C_202500771EL.000101.fmx.xml

Γνωμοδότηση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Κοινωνική στέγαση στην ΕΕ – αξιοπρεπής, βιώσιμη και οικονομικά προσιτή

(γνωμοδότηση πρωτοβουλίας)

(C/2025/771)

Εισηγητής:

Thomas KATTNIG

Συνεισηγητής:

Rudolf KOLBE

Σύμβουλος	Thomas RITT (σύμβουλος του εισηγητή)
Απόφαση της συνόδου ολομέλειας:	15.2.2024
Νομική βάση	Άρθρο 52 παράγραφος 2 του Εσωτερικού Κανονισμού Γνωμοδότηση πρωτοβουλίας
Αρμόδιο όργανο	Τμήμα «Μεταφορές, ενέργεια, υποδομές, κοινωνία των πληροφοριών»
Έγκριση από το τμήμα	14.11.2024
Έγκριση από την Ολομέλεια	5.12.2024
Σύνοδος ολομέλειας αριθ.	592
Αποτέλεσμα της ψηφοφορίας (υπέρ/κατά/αποχές)	134/5/13

1. Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ) πιστεύει ότι υπάρχει ανεπάρκεια της αγοράς στον τομέα της στέγασης, η οποία πρέπει να αντιμετωπιστεί με τους εξής τρόπους: βελτίωση των συνθηκών πλαισίου, όπως είναι τα δεδομένα, ο συντονισμός, οι διαδικασίες έγκρισης και οι κανόνες χωροταξικού σχεδιασμού· θέσπιση θεμελιώδους δικαιώματος στη στέγαση· παροχή επαρκούς χρηματοδότησης· εφαρμογή της προσέγγισης «Προτεραιότητα στη στέγαση» για τους αστέγους (1)· και αυξημένη εστίαση στις ανάγκες των νέων και στη βιωσιμότητα.

1.2.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η στεγαστική πολιτική της ΕΕ μπορεί να λειτουργήσει μόνον εάν βασίζεται σε ορθά δεδομένα. Ως εκ τούτου είναι αναγκαίο να δημιουργηθεί και να τελειοποιηθεί σε επίπεδο ΕΕ ένα στατιστικό εργαλείο που θα παρέχει όλα τα σημαντικά και επιχειρησιακά στοιχεία που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη, την εφαρμογή και την παρακολούθηση των στεγαστικών πολιτικών, όπως ορίζεται στο σημείο 3.6.

1.3.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τον διορισμό νέου Επιτρόπου αρμοδίου για τη Στέγαση. Ο Επίτροπος θα πρέπει να υποστηρίζεται από ομάδα εμπειρογνωμόνων, στην οποία θα συμμετέχουν μεταξύ άλλων εκπρόσωποι της ΕΟΚΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών (ΕτΠ). Επιπλέον, η ΕΟΚΕ ζητεί να συμμετάσχει υπό την ιδιότητα του παρατηρητή ή του συμβούλου στις εργασίες της επιτροπής στέγασης που αναμένεται να συσταθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

1.4.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναγνωρίσει την κοινωνική στέγαση ως βασικό και ελπιδοφόρο εργαλείο ενεργών στεγαστικών πολιτικών. Σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, προτείνεται να κατοχυρωθεί στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο το θεμελιώδες δικαίωμα σε οικονομικά προσιτή και εν γένει προσβάσιμη και αξιοπρεπή στέγαση για όλους. Η τρέχουσα προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η στεγαστική πολιτική προσφέρεται ως πρόγραμμα μόνο για τα νοικοκυριά με τα χαμηλότερα εισοδήματα, θα πρέπει να απορριφθεί και η νομοθεσία για τις κρατικές ενισχύσεις να προσαρμοστεί αναλόγως με βάση το σύστημα ρύθμισης των υπηρεσιών γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ). Η διάσταση της αναπηρίας θα πρέπει να συνεκτιμάται πάγια σε όλα τα προγράμματα στέγασης με μέλημα η στέγαση να μην είναι μόνο οικονομικά προσιτή και βιώσιμη, αλλά και εν γένει προσβάσιμη σε όλους. Επιπλέον, οι δείκτες στέγασης θα πρέπει να συμπεριληφθούν στα εθνικά προγράμματα μεταρρυθμίσεων και στα προγράμματα σταθερότητας/σύγκλισης.

1.5.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να καταρτίσει σχέδιο δράσης με βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα μέτρα ώστε να εφαρμόζεται υποχρεωτικά το θεμελιώδες δικαίωμα στη στέγαση και να συντονίζονται και να υλοποιούνται τα εθνικά και τα ενωσιακά σχέδια επενδύσεων στη δημόσια στέγαση.

1.6.

Οι εθνικές και οι τοπικές αρχές καλούνται να αυξήσουν τη χρηματοδότηση έργων κοινωνικής στέγασης και να διευκολύνουν την πρόσβαση σε κονδύλια. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τη σχεδιαζόμενη πανευρωπαϊκή επενδυτική πλατφόρμα για οικονομικά προσιτή, εν γένει προσβάσιμη και βιώσιμη στέγαση. Επιπλέον, προτείνεται να προσφέρει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων μέσω της πλατφόρμας αυτής ή απευθείας τη δυνατότητα για επιτόκια 0 % για μακροπρόθεσμα δάνεια σε μη κερδοσκοπικούς φορείς αστικής ανάπτυξης και σε συνεταιρισμούς, καθώς και στις τοπικές αρχές.

