Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 8 października 2026 r.(1)
Sprawa C‑222/25
X
przeciwko
Rahapesu Andmebüroo
przy udziale
Andmekaitse Inspektsioon
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Riigikohus (sąd najwyższy, Estonia)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych – Rozporządzenie (UE) 2016/679 – Artykuł 2 ust. 2 lit. d) – Dyrektywa (UE) 2016/680 – Artykuł 1 ust. 1 – Zakres zastosowania – Pojęcie „właściwego organu” – Dyrektywa (UE) 2015/849 – Zapobieganie wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu – Jednostki analityki finansowej – Przetwarzanie danych osobowych przekazywanych w związku z podejrzeniem prania pieniędzy – Prawo dostępu danej osoby do własnych danych – Ograniczenia przewidziane w akcie prawnym – Dostęp pośredni za pośrednictwem organu nadzorczego
I. Wprowadzenie
1. Przestępstwa, dochody pochodzące z przestępstw i nielegalne przepływy finansowe nie znają granic. W ciągu ostatnich kilku dekad Unia Europejska wypracowała solidne ramy prawne w celu zapobiegania praniu pieniędzy, które mają także na celu przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu. Ramy te stale ewoluują zgodnie z działaniami podejmowanymi na szczeblu międzynarodowym w tej dziedzinie, a w szczególności z zaleceniami Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (Financial Action Task Force, zwanej dalej „FATF”)(2) oraz instrumentami innych organów międzynarodowych działających w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu(3). Podstawą tych działań jest analityka finansowa oraz wymiana informacji finansowych. Krajowe organy właściwe do spraw analityki finansowej, czyli jednostki analityki finansowej, stanowią istotny element międzynarodowych i unijnych ram przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu(4).
2. W ramach głównego zadania jednostek analityki finansowej polegającego na gromadzeniu, analizowaniu i rozpowszechnianiu informacji z zakresu analityki finansowej, jednostki te przetwarzają dużą ilość danych osobowych. Pomimo przysługujących im znaczących uprawnień i ilości przetwarzanych przez nie danych reżim ochrony danych, który ma do nich zastosowanie, nie jest jeszcze w pełni jasny. Niniejsza sprawa daje Trybunałowi po raz pierwszy okazję przeanalizować status prawny jednostek analityki finansowej, reżim ochrony danych mający do nich zastosowanie oraz warunki ograniczenia prawa dostępu osób, których dane dotyczą, do danych osobowych będących w posiadaniu konkretnej jednostki analityki finansowej.
II. Okoliczności faktyczne, postępowanie przed sądem krajowymi i pytania prejudycjalne
3. W dniach 16 grudnia 2019 r. i 27 grudnia 2019 r. X zwrócił się do Rahapesu Andmebüroo (estońskiej jednostki analityki finansowej, zwanej dalej „RAB”) z dwoma odrębnymi żądaniami udzielenia informacji w celu ustalenia, czy estońskim lub zagranicznym instytucjom kredytowym albo zagranicznym organom przekazano o nim informacje i czy jednostka ta otrzymała zapytania od tych podmiotów.
4. W dniach 20 grudnia 2019 r. i 6 stycznia 2020 r. RAB odrzuciła, odpowiednio, dwa żądania udzielenia informacji ze względu na to, że zgodnie z § 60 ust. 1 Rahapesu ja terrorismi rahastamise tõkestamise seadus (ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu) z dnia 26 października 2017 r. (RT I, 17.11.2017, 2; zwanej dalej „RahaPTS”)(5) i § 23 ust. 1 pkt 1 Avaliku teabe seadus (ustawy o informacji publicznej) z dnia 15 listopada 2000 r. (RT I 2000, 92, 597; zwanej dalej „AvTS”)(6) nie może ujawniać żadnych danych gromadzonych w ramach wykonywania swoich zadań ani też żadnych informacji o istnieniu lub jakiejkolwiek wymianie takich danych. Następnie w odpowiedzi na żądanie przez X podania przyczyny ograniczenia dostępu RAB powtórzyła, że na podstawie § 60 ust. 1 RahaPTS nie może ani potwierdzić istnienia żądanych informacji, ani ich ujawnić.
5. Tallinna Halduskohus (sąd administracyjny w Tallinie, Estonia), a następnie Tallina Ringkonnakohus (sąd apelacyjny w Tallinie, Estonia) oddaliły wniesioną przez X skargę na odmowę spełnienia jego żądań. Oba te wyroki zostały uchylone przez Riigikohus (sąd najwyższy, Estonia), który wyrokiem z dnia 24 marca 2022 r. nakazał RAB wydanie nowej decyzji w przedmiocie żądań X.
6. W wyroku tym Riigikohus (sąd najwyższy) stwierdził, że zgodnie z art. 41 dyrektywy (UE) 2015/849(7) i wobec braku postępowania karnego do prawa dostępu X do jego danych ma zastosowanie rozporządzenie (UE) 2016/679(8).
7. Sąd ten orzekł również, że § 60 ust. 1 RahaPTS nie przewiduje jako taki ograniczenia praw osoby, której dane dotyczą, lecz upoważnia dyrektora RAB do ograniczenia dostępu do informacji poprzez zakwalifikowanie tych informacji jako przeznaczonych do użytku wewnętrznego. Jednakże w niniejszej sprawie taka decyzja nie została wydana.
8. W międzyczasie X po raz trzeci zażądał od RAB udzielenia informacji w celu ustalenia, czy wszczęła ona dotyczące go dochodzenie i czy kierowała zapytania do Stanów Zjednoczonych Ameryki, które to żądanie RAB ponownie odrzuciła.
9. X wniósł skargę administracyjną do Anmekaitse Inspektsioon (estońskiego urzędu ochrony danych, zwanego dalej „AKI”). AKI uwzględnił skargę administracyjną i nakazał RAB ponowne rozpatrzenie żądania udzielenia informacji. W dniu 17 lutego 2022 r. RAB po raz kolejny odmówiła udzielenia informacji, w wyniku czego X wniósł kolejną skargę administracyjną do AKI.
10. Decyzją z dnia 18 kwietnia 2022 r. AKI zastosował środek tymczasowy zobowiązujący RAB do przekazania żądanych informacji, wskazując, że prawa osoby, której dane dotyczą, nie mogą zostać ograniczone na podstawie § 60 ust. 1 RahaPTS.
11. Dyrektor RAB, powołując się na § 60 ust. 1 zdanie drugie RahaPTS, wydał w dniu 22 kwietnia 2022 r. decyzję odmawiającą dostępu X do danych, wyjaśniając swój obowiązek zachowania poufności informacji zawartych w bazie danych RAB w celu ochrony estońskiego systemu finansowego.
12. W dniu 13 maja 2022 r. dyrektor RAB wydał zarządzenie (zwane dalej „zarządzeniem dyrektora RAB”), na mocy którego ograniczył z mocą wsteczną dostęp do danych znajdujących się w bazie danych RAB i w którym stwierdził, że dane, o których mowa w §§ 8–17 dekretu nr 56 Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie Rahapesu Andmebüroo andmekogu põhimäärus (statutu bazy danych RAB)(9) są informacjami przeznaczonymi do wyłącznego użytku organu.
13. W dniu 19 maja 2022 r. dyrektor RAB wydał decyzję, w której ponownie odmówił udzielenia X dostępu do informacji, powołując się na § 23 ust. 1 pkt 1 AvTS i na ograniczenia dostępu określone w decyzji z dnia 22 kwietnia 2022 r. i w zarządzeniu dyrektora RAB.
