιώντας το έντυπο Α του παραρτήματος I. Το δικαστήριο εκτελέσεως εκτελεί την παραγγελία σύμφωνα με την ειδική διαδικασία, εκτός εάν αυτό δεν συνάδει προς το εθνικό δίκαιό του ή δεν είναι σε θέση να το πράξει λόγω μειζόνων πρακτικών δυσκολιών. Εάν, για έναν από τους εν λόγω λόγους, το δικαστήριο εκτελέσεως δεν ανταποκρίνεται στην πρόσκληση για την εκτέλεση της παραγγελίας σύμφωνα με ειδική διαδικασία, ενημερώνει σχετικώς το αιτούν δικαστήριο χρησιμοποιώντας το έντυπο Η του παραρτήματος I.
[…]»
8. Το άρθρο 16 του κανονισμού 2020/1783 απαριθμεί τους λόγους άρνησης εκτελέσεως παραγγελιών για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του εν λόγω κανονισμού. Ενώ το άρθρο 16 του κανονισμού 2020/1783 αφορά μόνον τις παραγγελίες εξέτασης προσώπου, οι οποίες δεν αποτελούν αντικείμενο της υπό κρίση υπόθεσης, το άρθρο 16, παράγραφος 2, έχει ως ακολούθως:
«2. Η εκτέλεση μιας παραγγελίας μπορεί να μην γίνεται δεκτή μόνον για λόγους άλλους από εκείνους που αναφέρονται στην παράγραφο 1, όταν ισχύει ένας ή περισσότεροι από τους ακόλουθους λόγους:
α) η παραγγελία δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού,
β) η εκτέλεση της παραγγελίας δεν εμπίπτει στο πεδίο της δικαστικής αρμοδιότητας σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους μέλους του δικαστηρίου εκτελέσεως,
γ) το αιτούν δικαστήριο δεν ικανοποίησε το αίτημα του δικαστηρίου εκτελέσεως για συμπλήρωση της παραγγελίας διεξαγωγής αποδείξεων σύμφωνα με το άρθρο 10 εντός 30 ημερών, αφότου το δικαστήριο εκτελέσεως κάλεσε το αιτούν δικαστήριο να συμπληρώσει την παραγγελία, ή
δ) η εγγύηση ή η προκαταβολή που ζητήθηκε σύμφωνα με το άρθρο 22 παράγραφος 3 δεν καταβλήθηκε εντός 60 ημερών μετά το σχετικό αίτημα του δικαστηρίου της εκτελέσεως.»
9. Το άρθρο 19 του κανονισμού 2020/1783 αφορά τις παραγγελίες για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του εν λόγω κανονισμού. Το άρθρο 19, παράγραφος 7, απαριθμεί τους λόγους άρνησης εκτελέσεως μιας τέτοιας παραγγελίας, ορίζει δε τα ακόλουθα:
«7. Το κεντρικό όργανο ή η αρμόδια αρχή του κράτους μέλους εκτελέσεως μπορεί να αρνηθεί μια παραγγελίας για απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων μόνον εάν:
α) δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του παρόντος κανονισμού,
β) δεν περιλαμβάνει όλες τις αναγκαίες πληροφορίες που αναφέρονται στο άρθρο 5, ή
γ) η απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές της νομοθεσίας στο κράτος μέλος του.»
Ο κανονισμός 1206/2001 (3)
10. Ο κανονισμός 2020/1783 αποτελεί αναδιατύπωση του κανονισμού 1206/2001.
11. Οι κρίσιμες διατάξεις του κανονισμού 1206/2001, ήτοι τα άρθρα 1, 10, 14 και 17, αντιστοιχούν κατά σειρά στα άρθρα 1, 12, 16 και 19 του κανονισμού 2020/1783.
12. Συναφώς, η σχετική με τον κανονισμό 1206/2001 νομολογία είναι επίσης κρίσιμη για την ερμηνεία των εφαρμοστέων στην υπό κρίση υπόθεση διατάξεων του κανονισμού 2020/1783.
III. Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
13. Ο ενάγων της κύριας δίκης, xx, άσκησε ενώπιον του ιταλικού δικαστηρίου αγωγή με αίτημα να αναγνωριστεί ότι ο aa, ο οποίος απεβίωσε και τάφηκε στη Γαλλία, είναι ο βιολογικός πατέρας του.
14. Ο ενάγων ζητεί από το εν λόγω δικαστήριο i) να αναγνωριστεί ότι είναι τέκνο του aa γεννημένο εκτός γάμου, ii) να του επιτραπεί να χρησιμοποιεί το πατρικό επώνυμο και iii) να διαταχθεί ο αρμόδιος ληξίαρχος να καταχωρίσει την απόφαση που θα εκδοθεί στο μητρώο όταν αυτή καταστεί τελεσίδικη.
15. Οι εναγόμενοι της κύριας δίκης, οι οποίοι είναι νόμιμα τέκνα του aa, αρνήθηκαν να υποβληθούν στις αναγκαίες εξετάσεις για τη διενέργεια αιματολογικής πραγματογνωμοσύνης προκειμένου να διαπιστωθεί αν ο ενάγων έχει γενετικά χαρακτηριστικά που αντιστοιχούν στα γενετικά χαρακτηριστικά των εναγομένων. Αντ’ αυτού, ζήτησαν να διενεργηθεί γενετική εξέταση στη σορό του θανόντος πατέρα τους. Ως εκ τούτου, το ιταλικό δικαστήριο διέταξε τη διενέργεια αιματολογικής πραγματογνωμοσύνης και διόρισε πραγματογνώμονα για τη διενέργεια γενετικής σύγκρισης μεταξύ του ενάγοντος και της σορού του εικαζόμενου πατέρα μετά την εκταφή του.
16. Στις 18 Νοεμβρίου 2022 το ιταλικό δικαστήριο διαβίβασε στο αιτούν δικαστήριο παραγγελία για την εκταφή της σορού του εικαζόμενου πατέρα, σύμφωνα με τον κανονισμό 2020/1783, κάνοντας χρήση του εντύπου Α που προβλέπεται στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού.
17. Ωστόσο, σύμφωνα με τον code civil (γαλλικό αστικό κώδικα), δικαστής δεν μπορεί να διατάξει την εκταφή σορού για τη λήψη γενετικού δείγματος με σκοπό τη διαπίστωση γονικής σχέσης παρά μόνον εφόσον ο θανών είχε παράσχει, όσο ζούσε, τη ρητή συγκατάθεσή του προς τούτο.
18. Η κρίσιμη διάταξη του code civil (γαλλικού αστικού κώδικα), ήτοι το άρθρο 16-11 αυτού (4), ορίζει τα εξής:
«Η ταυτοποίηση προσώπου μέσω των γενετικών αποτυπωμάτων του μπορεί να ζητηθεί μόνο:
1° στο πλαίσιο ερευνητικών μέτρων ή μέτρων διεξαγωγής αποδείξεων που διενεργούνται στο πλαίσιο ένδικης διαδικασίας·
2° για τους σκοπούς ιατρικής ή επιστημονικής έρευνας·
3° για να διαπιστωθεί η ταυτότητα προσώπων που έχουν αποβιώσει, εφόσον είναι άγνωστη·
4° υπό τους όρους που προβλέπονται στο άρθρο L. 2381-1 του code de la défense [(κώδικα άμυνας)]·
5° για την καταπολέμηση της φαρμακοδιέγερσης, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου L. 232-12-2 του code du sport [(κώδικα περί αθλητισμού)].
Σε αστικές υποθέσεις, η ταυτοποίηση μπορεί να ζητηθεί μόνο σε εκτέλεση μέτρου διεξαγωγής αποδείξεων διαταχθέντος από το δικαστήριο που επιλαμβάνεται αγωγής με αίτημα είτε τη διαπίστωση ή την αμφισβήτηση γονικής σχέσης είτε τη χορήγηση ή την κατάργηση επιδομάτων. Η συγκατάθεση του ενδιαφερομένου πρέπει να έχει ληφθεί εκ των προτέρων και ρητώς. Με την επιφύλαξη ρητής συμφωνίας του προσώπου εκδηλωθείσας εν ζωή, καμία ταυτοποίηση μέσω γενετικών αποτυπωμάτων δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί μετά τον θάνατό του.
[…]»
19. Επιπλέον, όπως επισήμανε η Γαλλική Κυβέρνηση, όλοι οι κανόνες που περιλαμβάνονται στο κεφάλαιο του γαλλικού αστικού κώδικα στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω διάταξη θεωρούνται ως δημοσίας τάξεως, δυνάμει του άρθρου 16-9 του ίδιου κώδικα.
20. Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783 πρέπει να ερμηνευθεί υπό την έννοια ότι επιτρέπει σε δικαστήριο να αρνηθεί την εκτέλεση παραγγελίας διεξαγωγής αποδείξεων όταν η εν λόγω παραγγελία θεωρείται ότι αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές του δικαίου του κράτους μέλους του δικαστηρίου εκτελέσεως.
21. Το αιτούν δικαστήριο επισήμανε ότι οι λόγοι άρνησης εφαρμογής του κανονισμού 2020/1783 απαριθμούνται εξαντλητικά στο άρθρο 16 αυτού, ως εκ τούτου δε το άρθρο 12 δεν περιέχει πρόσθετο λόγο άρνησης εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού. Ωστόσο, το αιτούν δικαστήριο διατύπωσε επίσης επιφυλάξεις για το γεγονός ότι τέτοιου είδους ερμηνεία του άρθρου 12 συνεπάγεται ότι δεν διασφαλίζεται προστασία έναντι της εκτέλεσης παραγγελιών υποβληθεισών στο πλαίσιο διαδικασιών που δεν συνάδουν προς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (5), ιδίως δε τα άρθρα 1 και 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης).
22. Υπό τις συνθήκες αυτές, το αιτούν δικαστήριο αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«1) Έχει το άρθρο 12 του [κανονισμού 2020/1783] την έννοια ότι επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο να αρνηθεί να εφαρμόσει τον επίμαχο κανονισμό και να εκτελέσει την παραγγελία του αιτούντος κράτους, με την αιτιολογία ότι ο τύπος της παραγγελίας αντίκειται σε θεμελιώδεις αρχές του εθνικού δικαίου του κράτους εκτελέσεως, και ιδίως, εν προκειμένω, στο άρθρο 16-11 του γαλλικού Αστικού Κώδικα;
2) Εφόσον το άρθρο 12 του [κανονισμού 2020/1783] εφαρμόζεται χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το εθνικό δίκαιο, με ποιον τρόπο πρέπει να ερμηνευθούν και να συσχετιστούν το άρθρο 1 (δικαίωμα στην αξιοπρέπεια) και το άρθρο 7 (δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής) του Χάρτη, προκειμένου να κριθεί αν μια τέτοια εφαρμογή του κανονισμού συνεπάγεται ή όχι παραβίαση του [Χάρτη];»
23. Ο ενάγων της κύριας δίκης, η Γαλλική Κυβέρνηση καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλαν γραπτές παρατηρήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου.
24. Στις 29 Απριλίου 2025 διεξήχθη επ’ ακροατηρίου συζήτηση κατά την οποία η Γαλλική Κυβέρνηση και η Επιτροπή ανέπτυξαν προφορικώς τις παρατηρήσεις τους.
IV. Ανάλυση
Α. Προκαταρκτικές παρατηρήσεις – ξεδιαλύνοντας τα προδικαστικά ερωτήματα
25. Προκειμένου να παρασχεθούν χρήσιμες συμβουλές στο Δικαστήριο, φρονώ ότι είναι αναγκαίο να αποδομηθούν τα προδικαστικά ερωτήματα ούτως ώστε να καταστούν καλύτερα κατανοητοί οι προβληματισμοί του αιτούντος δικαστηρίου.
26. Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν μπορεί να αρνηθεί να εκτελέσει παραγγελία, η οποία υποβλήθηκε κατ’ εφαρμογήν του κανονισμού 2020/1783, με την οποία ζητείται η μετά θάνατον λήψη γενετικού δείγματος προσώπου που έχει ταφεί στη Γαλλία προκειμένου να διαπιστωθεί γονική σχέση, δεδομένου ότι ο γαλλικός αστικός κώδικας απαγορεύει τη διεξαγωγή τέτοιου είδους αποδείξεων αν ο ενδιαφερόμενος δεν έχει παράσχει τη συγκατάθεσή του όσο ήταν εν ζωή.
27. Κατά το αιτούν δικαστήριο, δεν είναι δυνατή η άρνηση εκτελέσεως παραγγελίας βάσει του άρθρου 12, δεδομένου ότι στο άρθρο 16 του κανονισμού 2020/1783 περιλαμβάνεται εξαντλητικός κατάλογος των λόγων αρνήσεως εκτελέσεως μιας τέτοιας παραγγελίας, η δε εσωτερική δημόσια τάξη δεν συγκαταλέγεται σε αυτούς. Εντούτοις, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν μπορεί να συναχθεί τέτοιος λόγος από το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783.
28. Η Γαλλική Κυβέρνηση, με τις παρατηρήσεις που υπέβαλε στο Δικαστήριο, υποστηρίζει ότι η παραγγελία του ιταλικού δικαστηρίου δεν αποτελεί παραγγελία για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων, κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2020/1783, γεγονός που σημαίνει ότι το άρθρο 12 του εν λόγω κανονισμού δεν ασκεί επιρροή εν προκειμένω. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, η παραγγελία αυτή αποσκοπεί στην απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων, σύμφωνα με το άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2020/1783, οπότε τυγχάνει εφαρμογής το άρθρο 19 του εν λόγω κανονισμού. Κατά την εν λόγω κυβέρνηση, το πρώτο προδικαστικό ερώτημα θα έπρεπε να αναδιατυπωθεί ούτως ώστε να θεωρηθεί ότι ζητείται η ερμηνεία του άρθρου 19 του κανονισμού 2020/1783.
29. Η σημασία μιας τέτοιας ερμηνείας για την υπό κρίση υπόθεση έγκειται στη δυνατότητα του δικαστηρίου εκτελέσεως να αρνηθεί την εκτέλεση παραγγελίας για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων αν μια τέτοια απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές της νομοθεσίας στο κράτος μέλος εκτελέσεως, όπως διατυπώνεται στο άρθρο 19, παράγραφος 7, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2020/1783. Αντιστρόφως, αντίστοιχος λόγος άρνησης εκτελέσεως παραγγελίας για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων δεν υφίσταται.
30. Ως εκ τούτου, προκειμένου να δοθεί απάντηση στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα πρέπει κατ’ αρχάς να εκτιμηθεί αν το άρθρο 12 του κανονισμού 2020/1783 τυγχάνει πράγματι εφαρμογής εν προκειμένω, κάτι που θα μπορούσε να ισχύει μόνον αν η επίμαχη παραγγελία συνιστά παραγγελία για την έμμεση διεξαγωγής αποδείξεων.
31. Το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου είναι κάπως πιο περίπλοκο. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα δεν μπορεί να εφαρμοστεί για την άρνηση της μεταθανάτιας λήψης γενετικού δείγματος του aa, το αιτούν δικαστήριο ερωτά επιπλέον αν η εκτέλεση της παραγγελίας του ιταλικού δικαστηρίου θα προσέκρουε στον Χάρτη. Ειδικότερα, το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται στη σχέση μεταξύ των άρθρων 1 και 7 του Χάρτη. Συνεπώς, ερωτά, κατ’ ουσίαν, πώς σταθμίζονται υπό το κράτος του Χάρτη το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον και το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του.
32. Όπως αναφέρθηκε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά επομένως, κατ’ ουσίαν, το ζήτημα αν συνάδει με τον Χάρτη η σχετική ιταλική νομοθεσία η οποία επιτρέπει στους δικαστές να διατάσσουν τη μεταθανάτια λήψη γενετικού δείγματος προκειμένου να διαπιστωθεί γονική σχέση, ανεξαρτήτως του αν ο εικαζόμενος γονέας είχε παράσχει προηγουμένως τη συγκατάθεσή του όσο ήταν εν ζωή.
33. Ωστόσο, στη διάταξη περί παραπομπής, το αιτούν δικαστήριο δεν διατυπώνει κανέναν προβληματισμό ως προς τη συμβατότητα της σχετικής ιταλικής νομοθεσίας με τον Χάρτη. Τουναντίον, το αιτούν δικαστήριο διευκρινίζει ότι η απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα θα το βοηθούσε να διαπιστώσει αν το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα είναι συμβατό με τον Χάρτη.
34. Το ζήτημα της συμβατότητας του άρθρου 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα με τον Χάρτη ανακύπτει μόνον αν ο εν λόγω κανόνας τυγχάνει εφαρμογής εν προκειμένω για τους σκοπούς της άρνησης της παραγγελίας διεξαγωγής αποδείξεων. Μόνον αφότου διαπιστωθεί ότι το άρθρο 16-11 μπορεί να τύχει εφαρμογής θα είναι δυνατόν να εκτιμηθεί αν η εν λόγω εφαρμογή είναι συμβατή με τον Χάρτη. Εντούτοις, αν δινόταν απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα όπως αυτό υποβλήθηκε, ήτοι βάσει της παραδοχής ότι το άρθρο 12, παράγραφος 2, και το άρθρο 16 του κανονισμού 2020/1783 αποκλείουν την εφαρμογή του άρθρου 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα ως λόγου άρνησης εκτέλεσης παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων, τότε το ζήτημα της συμβατότητας του εν λόγω κανόνα με τον Χάρτη θα είχε υποθετικό χαρακτήρα, δεδομένου ότι ο κανόνας αυτός δεν τυγχάνει εφαρμογής στα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υποθέσεως.
35. Κατά συνέπεια, φρονώ ότι το Δικαστήριο μπορεί να δώσει απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα μόνον αν το εν λόγω ερώτημα μπορεί να γίνει αντιληπτό υπό την έννοια ότι ερωτάται κατά πόσον ο Χάρτης πρέπει να ερμηνευθεί κατά τρόπο συνάδοντα με ερμηνεία του κανονισμού 2020/1783 σύμφωνα με την οποία δεν αντιτίθεται στην εκ μέρους του ιταλικού δικαστηρίου υποβολή παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων η οποία συνίσταται στη μεταθανάτια λήψη γενετικού δείγματος, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως.
36. Επικουρικώς, σε περίπτωση που το Δικαστήριο απαντήσει καταφατικά στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, επιτρέποντας κατ’ αυτόν τον τρόπο στο αιτούν δικαστήριο να επικαλεστεί τους εσωτερικούς του κανόνες δημοσίας τάξεως για να αρνηθεί να εκτελέσει την παραγγελία διεξαγωγής αποδείξεων, τότε το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα θα πρέπει να αναδιατυπωθεί. Στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα αφορά το κατά πόσον ο Χάρτης έχει την έννοια ότι επιτρέπει να εξαρτάται, με βάση τους εθνικούς κανόνες, η μεταθανάτια λήψη γενετικού δείγματος από την παροχή ρητής συγκατάθεσης του οικείου προσώπου όσο αυτό ήταν εν ζωή.
Β. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος
37. Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783 τού επιτρέπει να αρνηθεί να εκτελέσει παραγγελία για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων για τον λόγο ότι η διαδικασία που προσδιορίζεται στην εν λόγω παραγγελία αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές του εθνικού δικαίου του κράτους μέλους εκτελέσεως.
1. Έμμεση ή απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων
38. Όπως διευκρινίστηκε, η Γαλλική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η παραγγελία του ιταλικού δικαστηρίου συνιστούσε παραγγελία για απευθείας –και όχι έμμεση– διεξαγωγή αποδείξεων, στην οποία περίπτωση δεν θα ετύγχανε εφαρμογής το άρθρο 12 του κανονισμού 2020/1783· αντιθέτως, κρίσιμη θα ήταν η διάταξη του άρθρου 19 του εν λόγω κανονισμού.
39. Η διαφορά όσον αφορά τις περιστάσεις μεταξύ της έμμεσης διεξαγωγής αποδείξεων (όπως ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, του κανονισμού 2020/1783) και της απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων (όπως ορίζεται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 2020/1783) έγκειται στο κατά πόσον η διεξαγωγή αποδείξεων διενεργείται από πρόσωπα υπαγόμενα στη δικαιοδοσία του δικαστηρίου εκτελέσεως ή από πρόσωπα υπαγόμενα στη δικαιοδοσία του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου. Στη δεύτερη περίπτωση, τα πρόσωπα αυτά διενεργούν τα ίδια τη διεξαγωγή αποδείξεων σε άλλο κράτος μέλος, επί παραδείγματι μεταβαίνοντας σε αυτό και εξετάζοντας μάρτυρα στο έδαφος του κράτους μέλους εκτελέσεως (6).
40. Η διαδικαστικού χαρακτήρα διαφορά μεταξύ των δύο ειδών διεξαγωγής αποδείξεων έγκειται στους οργανισμούς που είναι επιφορτισμένοι με την επικοινωνία και τη χορήγηση άδειας για τη διεξαγωγή των αποδείξεων. Όταν υποβάλλεται παραγγελία για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων, το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο επικοινωνεί άμεσα με το δικαστήριο εκτελέσεως. Εν συνεχεία, το εν λόγω δικαστήριο αποφασίζει σχετικά με τον τρόπο διεξαγωγής των αποδείξεων των οποίων ζητείται η διενέργεια σύμφωνα με το δικό του δίκαιο. Επιπλέον, οι εν λόγω παραγγελίες πρέπει να υποβάλλονται μέσω του εντύπου Α, το οποίο προσαρτάται στον κανονισμό 2020/1783. Αντιθέτως, για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων, το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο πρέπει να λάβει άδεια από το κεντρικό όργανο ή την αρμόδια αρχή, τα οποία κάθε κράτος μέλος υποχρεούται να ορίσει κατά τον κανονισμό 2020/1783 (7). Η εν λόγω παραγγελία διαβιβάζεται μέσω του εντύπου ΙΒ, το οποίο προσαρτάται στον ίδιο κανονισμό.
41. Περαιτέρω, όσον αφορά τις παραγγελίες για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων, η διαδικασία διεξαγωγής των αποδείξεων διενεργείται σύμφωνα με τους εσωτερικούς κανόνες του εν λόγω δικαστηρίου (8). Ενώ, όσον αφορά τις παραγγελίες για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων, η διεξαγωγή των αποδείξεων διενεργείται σύμφωνα με τη διαδικασία που προβλέπεται από το δίκαιο του κράτους του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου.
42. Τέλος, κάτι που έχει σημασία για την υπό κρίση υπόθεση είναι ότι οι λόγοι αρνήσεως εκτελέσεως της παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων διαφέρουν αναλόγως του αν αυτή πρόκειται να διενεργηθεί έμμεσα ή απευθείας. Σε αντίθεση με την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων, η απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων μπορεί να μη γίνει δεκτή για λόγους δημοσίας τάξεως του κράτους μέλους εκτελέσεως. Κατά το άρθρο 19, παράγραφος 7, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2020/1783, η άρνηση είναι δυνατή αν η απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές της νομοθεσίας στο εν λόγω κράτος μέλος.