1.7.

Η ΕΟΚΕ αναγνωρίζει ότι η στεγαστική κρίση οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην ανεπαρκή προσφορά βιώσιμης και οικονομικά προσιτής στέγασης σε σχέση με τις ανάγκες. Ως εκ τούτου, πρέπει να αξιοποιηθούν όλα τα δυνατά μέσα για την αύξηση του όγκου των κατοικιών που διατίθενται για αγορά ή ενοικίαση. Για τον σκοπό αυτό, πρέπει να εξασφαλιστεί η συμμετοχή όλων των φορέων τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα.

1.8.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να στηρίξει τα κράτη μέλη με την έκδοση συστάσεων προς αυτά, όπου αυτό είναι απαραίτητο και να δημιουργήσει εργαλειοθήκη για τον περιορισμό των ανεξέλεγκτων αυξήσεων ενοικίων που θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη θέσπιση ανώτατων ορίων μισθωμάτων, ενός φόρου για τις άδειες κατοικίες και φορολογικών κινήτρων για την ανακαίνιση κενών κατοικιών με σκοπό τη μίσθωσή τους, την αύξηση των κοινωνικών κατοικιών, την επιβολή ορίων στις άδειες κατοικιών βραχυχρόνιας μίσθωσης κ.λπ.

1.9.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι πρέπει να δοθούν περισσότερα κονδύλια για μακροπρόθεσμες επενδύσεις σε κοινωνικές υποδομές και φρονεί ότι οι δημόσιες επενδύσεις σε οικονομικά προσιτή και εν γένει προσβάσιμη στέγαση δεν θα πρέπει να υπόκεινται σε καθεστώτα ρύθμισης χρέους που ορίζονται στους δημοσιονομικούς κανόνες του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης (ΣΣΑ).

1.10.

1.11.

Η ΕΟΚΕ προτείνει την κατάρτιση σχεδίου δράσης που θα δίνει έμφαση ειδικά στη βελτίωση της πρόσβασης των νέων σε οικονομικά προσιτή στέγαση.

2. Ιστορικό

2.1.

Η ΕΟΚΕ θέτει εδώ και χρόνια το ζήτημα της οικονομικά προσιτής κοινωνικής στέγασης και εφιστά την προσοχή τόσο στις αυξανόμενες ανησυχίες των Ευρωπαίων σχετικά με τη διαθεσιμότητα, την προσβασιμότητα και τη βιωσιμότητα της αξιοπρεπούς στέγασης (2) όσο και στην έκθεση της ειδικής ομάδας υψηλού επιπέδου για τις επενδύσεις σε κοινωνικές υποδομές στην Ευρώπη, στην οποία οι συντάκτες ζητούν επενδύσεις σε κοινωνικές υποδομές, όπως η οικονομικά προσιτή στέγαση. Ως εκ τούτου, η ΕΟΚΕ συνεχίζει να τάσσεται υπέρ της ανάπτυξης ενός ευρωπαϊκού σχεδίου δράσης για τη στέγαση.

2.2.

Η κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών στον τομέα της κοινωνικής στέγασης είναι περίπλοκη και διέπεται σε μεγάλο βαθμό από την επικουρικότητα. Καταρχήν, η κατασκευή και η μίσθωση κατοικιών αποτελούν αυτόνομες κανονιστικές αρμοδιότητες των μεμονωμένων κρατών μελών. Το γεγονός αυτό αντικατοπτρίζεται στην ποικιλομορφία των λύσεων διακυβέρνησης και στεγαστικής πολιτικής στα κράτη μέλη, οι οποίες είναι προσαρμοσμένες στις εκάστοτε τοπικές ανάγκες και συνθήκες με συνυπολογισμό των δημογραφικών εξελίξεων και των κοινωνικών προκλήσεων. Παράλληλα, η Επιτροπή ασκεί επιρροή αξιοποιώντας το ενωσιακό δίκαιο ανταγωνισμού και τις εξαιρέσεις του [νομοθεσία για τις κοινωνικές κρατικές ενισχύσεις, υπηρεσία γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ)], και καθορίζει το κανονιστικό πλαίσιο.

2.3.

Η πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή, επαρκή, βιώσιμη, εν γένει προσβάσιμη, συμπεριληπτική και ανθεκτική στέγαση αποτελεί τόσο κοινωνική ανάγκη όσο και κοινωνικό δικαίωμα, αποτελεί μία από τις 20 βασικές αρχές του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων και συνάδει με το θεματολόγιο των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη ανάπτυξη με ορίζοντα το 2030, τον Χάρτη της Γενεύης των Ηνωμένων Εθνών για τη βιώσιμη στέγαση, τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία και τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Ωστόσο, το δικαίωμα αυτό υπονομεύεται από τις διάφορες πρόσφατες κρίσεις.

2.4.

Κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες, οι τιμές των ενοικίων και των ιδιόκτητων κατοικιών στην ΕΕ αυξήθηκαν πολύ πάνω από το μέσο διαθέσιμο εισόδημα. Οι συντονισμένες ευρωπαϊκές πολιτικές λιτότητας μετά τη χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση του 2008 και οι συνακόλουθες περικοπές των δημόσιων ενισχύσεων και επενδύσεων περιόρισαν σημαντικά την ικανότητα των εθνικών, των περιφερειακών και των τοπικών κυβερνήσεων να προωθήσουν οικονομικά προσιτές και αξιοπρεπείς κατοικίες, να ανακαινίσουν και να επεκτείνουν το σημερινό οικιστικό απόθεμα. Αυτοί οι δύο παράγοντες οδήγησαν σε μείωση του αποθέματος οικονομικά προσιτών κατοικιών στην Ευρώπη (3). Ταυτόχρονα, από το 2022 μέχρι σήμερα, έχει σημειωθεί ραγδαία αύξηση στα επιτόκια των ενυπόθηκων δανείων. ενώ το κόστος κατασκευής αυξάνεται από το 2020 (4) και έπειτα. Αυτό κατέστησε εξαιρετικά δύσκολη την κατασκευή οικονομικά προσιτών νέων κατοικιών. Σε συνδυασμό με αυτές τις εξελίξεις, εύποροι αλλοδαποί αγοράζουν ακίνητα σε ελκυστικές περιοχές ως δεύτερες κατοικίες, οι δε βραχυχρόνιες μισθώσεις αυξάνονται, με αποτέλεσμα τα ακίνητα αυτά να μην διατίθενται πλέον για τη στέγαση του τοπικού πληθυσμού. Γενικά, η οικονομικά απρόσιτη στέγαση αποτελεί πρόβλημα σε όλα τα κράτη μέλη, αν και οι προκλήσεις ανά περίπτωση μπορεί να διαφέρουν.

2.5.

Το 2022 το ποσοστό υπερβολικής επιβάρυνσης με δαπάνες στέγασης (5) στην ΕΕ ήταν 10,6 % στις πόλεις, σε σύγκριση με 6,6 % στις αγροτικές περιοχές. Ιδίως για τους ιδιώτες ενοικιαστές, η εν λόγω επιβάρυνση είναι πάνω από τον μέσο όρο.

2.6.

Σε διάστημα 10 ετών, σημειώθηκε αύξηση των ακίνητων ονομαστικών περιουσιακών στοιχείων κατά 30,9 % σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, με κορυφαίες τις χώρες της ΕΕ, και αιτία είναι η «χρηματιστηριοποίηση της στέγασης» (6). Σε πολλά κράτη μέλη η ανοδική τάση είναι ακόμη πιο έντονη (π.χ. αύξηση κατά 66 % στην Αυστρία από το 2014). Η ομαδοποίηση, η τιτλοποίηση και η πώληση ενυπόθηκων δανείων ήταν σημαντική αιτία της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008 (7). Ακολούθησαν περίοδοι χαμηλού και μηδενικού επιτοκίου, αρχής γενομένης από το 2012, οι οποίες με τη σειρά τους έδωσαν, σε πολλές χώρες, σημαντική ώθηση στις επενδύσεις σε οικιστικά ακίνητα. Η μεγάλης κλίμακας ανακατεύθυνση των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων υπέρ των επενδύσεων σε ακίνητα προκάλεσε μαζικές αυξήσεις στις τιμές της γης και των κατοικιών. Κατά το ίδιο διάστημα, οι στεγαστικές μονάδες συχνά μετατρέπονταν σε μετοχές, μερίδια και ομόλογα, με αποτέλεσμα την παγκοσμιοποίηση της ακίνητης περιουσίας και της ιδιοκτησίας, οπότε τα ακίνητα περιουσιακά στοιχεία μετατράπηκαν εκ νέου σε χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία, και η ιδιοκτησία έλαβε ασαφέστερο χαρακτήρα. Σύμφωνα με την έκθεση για τη χρηματιστηριοποίηση σε 13 πόλεις, η αυξημένη δημιουργία συστημάτων ελαστικού χρήματος σε συνδυασμό με την περιορισμένη προσφορά γης αποτελούν τον πυρήνα της κρίσης αυτής.

2.7.

Για την παροχή επαρκούς οικονομικά προσιτής, εν γένει προσβάσιμης και βιώσιμης στέγης, απαιτείται μια ενεργός πολιτική σε ολόκληρη την ΕΕ για τη διάθεση γης για στέγαση. Για τον σκοπό αυτό, είναι ουσιώδους σημασίας να παρέχεται στον μη κερδοσκοπικό στεγαστικό τομέα οικονομικά προσιτή γη μέσω της ενεργού διαχείρισης και χάρη σε μια κοινωνική πολιτική για τη γη και τις ανακαινίσεις.

2.8.

Στις τιμές της γης οφείλεται το 80 % της αύξησης των τιμών των κατοικιών μεταξύ 1950 και 2012 (8). Συνεπώς είναι αδύνατο να επεκταθεί σε ικανοποιητικό βαθμό η προσφορά οικονομικά προσιτής στέγασης ώστε να συμπεριλάβει τα νοικοκυριά που εντάσσονται στα δύο κατώτερα πεμπτημόρια εισοδήματος. Πρέπει να αναπτυχθούν κατάλληλα μέσα ελέγχου προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ένα ορισμένο ποσοστό της γης θα διατίθεται για μη κερδοσκοπική στέγαση π.χ. μέσω της νομοθεσίας περί χωροταξικού σχεδιασμού.

2.9.