14. X zaskarżył decyzje z dnia 22 kwietnia 2022 r. i 19 maja 2022 r. oraz zarządzenie dyrektora RAB do Tallinna Halduskohus (sądu administracyjnego w Tallinie). Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2022 r. sąd ten uwzględnił tę skargę. Uznał on, że § 60 ust. 1 RahaPTS jest niezgodny z art. 23 RODO. W tym względzie sąd ten zauważył, że § 60 ust. 1 RahaPTS nie określa, jakie działania RAB wiążą się z przetwarzaniem danych osobowych, ani przyczyn odmowy udzielenia informacji dotyczących przetwarzania danych osobowych, ani też czasu trwania ograniczenia. W związku z tym nakazał on RAB ponowne rozpatrzenie żądań X dotyczących udzielenia informacji.
15. RAB wniosła odwołanie do Tallinna Ringkonnakohus (sądu apelacyjnego w Tallinie), które zostało oddalone wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2024 r. Sąd ten potwierdził uzasadnienie zawarte w zaskarżonym wyroku, zauważając, że § 60 ust. 1 RahaPTS nie jest jasny i precyzyjny oraz że nie umożliwia osobom, których dane dotyczą, określenia czasu trwania ograniczenia. Uznał on również, że przedmiotowe decyzje i przedmiotowe zarządzenie dyrektora RAB przewidują bezwzględne i nieograniczone ograniczenie prawa dostępu, które nie jest proporcjonalne.
16. RAB wniosła skargę kasacyjną od wyroku Tallinna Ringkonnakohus (sądu apelacyjnego w Tallinie) do Riigikohus (sądu najwyższego), który jest sądem odsyłającym.
17. Po pierwsze, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o wyjaśnienie, który reżim ochrony danych ma zastosowanie do danych przetwarzanych przez RAB w świetle, z jednej strony, art. 41 dyrektywy 2015/849, który stanowi, że do przetwarzania danych na podstawie tej dyrektywy stosuje się RODO, a z drugiej strony, motywu 40 dyrektywy (UE) 2018/843(10), zgodnie z którym pozostaje ona bez uszczerbku dla przepisów o ochronie danych osobowych przetwarzanych przez właściwe organy zgodnie z dyrektywą (UE) 2016/680(11).
18. Sąd odsyłający wskazuje, że okoliczność, iż RAB nie jest organem dochodzeniowo-śledczym i nie prowadzi postępowania karnego, w świetle wyroku La Quadrature du Net i in. (Dane osobowe i walka z naruszeniami praw własności intelektualnej) niekoniecznie musi mieć decydujące znaczenie dla określenia zakresu stosowania RODO i dyrektywy 2016/680(12).
19. Po drugie, sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy na podstawie art. 23 ust. 2 lit. h) RODO lub art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 RAB może powstrzymać się od podania podstawy prawnej uzasadniającej odmowę dostępu. W tym względzie wskazuje on na brak w RODO jakiegokolwiek mechanizmu pośredniego wykonywania praw osoby, której dane dotyczą, za pośrednictwem właściwego organu nadzorczego, odpowiadającego mechanizmowi przewidzianemu w art. 17 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
20. Po trzecie, sąd odsyłający podkreśla, że o ile ograniczenie praw osoby, której dane dotyczą, w drodze aktu prawnego jest dopuszczalne niezależnie od tego, czy w konkretnym przypadku zastosowanie ma RODO czy dyrektywa 2016/680, o tyle taki akt prawny musi spełniać wymogi jasności i precyzyjności, a jego stosowanie powinno być przewidywalne.
21. Sąd odsyłający zauważa, że § 60 ust. 1 RahaPTS nie określa wprost warunków, na jakich dyrektor RAB może podjąć decyzję o ograniczeniu dostępu do informacji, ani czasowego lub przedmiotowego zakresu stosowania ograniczenia dostępu. Ograniczenie praw osoby, której dane dotyczą, może trwać do upływu terminów przechowywania przewidzianych w § 26 statutu bazy danych RAB (zazwyczaj 15 lat). Po upływie tego terminu osoby, których dane dotyczą, nie są już w stanie uzyskać informacji na temat dotyczących ich danych, ponieważ dane te zostają usunięte.
22. Ponadto cel ograniczenia dostępu, o którym mowa w § 60 ust. 1 zdanie drugie RahaPTS, można określić jedynie poprzez wykładnię tego przepisu w związku z innymi przepisami tej ustawy i aktami prawnymi dotyczącymi przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
23. Wreszcie sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy art. 23 RODO i art. 15 dyrektywy 2016/680 stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które całkowicie ograniczają wykonywanie prawa dostępu do danych osobowych do momentu ich zniszczenia.
24. W tych okolicznościach Riigikohus (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy wykładni art. 2 ust. 2 lit. d) [RODO] i art. 2 ust. 1 w związku z art. 1 [dyrektywy 2016/680] należy dokonywać w ten sposób, że ewentualne przetwarzanie danych osobowych przez jednostkę analityki finansowej może stanowić przetwarzanie danych osobowych przez właściwy organ do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych lub wykonywania kar, w tym ochrony przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobiegania takim zagrożeniom, nawet jeżeli jednostka analityki finansowej nie jest organem dochodzeniowo-śledczym w rozumieniu kodeksu postępowania karnego?
2) Czy wykładni art. 23 ust. 2 lit. h) RODO i art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że osobie, której dane dotyczą, w postępowaniu administracyjnym lub w postępowaniu sądowym można odmówić ujawnienia również aktu prawnego, na podstawie którego odmówiono jej informacji o dotyczących jej danych osobowych, aby zapobiec zarówno potwierdzeniu przetwarzania dotyczących jej danych osobowych, jak i zaprzeczeniu temu faktowi, jeżeli osoba, której dane dotyczą, nie wie, czy takie przetwarzanie miało miejsce, oraz czy można w takim wypadku nie udzielić takiej osobie, której dane dotyczą, również informacji o tym, czy może skorzystać z prawa przewidzianego w art. 17 ust. 1 dyrektywy 2016/680?
3) Czy wykładni art. 15 dyrektywy 2016/680 czy też art. 23 RODO należy dokonywać w ten sposób, że jest z nimi zgodny przepis krajowy, który upoważnia dyrektora jednostki analityki finansowej do ograniczenia praw osoby, której dane dotyczą, i w wypadku którego cel, przesłanki, a także czasowy i przestrzenny zakres ograniczenia praw osoby, której dane dotyczą, są wyrażone w związku z innymi przepisami, w tym przepisami niższego rzędu?
4) Czy wykładni art. 15 dyrektywy 2016/680 czy też art. 23 RODO należy dokonywać w ten sposób, że jest z nimi zgodny przepis krajowy, który ogranicza wykonywanie prawa przewidzianego w art. 14 dyrektywy 2016/680 czy też art. 15 RODO aż do momentu zniszczenia danych w pełnym zakresie, w związku z czym osoba, której dane dotyczą, nie ma możliwości, aby kiedykolwiek uzyskać informację o tych danych?”.
25. Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez stronę skarżącą w postępowaniu głównym, Republikę Estońską, Królestwo Hiszpanii, Republikę Finlandii i Komisję Europejską. Republika Estońska, Królestwo Hiszpanii, Republika Francuska, Republika Łotewska, Wielkie Księstwo Luksemburga, Królestwo Niderlandów, Republika Finlandii i Komisja wzięły udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 3 czerwca 2026 r. i odpowiedziały na zadane przez Trybunał pytania wymagające odpowiedzi ustnej.
III. Ocena
A. Pytanie pierwsze (unijne ramy ochrony danych mające zastosowanie do jednostek analityki finansowej)
26. Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 2 ust. 2 lit. d) RODO i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2016/680 w związku z jej art. 1 ust. 1 należy dokonywać w ten sposób, że przetwarzanie danych osobowych przez jednostkę analityki finansowej, taką jak RAB, może być uznane za przetwarzanie danych osobowych przez właściwy organ do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych lub wykonywania kar, w tym ochrony przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobiegania takim zagrożeniom, nawet jeżeli dana jednostka analityki finansowej nie jest organem dochodzeniowo-śledczym w rozumieniu krajowego kodeksu postępowania karnego.
27. Pytanie to ma na celu ustalenie, które unijne ramy prawne w zakresie ochrony danych mają zastosowanie do jednostki analityki finansowej w związku z wykonywaniem przez nią zadań powierzonych jej w kontekście przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Ustalenie tych ram ma szczególne znaczenie w świetle różnic pomiędzy RODO a dyrektywą 2016/680. Na potrzeby niniejszej sprawy należy zwrócić uwagę na różnicę w zakresie ograniczeń praw osoby, której dane dotyczą(13), rolę organu nadzorczego wynikającą z art. 17 dyrektywy 2016/680 w pośrednim wykonywaniu praw osoby, której dane dotyczą, oraz różnice w zasadach mających zastosowanie do przekazywania danych do państw trzecich lub organizacji(14).
28. Kluczowe dla określenia, które ramy ochrony danych znajdują zastosowanie, jest to, czy przetwarzanie danych przez jednostkę analityki finansowej, taką jak RAB, należy uznać za przetwarzanie przez „właściwy organ” w rozumieniu dyrektywy 2016/680. Gdyby tak było, przetwarzanie danych przez RAB byłoby objęte przedmiotowym zakresem stosowania dyrektywy 2016/680 zgodnie z jej art. 2 ust. 1 i art. 1 ust. 1. Aby przeanalizować tę kwestię, przedstawię najpierw pokrótce kryteria rozgraniczenia zakresu stosowania RODO i dyrektywy 2016/680. Następnie przeanalizuję status, zadania i funkcje jednostek analityki finansowej, po czym przedstawię wniosek dotyczący tego, które ramy ochrony danych mających zastosowanie do jednostek analityki finansowej podczas wykonywania przez nie podstawowych zadań dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
1. Określenie zakresu stosowania RODO i dyrektywy 2016/680
29. Prawo podstawowe do ochrony danych osobowych jest wyrażone w art. 8 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) i w art. 16 ust. 1 TFUE. Unijne ramy prawne dotyczące ochrony danych opierają się na trzech filarach: RODO, dyrektywie 2016/680 i rozporządzeniu (UE) 2018/1725(15), które ma zastosowanie do instytucji Unii.
30. Jak wskazuje jego nazwa, RODO określa ogólny i horyzontalny reżim ochrony danych(16). Artykuł 2 ust. 2 RODO przewiduje wyjątki dotyczące określonego w art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia jego zakresu stosowania, które powinny być interpretowane w sposób ścisły(17).
31. W szczególności art. 2 ust. 2 lit. d) 2 RODO wyłącza z zakresu jego stosowania przetwarzanie danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych lub wykonywania kar, w tym ochrony przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobiegania takim zagrożeniom.
32. Uzasadnieniem tego wyjątku dotyczącego ścigania przestępstw jest, jak wynika z motywu 19 RODO, okoliczność, że przetwarzanie danych osobowych w takich celach przez właściwe organy jest regulowane szczególnym aktem prawnym Unii, mianowicie dyrektywą 2016/680, która została przyjęta tego samego dnia co RODO(18).
33. Zakres stosowania dyrektywy 2016/680, przewidziany w jej art. 2 ust. 1 w związku z jej art. 1 ust. 1, został określony w odniesieniu do osoby lub podmiotu dokonującego przetwarzania oraz celów tego przetwarzania(19). Osoba dokonująca przetwarzania musi być „organem właściwym” w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680. Cele przetwarzania obejmują zapobieganie przestępczości, prowadzenie postępowań przygotowawczych, wykrywanie lub ściganie czynów zabronionych lub wykonywanie kar, w tym ochronę przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobieganie takim zagrożeniom.
34. Z motywu 10 dyrektywy 2016/680 wynika, że pojęcie „właściwego organu” należy rozumieć w kontekście ochrony danych osobowych w dziedzinie współpracy wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych i współpracy policyjnej, z uwzględnieniem zmian, które mogą okazać się niezbędne w tym względzie z uwagi na szczególny charakter tych dziedzin(20).
35. Definicja „właściwego organu” zawarta jest w art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680.
36. Artykuł 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680 przewiduje dwie kategorie właściwych organów. W pkt 7 lit. a) tego przepisu „właściwy organ” jest zdefiniowany jako „organ publiczny właściwy do zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych lub wykonywania kar, w tym ochrony przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobiegania takim zagrożeniom”. Definicja ta obejmuje organy publiczne, takie jak organy sądowe, policję lub inne organy ścigania(21).
37. Artykuł 3 pkt 7 lit. b) rozszerza definicję właściwego organu na „inny organ lub podmiot, któremu prawo państwa członkowskiego powierza sprawowanie władzy publicznej i wykonywanie uprawnień publicznych do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w tym ochrony przed zagrożeniami dla bezpieczeństwa publicznego i zapobiegania takim zagrożeniom”.
38. Tę definicję właściwego organu należy stosować analogicznie do art. 2 ust. 2 lit. d) RODO i do przewidzianego w tym przepisie wyjątku dotyczącego ścigania przestępstw(22). Z brzmienia tego przepisu jasno wynika, że aby zastosowanie miał odpowiedni wyjątek, oba warunki dotyczące celów przetwarzania i osoby przetwarzającej muszą być spełnione jednocześnie(23).
39. Tak więc okoliczność, że przetwarzanie danych odbywa się do celów ścigania przestępstw, nie wystarcza sama w sobie do wykluczenia stosowania RODO(24). Z kolei fakt, że właściwy organ przetwarza dane, nie wystarcza do objęcia tego przetwarzania zakresem stosowania dyrektywy 2016/680, jeżeli nie ma ono związku z celem ścigania przestępstw(25).
40. Orzecznictwo Trybunału dostarcza użytecznych przykładów rozgraniczenia zakresu stosowania obu instrumentów prawnych. Trybunał uznał, że w ramach wykonywania działalności, która polega na publicznym ujawnianiu, w celu zapewnienia bezpieczeństwa na drogach, danych osobowych dotyczących punktów karnych nałożonych na kierowców pojazdów za wykroczenia drogowe, odpowiedzialny łotewski podmiot(26) nie może być uznany za „właściwy organ” w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680. Taka działalność jest zatem objęta materialnym zakresem stosowania RODO(27). Trybunał orzekł również, że gdy organy podatkowe gromadzą dane od podmiotu gospodarczego w celu poboru podatku i zwalczania przestępstw podatkowych, nie mogą one zostać uznane za „właściwe organy” w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680(28).