43. Ουδεμία εξήγηση παρέχεται στον κανονισμό 2020/1783 σε σχέση με τον λόγο για τον οποίο για τα δύο είδη διεξαγωγής αποδείξεων προβλέπονται διαφορετικοί λόγοι αρνήσεως εκτελέσεως των οικείων παραγγελιών (9). Εντούτοις, όπως υποστήριξε η Επιτροπή, ο λόγος της υπάρξεως ευρύτερου πεδίου για την άρνηση παραγγελίας απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων μάλλον δικαιολογείται από τον δυνητικά παρεμβατικό χαρακτήρα της επί της κυριαρχίας του κράτους εκτελέσεως (10). Σε περίπτωση απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων, το κράτος εκτελέσεως καλείται να επιτρέψει σε πρόσωπα από το αιτούν κατά τον κανονισμό κράτος μέλος να διενεργήσουν έρευνα στο έδαφός του, γεγονός το οποίο ενδέχεται να έχει αντίκτυπο στις εξουσίες του κράτους μέλους στο οποίο διενεργείται η έρευνα (11).
44. Εντούτοις, ακόμη και όταν πρόκειται για απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων, ο λόγος που προβλέπεται στο άρθρο 19, παράγραφος 7, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2020/1783 για την άρνηση εκτέλεσης παραγγελιών ο οποίος βασίζεται σε θεμελιώδεις αρχές της νομοθεσίας του κράτους εκτελέσεως φαίνεται να είναι περιορισμένος. Όπως έχουν προκρίνει ορισμένοι θεωρητικοί του δικαίου, ο λόγος αυτός ισχύει μόνο για τη δυνατότητα άμεσης εκτελέσεως μέτρου διεξαγωγής αποδείξεων από το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο και όχι για την ουσία του μέτρου αυτού. Επομένως, ακόμη και αν μπορούσε να θεωρηθεί ότι η απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων αντίκειται στις θεμελιώδεις αρχές του κράτους μέλους εκτελέσεως, τούτο δεν θα απέκλειε αυτομάτως τη δυνατότητα έμμεσης διεξαγωγής των εν λόγω αποδείξεων. Στην περίπτωση αυτή, η κεντρική αρχή μπορεί πάντα να καλέσει το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο να παραπέμψει το ζήτημα στο αρμόδιο δικαστήριο του κράτους εκτελέσεως (12).
45. Στην υπό κρίση υπόθεση, το ιταλικό δικαστήριο ζήτησε τη διενέργεια έμμεσης ή απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων;
46. Πρώτον, η παραγγελία εστάλη απευθείας στο αιτούν δικαστήριο και όχι στο γαλλικό κεντρικό όργανο (13).
47. Δεύτερον, η παραγγελία εστάλη μέσω του εντύπου Α, το οποίο χρησιμοποιείται για την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων. Ωστόσο, το γεγονός αυτό δεν αποκλείει αφ’ εαυτού κατ’ ανάγκην το ενδεχόμενο να χρησιμοποίησε το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο εσφαλμένο έντυπο και να είχε στην πραγματικότητα την πρόθεση να υποβάλει παραγγελία για την απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων.
48. Επομένως, πρέπει, τρίτον, να διαλευκανθεί τι ακριβώς ζήτησε το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο.
49. Κατά τη γνώμη μου, προκειμένου να αποκτηθούν τα αποδεικτικά στοιχεία που είναι αναγκαία για τη διαπίστωση της γονικής σχέσης στην υπό κρίση υπόθεση πρέπει να πραγματοποιηθεί μια σειρά από βήματα. Πρώτον, πρέπει να λάβει χώρα εκταφή της σορού. Δεύτερον, πρέπει να ληφθεί δείγμα από την εν λόγω σορό με σκοπό την ταυτοποίηση μέσω γενετικών αποτυπωμάτων. Τρίτον, το εν λόγω δείγμα πρέπει να αναλυθεί. Τέταρτον, το αναλυθέν δείγμα πρέπει να συγκριθεί με το δείγμα που ελήφθη από τον ενάγοντα.
50. Το έντυπο Α, μέσω του οποίου απεστάλη η παραγγελία, υποβλήθηκε στο Δικαστήριο ως μέρος της εθνικής δικογραφίας. Από το εν λόγω έντυπο προκύπτει ότι το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο ζήτησε από το δικαστήριο εκτελέσεως να διατάξει την εκταφή της σορού. Αναπόφευκτα ωστόσο, η εκταφή αυτή καθεαυτή δεν μπορεί να συνιστά αποδεικτικό στοιχείο κατά την έννοια του κανονισμού 2020/1783 και δεν αποτελεί, ως εκ τούτου, το αντικείμενο της παραγγελίας.
51. Αποδεικτικό στοιχείο αποτελεί το γενετικό δείγμα που λαμβάνεται από την εκταφείσα σορό. Από το έντυπο Α, όπως κατατέθηκε, δεν προκύπτει με απόλυτη σαφήνεια ποιος πρόκειται να διενεργήσει τη δειγματοληψία από τη σορό. Το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο ζήτησε άδεια να παρίσταται κατά τη δειγματοληψία από τη σωρό πραγματογνώμονας –το ίδιο πρόσωπο το οποίο, στη συνέχεια, θα συνέκρινε τα δείγματα. Ωστόσο, η παρουσία των διαδίκων και των εκπροσώπων του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου είναι δυνατή κατά τη διάρκεια της έμμεσης διεξαγωγής αποδείξεων (14). Επομένως, η απλή παρουσία του πραγματογνώμονα που υπάγεται στην δικαιοδοσία του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου δεν σημαίνει ότι πρόκειται για απευθείας διεξαγωγή αποδείξεων. Η διατύπωση που χρησιμοποίησε το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο στο έντυπο Α αφήνει περιθώριο για δύο ερμηνείες: είτε ότι ζητούσε να πραγματοποιήσει ο Ιταλός πραγματογνώμονας απευθείας τη δειγματοληψία είτε ότι ζητούσε απλώς και μόνο να παρίσταται ο πραγματογνώμονας κατά τη διεξαγωγή των αποδείξεων (15). Κατά τη γνώμη μου, ακόμη και αν ο Ιταλός πραγματογνώμονας έπρεπε να λάβει το δείγμα ο ίδιος με φυσική παρουσία, η εν λόγω ενέργεια και πάλι θα είχε πραγματοποιηθεί υπό τον έλεγχο και την ευθύνη των εκπροσώπων του δικαστηρίου εκτελέσεως και, ως εκ τούτου, θα μπορούσε και πάλι να θεωρηθεί ως έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων. Εν πάση περιπτώσει, το αιτούν δικαστήριο δεν ζήτησε διευκρινίσεις από το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο και φαίνεται να αντιλήφθηκε την παραγγελία ως παραγγελία για έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων.
52. Από τις ανωτέρω περιστάσεις συνάγεται το συμπέρασμα ότι το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο ζήτησε την έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων (16). Επομένως, το άρθρο 12 είναι κρίσιμο για την εκτίμηση του αν το αιτούν δικαστήριο στην υπόθεση της κύριας δίκης δικαιούται να αρνηθεί την εκτέλεση της παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων που υποβλήθηκε βάσει του κανονισμού 2020/1783.
2. Ερμηνεία του άρθρου 12 του κανονισμού 2020/1783
53. Κατά το άρθρο 12, παράγραφος 1, του κανονισμού 2020/1783, το δικαστήριο εκτελέσεως πρέπει να εκτελεί την παραγγελία αμελλητί και το αργότερο εντός 90 ημερών από την παραλαβή της παραγγελίας. Η εκτέλεση της εν λόγω παραγγελίας πρέπει να πραγματοποιείται, όπως προβλέπει το άρθρο 12, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο του κράτους μέλους εκτελέσεως.
54. Μπορεί το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα να εκληφθεί ως «εθνικό δίκαιο» κατά την έννοια του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783; Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, μπορεί η εν λόγω διάταξη να δικαιολογήσει την άρνηση εκτελέσεως της παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων;
55. Κατά την άποψη της Επιτροπής, σκοπός του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783 είναι απλώς να διευκρινιστεί ότι οι διαδικαστικοί κανόνες σύμφωνα με τους οποίους πρέπει να διενεργείται η διεξαγωγή αποδείξεων καθορίζονται από το δίκαιο του δικαστηρίου εκτελέσεως.
56. Συντάσσομαι με την άποψη της Επιτροπής.
57. Η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται από το γράμμα του άρθρου 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783, εξεταζόμενο στο ευρύτερο πλαίσιο της εν λόγω διατάξεως, με βάση το ιστορικό θεσπίσεώς της και κυρίως το πλαίσιο της λογικής και της συνήθους πρακτικής εφαρμογής των πράξεων αμοιβαίας αναγνωρίσεως που εκδίδονται δυνάμει του τίτλου V της Συνθήκης ΛΕΕ.
58. Εκκινώντας από το γράμμα της διάταξης εξεταζόμενο εντός του άμεσου πλαισίου στο οποίο εντάσσεται, επισημαίνω κατ’ αρχάς ότι το άρθρο 12, παράγραφος 3, του κανονισμού 2020/1783 επιτρέπει στο αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο να ζητήσει από το δικαστήριο εκτελέσεως να διεξαγάγει αποδείξεις σύμφωνα με ειδική διαδικασία, κατά τα προβλεπόμενα στο εθνικό δίκαιο του κράτους του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου. Τούτο υποδηλώνει ότι ο όρος «εθνικό δίκαιο» που χρησιμοποιείται στο άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783 υποδηλώνει τη διαδικασία διεξαγωγής αποδείξεων, δεδομένου ότι το άρθρο 12, παράγραφος 3, αποσκοπεί στο να καταστήσει δυνατή τη μεταβολή της εφαρμοστέας διαδικασίας –από το δίκαιο του δικαστηρίου εκτελέσεως στο δίκαιο του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου–, ακόμη και αν η διεξαγωγή των αποδείξεων εξακολουθεί να διενεργείται από το δικαστήριο εκτελέσεως.
59. Εξετάζοντας τώρα το ιστορικό θεσπίσεως, ο κανονισμός 1206/2001 και, εν συνεχεία, ο κανονισμός 2020/1783 αντλούν την έμπνευσή τους από τη Σύμβαση της Χάγης για τις μαρτυρικές αποδείξεις (17). Επομένως, η Σύμβαση αυτή μπορεί να αξιοποιηθεί για την ερμηνεία των διατάξεων των εν λόγω κανονισμών (18).
60. Το άρθρο 9, παράγραφος 1, της ως άνω Σύμβασης έχει ως εξής: «Η δικαστική αρχή που εκτελεί την Παραγγελία εφαρμόζει το δικό της δίκαιο όσον αφορά τις εφαρμοστέες μεθόδους και τις διαδικασίες» (19).
61. Επομένως, το γράμμα του άρθρου 9, παράγραφος 1, της Σύμβασης της Χάγης είναι πιο σαφές όσον αφορά το περιεχόμενό του από ό,τι το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783, δεδομένου ότι αναφέρεται ρητώς στις μεθόδους και τις διαδικασίες (20).
62. Επομένως, ευλόγως συνάγεται το συμπέρασμα, όπως υποστήριξε η Επιτροπή χωρίς να αντικρουστεί από τη Γαλλική Κυβέρνηση, ότι το άρθρο 12, παράγραφος 2, του κανονισμού 2020/1783 εφαρμόζεται μόνο στα μεθοδολογικού και διαδικαστικού χαρακτήρα ζητήματα που συνδέονται με τη διεξαγωγή των αποδείξεων. Ως εκ τούτου, μόνον τα ζητήματα αυτά πρέπει να διέπονται από το εθνικό δίκαιο του κράτους μέλους εκτελέσεως, ενώ τα ζητήματα ουσίας, όπως τα αποδεικτικά στοιχεία που επιτρέπονται για την απόδειξη ορισμένων πραγματικών περιστατικών, διέπονται από το δίκαιο του αιτούντος κράτους.