Τα διαρθρωτικά προβλήματα που περιγράφονται στις προηγούμενες ενότητες επιδεινώθηκαν περαιτέρω από τις βραχυπρόθεσμες εξελίξεις. Το κόστος δόμησης έχει αυξηθεί σημαντικά εξαιτίας των προβλημάτων στην αλυσίδα εφοδιασμού, των κανονισμών για το κλίμα και των υψηλών τιμών (ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας), ενώ η αστικοποίηση βρίσκεται σε εξέλιξη.

2.10.

Η οικονομικά απρόσιτη στέγαση αποκλείει τμήματα του πληθυσμού από την εύρεση οικίας και οδηγεί σε στεγαστική ανασφάλεια, προβληματικό κόστος στέγασης και ανεπαρκή στέγαση. Τα προβλήματα αυτά βλάπτουν την υγεία και την ευημερία των ανθρώπων, ευνοούν την ανισότητα ως προς τις συνθήκες διαβίωσης και τις ευκαιρίες (ιδίως για τις γυναίκες, τα παιδιά και τους νέους), συνεπάγονται υψηλότερο κόστος υγείας, μειωμένη παραγωγικότητα, περιβαλλοντικές ζημίες και έχουν αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις λόγω της μειωμένης αγοραστικής δύναμης. Είναι επίσης μία από τις αιτίες που εμφανίζονται ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε βασικές υπηρεσίες, σε γεωγραφικές περιοχές όπου το κόστος στέγασης είναι υψηλό σε σύγκριση με το εισόδημα. Το υψηλό κόστος στέγασης αποτελεί επίσης οικονομικό πρόβλημα. Τα χαμηλότερα διαθέσιμα εισοδήματα μειώνουν την αγοραστική δύναμη και τις δαπάνες των καταναλωτών.

2.11.

Για έναν βιώσιμο και οικονομικά αποδοτικό κατασκευαστικό τομέα χρειάζεται τιμολόγηση του πραγματικού κόστους, με την οποία θα συμπεριλαμβάνονται στο κόστος του έργου το κόστος συντήρησης και κύκλου ζωής, καθώς και οι περιβαλλοντικές ζημίες, όπως το αποτύπωμα των αερίων του θερμοκηπίου.

2.12.

Ο Enrico Letta, στην έκθεσή του για το μέλλον της ενιαίας αγοράς της ΕΕ, αναφέρει ότι η αύξηση των τιμών των κατοικιών συνιστά απειλή για τις θεμελιώδεις ελευθερίες των πολιτών. Μολονότι η στέγαση δεν αποτελεί αρμοδιότητα της ΕΕ, οι παραπάνω τάσεις θέτουν σε κίνδυνο την ομαλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

2.13.

Ως εκ τούτου, στην έκθεση ζητείται, μεταξύ άλλων, η αναθεώρηση της έννοιας της κοινωνικής στέγασης που περιέχεται στην αιτιολογική σκέψη 11 της απόφασης 2012/21/ΕΕ. Η έννοια είναι υπερβολικά στενή και δεν παρέχει στις εθνικές αρχές την αναγκαία ευελιξία για την εφαρμογή κατάλληλης στεγαστικής πολιτικής. Στην έκθεση προτείνεται επίσης η σύσταση ειδικής ομάδας της ΕΕ για την οικονομική προσιτότητα της στέγασης.

3. Γενικές παρατηρήσεις

Ανεπάρκεια της αγοράς στον τομέα της στέγασης

3.1.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι υπάρχει ανεπάρκεια της αγοράς στον τομέα της στέγασης, η οποία πρέπει να αντιμετωπιστεί με τους εξής τρόπους: βελτίωση των συνθηκών πλαισίου, όπως είναι τα δεδομένα, ο συντονισμός, οι διαδικασίες έγκρισης και οι κανόνες χωροταξικού σχεδιασμού· θέσπιση θεμελιώδους δικαιώματος στη στέγαση· παροχή επαρκούς χρηματοδότησης· εφαρμογή της κατευθυντήριας αρχής «Προτεραιότητα στη στέγαση» για τους αστέγους (9)· και αυξημένη εστίαση στις ανάγκες των νέων και στη βιωσιμότητα.

3.2.

Η ανεπάρκεια της αγοράς συνεπάγεται την ανάγκη νέας πρότασης στεγαστικής πολιτικής σε ενωσιακό επίπεδο. Όταν η στεγαστική πολιτική αφορά ευρεία τμήματα του πληθυσμού, εξυπηρετεί το γενικό οικονομικό συμφέρον. Η τρέχουσα προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η στεγαστική πολιτική προσφέρεται ως πρόγραμμα μόνο για τα νοικοκυριά με τα χαμηλότερα εισοδήματα, θα πρέπει να απορριφθεί και η νομοθεσία για τις κρατικές ενισχύσεις να προσαρμοστεί αναλόγως με βάση το σύστημα ρύθμισης των ΥΓΟΣ.

3.3.

Στην προσπάθεια επίτευξης οικονομικά προσιτής στέγασης, θετική επίδραση έχει η ανάπτυξη νέων εταιρικών σχέσεων και δομών —όπως προγράμματα συνεταιρισμού κατοικίας, προγράμματα κοινωνικής στέγασης, κοινοτικά προγράμματα στέγασης και προγράμματα μικτής στέγασης— μέσω διαφόρων εταιρικών σχέσεων μεταξύ του συνεταιριστικού τομέα, των ΜΚΟ και των δημόσιων οργανισμών. Ως εκ τούτου, απαιτείται ένα κατάλληλο σύστημα κρατικών ενισχύσεων και στήριξης, σύμφωνα με την επικαιροποιημένη αρχή των ΥΓΟΣ, καθώς και πρόσθετα μέτρα για τη δημόσια γη και τις φορολογικές απαλλαγές.