41. Natomiast Trybunał stwierdził też, że przetwarzanie danych dotyczących przelotu pasażera (zwanych dalej „danymi PNR” z ang. passager name record) w celu zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości oraz ich wykrywania, prowadzenia postępowań przygotowawczych w ich sprawie i ich ścigania przez jednostkę do spraw informacji o pasażerach, organ właściwy do zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości, ich wykrywania, prowadzenia postępowań przygotowawczych w ich sprawie lub ich ścigania, ustanowiony na mocy dyrektywy (UE) 2016/681(29), jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 2016/680(30).
42. Trybunał orzekł również, że dyrektywa 2016/680 ma zastosowanie do przetwarzania danych przez Haute Autorité pour la diffusion des œuvres et la protection des droits sur internet (francuski organ publiczny odpowiedzialny za rozpowszechnianie utworów i ochronę praw w Internecie, zwany dalej „Hadopi”), gdy organ ten stosuje środki w ramach tak zwanej procedury „stopniowej odpowiedzi”, w zakresie, w jakim środki te poprzedzają postępowanie karne, mając bezpośredni związek z postępowaniem sądowym(31).
43. Z orzecznictwa tego wynika, że w odniesieniu do zapobiegania przestępczości stosowanie dyrektywy 2016/680 nie zależy od tego, czy dany organ publiczny jest organem dochodzeniowo-śledczym zgodnie z krajowym prawem karnym. Zależy ono od konkretnych zadań i funkcji danego organu publicznego w łańcuchu zapobiegania przestępczości zgodnie z aktem prawnym regulującym przetwarzanie danych przez ten organ do celów zapobiegania przestępczości.
44. W świetle powyższych ogólnych rozważań przeanalizuję teraz status, zadania i funkcje jednostek analityki finansowej w kontekście prawnym przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, a następnie ocenię, czy spełniają one kryteria stosowania dyrektywy 2016/680.
2. Status, zadania i funkcje jednostek analityki finansowej w unijnym kontekście prawnym przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu
45. Spoczywający na państwach członkowskich obowiązek ustanowienia jednostek analityki finansowej jest określony w art. 32 ust. 1 dyrektywy 2015/849 (znanej również jako czwarta dyrektywa dotycząca przeciwdziałania praniu pieniędzy.
46. Jednostki analityki finansowej istniały jednak na długo przed ich formalnym wprowadzeniem w tej dyrektywie(32). Decyzja Rady 2000/642/WSiSW(33), przyjęta w ramach dawnego „trzeciego filaru” w sprawie współpracy policyjnej i wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych(34), w art. 1 ust. 1 nakładała na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia, aby „jednostki wywiadu finansowego, które zostały powołane lub uprawnione do zbierania informacji finansowych do celów zwalczania prania brudnych pieniędzy, działając w oparciu o swoje krajowe uprawnienia, mogły współpracować w celu zbierania, analizowania i badania informacji związanych z jakimkolwiek zdarzeniem, które mogłoby wskazywać na pranie brudnych pieniędzy”. Zgodnie z art. 3 tej decyzji państwa członkowskie miały zapewnić, aby wykonywanie funkcji jednostki wywiadu finansowego nie było ograniczone „jej statusem krajowym, niezależnie od tego, czy jest to organ administracyjny, organ ścigania czy organ sądowy”.
47. Status jednostek analityki finansowej różni się w poszczególnych państwach członkowskich(35). Model jednostki analityki finansowej nie został zharmonizowany, pozostawiając państwa członkowskie jako „w pełni odpowiedzialne za ustanawianie i podejmowanie decyzji w odniesieniu do organizacyjnego charakteru jednostek analityki finansowej”(36).
48. Dyrektywa 2015/849 określa jednak jeden zasadniczy wymóg, który ma zastosowanie niezależnie od statusu jednostki analityki finansowej wybranego przez poszczególne państwa członkowskie. Zgodnie z art. 32 ust. 3 dyrektywy 2015/849 jednostki analityki finansowej muszą być „niezależn[e] i autonomiczn[e] pod względem operacyjnym”, to znaczy muszą „posiadać uprawnienia i możliwości, by swobodnie wykonywać swoje funkcje, w tym być w stanie podejmować autonomiczne decyzje w zakresie analizowania, żądania i rozpowszechniania określonych informacji”.
49. Ponadto zróżnicowany status prawny jednostek analityki finansowej nie powinien utrudniać ich współpracy(37) ani skutecznej wymiany informacji między organami ścigania lub prokuratorami a jednostkami analityki finansowej(38).
50. Podstawowym zadaniem jednostki analityki finansowej(39), określonym w art. 32 ust. 1 dyrektywy 2015/849, jest „zapobieganie przypadkom prania pieniędzy i finansowania terroryzmu, wykrywanie takich przypadków oraz ich skuteczne zwalczanie”. W tym celu, zgodnie z art. 32 ust. 3 dyrektywy 2015/849, jednostka analityki finansowej jest centralną jednostką krajową odpowiadającą za przyjmowanie(40) oraz analizowanie zgłoszeń o podejrzanych transakcjach i innych informacji dotyczących prania pieniędzy, powiązanych przestępstw źródłowych lub finansowania terroryzmu. Jest ona również odpowiedzialna za ujawnianie wyników swoich analiz oraz wszelkich innych stosownych informacji właściwym organom, jeżeli istnieją podstawy, by podejrzewać pranie pieniędzy, powiązane przestępstwa źródłowe lub finansowanie terroryzmu.
51. Z art. 32 ust. 4 dyrektywy 2015/849 wynika, że przy wykonywaniu swoich zadań i funkcji jednostki analityki finansowej mają istotne uprawnienia w zakresie dostępu do informacji od organów ścigania, które są im niezbędne do właściwego wykonywania ich zadań(41).
52. Jednostki analityki finansowej są również uprawnione, zgodnie z art. 32 ust. 7 dyrektywy 2015/849, do podejmowania „niezwłocznych działań, gdy zachodzi podejrzenie, że dana transakcja ma związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu, a także do zawieszenia lub wstrzymania zgody na kontynuowanie realizowanej transakcji w celu przeanalizowania danej transakcji, potwierdzenia podejrzeń i ujawnienia wyników analizy właściwym organom”.
53. Zadania, funkcje i uprawnienia jednostek analityki finansowej pokazują ich znaczenie w wykrywaniu i zapobieganiu przestępstwom w obszarze przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Jednostki analityki finansowej są odpowiedzialne zarówno za zapobieganie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, jak i za ich zwalczanie, co jest zadaniem organów ścigania, i ściśle współpracują z właściwymi organami ścigania(42).
54. Jednostki analityki finansowej posiadają sui generis status. Mimo że działają w ramach „szerszego zakresu działań policyjnych”(43), niekoniecznie są włączone do struktur policyjnych. Nie negując ich znaczenia dla zapewnienia prawidłowego funkcjonowania rynku finansowego Unii (które uzasadnia zastosowanie art. 114 TFUE w celu przyjęcia dyrektywy 2015/849), należy podkreślić, że szczególnie ich rola w wymianie informacji finansowych z organami ścigania i Europolem została uregulowana w instrumencie dotyczącym współpracy policyjnej, opartym na art. 87 ust. 2 TFUE, a mianowicie w dyrektywie 2019/1153 (która zastąpiła decyzję 2000/642, będącą wcześniej instrumentem tzw. „trzeciego filaru”).