63. Ως εκ τούτου, το ζήτημα αν το να διαταχθούν ορισμένα είδη αποδείξεων στο πλαίσιο συγκεκριμένης ένδικης διαδικασίας είναι αναγκαίο και αν μια τέτοια παραγγελία συνάδει με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων πρέπει να εκτιμάται από το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο σύμφωνα με το δικό του δίκαιο, εν προκειμένω το ιταλικό δίκαιο, και όχι σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους εκτελέσεως. Δεδομένου ότι το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα αποτελεί τέτοιον κανόνα ουσιαστικού δικαίου, με τον οποίο αποτυπώνεται in abstracto η επιλεγείσα από τον Γάλλο νομοθέτη στάθμιση μεταξύ του δικαιώματος του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του και του δικαιώματος στον σεβασμό του ανθρωπίνου σώματος, δεν έχει εφαρμογή στην παραγγελία του ιταλικού δικαστηρίου, ως προς την οποία η ορθή στάθμιση καθορίζεται από το ιταλικό δίκαιο.
64. Ακόμη και αν, ομολογουμένως, τούτο δεν διατυπώνεται με απόλυτη σαφήνεια στον κανονισμό 2020/1783, από τη διάρθρωση της εν λόγω πράξεως προκύπτει πράγματι ότι η διεξαγωγή αποδείξεων διατάσσεται από το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο και, ως εκ τούτου, εμπίπτει στην ευθύνη του. Τούτο είναι εύλογο, δεδομένου ότι μόνον το δικαστήριο αυτό, το οποίο έχει γνώση του συνόλου των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως, μπορεί να εκτιμήσει, βάσει του εθνικού του δικαίου, ποια αποδεικτικά στοιχεία είναι αναγκαία και αν οι λόγοι για τη συλλογή τους μπορούν να δικαιολογήσουν τον περιορισμό ορισμένων δικαιωμάτων (21).
65. Ο κανονισμός 2020/1783 στηρίζεται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, η οποία αποτελεί τη βάση όλων των πράξεων σχετικά με τη δικαστική συνεργασία που εκδόθηκαν δυνάμει της Συνθήκης ΛΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της δικαστικής συνεργασίας σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις (22).
66. Η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης εδράζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών μελών ότι τα αντίστοιχα θεσμικά τους όργανα σέβονται τις αξίες και τα θεμελιώδη δικαιώματα που προστατεύονται από την έννομη τάξη της Ένωσης (23). Βάσει της εν λόγω αρχής, το δικαστήριο εκτελέσεως οφείλει να έχει εμπιστοσύνη στο γεγονός ότι τυχόν απόφαση του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου, και το εθνικό δίκαιο στο οποίο αυτή στηρίζεται, δεν θίγουν τα θεμελιώδη δικαιώματα που προστατεύονται από τον Χάρτη. Το εν λόγω δικαστήριο δεν μπορεί, κατ’ αρχήν, να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της αποφάσεως του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου, αλλά οφείλει να ενεργήσει ως εάν είναι έγκυρη και, ως εκ τούτου, οφείλει να εκτελέσει την οικεία παραγγελία. Τούτο ισχύει ακόμη και αν η λύση που προκρίθηκε με βάση το δίκαιο του αιτούντος κατά τον κανονισμό κράτους διαφέρει από εκείνη που θα προκρινόταν βάσει του δικαίου του κράτους εκτελέσεως. Αν πρέπει να αμφισβητηθεί η νομιμότητα τέτοιας αποφάσεως, τούτο πρέπει να γίνει ενώπιον του αιτούντος κατά τον κανονισμό δικαστηρίου, το οποίο είναι υπεύθυνο να διασφαλίζει ότι η εν λόγω απόφαση συνάδει με τα θεμελιώδη δικαιώματα.
67. Αντίστοιχο πλαίσιο απαντά και σε άλλες πράξεις οι οποίες βασίζονται στην αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης: τα ζητήματα ουσίας που σχετίζονται με την αίτηση διασυνοριακής συνεργασίας εμπίπτουν στην αρμοδιότητα του αιτούντος κατά την οικεία πράξη δικαστηρίου/δικαστηρίου έκδοσης και της έννομης τάξης του, ενώ η διαδικασία εκτελέσεως μιας τέτοιας αίτησης υπάγεται στην αρμοδιότητα του δικαστηρίου εκτελέσεως και στην έννομη τάξη του. Ταυτόχρονα, οι λόγοι για την άρνηση εκτελέσεως αιτήσεως διασυνοριακής συνεργασίας είναι περιορισμένοι και απαριθμούνται εξαντλητικά στην οικεία πράξη.
68. Επομένως, επί παραδείγματι, η ευρωπαϊκή εντολή έρευνας (ΕΕΕ) η οποία επιδιώκει μεν σκοπό παρόμοιο με εκείνον του κανονισμού 2020/1783, πλην όμως αφορά τη διασυνοριακή συνεργασία στον τομέα του ποινικού δικαίου, ορίζει επίσης ότι, κατ’ αρχήν, η ευθύνη για τις επί της ουσίας αποφάσεις σχετικά με τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων ανήκει στο δικαστήριο έκδοσης, ενώ η διαδικασία για την αποτελεσματική συλλογή των εν λόγω αποδεικτικών στοιχείων διέπεται από το δίκαιο του δικαστηρίου εκτέλεσης (24). Παρόμοια κατανομή αρμοδιοτήτων απαντά και στον κανονισμό για την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (25).
69. Επομένως, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο αποφάσεως επί της ουσίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στο δικαστήριο εκδόσεως ή, κατά τον όρο που χρησιμοποιείται στην υπό κρίση υπόθεση, στο αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο. Ωστόσο, προκειμένου να διασφαλιστεί η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως προστατεύονται από την έννομη τάξη της Ένωσης, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι το δικαστήριο εκτελέσεως μπορεί, μολοντούτο, να αμφισβητήσει τη νομιμότητα της αιτήσεως δικαστικής συνεργασίας σε εξαιρετικές περιπτώσεις (26). Τέτοιες εξαιρετικές περιστάσεις διαπιστώθηκαν σε περιπτώσεις στις οποίες υπήρχαν συστημικά προβλήματα σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο νομικό σύστημα του δικαστηρίου έκδοσης/αιτούντος κατά την οικεία πράξη δικαστηρίου, γνωστά στο δικαστήριο εκτελέσεως. Σε μια τέτοια περίπτωση, διενεργείται έλεγχος σε δύο στάδια, στο πλαίσιο του οποίου το δικαστήριο εκτελέσεως κατ’ αρχάς εκτιμά αν υφίσταται συστημικό πρόβλημα όσον αφορά τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην έννομη τάξη του δικαστηρίου έκδοσης/αιτούντος κατά την οικεία πράξη δικαστηρίου και, εφόσον τούτο διαπιστωθεί, εν συνεχεία το δικαστήριο οφείλει να εξακριβώσει αν υφίσταται κίνδυνος προσβολής των δικαιωμάτων συγκεκριμένου προσώπου (27). Μόνον εφόσον πληρούνται αμφότερες οι εν λόγω προϋποθέσεις μπορεί το δικαστικό όργανο εκτελέσεως να αρνηθεί την εκτέλεση της αιτήσεως διασυνοριακής συνεργασίας.
70. Πέραν των προαναφερθεισών εξαιρετικών περιστάσεων, ουδεμία βάση υφίσταται προκειμένου να συναχθούν από το άρθρο 12 του κανονισμού 2020/1783 περαιτέρω λόγοι άρνησης εκτελέσεως παραγγελίας για τη διεξαγωγή αποδείξεων.
71. Στην υπό κρίση υπόθεση, κανένας από τους μετέχοντες δεν προβάλλει ότι υφίστανται συστημικά προβλήματα στην ιταλική έννομη τάξη. Επιπλέον, κανένας από τους μετέχοντες στη διαδικασία δεν αμφισβήτησε τη νομιμότητα της αποφάσεως του ιταλικού δικαστηρίου με την οποία ζητείται η διεξαγωγή αποδείξεων. Υπό τις συνθήκες αυτές, ουδείς λόγος υφίσταται προκειμένου να αρνηθεί το γαλλικό δικαστήριο εκτελέσεως την εκτέλεση της παραγγελίας, εκτός αν διαπιστωθεί ότι συντρέχει κάποιος από τους λόγους που απαριθμούνται ρητώς στο άρθρο 16 του κανονισμού 2020/1783.
72. Το γράμμα του άρθρου 16, παράγραφος 2, του ως άνω κανονισμού είναι σαφέστατο όταν αναφέρει ότι η απαρίθμηση στην εν λόγω διάταξη των περιπτώσεων οι οποίες δικαιολογούν την άρνηση εκτελέσεως μιας παραγγελίας διεξαγωγής αποδείξεων είναι εξαντλητική (28). Χρησιμοποιείται η φράση «μπορεί να μην γίνεται δεκτή μόνον» και εν συνεχεία αναφέρονται τέσσερις περιπτώσεις (29).
73. Το Δικαστήριο έχει ήδη επιβεβαιώσει την ανάγκη στενής ερμηνείας των ως άνω εξαιρέσεων, όπερ οδηγεί στο συμπέρασμα ότι άρνηση εκτελέσεως μιας τέτοιας παραγγελίας μπορεί να χωρήσει μόνον στις απαριθμούμενες στην εν λόγω διάταξη περιπτώσεις (30).
74. Η πρώτη εξαίρεση επιτρέπει στο δικαστήριο εκτελέσεως να αρνηθεί την εκτέλεση παραγγελίας όταν αυτή δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού 2020/1783. Συναφώς, επισημαίνεται ότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο είναι ελεύθερο να ζητήσει διεθνή νομική συνεργασία εντός νομικού πλαισίου διαφορετικού από εκείνο που θεσπίζει ο κανονισμός 2020/1783 (31). Η επιλογή νομικού πλαισίου εναπόκειται στο αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο.
75. Εν προκειμένω, φαίνεται να είναι σαφές ότι το αιτούν κατά τον κανονισμό δικαστήριο επέλεξε τον κανονισμό 2020/1783 ως το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο, δεδομένου ότι απέστειλε την παραγγελία μέσω του εντύπου Α που περιλαμβάνεται στο παράρτημα I του εν λόγω κανονισμού.
76. Οι υπόλοιπες τρεις περιπτώσεις σαφώς δεν έχουν εφαρμογή στις περιστάσεις της υπό κρίση υποθέσεως, όπερ δεν αμφισβητήθηκε από κανέναν από τους μετέχοντες στη διαδικασία.
77. Βάσει των προεκτεθέντων, επιβάλλεται το συμπέρασμα ότι το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα δεν έχει εφαρμογή προκειμένου να κριθεί αν παραγγελία έμμεσης διεξαγωγής αποδείξεων μπορεί μη γίνει δεκτή. Τούτο ισχύει ακόμη και αν, κατά το γαλλικό δίκαιο, ο εν λόγω κανόνας θεωρείται ότι είναι κανόνας δημοσίας τάξεως.
Γ. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
78. Λαμβανομένης υπόψη της απαντήσεως που προτείνω να δοθεί στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, κατά την οποία το δικαστήριο εκτελέσεως οφείλει να εκτελέσει την παραγγελία έμμεσης διεξαγωγής αποδείξεων, παρά τον εθνικό κανόνα δημοσίας τάξεως που απαγορεύει την εν λόγω διεξαγωγή αποδείξεων, το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου, όπως διευκρινίστηκε στην αρχή της παρούσας αναλύσεως (υπό Α), μπορεί να νοηθεί μόνον υπό την έννοια ότι αφορά το ζήτημα αν ο Χάρτης απαγορεύει ερμηνεία του κανονισμού 2020/1783 κατά την οποία η μετά θάνατον λήψη γενετικών αποδεικτικών στοιχείων για λόγους αποδείξεως της πατρότητας είναι δυνατή ανεξαρτήτως του αν ο ενδιαφερόμενος έχει δώσει την προηγούμενη συγκατάθεσή του εν ζωή.