3.4.

Όπως επισημαίνεται στη γνωμοδότηση TEN/772 (10), «η συνδημιουργία υπηρεσιών κοινής ωφελείας από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών καθώς και απευθείας από τους πολίτες αποτελεί ένα από τα αποτελεσματικότερα εργαλεία για την τόνωση της συμμετοχικής δημοκρατίας και, ως εκ τούτου, για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης». Είναι συνεπώς απαραίτητο να ενισχυθεί ο ρόλος της συνδημιουργίας στον οικιστικό τομέα.

3.5.

Η εναρμόνιση και η απλούστευση των κανονισμών και των προτύπων στον κατασκευαστικό τομέα δύνανται να συμβάλλουν στη μείωση του κόστους στέγασης. Οποιαδήποτε τέτοια αναθεώρηση δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να οδηγεί ή να συμβάλλει σε μείωση ή παράκαμψη των περιβαλλοντικών, κοινωνικών ή επαγγελματικών κανόνων ασφάλειας ούτε και να υπονομεύει αισθητικές αρχιτεκτονικές αξίες που προάγουν την ευημερία των κατοίκων.

Βελτίωση των δεδομένων και του συντονισμού

3.6.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η στεγαστική πολιτική της ΕΕ μπορεί να λειτουργήσει μόνον εάν βασίζεται σε ορθά δεδομένα. Τα δεδομένα αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνουν τον δείκτη τιμών κατοικιών, τον αριθμό και την αξία των πωλήσεων κατοικιών, τους πραγματικούς δικαιούχους ακινήτων, το ποσοστό και το είδος των ιδιοκτητών και των ενοικιαστών, το ποσοστό των δημόσιων και ιδιωτικών κατοικιών, τον όγκο, την ποιότητα και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των κατοικιών κ.λπ. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαίο να δημιουργηθεί και να τελειοποιηθεί σε επίπεδο ΕΕ ένα στατιστικό εργαλείο που θα παρέχει όλα τα σημαντικά και επιχειρησιακά στοιχεία που είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη, την εφαρμογή και την παρακολούθηση των στεγαστικών πολιτικών, θα βελτιώνει τη διαφάνεια και θα συμβάλλει στην καταπολέμηση της κερδοσκοπίας και της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες στη στεγαστική αγορά, οι οποίες αποτελούν πρόβλημα κατά την τελευταία δεκαετία.

3.7.

Η ΕΟΚΕ θεωρεί επείγουσα ανάγκη να συσταθεί μια ειδική ενωσιακή πλατφόρμα για τη στέγαση, με δυνατότητα να αξιοποιηθεί για τη βελτίωση της συλλογής δεδομένων, την προσαρμογή των προδιαγραφών στέγασης και των κανονιστικών προτύπων και την ανάπτυξη και προώθηση καινοτόμων τρόπων διαχείρισης της στέγασης.

3.8.

Η ΕΟΚΕ προτείνει να ενταθεί η ανάπτυξη διαλειτουργικών ψηφιακών πλατφορμών για τις διαδικασίες έκδοσης οικοδομικών αδειών, ώστε να αυξηθεί η διοικητική αποτελεσματικότητα και η οικονομική αποδοτικότητα των έργων.

3.9.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και την υλοποίηση περιβαλλοντικών στόχων στον στεγαστικό τομέα και δύναται να βελτιώσει τις επιδόσεις βιωσιμότητας των υλικών, των προϊόντων και των κτιρίων.

3.10.

Η ΕΟΚΕ εκφράζει την ικανοποίησή της για τον διορισμό νέου Επιτρόπου αρμοδίου για τη Στέγαση, δεδομένου του οριζόντιου χαρακτήρα του ζητήματος αυτού. Ο εν λόγω Επίτροπος θα πρέπει να υποστηρίζεται από ομάδα εμπειρογνωμόνων στην οποία θα συμμετέχουν οργανώσεις ενδιαφερόμενων φορέων του στεγαστικού τομέα, εκπρόσωποι των ενώσεων ενοικιαστών, των αστέγων, των νέων και των ατόμων με αναπηρία, υπερασπιστές της ισότητας, επαγγελματίες του τομέα της αστικής ανάπτυξης, εκπρόσωποι των παρόχων οικονομικά προσιτής στέγασης, εκπρόσωποι των πόλεων, δήμων και περιφερειών, καθώς και εκπρόσωποι της ΕΟΚΕ και της ΕτΠ. Επιπλέον, αναμένεται να θεσπιστεί ειδική επιτροπή για τη στέγαση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η επιτροπή αυτή θα συντάξει έκθεση σχετικά με τις προτάσεις/λύσεις που πρέπει να υλοποιηθούν για την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης. Η ΕΟΚΕ ζητεί να συμμετέχει στις εργασίες της εν λόγω επιτροπής υπό καθεστώς παρατηρητή ή συμβούλου.