55. Podstawowe zadanie, obowiązki i uprawnienia jednostki analityki finansowej wskazują, że unijny reżim ochrony danych mający zastosowanie do przetwarzania danych przez jednostkę analityki finansowej musi być reżimem, który jest najbardziej odpowiednim do celów ścigania przestępstw, co zostanie szczegółowo omówione poniżej.
3. Ramy ochrony danych mające zastosowanie do jednostek analityki finansowej
56. Wszystkie rządy, które zajęły stanowisko w kwestii mającego zastosowanie unijnego reżimu ochrony danych do jednostek analityki finansowej(44) w swoich uwagach na piśmie lub na rozprawie, uznały, że jednostki analityki finansowej, wykonując swoje podstawowe zadania, są „właściwymi organami” w rozumieniu dyrektywy 2016/680. W tym względzie przyjmują one zasadniczo funkcjonalne podejście do wykładni tej dyrektywy, które skupia się na zadaniach i funkcjach jednostek analityki finansowej.
57. Zgadzam się, że przetwarzanie danych osobowych przez jednostki analityki finansowej w ramach ich podstawowych zadań i funkcji wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2016/680.
58. Jak już wyjaśniłam, podstawowym zadaniem jednostek analityki finansowej jest wykrywanie i zapobieganie przestępstwom w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. W art. 83 ust. 1 TFUE wymieniono terroryzm i pranie pieniędzy jako dziedziny szczególnie poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym, w odniesieniu do której prawodawca Unii może ustanowić normy minimalne odnoszące się do określania przestępstw oraz kar(45). Wykonując to zadanie jednostki analityki finansowej uczestniczą w zapobieganiu danym przestępstwom i w ich wykrywaniu.
59. Jak już stwierdziłam powyżej, w ramach swoich zadań jednostki analityki finansowej są blisko powiązane z organami ścigania i Europolem. Ujawniają wyniki swojej analizy organom ścigania, odpowiadają na wnioski tych organów o udzielenie informacji, a także same mają również dostęp do niezbędnych im informacji od organów ścigania.
60. Jednostki analityki finansowej plasują się między podmiotami sektora prywatnego, które podlegają obowiązkom sprawozdawczym w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy, czyli z jednej strony podmiotami zobowiązanymi, a z drugiej – organami ścigania. Ich rola nie ogranicza się jednak do zwykłego otrzymywania i przekazywania informacji. Wartość dodana jednostek analityki finansowej polega na analizowaniu przez nie informacji(46), co ma zasadnicze znaczenie w łańcuchu zapobiegania przestępczości. Biorąc pod uwagę ich rolę w tej analizie oraz kanały wymiany informacji i komunikacji, którymi dysponują, jednostki analityki finansowej są – jak trafnie opisano w literaturze prawniczej – „centrami analityki finansowej” Unii Europejskiej(47) i jako takie odgrywają kluczową rolę w strukturze przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
61. Znajdują się one na styku(48) zapobiegania przestępczości z jednej strony, a prowadzeniem postępowań przygotowawczych i ścigania czynów zabronionych przez organy ścigania z drugiej strony w ramach krajowego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Podstawowe zadanie jednostek analityki finansowej, jak podniósł rząd łotewski na rozprawie, znajduje się na początkowym etapie postępowania karnego. W tym samym duchu rząd luksemburski słusznie zauważył, że jednostki analityki finansowej pełnią funkcję „wstępną”, która wpisuje się w „funkcjonalną ciągłość” prowadzącą do ścigania przestępstw.
62. Ze względu na ich rolę w wykrywaniu przestępstw i zapobieganiu im niektóre rządy, które uczestniczyły w postępowaniu pisemnym i w rozprawie, wyciągnęły na zasadzie analogii wnioski z ustaleń Trybunału przedstawionych w wyroku w sprawie La Quadrature du Net i in. (Dane osobowe i walka z naruszeniami praw własności intelektualnej)(49) w odniesieniu do francuskiego organu Hadopi. W tamtej sprawie, jak już wskazałam powyżej(50), Trybunał uznał, że Hadopi, organ administracyjny właściwy do stosowania środków o charakterze „poprzedzającym postępowanie karne” jest „właściwym organem” w rozumieniu art. 3 dyrektywy 2016/680, zaangażowanym w zapobieganie czynom zabronionym i wykrywanie takich czynów, a mianowicie wykroczeń w postaci rażącego niedbalstwa czy występków w postaci naruszenia praw własności intelektualnej, w związku z czym jest objęty zakresem stosowania tej dyrektywy zgodnie z jej art. 1(51). Było tak, mimo że Trybunał stwierdził, iż na podstawie właściwego prawa krajowego Hadopi „nie posiada […] własnych uprawnień decyzyjnych”(52).
63. Jeżeli przetwarzanie danych przez organ administracyjny, taki jak Hadopi, wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2016/680, ten sam wniosek powinien mieć a fortiori zastosowanie do jednostki analityki finansowej – organu publicznego, który niezależnie od swojego statusu wynikającego z prawa krajowego jest uprawniony do podejmowania niezależnych decyzji w zakresie analizowania, żądania i rozpowszechniania informacji z zakresu analityki finansowej oraz posiada znaczące uprawnienia przyznane przez prawo Unii, niezbędne do wykrywania przestępstw i zapobiegania im w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
64. Większość rządów podkreśliła, moim zdaniem słusznie, podobny charakter zadań jednostek analityki finansowej do zadań jednostek do spraw informacji o pasażerach(53), które Trybunał uznał w wyroku w sprawie Ligue des droits humains(54) za „właściwe organy” objęte zakresem stosowania dyrektywy 2016/680. Jednostki do spraw informacji o pasażerach zostały zakwalifikowane jako takie ze względu na ich kompetencję do zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości, ich wykrywania, prowadzenia postępowań przygotowawczych w ich sprawie lub ich ścigania, wynikającą z art. 4 i 7 dyrektywy PNR. Jednostki do spraw informacji o pasażerach gromadzą dane od przewoźników lotniczych, przetwarzają je i przekazują te dane lub wyniki przetwarzania właściwym organom. Są one również odpowiedzialne za wymianę danych PNR i wyników tego przetwarzania z jednostkami do spraw informacji o pasażerach innych państw członkowskich i Europolem. Jednostki do spraw informacji o pasażerach należą w oczywisty sposób do sfery prawa karnego i są częścią łańcucha zapobiegania przestępstwom i ich wykrywania.
65. Funkcja jednostek analityki finansowej w łańcuchu zapobiegania przestępczości jest podobna do funkcji jednostek do spraw informacji o pasażerach, ponieważ również otrzymują one informacje, analizują je i rozpowszechniają wśród organów ścigania.
66. Orzecznictwo Trybunału potwierdza zatem wniosek, że przetwarzanie danych przez jednostki analityki finansowej w celu zapobiegania przestępczości w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu wchodzi w zakres stosowania dyrektywy 2016/680.
67. Jednostki analityki finansowej spełniają również warunki „właściwego organu” w rozumieniu art. 3 pkt 7 lit a) dyrektywy 2016/680. Jak wskazano powyżej(55), definicja ta obejmuje nie tylko „tradycyjne” organy sądowe lub organy ścigania, ale „[każdy] organ publiczny” (podkreślenie moje), który jest właściwy w zakresie ścigania przestępstw.