79. Το αιτούν δικαστήριο υποβάλλει το ερώτημα στο πλαίσιο της στάθμισης των αντίστοιχων δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στα άρθρα 1 και 7 του Χάρτη. Το δεύτερο ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου μνημονεύει το άρθρο 1 ως τη διάταξη που προστατεύει το δικαίωμα στην αξιοπρέπεια του ανθρώπινου σώματος, ακόμη και μετά θάνατον, και το άρθρο 7 ως τη διάταξη που προστατεύει το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, το οποίο προστατεύεται ως μέρος του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής.
80. Όπως αντιλαμβάνομαι την υπό κρίση υπόθεση, δεν τίθεται εν προκειμένω ζήτημα παράβασης του άρθρου 1 του Χάρτη, τουλάχιστον όχι υπό την έννοια της απόλυτης φύσεως του δικαιώματος στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Στην υπό κρίση υπόθεση μάλλον εγείρεται το ζήτημα σε ποιον βαθμό προστατεύει ο Χάρτης, αφενός μεν, το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, στο οποίο φαίνεται να δίνει προτεραιότητα το ιταλικό δικαστήριο με την αποστολή της παραγγελίας του για έμμεση διεξαγωγή αποδείξεων, αφετέρου δε, το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον, στο οποίο φαίνεται να προσδίδει μεγαλύτερη αξία το γαλλικό δίκαιο από ό,τι το ιταλικό δίκαιο.
81. Το ερώτημα όπως ανακύπτει στην υπό κρίση υπόθεση, στην πραγματικότητα, σκοπεί στο να διευκρινιστεί αν η στάθμιση των δύο ως άνω δικαιωμάτων ή συμφερόντων, τα οποία, κατά το ιταλικό δίκαιο, οδήγησαν σε παραγγελία για την εκταφή της σορού προκειμένου να διενεργηθεί γενετική δειγματοληψία για να διαπιστωθεί η πατρότητα, είναι αποδεκτή υπό το πρίσμα του Χάρτη.
82. Στην πορεία της ανάλυσής μου θα εξετάσω αν ο Χάρτης, πρώτον, προστατεύει το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, δεύτερον, προστατεύει δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον και, τρίτον, αποκλείει τον τρόπο με τον οποίο σταθμίζονται τα δύο αυτά δικαιώματα κατά το ιταλικό δίκαιο.
83. Προτού προβώ στην ανάλυση κατά τα ανωτέρω, πρέπει να διευκρινίσω ότι, κατά τη γνώμη μου, στο πλαίσιο του συστήματος που βασίζεται στην αμοιβαία αναγνώριση, κατ’ αρχήν, δεν επιτρέπεται στο δικαστήριο εκτελέσεως να αμφισβητήσει τη συμβατότητα της αποφάσεως του ιταλικού δικαστηρίου με τον Χάρτη. Για τη διασφάλιση του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, το πρόσωπο του οποίου τα δικαιώματα φέρονται να προσβάλλονται θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να προσβάλει την απόφαση του ιταλικού δικαστηρίου, τούτο δε διά της άσκησης ένδικου βοηθήματος προβλεπόμενου στο πλαίσιο του ιταλικού συστήματος ένδικων βοηθημάτων. Ωστόσο, εν προκειμένω, το πρόσωπο του οποίου τα συμφέροντα διακυβεύονται δεν είναι πλέον εν ζωή και η οικογένειά του, εν προκειμένω τα νόμιμα τέκνα του, τα οποία ενδεχομένως να είχαν συμφέρον να αντιταχθούν στην εκταφή του πατέρα τους και στη λήψη γενετικών δειγμάτων, δεν αντιτάχθηκαν σε αυτό, αντιθέτως μάλιστα ζήτησαν να ληφθούν αποδείξεις από τη σορό του πατέρα τους. Για τον λόγο αυτόν, φρονώ ότι, λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων της υπό κρίση υποθέσεως, το Δικαστήριο θα πρέπει να δώσει απάντηση στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου.
1. Το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του σύμφωνα με τον Χάρτη
84. Το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει τη γενετική καταγωγή του αναγνωρίστηκε ρητά, το πρώτον, από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (32) και, εν συνεχεία, από τη Σύμβαση για την προστασία των παιδιών και τη συνεργασία σχετικά με τη διακρατική υιοθεσία (33). Το δικαίωμα αυτό δεν μνημονεύεται μεν ρητώς στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), πλην όμως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) το έχει αναγνωρίσει ως έμμεσο δικαίωμα στηριζόμενο στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
85. Το Δικαστήριο δεν είχε μέχρι σήμερα την ευκαιρία να ερμηνεύσει το εν λόγω δικαίωμα στο πλαίσιο του δικαίου της Ένωσης. Ωστόσο, βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, στον βαθμό που ο Χάρτης περιλαμβάνει δικαιώματα που αντιστοιχούν στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στην ΕΣΔΑ, η έννοια και η εμβέλεια των δικαιωμάτων που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη θα είναι οι ίδιες ή ευρύτερες.
86. Το άρθρο 7 του Χάρτη αντιστοιχεί στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ. Κατά συνέπεια, το Δικαστήριο θα πρέπει να ερμηνεύσει το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει τη γενετική του καταγωγή σύμφωνα με τον Χάρτη λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο με τον οποίο το ΕΔΔΑ έχει ερμηνεύσει το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
87. Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του ως μέρος του δικαιώματος καθορισμού των στοιχείων της ατομικής του ταυτότητας ως προσώπου με την απόφαση Gaskin κατά Ηνωμένου Βασιλείου (34). Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε περαιτέρω, με την απόφαση Mikulić κατά Κροατίας, ότι η διαπίστωση της γονικής σχέσης αποτελεί σημαντική πτυχή της ανάπτυξης της ατομικής ταυτότητας. Πράγματι, το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι τα παιδιά έχουν ζωτικό συμφέρον, το οποίο προστατεύεται από την ΕΣΔΑ, να λαμβάνουν τις πληροφορίες που είναι αναγκαίες για να ανακαλύψουν την αλήθεια σχετικά με σημαντικές πτυχές της προσωπικής τους ταυτότητας, οι οποίες ενδέχεται να έχουν σημαντικές συνέπειες όσον αφορά τη διαμόρφωση του αισθήματος της ταυτότητας του προσώπου (35). Ένα έτος μετά την εν λόγω απόφαση, το ΕΔΔΑ επιβεβαίωσε ρητώς, στην υπόθεση Odièvre κατά Γαλλίας, ότι οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν την καταγωγή τους, το οποίο απορρέει από το περιεχόμενο της έννοιας της ιδιωτικής ζωής (36).
88. Εντούτοις, το ΕΔΔΑ επισήμανε επίσης ότι το εν λόγω δικαίωμα δεν είναι απόλυτο· πρέπει να σταθμίζεται σε συγκεκριμένες περιπτώσεις με άλλα θεμελιώδη δικαιώματα τρίτων και με το δημόσιο συμφέρον και, συνεπώς, τα κράτη μέλη διαθέτουν ορισμένο περιθώριο εκτιμήσεως συναφώς (37).
89. Στην απόφαση Jäggi κατά Ελβετίας, το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι το δικαίωμα του προσφεύγοντος να γνωρίζει τη γενετική καταγωγή του συνδέεται με το δικαίωμα στην ταυτότητα που προστατεύεται από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ (38). Ειδικότερα, με την εν λόγω απόφαση, το ΕΔΔΑ στάθμισε το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει τη γενετική του καταγωγή με το δικαίωμα σεβασμού των νεκρών. Διευκρίνισε ότι το συμφέρον ενός προσώπου να γνωρίζει τη γενετική καταγωγή του δεν αποδυναμώνεται όσο αυξάνεται η ηλικία (39).
90. Αργότερα, στην απόφαση Pascaud κατά Γαλλίας, το ΕΔΔΑ, υπενθυμίζοντας εκ νέου το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, διαπίστωσε ότι οι γαλλικές αρχές δεν είχαν λάβει υπόψη το δικαίωμα του C. Pascaud να γνωρίζει με επαρκή βεβαιότητα τους γονείς του, δεδομένου ότι στο εσωτερικό δίκαιο δεν προβλεπόταν νομική οδός για τη διενέργεια μεταθανάτιων εξετάσεων εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν υπήρχαν ζώντες συγγενείς για να δώσουν τη συγκατάθεσή τους, όπερ είχε ως αποτέλεσμα να στερηθεί ο προσφεύγων αποτελεσματικής προσφυγής για τη διαπίστωση της ταυτότητάς του (40).
91. Ως εκ τούτου, επί τη βάσει της νομολογίας του ΕΔΔΑ σχετικά με το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, την οποία θα πρέπει να αξιοποιήσει το Δικαστήριο για την ερμηνεία του άρθρου 7 του Χάρτη βάσει του άρθρου 52, παράγραφος 3, του Χάρτη, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει τη γενετική του καταγωγή αποτελεί δικαίωμα το οποίο θα πρέπει να αναγνωριστεί από το Δικαστήριο. Ωστόσο, συγχρόνως, το δικαίωμα αυτό δεν είναι απόλυτο, αλλά μπορεί να περιοριστεί, μολονότι ο περιορισμός του απαιτεί την πραγματοποίηση στάθμισης με άλλα δικαιώματα και συμφέροντα όλων των εμπλεκομένων τρίτων, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος σεβασμού της σορού μετά θάνατον.
2. Το δικαίωμα σεβασμού της σορού του αποβιώσαντος
92. Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο αντιπαρέβαλε, από τη μία πλευρά, το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του σύμφωνα με το άρθρο 7 του Χάρτη και, από την άλλη πλευρά, το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, το οποίο προστατεύεται από το άρθρο 1 του Χάρτη.
93. Δικαιολογητική βάση προκειμένου να αντληθεί δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον από το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια μπορεί να εντοπιστεί στη νομολογία του γαλλικού Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου). Με δύο αποφάσεις του, το 2011 και το 2024, το εν λόγω δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 16-11 του γαλλικού αστικού κώδικα αποτυπώνει τη βούληση του Γάλλου νομοθέτη να θεωρηθεί ο σεβασμός του ανθρωπίνου σώματος μετά θάνατον ως ζήτημα που άπτεται της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το εν λόγω δικαστήριο επιβεβαίωσε τη συνταγματικότητα της εν λόγω νομοθετικής επιλογής παρά το γεγονός ότι θίγει το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την ταυτότητά του (41).
94. Ωστόσο, το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια προστατεύεται από το άρθρο 1 του Χάρτη ως απόλυτο δικαίωμα (42) και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να σταθμιστεί με άλλα δικαιώματα (43).
95. Αντιθέτως, το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον, ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι αποτελεί έκφραση της αξίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (44), δεν θα πρέπει να χαρακτηριστεί ως απόλυτο δικαίωμα προστατευόμενο από το άρθρο 1 του Χάρτη. Στα νομικά συστήματα που προστατεύουν το εν λόγω δικαίωμα, ο περιορισμός του είναι δυνατός (45) εφόσον είναι αναγκαίος για την προστασία άλλων δικαιωμάτων ή δημόσιων συμφερόντων. Στη Γαλλία, όπως διευκρινίζει η Γαλλική Κυβέρνηση, η αξιοπρέπεια του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον δεν αποτελεί απόλυτο δικαίωμα (46).