3.11.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να εκπονεί ετήσιες εκθέσεις, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, σχετικά με την κατάσταση της στέγασης στην ΕΕ. Μεταξύ άλλων, οι εκθέσεις θα περιέχουν λεπτομερή δεδομένα για κάθε κράτος μέλος, όσον αφορά τις διαθέσιμες κατοικίες, τις στεγαστικές ανάγκες, τα κενά ακίνητα και τις τιμές, την οικονομική προσιτότητα και τη βιωσιμότητα στον τομέα. Τα δεδομένα θα παρέχονται από τα κράτη μέλη και θα διαβιβάζονται προς έγκριση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στην ΕΟΚΕ και στην ΕτΠ.

3.12.

Η ΕΟΚΕ υπογραμμίζει σθεναρά την έκκληση που διατυπώνεται στη Δήλωση της Λιέγης προς την Επιτροπή για τη διοργάνωση ετήσιας ευρωπαϊκής διάσκεψης κορυφής για την κοινωνική και οικονομικά προσιτή στέγαση σε συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, την ΕΟΚΕ και την ΕτΠ. Η διάσκεψη αυτή θα συγκεντρώσει όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη που συμμετέχουν στην υλοποίηση των δράσεων στέγασης των κρατών μελών, βάσει πολυεπίπεδης προσέγγισης και ανταλλαγής βέλτιστων πρακτικών, με σεβασμό της επικουρικότητας.

Θεμελιώδες δικαίωμα στη στέγαση

3.13.

Η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι είναι πράγματι εγγυημένο το οικουμενικό δικαίωμα στη στέγαση. Για τον σκοπό αυτόν, τα κριτήρια και οι προϋποθέσεις σχετικά με την παροχή, κατασκευή και χρηματοδότηση αξιοπρεπούς και οικονομικά προσιτής στέγασης πρέπει να καθορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 14 της ΣΛΕΕ, το οποίο ρυθμίζει τις υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος (ΥΓΟΣ), με τη χρήση τομεακών κανονισμών σύμφωνα με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία.

3.14.

Η αύξηση της προσφοράς κοινωνικών κατοικιών είναι απαραίτητη για την επίλυση των στεγαστικών προβλημάτων στην ΕΕ. Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να αναγνωρίσει την κοινωνική στέγαση ως βασικό και ελπιδοφόρο εργαλείο ενεργών στεγαστικών πολιτικών. Χρειάζεται να υποστηριχθούν οι εθνικές πρωτοβουλίες και να κληθούν τα κράτη μέλη με ιδιαίτερα ανεπαρκείς πολιτικές στέγασης να λάβουν πρωτοβουλίες αξιοποιώντας υποδείγματα βέλτιστων πρακτικών.

3.15.

3.16.

Σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, προτείνεται να κατοχυρωθεί στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο το θεμελιώδες δικαίωμα σε οικονομικά προσιτή και αξιοπρεπή στέγαση για όλους. Η διάσταση της αναπηρίας θα πρέπει να συνεκτιμάται πάγια σε όλα τα προγράμματα στέγασης με μέλημα η στέγαση να μην είναι μόνο οικονομικά προσιτή και βιώσιμη, αλλά και εν γένει προσβάσιμη σε όλους. Επιπλέον, οι δείκτες στέγασης θα πρέπει να συμπεριληφθούν στα εθνικά προγράμματα μεταρρυθμίσεων και στα προγράμματα σταθερότητας/σύγκλισης.

3.17.

Η ΕΟΚΕ καλεί την Επιτροπή να στηρίξει τα κράτη μέλη με την έκδοση συστάσεων προς αυτά, όπου αυτό είναι απαραίτητο, και να δημιουργήσει εργαλειοθήκη για τον περιορισμό των ανεξέλεγκτων αυξήσεων ενοικίων που θα περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη θέσπιση ανώτατων ορίων μισθωμάτων, ενός φόρου για τις άδειες κατοικίες και φορολογικών κινήτρων για την ανακαίνιση κενών κατοικιών με σκοπό τη μίσθωσή τους, την αύξηση των κοινωνικών κατοικιών, την επιβολή ορίων στις άδειες κατοικιών βραχυχρόνιας μίσθωσης κ.λπ.

3.18.

Λόγω των αρνητικών επιπτώσεων των βραχυχρόνιων μισθώσεων (11), η Επιτροπή θα πρέπει να συστήσει στα κράτη μέλη να θεσπίσουν υποχρεώσεις καταχώρισης, να καθορίσουν χρονικές προθεσμίες και να διασφαλίσουν τον θεμιτό ανταγωνισμό μεταξύ των βραχυχρόνιων μισθώσεων και του υπόλοιπου κλάδου της φιλοξενίας.

3.19.

Μεσοπρόθεσμα, πρέπει επίσης να τεθεί ένας ρεαλιστικός ενωσιακός στόχος για την κατασκευή νέων κατοικιών / την αξιοποίηση κατοικιών που χρήζουν ανακαίνισης ή κενών κατοικιών, κατά την περίοδο 2024-2029. Για τον σκοπό αυτόν, τα κράτη μέλη πρέπει, μεταξύ άλλων, να διαθέσουν επαρκές ποσοστό γης για μη κερδοσκοπικές κατοικίες. Οι στόχοι αυτοί, μεταξύ άλλων και η παρακολούθηση, θα παρέχουν περαιτέρω πληροφορίες σχετικά με το κατά πόσον οι πρωτοβουλίες του νέου Επιτρόπου αρμοδίου για τη Στέγαση που αναφέρονται στην επιστολή ανάθεσης καθηκόντων του έχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα.