68. Kwalifikacja jednostki analityki finansowej jako „właściwego organu”, o którym mowa w art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680 nie powinna zależeć od wybranej struktury organizacyjnej (jako organu ścigania, organu sądowego, organu administracyjnego lub modelu hybrydowego), lecz od zadań i funkcji, które jej powierzono, oraz od wykonywanych uprawnień. Okoliczność, że jednostka analityki finansowej taka jak RAB nie jest organem ścigania w rozumieniu krajowego kodeksu postępowania karnego również nie jest decydująca(56).
69. Nawet gdyby uznać, że jednostka analityki finansowej nie jest objęta zakresem art. 3 pkt 7 lit. a) dyrektywy 2016/680, to –jak stwierdził rząd luksemburski – należałoby uznać, że w każdym razie jest ona objęta zakresem pkt 7 lit. b) tego przepisu, który ma zastosowanie do „innego organu lub podmiotu” wykonującego zadania w dziedzinie ścigania przestępstw. W zakresie w jakim zgodnie z art. 3 ust. 7 lit. b) tej dyrektywy za „właściwy organ” można uznać podmiot prywatny, jeżeli na mocy prawa państwa członkowskiego powierzono mu wykonywanie uprawnień w zakresie ścigania przestępstw, powinno tak być tym bardziej w przypadku jednostki analityki finansowej, która jest organem publicznym posiadającym istotne uprawnienia w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
70. Wynika z tego, że jednostka analityki finansowej musi zostać zaklasyfikowana jako „właściwy organ” w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680, gdy realizuje swoje podstawowe zadania w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
71. Pozostaje to bez uszczerbku dla stosowania RODO, gdy jednostki analityki finansowej przetwarzają dane w ramach innych zadań powierzonych im na mocy prawa państwa członkowskiego, które nie dotyczą żadnego z działań określonych w art. 1 ust. 1 dyrektywy 2016/680. Z art. 9 ust. 2 tej dyrektywy wynika, że do przetwarzania danych w takich innych celach powinno mieć zastosowanie RODO. Rząd estoński podniósł, że RAB posiada kompetencje nadzorcze vis-à-vis sektora niefinansowego oraz że kontroluje również egzekwowanie niektórych sankcji finansowych. Zatem gdy dana jednostka analityki finansowej przetwarza dane w celach niezwiązanych z jej podstawowym zadaniem w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, przetwarzanie takie jest objęte zakresem stosowania RODO(57).
72. Niemniej jednak Komisja uważa, że jednostki analityki finansowej nie są „właściwymi organami” w rozumieniu dyrektywy 2016/680, wobec czego przetwarzanie danych przez te organy jest objęte zakresem stosowania RODO.
73. W tym względzie uważa ona, że działalność jednostek analityki finansowej ogranicza się do „administracyjnej oceny wstępnej” wszelkich uzyskanych przez nie informacji. Jedynie właściwe organy, którym przekazują one informacje, mogą wyciągać wnioski co do przestępczego charakteru danej działalności.
74. Biorąc pod uwagę zadania, funkcje i uprawnienia jednostek analityki finansowej, które zostały już obszernie wyjaśnione, podejście to nie odpowiada, moim zdaniem, kluczowej roli jednostek analityki finansowej w łańcuchu zapobiegania przestępczości. Jednostki analityki finansowej, jak wskazuje ich nazwa, są prawdziwymi centrami analityki, zdolnymi podejmować samodzielne decyzje w ramach analizy stosownych informacji. Uprawnienia jednostek analityki finansowej do dostępu do informacji od organów ścigania, które są im niezbędne do właściwego wykonywania ich zadań (zgodnie z art. 32 ust. 4 dyrektywy 2015/849), do wymiany informacji między nimi oraz z organami ścigania i z Europolem, a także uprawnienie do zawieszenia lub wstrzymania zgody na transakcję wyraźnie wskazują, że ich rola nie ogranicza się jedynie do administracyjnej oceny wstępnej.
75. Fakt, że jednostki analityki finansowej znajdują się w środku łańcucha wykrywania i zapobiegania przestępczości oraz przekazują informacje właściwym organom, nie stoi na przeszkodzie uznaniu ich za „właściwe organy”. Taka klasyfikacja nie zależy bowiem od dokładnego umiejscowienia organu w strukturze postępowania karnego, lecz od jego zadań i funkcji(58).
76. Najsilniejszy argument, jaki wysuwa Komisja, dotyczy brzmienia art. 41 ust. 1 dyrektywy 2015/849, zgodnie z którym do przetwarzania danych osobowych na podstawie tej dyrektywy stosuje się RODO. Komisja wskazuje, że przepis ten jest sformułowany szeroko, tak, aby obejmował wszystkie operacje przetwarzania na podstawie dyrektywy 2015/849, w tym operacje przetwarzania przez jednostki analityki finansowej.
77. Jednakże, jak podniosły niemal wszystkie rządy, które przedstawiły uwagi na piśmie i brały udział w rozprawie(59), art. 41 ust. 1 dyrektywy 2015/849 należy rozumieć bez uszczerbku dla stosowania dyrektywy 2016/680.
78. Prawodawca Unii ustanowił kompleksowy zbiór przepisów o ochronie danych, które muszą być konsekwentnie stosowane we wszystkich obszarach prawa Unii. RODO i dyrektywa 2016/680 mają zastosowanie odpowiednio w swoich zakresach. Innymi słowy, jak wskazał rząd hiszpański na rozprawie, art. 41 ust. 1 dyrektywy 2015/849 nie zmienia warunków odpowiedniego zakresu stosowania RODO i dyrektywy 2016/680.
79. Potwierdza to motyw 42 dyrektywy 2015/849, zgodnie z którym dyrektywa ta pozostaje bez uszczerbku dla ochrony danych osobowych przetwarzanych w ramach współpracy policyjnej i wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych, z uwzględnieniem decyzji ramowej Rady 2008/977/WSiSW(60), która poprzedzała dyrektywę 2016/680. Należy przypomnieć, że ta decyzja ramowa, uchylona dyrektywą 2016/680, miała ograniczony zakres stosowania w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i współpracy policyjnej, ponieważ obejmowała ona jedynie przetwarzanie transgraniczne.
80. Jak wskazał rząd francuski podczas rozprawy, z motywu 22 dyrektywy 2016/680 wynika również, że prawodawca Unii nie dążył do zmiany zasady rozgraniczenia między RODO a dyrektywą 2016/680 w dziedzinie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Motyw ten odnosi się do szeregu organów publicznych, którym ujawnia się dane osobowe w związku z ich prawnym obowiązkiem sprawowania funkcji publicznej, i precyzuje, że przetwarzanie danych osobowych przez te organy publiczne powinno być zgodne z mającymi zastosowanie przepisami o ochronie danych, zgodnie z celami przetwarzania.
81. Potrzebę zapewnienia spójności między dyrektywą 2015/849 a istniejącymi unijnymi ramami prawnymi w zakresie ochrony danych potwierdza wreszcie dyrektywa 2024/1640 (szósta dyrektywa dotycząca przeciwdziałania praniu pieniędzy), która uchyla dyrektywę 2015/849. Dyrektywa 2024/1640 nie zawiera już wyraźnego przepisu dotyczącego mającego zastosowanie reżimu ochrony danych. Chociaż w motywie 122 wskazano, że RODO ma zastosowanie do przetwarzania danych osobowych do celów tej dyrektywy, ten sam motyw odnosi się także do stosowania dyrektywy 2016/680.