96. Πώς μπορεί να γίνει αντιληπτή η σύνδεση του δικαιώματος στην αξιοπρέπεια του ανθρώπινου σώματος, το οποίο μπορεί να περιοριστεί, με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η οποία, όταν νοείται ως θεμελιώδες δικαίωμα σύμφωνα με τον Χάρτη, είναι απόλυτη;
97. Στις επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη σχετικά με το άρθρο 1 αυτού διευκρινίζεται ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν αποτελεί μόνο θεμελιώδες δικαίωμα αυτή καθεαυτήν, αλλά αποτελεί την ίδια τη βάση άλλων θεμελιωδών δικαιωμάτων (47).
98. Υπό την έννοια αυτή, κάποια άλλα δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον Χάρτη, όπως το δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής (το οποίο διατυπώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη), το δικαίωμα στη ζωή (το οποίο διατυπώνεται στο άρθρο 2 του Χάρτη) ή το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης και την ενημέρωση (το οποίο διατυπώνεται στο άρθρο 11 του Χάρτη) θα μπορούσαν να νοηθούν ως πιο συγκεκριμένες εκφάνσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ως αρχής που διατυπώνεται στον Χάρτη και ως αξία που εκφράζεται στο άρθρο 2 ΣΕΕ. Οι εν λόγω εκφάνσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας δεν είναι απόλυτες (48) και μπορούν να περιοριστούν εφόσον χρειαστεί για την επίτευξη άλλων θεμιτών σκοπών ή για την προστασία άλλων σχετικών θεμελιωδών δικαιωμάτων.
99. Ωστόσο, αν ο περιορισμός δικαιώματος που αποτελεί έκφραση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας δεν μπορεί να δικαιολογηθεί σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, θα πρέπει να γίνει δεκτό ότι προσβάλλεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όπως αυτή προστατεύεται από το άρθρο 1 του Χάρτη (49). Τούτο μπορεί να συναχθεί από τις επεξηγήσεις του Χάρτη, σύμφωνα με τις οποίες η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αποτελεί μέρος της ουσίας των άλλων δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται στον Χάρτη και, ως εκ τούτου, πρέπει να γίνεται σεβαστή, ακόμη και όταν τα άλλα αυτά δικαιώματα υφίστανται περιορισμούς. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο μπορεί να γίνει αντιληπτός ο απόλυτος χαρακτήρας του δικαιώματος στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια που κατοχυρώνεται στο άρθρο 1 του Χάρτη (50).
100. Συνοψίζοντας, και χωρίς να φιλοδοξώ να αναπτύξω μια ολοκληρωμένη θεωρία σχετικά με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο δίκαιο της Ένωσης, εκτιμώ ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μπορεί να νοηθεί ως διττή έννοια. Αφενός, υπάρχει ο πυρήνας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ο οποίος απολαύει απόλυτης προστασίας. Αφετέρου, υπάρχει «μια περιφερειακή περιοχή όπου διαχέεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια», εντός της οποίας είναι δυνατή η στάθμιση με άλλα συγκρουόμενα δικαιώματα (51).
101. Πέραν των εκφάνσεων της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που προστατεύονται ρητώς από τον Χάρτη, ενδέχεται να υπάρχουν και άλλες εκδηλώσεις ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Υπό την έννοια αυτή, το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον μπορεί να αντληθεί από το δικαίωμα στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το δικαίωμα αυτό θα μπορούσε επίσης να νοηθεί ως έκφραση του δικαιώματος στον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής, το οποίο κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη.
102. Το Δικαστήριο δεν είχε μέχρι στιγμής την ευκαιρία να αποφανθεί κατά πόσον το εν λόγω δικαίωμα υφίσταται ως θεμελιώδες δικαίωμα σε επίπεδο πρωτογενούς δικαίου της Ένωσης. Ωστόσο, στην απόφαση Memoria και Dall’Antonia, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο σκοπός της προστασίας του δέοντος σεβασμού στη μνήμη των θανόντων ενδέχεται να αποτελεί επιτακτικό λόγο γενικού συμφέροντος (52). Στις προτάσεις του επί της εν λόγω υποθέσεως, ο γενικός εισαγγελέας M. Campos Sánchez-Bordona ήταν της γνώμης ότι η αξιοπρέπεια του θανόντος ενόσω ήταν ζωντανός μπορεί να τύχει δέουσας και νομικώς προστατευόμενης αναγνωρίσεως μετά τον θάνατό του (53).
103. Σημαντική βοήθεια στον προσδιορισμό του περιεχομένου των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης προσφέρει η συγκριτική ανάλυση των συνταγματικών συστημάτων των κρατών μελών (54).
104. Συναφώς, το ερευνητικό σημείωμα που συνέταξε η Διεύθυνση Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Δικαστηρίου (55) κατέδειξε ότι όλα τα κράτη μέλη τα οποία περιλαμβάνονταν στην έρευνα αναγνωρίζουν ότι το ανθρώπινο σώμα χρήζει σεβασμού μετά θάνατον, ακόμη και αν η εν λόγω μέριμνα δεν θεωρείται κατ’ ανάγκην ως θεμελιώδες δικαίωμα. Στο πλαίσιο της στάθμισης λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματα του αποβιώσαντος, αλλά το δικαίωμα του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του φαίνεται να θεωρείται ευρέως ως το υπερισχύον δικαίωμα (56).
105. Βάσει της ως άνω συγκριτικής ανάλυσης, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον υφίσταται ως γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, η οποία μπορεί να προσδιοριστεί ως εκδήλωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επομένως, τούτο θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά τη διαπίστωση του αν πρέπει να επιτραπεί η εκταφή σορού προκειμένου να ικανοποιηθεί το δικαίωμα προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, το οποίο προστατεύεται ως μέρος του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή σύμφωνα με το άρθρο 7 του Χάρτη.
3. Στάθμιση του δικαιώματος του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του με το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος
106. Το ζήτημα που εγείρεται με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα του αιτούντος δικαστηρίου είναι αν η στάθμιση των δύο ως άνω δικαιωμάτων βάσει του Χάρτη επιτρέπει ερμηνεία του κανονισμού 2020/1783 σύμφωνα με την οποία η λήψη γενετικού δείγματος από ανθρώπινο σώμα μετά από εκταφή μπορεί να απαιτηθεί ως απόδειξη που διεξάγεται στο πλαίσιο της διασυνοριακής δικαστικής συνεργασίας για τους σκοπούς διαδικασίας διαπίστωσης της πατρότητας.
107. Μολονότι σε αμφότερες τις αποφάσεις Jäggi κατά Ελβετίας (57) και Pascaud κατά Γαλλίας (58), το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε υπέρ του δικαιώματος του προσώπου να γνωρίζει την καταγωγή του, το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι το εν λόγω δικαίωμα υπερισχύει σε όλες τις περιπτώσεις του δικαιώματος στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον. Πρέπει να πραγματοποιείται στάθμιση λαμβανομένων υπόψη των περιστάσεων κάθε συγκεκριμένης περιπτώσεως και να σταθμίζονται με προσοχή όλα τα εμπλεκόμενα συμφέροντα (59).
108. Ουδέν στοιχείο υποδηλώνει ότι ο Χάρτης αποκλείει τη στάθμιση που πραγματοποίησε στην υπό κρίση υπόθεση το ιταλικό δικαστήριο βάσει του ιταλικού δικαίου. Το εν λόγω δικαστήριο φαίνεται να έλαβε υπόψη και άλλες δυνατότητες για τη διαπίστωση της πατρότητας και ζήτησε την εκταφή και τη λήψη γενετικού δείγματος από τον εικαζόμενο πατέρα μόνον ως έσχατη λύση.
109. Το γεγονός ότι ο Γάλλος δικαστής, ή ο δικαστής οποιουδήποτε άλλου κράτους, καθοδηγούμενος από το εθνικό του δίκαιο, θα μπορούσε να έχει καταλήξει σε διαφορετική λύση ουδόλως επηρεάζει το συμπέρασμα ότι η στάθμιση που πραγματοποίησε ο Ιταλός δικαστής φαίνεται αποδεκτή από την άποψη του Χάρτη.
110. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι τα κράτη μέλη μπορούν να αντιλαμβάνονται διαφορετικά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ή ακόμη και άλλα δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον Χάρτη, υπό την προϋπόθεση ότι σέβονται το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων (60). Όσο δεν υφίσταται εναρμόνιση ορισμένων ζητημάτων σε επίπεδο Ένωσης, για τα οποία ο νομοθέτης της Ένωσης επιλέγει την κατάλληλη στάθμιση, οι λύσεις που υιοθετούνται από τα διάφορα κράτη μέλη ενδέχεται να διαφέρουν (61).
111. Στη νομοθεσία της Ένωσης δεν έχουν (ακόμη) θεσπιστεί κοινοί κανόνες που να διέπουν τα επιτρεπόμενα αποδεικτικά στοιχεία στις αστικές διαδικασίες ούτε, πιο συγκεκριμένα, κοινοί κανόνες που να διέπουν τις διαδικασίες για την απόδειξη της πατρότητας σε περιπτώσεις στις οποίες ένας γονέας έχει αποβιώσει. Η ιταλική και η γαλλική λύση μπορεί να διαφέρουν ως προς το σημείο αυτό και μπορούν να εφαρμόζονται εφόσον η επιλεγείσα στάθμιση δεν θίγει το βασικό περιεχόμενο κάποιου από τα επίμαχα δικαιώματα.
112. Κατόπιν των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα επισημαίνοντας ότι ο Χάρτης δεν απαγορεύει σε δικαστήριο κράτους μέλους να ζητήσει, δυνάμει του κανονισμού 2020/1783, τη διεξαγωγή αποδείξεων μέσω γενετικής δειγματοληψίας μετά θάνατον, ακόμη και αν ο αποβιώσας δεν είχε παράσχει τη συγκατάθεσή του για την εν λόγω δειγματοληψία όσο ήταν εν ζωή.
V. Πρόταση
113. Προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το tribunal judiciaire de Chambéry (πρωτοδικείο Chambéry, Γαλλία) ως εξής:
1) Το άρθρο 12 του κανονισμού (ΕΕ) 2020/1783 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2020, για τη συνεργασία μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών κατά τη διεξαγωγή αποδείξεων σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις (διεξαγωγή αποδείξεων),
δεν επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο εκτελέσεως να αρνηθεί να εκτελέσει παραγγελία για τη διεξαγωγή αποδείξεων με την αιτιολογία ότι η διαδικασία που προσδιορίζεται στην εν λόγω παραγγελία αντίκειται σε θεμελιώδεις αρχές της εθνικής νομοθεσίας του κράτους εκτελέσεως.
2) Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
δεν απαγορεύει σε δικαστήριο κράτους μέλους να ζητήσει, σύμφωνα με τον κανονισμό 2020/1783, τη διεξαγωγή αποδείξεων μέσω γενετικής δειγματοληψίας μετά θάνατον, ακόμη και αν ο αποβιώσας δεν είχε παράσχει τη συγκατάθεσή του για την εν λόγω δειγματοληψία όσο ήταν εν ζωή.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
i H ονομασία της παρούσας υπόθεσης είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.
2 Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Νοεμβρίου 2020, για τη συνεργασία μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών κατά τη διεξαγωγή αποδείξεων σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις (διεξαγωγή αποδείξεων) (ΕΕ 2020, L 405, σ. 1, στο εξής: κανονισμός 2020/1783).
3 Κανονισμός (ΕΚ) 1206/2001 του Συμβουλίου, της 28ης Μαΐου 2001, για τη συνεργασία μεταξύ των δικαστηρίων των κρατών μελών κατά τη διεξαγωγή αποδείξεων σε αστικές ή εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2001, L 174, σ. 1, στο εξής: κανονισμός 1206/2001).