3.20.

Η ΕΟΚΕ πιστεύει ότι η διευκόλυνση της πρόσβασης όλων σε οικονομικά προσιτή κοινωνική στέγαση, όπως αναφέρεται στο σημείο 2.13, αποτελεί σημαντικό βήμα για την εφαρμογή του θεμελιώδους δικαιώματος στη στέγαση.

Εξάλειψη του φαινομένου των αστέγων

3.21.

Η ΕΟΚΕ ζητεί την εκπόνηση στρατηγικής που θα βασίζεται στην ευρωπαϊκή πλατφόρμα για την καταπολέμηση του φαινομένου των αστέγων, με επιχειρησιακό προϋπολογισμό και πρόγραμμα εργασίας για την περίοδο 2024-2029 και την έκδοση από το Συμβούλιο σύστασης για την εξάλειψη του φαινομένου των αστέγων.

3.22.

Η ΕΟΚΕ συνιστά όλα τα κράτη μέλη να εισαγάγουν το πρόγραμμα «Προτεραιότητα στη στέγαση» για τους αστέγους (12) και να στηρίξουν τους μη κερδοσκοπικούς ή τοπικούς φορείς που το εφαρμόζουν ήδη, ώστε να μπορούν να διευρύνουν την προσφορά τους. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σημαντικό να δοθεί έμφαση σε ποικιλόμορφα είδη στέγασης και διαφορετικούς τρόπους ζωής, ώστε να διευκολυνθεί η μίξη τόσο των κοινωνικών όσο και των ηλικιακών ομάδων.

Επαρκής χρηματοδότηση

3.23.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει ότι πρέπει να δοθούν περισσότερα κονδύλια για μακροπρόθεσμες επενδύσεις σε κοινωνικές υποδομές και φρονεί ότι οι δημόσιες επενδύσεις σε οικονομικά προσιτή και εν γένει προσβάσιμη στέγαση δεν θα πρέπει να υπόκεινται σε καθεστώτα ρύθμισης χρέους που ορίζονται στους δημοσιονομικούς κανόνες του ΣΣΑ. Στα επενδυτικά προγράμματα της κοινωνικής στέγασης θα πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα ότι πληρούνται οι υποχρεωτικοί όροι προσβασιμότητας όσον αφορά τη δόμηση.

3.24.

Οι εθνικές και οι τοπικές αρχές καλούνται να αυξήσουν τη χρηματοδότηση έργων κοινωνικής στέγασης και να διευκολύνουν την πρόσβαση σε κονδύλια. Η ΕΟΚΕ επικροτεί τη σχεδιαζόμενη πανευρωπαϊκή επενδυτική πλατφόρμα για οικονομικά προσιτή και βιώσιμη στέγαση. Επιπλέον, προτείνεται να προσφέρει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων μέσω της πλατφόρμας αυτής ή απευθείας τη δυνατότητα για επιτόκια 0 % για μακροπρόθεσμα δάνεια σε μη κερδοσκοπικούς φορείς αστικής ανάπτυξης και σε συνεταιρισμούς, καθώς και στις τοπικές αρχές.

3.25.

Η ΕΟΚΕ συνιστά να αυξηθούν οι δημόσιες επενδύσεις στη στέγαση, μέσω της συμπερίληψης στο Ευρωπαϊκό Εξάμηνο και στα χρηματοδοτικά διαρθρωτικά σχέδια αναθεωρημένων και κατάλληλα προσαρμοσμένων δεικτών που θα αφορούν την υπερβολική επιβάρυνση με δαπάνες στέγασης και την ενεργειακή φτώχεια, ιδίως όσον αφορά την ανισότητα λόγω φύλου και αναπηρίας, και μέσω του καθορισμού ποσοτικού εθνικού στόχου δημόσιων επενδύσεων για τη δημόσια, κοινωνική, οικονομικά προσιτή και εν γένει προσβάσιμη στέγαση σε όλα τα κράτη μέλη, με κυρώσεις σε περίπτωση μη επίτευξης του στόχου.

Βιωσιμότητα

3.26.

Η πρωτοβουλία της Επιτροπής για το Νέο Ευρωπαϊκό Μπάουχαους συνδυάζει τη βιωσιμότητα με την οικοδομική νοοτροπία και συμπερίληψη. Με βάση αυτές τις αρχές, προωθεί την οικονομική προσιτότητα, την καλή ποιότητα ζωής και την αίσθηση του ανήκειν των κατοίκων, μεριμνώντας ιδιαιτέρως για την επίτευξη ανοδικής σύγκλισης μεταξύ των κατοίκων.

3.27.

Στο πλαίσιο της στεγαστικής στήριξης, πρέπει να προτιμώνται η μετατροπή και η ανακαίνιση των ήδη υπαρχόντων κτιρίων από την οικοδόμηση νέων, και να προωθούνται κατασκευαστικές μέθοδοι που προάγουν την κλιματική ουδετερότητα και την αποδοτική χρήση των πόρων, συλλογικές κατοικίες και εναλλακτικές προσεγγίσεις κινητικότητας που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Ωστόσο, η μετατροπή και η ανακαίνιση των κτιρίων πρέπει να πληροί υποχρεωτικούς όρους προσβασιμότητας για την ικανοποίηση των αναγκών ευρέος φάσματος κοινωνικών ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρία, των ηλικιωμένων, των οικογενειών με παιδιά κ.λπ.