82. Komisja wyraziła obawy, że uznanie jednostek analityki finansowej za „właściwe organy” mogłoby zagrozić ich niezależności względem właściwych organów, którym ujawniają one informacje.
83. Trudno jest mi podzielić obawy Komisji. Jednostki analityki finansowej należy uznać za „właściwe organy” na potrzeby określenia mającego zastosowanie unijnego reżimu ochrony danych. Takie określenie nie ma wpływu na ich niezależność operacyjną i autonomię, które muszą być zapewnione niezależnie od ich statusu organizacyjnego, nawet w przypadku, gdy jednostka analityki finansowej działa w ramach istniejącej struktury innego organu(61).
84. Ostatnim argumentem przemawiającym za stosowaniem dyrektywy 2016/680 do jednostek analityki finansowej w ramach ich zadań i funkcji związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu jest potrzeba zapewnienia możliwości pośredniego wykonywania prawa dostępu przez osoby, których dane dotyczą, za pośrednictwem organu nadzorczego zgodnie z art. 17 tej dyrektywy. Jak wyjaśnię bardziej szczegółowo w ramach mojej analizy czwartego pytania prejudycjalnego, pośrednia kontrola za pośrednictwem organu nadzorczego stanowi istotną gwarancję kompensującą możliwość całkowitego ograniczenia prawa dostępu na podstawie art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
85. W świetle całości powyższych rozważań wykładni art. 2 ust. 2 lit. d) RODO i art. 2 ust. 1 dyrektywy 2016/680 w związku z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy należy dokonywać w ten sposób, że przetwarzanie danych osobowych przez jednostkę analityki finansowej, taką jak RAB, w ramach wykonywania jej zadań polegających na zapobieganiu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz na ich wykrywaniu i zwalczaniu, a także w świetle jej funkcji i uprawnień w tej dziedzinie, należy uznać za dokonywane przez właściwy organ w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680, nawet jeśli dana jednostka analityki finansowej nie jest organem dochodzeniowo-śledczym w rozumieniu krajowego kodeksu postępowania karnego. Przetwarzanie takich danych jest zatem objęte zakresem stosowania dyrektywy 2016/680.
86. W świetle odpowiedzi, jakiej udzielenie proponuję Trybunałowi na pierwsze pytanie prejudycjalne, przeanalizuję pozostałe pytania dotyczące ograniczeń prawa dostępu osoby, której dane dotyczą, na podstawie odpowiednich przepisów dyrektywy 2016/680 nie uwzględniając RODO.
B. Pytanie czwarte
87. Poprzez pytanie czwarte, które należy zbadać w drugiej kolejności, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 15 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który całkowicie ogranicza wykonywanie przez osobę, której dane dotyczą, prawa dostępu do jej danych osobowych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej aż do momentu zniszczenia tych danych, w związku z czym osoba, której dane dotyczą, nie ma możliwości, aby kiedykolwiek uzyskać informację o tych danych.
88. Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680 upoważnia ustawodawcę krajowego, z uwzględnieniem specyfiki celów przetwarzania danych objętych tą dyrektywą (na co zwrócono uwagę w szczególności w motywie 10 tej dyrektywy), do przyjęcia aktów prawnych ograniczających pod pewnymi warunkami prawo dostępu osoby, której dane dotyczą. Prawo dostępu może zostać ograniczone „w całości lub w części […] w takim stopniu i przez taki okres, w jakim takie częściowe lub całkowite ograniczenie jest działaniem niezbędnym i proporcjonalnym w społeczeństwie demokratycznym, z należytym uwzględnieniem praw podstawowych i uzasadnionych interesów danej osoby fizycznej”, aby osiągnąć szereg celów leżących w interesie ogólnym, wymienionych wyczerpująco w lit. a)–e) tego przepisu. Do celów tych należy „uniemożliwienie utrudniania czynności postępowań urzędowych lub sądowych, postępowań przygotowawczych lub procedur” oraz „uniemożliwienie zakłócania zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych […]”.
89. Zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2016/680 państwa członkowskie mogą przyjąć akty prawne, aby ustalić kategorie przetwarzania, które w całości lub w części odpowiadają tym celom.
90. Artykuł 41 ust. 4 dyrektywy 2015/849 nakłada na państwa członkowskie szczególny obowiązek ograniczenia prawa dostępu osób, których dane dotyczą, „w zastosowaniu zakazu ujawniania informacji ustanowionego w art. 39 ust. 1”. Zgodnie z tym przepisem, stosując ten zakaz, państwa członkowskie powinny przyjąć środki ustawodawcze ograniczające „w całości lub w części” prawo dostępu osoby, której dane dotyczą, na warunkach przewidzianych w tym przepisie. Warunki te są zasadniczo takie same jak te określone w art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680. Odnoszą się one do konieczności i proporcjonalności częściowego lub całkowitego ograniczenia oraz do konieczności realizowania celów określonych w art. 41 ust. 4 dyrektywy 2015/849(62).
91. Zakaz ujawniania, o którym mowa w pierwszym zdaniu art. 41 ust. 4 dyrektywy 2015/849, dotyczy podmiotów zobowiązanych, którym zabrania się ujawniania faktu (lub „uprzedzania” o nim, używając terminologii zalecenia nr 21 FATF), że informacje o podejrzanych transakcjach są, będą lub zostały przekazane jednostce analityki finansowej zgodnie z art. 33 tej dyrektywy(63).
92. Odniesienie do zakazu ujawniania wydaje się wskazywać, że art. 41 ust. 4 dyrektywy 2015/849 reguluje w szczególności ograniczenia prawa dostępu osób, których dane dotyczą, w kontekście informacji będących w posiadaniu podmiotów zobowiązanych oraz faktu, że informacje te są, będą lub zostały przekazane jednostce analityki finansowej (lub organowi samorządu zawodowego). Jednakże w odniesieniu do prawa dostępu do danych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej należy przypomnieć, że organy te otrzymują informacje nie tylko od podmiotów zobowiązanych, ale również z innych źródeł (właściwych organów krajowych i zagranicznych, jednostek analityki finansowej z różnych państw członkowskich i Europolu), z którymi również wymieniają się informacjami. Jednostki analityki finansowej są także źródłem analityki finansowej(64). W następstwie przyjęcia dyrektywy 2016/680 i zważywszy na szerokie sformułowanie żądań udzielenia dostępu złożonych przez osobę, której dane dotyczą, w postępowaniu głównym właściwsze wydaje się zbadanie ograniczeń prawa dostępu w świetle art. 15 tej dyrektywy. Przepis ten ma szeroki zakres i może mieć zastosowanie do wszystkich danych i informacji będących w posiadaniu jednostek analityki finansowej(65).
93. Z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680 wynika, że prawo dostępu może być przez państwa członkowskie ograniczone „w całości”. Takie całkowite (lub częściowe) ograniczenie musi jednak być zgodne z zasadą proporcjonalności. Zgodnie z tym przepisem akt prawny pozwalający ograniczyć w całości lub w części prawo dostępu osoby, której dane dotyczą, może zostać przyjęty „w takim stopniu i przez taki okres, w jakim takie częściowe lub całkowite ograniczenie jest działaniem niezbędnym i proporcjonalnym w społeczeństwie demokratycznym, z należytym uwzględnieniem praw podstawowych i uzasadnionych interesów danej osoby fizycznej”. Wszelkie ograniczenia muszą mieć zatem ograniczony zakres i czas trwania do tego, co jest konieczne i proporcjonalne(66).