4 Η εν λόγω διάταξη εισήχθη στον γαλλικό αστικό κώδικα βάσει του άρθρου 5, I, 1 του loi n° 2004-800 du 6 août 2004 relative à la bioéthique (νόμου 2004-800, της 6ης Αυγούστου 2004, περί βιοηθικής, στο εξής: νόμος περί βιοηθικής). Όπως επισήμανε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κατά την οποία δεν υφίσταται τεκμήριο συγκατάθεσης για τη λήψη γενετικού δείγματος προσώπου που έχει αποβιώσει, ο νόμος αυτός ήταν απόρροια νομοθετικής αντίδρασης στην εκταφή του διάσημου τραγουδιστή Yves Montand τον Νοέμβριο του 1997, για την απόδειξη της πατρότητάς του όσον αφορά πρόσωπο που ισχυριζόταν ότι ήταν κόρη του. Για τον λόγο αυτόν, όπως επισημαίνεται σε σχολιασμό της Décision n° 2011-173 QPC du 30 septembre 2011 (αποφάσεως 2011-173 QPC της 30ής Σεπτεμβρίου 2011) του Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου, Γαλλία), η εν λόγω τροποποίηση καλείται ενίοτε «τροπολογία Montand».
5 Βλ. σημείο 90 της διατάξεως περί παραπομπής.
6 Σύμφωνα με τον κανονισμό 2020/1783, είναι δυνατή η απευθείας εξέταση προσώπου χωρίς μετάβαση σε άλλο κράτος μέλος, μέσω βιντεοδιάσκεψης. Βλ. άρθρο 20 του κανονισμού 2020/1783.
7 Άρθρο 4 του κανονισμού 2020/1783.
8 Άρθρο 12, παράγραφος 2, και αιτιολογική σκέψη 17 του κανονισμού 2020/1783.
9 Τέτοια εξήγηση δεν μπορεί να εντοπιστεί ούτε στα έγγραφα που αφορούν το ιστορικό θεσπίσεως της εν λόγω πράξεως.
10 Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Επιτροπή εξήγησε τη διαφορά μεταξύ των δύο μεθόδων διασυνοριακής διεξαγωγής αποδείξεων επισημαίνοντας ότι στην περίπτωση απευθείας διεξαγωγής αποδείξεων ο έλεγχος των δικαστηρίων του κράτους εκτελέσεως είναι μικρότερος. Υποστήριξε ότι, για τον λόγο αυτόν, στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για τον συγκεκριμένο τρόπο εκτελέσεως, τα κράτη μέλη επέμειναν στην εισαγωγή «ρήτρας κυριαρχίας», όπως την αποκάλεσε η Επιτροπή, χάρη στην οποία θα ήταν σε θέση να αρνούνται να επιτρέψουν στους πραγματογνώμονες άλλων κρατών μελών να διενεργήσουν έρευνες στο κράτος μέλος εκτελέσεως οι οποίες αντίκεινται στις θεμελιώδεις αρχές της έννομης τάξεώς του.
11 Συγκεκριμένα, με την απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2013, ProRail (C‑332/11, EU:C:2013:87, σκέψεις 47 και 48), το Δικαστήριο έκρινε ότι, στο μέτρο που ο πραγματογνώμονας που ορίστηκε από δικαστήριο κράτους μέλους πρέπει να μεταβεί σε άλλο κράτος μέλος για να διενεργήσει την πραγματογνωμοσύνη που του έχει ανατεθεί, η πραγματογνωμοσύνη αυτή είναι δυνατόν, υπό ορισμένες περιστάσεις, να επηρεάσει τη δημόσια εξουσία του κράτους μέλους στο οποίο αυτή πρέπει να διενεργηθεί, ιδίως όταν πρόκειται για πραγματογνωμοσύνη που διενεργείται σε τόπους που συνδέονται με την άσκηση της εξουσίας αυτής ή σε τόπους στους οποίους, βάσει του δικαίου του κράτους μέλους στο οποίο αυτή διενεργείται, η πρόσβαση ή άλλες επεμβάσεις απαγορεύονται ή επιτρέπονται μόνο σε εξουσιοδοτημένα πρόσωπα.
12 Βλ. Mougenot, D., «Le règlement européen sur l’obtention des preuves», Journal des Tribunaux, 2002, σ. 21, και Nuyts, A., και Sepulchre, J., «Taking of evidence in the European Union under EC Regulation 1206/2001», Business Law International, 2004, σ. 334.
13 Στη Γαλλία, το εν λόγω όργανο είναι το Département de l’entraide, du droit international privé et européen (DEDIPE) (Τμήμα Αμοιβαίας Συνδρομής, Ιδιωτικού Διεθνούς Δικαίου και Δικαίου της Ένωσης) του Υπουργείου Δικαιοσύνης.
14 Βλ., επί παραδείγματι, Ευρωπαϊκό Δικαστικό Δίκτυο, «(Provisional) updated practice guide for the application of the regulation on the taking of evidence», 2025, σ. 46, διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://e-justice.europa.eu/topics/trainings-judicial-networks-and-agencies/european-judicial-network-civil-and-commercial-matters/ejns-publications_en.
15 Σημείο 11.1 του εντύπου Α (περιγραφή της παραγγελθείσας διεξαγωγής αποδείξεων), στο οποίο αναφέρονται τα εξής: ΕΚΤΑΦΗ ΤΗΣ ΣΟΡΟΥ του [aa], αποβιώσαντος στο/στη [XY] και ενταφιασθέντος στο/στη [XY], και ΑΠΕΥΘΕΙΑΣ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΑΠΟΔΕΙΞΕΩΝ από τον [XY] του Ινστιτούτου Νομικής Ιατρικής της Γένοβας, οι οποίες συνίστανται στη ΛΗΨΗ ΤΩΝ ΑΝΑΓΚΑΙΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΣΥΓΚΡΙΣΗΣ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ μεταξύ του αιτούντος xx και του σώματος του εικαζόμενου πατέρα aa.
16 Σε περίπτωση που η ως άνω ερμηνεία αποδειχθεί εσφαλμένη, όπερ εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο να διαπιστώσει, το εν λόγω δικαστήριο θα πρέπει να διαβιβάσει την παραγγελία στη γαλλική αρμόδια αρχή και θα εναπόκειται στην εν λόγω αρχή να αποφασίσει αν επιτρέπεται η απευθείας λήψη γενετικών δειγμάτων από τον Ιταλό πραγματογνώμονα αφότου επιτραπεί η εκταφή. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα ερμηνείας του άρθρου 19, παράγραφος 7, στοιχείο γʹ, του κανονισμού 2020/1783.
17 Σύμβαση της 18ης Μαρτίου 1970 για τη λήψη μαρτυρικών αποδείξεων στην αλλοδαπή σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (στο εξής: Σύμβαση της Χάγης για τις μαρτυρικές αποδείξεις).
18 Όπως επιβεβαίωσε το Δικαστήριο με την απόφαση της 17ης Φεβρουαρίου 2011, Weryński (C‑283/09, EU:C:2011:85, σκέψη 65). Βλ., επίσης, προτάσεις της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση Weryński (C‑283/09, EU:C:2010:490, σημείο 60).
19 Η υπογράμμιση δική μου.
20 Βλ., επί παραδείγματι, προκαταρκτικό έγγραφο αριθ. 6 του Δεκεμβρίου 2008 απευθυνόμενο προς την Ειδική Επιτροπή του Φεβρουαρίου 2009 σχετικά με την πρακτική λειτουργία των Συμβάσεων της Χάγης για την Επισημείωση (Apostille), τις Επιδόσεις, τη Διεξαγωγή Αποδείξεων και την Πρόσβαση στη Δικαιοσύνη, «The Taking of Evidence by Video-Link under the Hague Evidence Convention». Στο πλαίσιο της εξετάσεως του άρθρου 9, παράγραφος 1, το εν λόγω έγγραφο αναφέρει τη διεξαγωγή αποδείξεων μέσω βιντεοδιάσκεψης ως παράδειγμα πρακτικής εφαρμογής της εν λόγω διατάξεως.
21 Βλ. κατ’ αναλογίαν, αλλά όσον αφορά τον κανονισμό (ΕΕ) 1215/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 12ης Δεκεμβρίου 2012, για τη διεθνή δικαιοδοσία, την αναγνώριση και την εκτέλεση αποφάσεων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις (ΕΕ 2012, L 351, σ. 1), απόφαση της 21ης Μαρτίου 2024, Gjensidige (C‑90/22, EU:C:2024:252, σκέψη 46).
22 Βλ. άρθρο 67, παράγραφος 4, και άρθρο 81, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ. Βλ., επίσης, γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ΕΣΔΑ), της 18ης Δεκεμβρίου 2014 (EU:C:2014:2454, σκέψη 191, στο εξής: γνωμοδότηση 2/13). Τούτο ισχύει ακόμη και αν ο κανονισμός 2020/1783 δεν μνημονεύει την εν λόγω αρχή. Βλ., σχετικά με τον προϊσχύσαντα κανονισμό 1206/2001, προτάσεις του γενικού εισαγγελέα N. Jääskinen στην υπόθεση ProRail (C‑332/11, EU:C:2012:551, σημείο 48), στις οποίες υποστηρίζει ότι η πράξη αυτή βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Το Δικαστήριο έχει επιβεβαιώσει ότι η αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης αποτελεί τη βάση της συνεργασίας μεταξύ των δικαστηρίων σε αστικές και εμπορικές υποθέσεις. Βλ., επί παραδείγματι, απόφαση της 25ης Μαΐου 2016, Meroni (C‑559/14, EU:C:2016:349, σκέψη 47).
23 Γνωμοδότηση 2/13 (σκέψεις 168 και 192).
24 Βλ. άρθρα 6 και 9 της οδηγίας 2014/41/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 3ης Απριλίου 2014, περί της ευρωπαϊκής εντολής έρευνας σε ποινικές υποθέσεις (ΕΕ 2014, L 130, σ. 1, στο εξής: οδηγία ΕΕΕ).
25 Κανονισμός (ΕΕ) 2017/1939 του Συμβουλίου, της 12ης Οκτωβρίου 2017, σχετικά με την εφαρμογή ενισχυμένης συνεργασίας για τη σύσταση της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (ΕΕ 2017, L 283, σ. 1, στο εξής: κανονισμός για την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία). Βλ. απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2023, G.K. κ.λπ. (Ευρωπαϊκή Εισαγγελία) (C‑281/22, EU:C:2023:1018, σκέψη 71).
26 Βλ., στο πλαίσιο της αποφάσεως-πλαισίου 2002/584/ΔΕΥ του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2002, για το ευρωπαϊκό ένταλμα σύλληψης και τις διαδικασίες παράδοσης μεταξύ των κρατών μελών (ΕΕ 2002, L 190, σ. 1, στο εξής: απόφαση-πλαίσιο για το ΕΕΣ), απόφαση της 29ης Ιουνίου 2017, Popławski (C‑579/15, EU:C:2017:503, σκέψη 19 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
27 Το Δικαστήριο ανακοίνωσε μια τέτοια δυνατότητα για πρώτη φορά στην απόφαση της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru (C‑404/15 και C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, σκέψεις 88 και 91 έως 93), και την επιβεβαίωσε επανειλημμένως έκτοτε.
28 Το άρθρο 16, παράγραφος 1, του κανονισμού 2020/1783, το οποίο προβλέπει επίσης τους λόγους άρνησης, αφορά μόνον τη διεξαγωγή αποδείξεων με εξέταση μάρτυρα και δεν τυγχάνει εφαρμογής εν προκειμένω.
29 Επιπλέον, η αιτιολογική σκέψη 16 του κανονισμού 2020/1783 διευκρινίζει ότι οι περιστάσεις στις οποίες είναι δυνατό να γίνει άρνηση εκτελέσεως της παραγγελίας διεξαγωγής αποδείξεων θα πρέπει να περιορίζονται σε αυστηρώς καθορισμένες εξαιρέσεις.