3.28.

Η ΕΟΚΕ υποστηρίζει το ενωσιακό κύμα ανακαινίσεων και επισημαίνει ότι στον οικιστικό τομέα αναλογεί το 40 % της ενεργειακής κατανάλωσης της ΕΕ και το 36 % των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην Ευρώπη. Υπό το πρίσμα αυτό, η πραγματοποίηση κοινωνικά δίκαιων και δημόσια αποδεκτών θερμικών και ενεργειακών ανακαινίσεων ή η αντικατάσταση συστημάτων θέρμανσης με βιώσιμα ενεργειακά συστήματα είναι καίριας σημασίας για την επίτευξη των κλιματικών στόχων.

3.29.

Η ΕΟΚΕ ζητεί έναν συνδυασμό υποχρεωτικών και υποστηρικτικών μέτρων με σκοπό τη διασφάλιση δίκαιων κλιματικών δράσεων. Απαιτούνται εργαλεία στήριξης που θα επιτρέπουν σε όλους, ανεξαρτήτως οικονομικής κατάστασης, να πραγματοποιούν ενεργειακές και θερμικές ανακαινίσεις και αναγκαίες βελτιώσεις στους τομείς της ύδρευσης και της αποχέτευσης. Ταυτόχρονα, είναι απαραίτητη η θέσπιση υποχρεώσεων για ιδιοκτήτες ακινήτων, ιδίως όσων τα ενοικιάζουν. Οι ενοικιαστές πρέπει να προστατεύονται από υπερβολικές αυξήσεις ενοικίων λόγω μετακύλισης του κόστους. Οι διαφανείς συμβάσεις, η σαφής διατύπωση, η δυνατότητα ένστασης έναντι καταχρηστικών ρητρών και η δωρεάν επίλυση διαφορών μίσθωσης είναι ουσιαστικής σημασίας για την προστασία των ενοικιαστών.

3.30.

Κατά την ΕΟΚΕ, χρειάζεται διευκόλυνση της πρόσβασης στα 19 υφιστάμενα εργαλεία στήριξης και στις χρηματοδοτικές ροές της ΕΕ —υπό σαφείς όρους που θα συνδέονται με κοινωνικά κριτήρια— με τη δημιουργία ενός ταμείου μετασχηματισμού που θα εναρμονίζει όλα τα υφιστάμενα εργαλεία και θα μπορεί να αξιοποιείται κάθε χρόνο για τη χρηματοδότηση ανακαινίσεων που είναι δίκαιες για τους πολίτες.

Έμφαση στους νέους

3.31.

Η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι το 47 % των Ευρωπαίων ηλικίας 18-34 ετών ζουν με τους γονείς τους —πολλοί εξ ανάγκης— και μόνο το 17 % των σπουδαστών και των νέων έχουν πρόσβαση σε φοιτητική στέγαση. Η ΕΟΚΕ ζητεί ένα σχέδιο δράσης που θα εστιάζει ειδικά στη βελτίωση της πρόσβασης των νέων ανθρώπων και των νέων οικογενειών σε οικονομικά προσιτή στέγαση.

3.32.

Η ΕΟΚΕ καλεί όλα τα κράτη μέλη, με την υποστήριξη της Επιτροπής, να συμπεριλάβουν την αρχή «Προτεραιότητα στη στέγαση των νέων» (HF4Y) και να καταρτίσουν ειδικά προγράμματα για τη διάθεση πιο οικονομικά προσιτής στέγασης στους νέους.

Βρυξέλλες, 5 Δεκεμβρίου 2024.

Ο Πρόεδρος

της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής

Oliver RÖPKE

(1) https://housingfirsteurope.eu/wp-content/uploads/2021/12/HFG_guide-en.pdf.

(2) Βλ., παραδείγματος χάριν, τις ακόλουθες γνωμοδοτήσεις της ΕΟΚΕ: ΕΕ C 275 της 18.7.2022, σ. 73, ΕΕ C 155 της 30.4.2021, σ. 73, ΕΕ C 429 της 11.12.2020, σ. 93, ΕΕ C 290 της 29.7.2022, σ. 114.

(3) https://economy-finance.ec.europa.eu/publications/boosting-investment-social-infrastructure-europe_en.

(4) https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Construction_producer_price_and_construction_cost_indices_overview.

(5) Ποσοστό του πληθυσμού που ζει σε νοικοκυριό όπου το κόστος στέγασης υπερβαίνει το 40 % του εισοδήματός του.

(6) https://www.lse.ac.uk/geography-and-environment/research/lse-london/documents/Reports/Rapport-Financialization-Samlet-05.06.pdf.

(7) https://extranet.greens-efa-service.eu/public/media/file/1/7461.

(8) https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/aer.20150501.

(9) https://housingfirsteurope.eu/wp-content/uploads/2021/12/HFG_guide-en.pdf.

(10) ΕΕ C 486 της 21.12.2022, σ. 76.

(11) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094119020300498.

(12) https://housingfirsteurope.eu/wp-content/uploads/2021/12/HFG_guide-en.pdf.

Ψήφοι υπέρ:	51
Ψήφοι κατά:	87
Αποχές:	9

Ψήφοι υπέρ:	51
Ψήφοι κατά:	87
Αποχές:	9