30 Απόφαση της 17ης Φεβρουαρίου 2011, Weryński (C‑283/09, EU:C:2011:85, σκέψη 53).
31 Βλ. απόφαση της 21ης Φεβρουαρίου 2013, ProRail (C‑332/11, EU:C:2013:87, σκέψεις 44 έως 46).
32 Σύμβαση για τα δικαιώματα του παιδιού της 20ής Νοεμβρίου 1989 [Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1577, αριθ. 31922, σ. 167 (1995)].
33 Σύμβαση για την προστασία των παιδιών και τη συνεργασία σχετικά με τη διακρατική υιοθεσία, της 29ης Μαΐου 1993 [Recueil des traités des Nations unies, τόμος 1870, αριθ. 31922, σ. 167 (1995)].
34 ΕΔΔΑ, Έκθεση της Επιτροπής της ΕΣΔΑ της 13ης Νοεμβρίου 1987, Gaskin κατά Ηνωμένου Βασιλείου (CE:ECHR:1987:1113REP001045483, § 89).
35 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 7ης Φεβρουαρίου 2002, Mikulić κατά Κροατίας (CE:ECHR:2002:0207JUD005317699, § 64). Βλ., συναφώς, την ανάλυση του Blauwhff, R., J., «Tracing down the historical development of the legal concept of the right to know one’s origins. Has “to know or not to know” ever been the legal question?’», Utrecht Law Review, τόμος 4, τεύχος 2, 2008, σ. 107.
36 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Φεβρουαρίου 2003, Odièvre κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2003:0213JUD004232698, § 44). Για ανάλυση της ιταλικής έννομης τάξης και του δικαιώματος του προσώπου να γνωρίζει τη γενετική του καταγωγή, βλ. Praduroux, S., «The right to know one’s genetic origins: A right in need of regulation», The Italian Law Journal, τόμος 7, αριθ. 2, 2021, σ. 803 έως 820.
37 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 15ης Νοεμβρίου 2016, Dubská και Krejzová κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (CE:ECHR:2016:1115JUD002885911, § 178 έως 179). Το εν λόγω δικαστήριο διευκρίνισε ότι, κατ’ αρχήν, το περιθώριο εκτιμήσεως που αναγνωρίζεται σε ένα κράτος εξαρτάται από τη σημασία των διακυβευομένων δικαιωμάτων των εμπλεκομένων προσώπων. Αν το δικαίωμα είναι ζωτικής σημασίας για τα προσωπικά ή βασικά δικαιώματα ενός προσώπου, το περιθώριο είναι στενό. Ωστόσο, αν δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών επί του ζητήματος και τίθενται προβληματισμοί ηθικής ή δεοντολογικής φύσης, τότε, το περιθώριο είναι ευρύτερο.
38 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Ιουλίου 2006, Jäggi κατά Ελβετίας (CE:ECHR:2006:0713JUD005875700, § 25).
39 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Ιουλίου 2006, Jäggi κατά Ελβετίας (CE:ECHR:2006:0713JUD005875700, § 40).
40 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 16ης Ιουνίου 2011, Pascaud κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2011:0616JUD001953508, § 67).
41 Βλ. Décision n° 2011-173 QPC du 30 septembre 2011 (απόφαση 2011-173 QPC της 30ής Σεπτεμβρίου 2011) του Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου) και Décision n° 2024-1110 QPC du 31 octobre 2024 (απόφαση 2024-1110 QPC της 31ης Οκτωβρίου 2024) του Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου).
42 Η έννοια του «απόλυτου» δικαιώματος σημαίνει ότι το δικαίωμα αυτό θα υπερισχύει πάντοτε κάθε άλλου δικαιώματος· με άλλα λόγια, δεν μπορεί να σταθμιστεί με άλλα δικαιώματα σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Για τον λόγο αυτόν, ορισμένοι συγγραφείς προτιμούν να προσδίδουν στο δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια σχετική και όχι απόλυτη αξία. Βλ., επί παραδείγματι, Alexy, R., «Human dignity and practional analysis», τόμος 16, αριθ. 3, 2015, σ. 83.
43 Μολονότι τα περισσότερα συνταγματικά συστήματα που προστατεύουν ρητώς το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια θεωρούν το εν λόγω δικαίωμα ως σχετικό δικαίωμα, ο Χάρτης, όπως και το Γερμανικό Σύνταγμα, επέλεξε να θεωρήσει το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως απόλυτο δικαίωμα. Η επιλογή της απόλυτης προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στη γερμανική συνταγματική τάξη είχε ως συνέπεια να προσδοθεί στο δικαίωμα αυτό στενή έννοια και εμβέλεια. Βλ., συναφώς, Grimm, D., «Dignity in a legal context: Dignity as an absolute right», σε McCrudden, C. (επιμ.), Understanding Human Dignity (Proceedings of the British Academy: Themed volumes of essays in the humanities and social sciences, τόμος 192), σ. 381.
44 Επί της διαφοράς μεταξύ της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ως αξίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ως δικαιώματος, βλ. Barak, A., «Human dignity: The constitutional value and the constitutional rights», σε McCrudden, C. (επιμ.), Understanding Human Dignity (Proceedings of the British Academy: Themed volumes of essays in the humanities and social sciences, τόμος 192), σ. 363.
45 Τούτο προκύπτει από το ερευνητικό σημείωμα 25/002, το οποίο καταρτίστηκε από τη Διεύθυνση Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιανουάριο του 2025. Η εν λόγω έρευνα αφορούσε τις έννομες τάξεις 13 κρατών μελών.
46 Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Γαλλική Κυβέρνηση εξήγησε ότι ο γαλλικός αστικός κώδικας ή η νομολογία του Conseil constitutionnel (Συνταγματικού Δικαστηρίου) δεν αποδίδουν απόλυτη αξία στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος μετά θάνατον. Υπάρχουν διάφορες περιπτώσεις, όπως, επί παραδείγματι, η ποινική έρευνα, επιτρεπόμενες με βάση τη γαλλική νομοθεσία, στις οποίες η εκταφή για τη λήψη γενετικού δείγματος μετά θάνατον μπορεί νομίμως να πραγματοποιηθεί χωρίς να έχει δοθεί η συγκατάθεση του ενδιαφερομένου εν ζωή. Τούτο σημαίνει ότι, κατά το γαλλικό δίκαιο, τόσο το δικαίωμα στον σεβασμό του ανθρωπίνου σώματος όσο και το δικαίωμα συγκατάθεσης σε σχέση με τη λήψη δειγμάτων για γενετικά αποτυπώματα μπορούν να περιοριστούν για θεμιτούς σκοπούς.
47 Επεξηγήσεις σχετικά με τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 17, στο εξής: επεξηγήσεις).
48 Η μόνη απόλυτη εκδήλωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η οποία προστατεύεται ρητώς από τον Χάρτη, είναι η απαγόρευση των βασανιστηρίων και των απάνθρωπων ή εξευτελιστικών ποινών ή μεταχείρισης, την οποία εγγυάται το άρθρο 4 του Χάρτη. Πρβλ. αποφάσεις της 5ης Απριλίου 2016, Aranyosi και Căldăraru (C‑404/15 και C‑659/15 PPU, EU:C:2016:198, σκέψη 85), της 19ης Μαρτίου 2019, Jawo (C‑163/17, EU:C:2019:218, σκέψη 78), και της 17ης Οκτωβρίου 2024, Ararat (C‑156/23, EU:C:2024:892, σκέψη 36).
49 Βλ., συναφώς, προτάσεις μου στην υπόθεση Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Αξίες της Ένωσης) (C‑769/22, EU:C:2025:408, σημεία 134 έως 137).
50 Βλ., συναφώς, Dupré, C., «Article 1 – Human dignity», σε Peers, S., κ.ά., The EU Charter of Fundamental Rights. A Commentary, 2η έκδ., Bloomsbury, 2021, σ. 18. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι «είναι πιο χρήσιμο να αντιληφθούμε το απαραβίαστο της αξιοπρέπειας ως δέσμευση εκ μέρους της Ένωσης να καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια προκειμένου να αποφευχθεί τυχόν προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Υπό την έννοια αυτή, το απαραβίαστο της αξιοπρέπειας καθίσταται αξιωματικό θεμέλιο του συνόλου της Ένωσης, απηχώντας τα “αναφαίρετα και ιερά δικαιώματα του Ανθρώπου” της γαλλικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789».
51 Βλ., συναφώς, Heselhaus, S., και Hemsley, R., «Human dignity and the European Convention on Human Rights», σε Becchi, P., και Mathis, K. (επιμ.), Handbook of Human Dignity in Europe, Springer, 2019, σ. 987.
52 Απόφαση της 14ης Νοεμβρίου 2018, Memoria και Dall’Antonia (C‑342/17, EU:C:2018:906, σκέψη 57).
53 Προτάσεις στην υπόθεση Memoria και Dall’Antonia (C‑342/17, EU:C:2018:479, υποσημείωση 44).
54 Lenaerts, K., και Gutmann, K., «The comparative law method and the European Court of Justice: Echoes across the Atlantic», The American Journal of Comparative Law, τόμος 64, τεύχος 4, 2016, σ. 841 έως 864.
55 Ερευνητικό σημείωμα 25/002 που συνέταξε η Διεύθυνση Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιανουάριο του 2025.
56 Εκτός από τη Γαλλική Δημοκρατία, άλλη εξαίρεση ενδέχεται να αποτελεί η Δημοκρατία της Κύπρου.
57 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 13ης Ιουλίου 2006, Jäggi κατά Ελβετίας (CE:ECHR:2006:0713JUD005875700, § 43 και 44).
58 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 16ης Ιουνίου 2011, Pascaud κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2011:0616JUD001953508, § 68).
59 Βλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 13ης Ιουλίου 2006, Jäggi κατά Ελβετίας (CE:ECHR:2006:0713JUD005875700, § 38 και 39), και της 16ης Ιουνίου 2011, Pascaud κατά Γαλλίας (CE:ECHR:2011:0616JUD001953508, § 59 και 60).
60 Η πιο γνωστή συναφώς υπόθεση είναι η απόφαση Omega, με την οποία το Δικαστήριο δέχθηκε ως δικαιολογητικό λόγο για τον περιορισμό της ελεύθερης παροχής υπηρεσιών έναν σκοπό δημοσίας τάξεως στη Γερμανία ο οποίος στηριζόταν στην προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και γινόταν αντιληπτός στο εν λόγω κράτος με διαφορετικό τρόπο σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο η έννοια αυτή γινόταν αντιληπτή στην ίδια περίπτωση σε άλλα κράτη μέλη. Η γερμανική συνταγματική έννοια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας ερμηνεύθηκε υπό την έννοια ότι απαγορεύει την εμπορική εκμετάλλευση παιγνίων στα οποία προβάλλεται εικονική δολοφονία ανθρώπων, κάτι που δεν ίσχυε σε άλλα κράτη μέλη (απόφαση της 14ης Οκτωβρίου 2004, Omega, C‑36/02, EU:C:2004:614).
61 Ωστόσο, αν η νομοθεσία της Ένωσης εναρμονίσει ένα ζήτημα σε επίπεδο Ένωσης, τα κράτη μέλη δεν θα μπορούν να εφαρμόζουν το επίπεδο προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνεται από τα συντάγματά τους, ακόμη και όταν το επίπεδο αυτό είναι υψηλότερο από εκείνο που έχει επιλεγεί με βάση τη νομοθεσία της Ένωσης, διότι τούτο θα έθιγε την αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης. Βλ. απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2013, Melloni (C‑399/11, EU:C:2013:107, σκέψεις 56 έως 58).