94. W tym względzie należy przypomnieć, że prawo dostępu do danych osobowych jest wyrażone w art. 8 ust. 2 Karty. Prawo to nie jest prawem absolutnym, lecz należy je rozpatrywać w świetle jego funkcji społecznej.
95. Jak bowiem wynika z art. 52 ust. 1 Karty, przepis ten dopuszcza ograniczenia wykonywania tych praw, o ile ograniczenia te są przewidziane ustawą, szanują istotę omawianych praw i z poszanowaniem zasady proporcjonalności są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób(67).
96. W kontekście dyrektywy 2015/849 pełna poufność informacji stanowi niezbędny warunek wstępny skuteczności systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu ustanowionego tą dyrektywą(68). Z motywu 46 tej dyrektywy wynika również, że dostęp osób, których dane dotyczą, do wszelkich informacji związanych ze zgłoszeniem podejrzanej transakcji poważnie ograniczyłby skuteczność walki z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Informacje te są i muszą pozostać poufne w całym łańcuchu głównych podmiotów tego systemu: podmiotów zobowiązanych, na których spoczywa zakaz ujawniania informacji, jednostek analityki finansowej, które gromadzą i analizują informacje poufne, a także organów ścigania.
97. Wszystkie rządy, które przedstawiły uwagi na piśmie, podniosły na rozprawie, że wymóg poufności jest nieodłączną cechą systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, i ma zasadnicze znaczenie dla współpracy jednostek analityki finansowej. Rządy te podkreśliły wrażliwy charakter informacji będących w posiadaniu jednostek analityki finansowej, w związku z czym sama wiedza o przetwarzaniu danych może zagrażać przeprowadzanej analizie i dochodzeniu oraz umożliwić osobom podejrzanym ukrycie pochodzenia środków finansowych.
98. Całkowite ograniczenie prawa dostępu do informacji będących w posiadaniu jednostek analityki finansowej w kontekście ich podstawowego zadania wydaje się zatem konieczne i właściwe dla osiągnięcia realizacji celów przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
99. Niemniej jednak należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem proporcjonalność środków, z których wynika ingerencja w prawa zagwarantowane w art. 8 Karty, wymaga spełnienia nie tylko wymogów zdatności i konieczności, ale także wymogu odnoszącego się do proporcjonalnego charakteru tych środków w stosunku do zamierzonego celu(69). W szczególności odstępstwa od ochrony danych osobowych i jej ograniczenia są dokonywane w granicach tego, co bezwzględnie konieczne(70).
100. Dokładniej rzecz ujmując, zgodnie z orzecznictwem Trybunału wszelkie uregulowania ingerujące w prawo do ochrony danych osobowych muszą, zgodnie z zasadą proporcjonalności, ustanawiać jasne i precyzyjne przepisy regulujące zakres i sposób stosowania danego środka oraz ustanawiające minimalne wymogi służące temu, aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć oraz przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych i wszelkim niezgodnym z prawem ich wykorzystywaniem(71). To uregulowanie musi być prawnie wiążące w prawie wewnętrznym i w szczególności wskazywać, w jakich okolicznościach i pod jakimi warunkami można przyjąć środek przewidujący przetwarzanie takich danych, gwarantując w ten sposób, że ingerencja zostanie ograniczona do tego, co ściśle niezbędne, tak aby nie zagrozić celowi leżącemu w interesie ogólnym(72).
101. Z orzecznictwa tego wynika, że bezwzględne i bezwarunkowe ograniczenie prawa dostępu do informacji będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej, odnośnie do którego to ograniczenia nie przewidziano żadnych okoliczności, warunków ani gwarancji, stanowi nieuzasadnioną ingerencję w prawo do ochrony danych, która jest niezgodna z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680. W braku jakichkolwiek warunków lub kryteriów określonych w ustawie ani organ nadzorczy, ani właściwy sąd dokonujący kontroli sądowej decyzji administratora danych nie mają możliwości zbadania zgodności z prawem zastosowanego ograniczenia.
102. Należy również zauważyć, że zgodnie z art. 15 ust. 4 dyrektywy 2016/680 administrator ma obowiązek udokumentowania faktycznych lub prawnych powodów, na jakich opiera się decyzja o odmowie dostępu oraz obowiązek udostępnienia tych informacji organom nadzorczym. Spoczywający na administratorze obowiązek dokumentowania odmowy gwarantuje odpowiedzialność administratora przed organem nadzorczym i umożliwia skuteczną kontrolę sądową(73). Innymi słowy, możliwość odmowy przez administratora dostępu osobie, której dane dotyczą, nie oznacza pełnej swobody administratora (w niniejszej sprawie jednostki analityki finansowej).
103. Wymogi konieczności i proporcjonalności, które wynikają z art. 52 ust. 1 Karty, muszą być przestrzegane również przy określaniu przez państwa członkowskie, zgodnie z art. 15 ust. 2 dyrektywy 2016/680, kategorii przetwarzania, do których mają zastosowanie ograniczenia na podstawie art. 15 ust. 1 tej dyrektywy.
104. Co się tyczy uregulowań krajowych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, sąd odsyłający wskazał, że przewidują one bezwzględne ograniczenie prawa dostępu wszystkich osób w każdych okolicznościach i aż do czasu zniszczenia danych. Zarządzenie dyrektora RAB, które ogranicza dostęp do wszystkich danych zawartych w bazie danych RAB, nie wydaje się określać jakichkolwiek precyzyjnych zasad regulujących zakres i stosowanie ograniczenia dostępu, ani nie ustanawia minimalnych wymogów w celu zapobiegania ryzyku nadużyć i zagwarantowania, że ta jednostka analityki finansowej stosuje odpowiednie ograniczenia w granicach tego, co ściśle konieczne. Jak zasadniczo wskazała Komisja w swoich uwagach na piśmie, konieczność i proporcjonalność ograniczenia prawa powinny być zagwarantowane na podstawie ogólnych kryteriów umożliwiających ocenę każdego indywidualnego żądania dostępu.
105. Rząd estoński wskazał na rozprawie, że krajowe ramy prawne nie ustanawiają bezwzględnego ani kategorycznego ograniczenia. Stwierdził on, że dyrektor RAB ma uprawnienia dyskrecjonalne co do oceny i podejmowania decyzji w sprawie każdego żądania dostępu. Potwierdził on, że uprawnienie to jest wykonywane na przykład wtedy, gdy dana osoba wie już, że toczy się dochodzenie, lub gdy RAB postanawia zamrozić środki finansowe tej osoby.
106. Do sądu odsyłającego, który jest właściwy do dokonywania wykładni własnego prawa krajowego, należy zbadanie, czy w krajowych ramach prawnych istnieją elementy gwarantujące, że ograniczenie prawa dostępu ma zastosowanie jedynie w zakresie, w jakim jest ono ściśle konieczne do tego, aby nie zagrażać celowi interesu publicznego, dla którego przewidziano ograniczenie dostępu, i że ograniczenie to nie jest arbitralne.
107. Niemniej jednak, jak słusznie zauważyła Komisja na rozprawie, nawet gdyby uznać, że dyrektor RAB posiada zakres uznania, elementy lub kryteria określające ramy takiego zakresu uznania muszą być określone w odpowiednich przepisach krajowych. Elementy te jednak nie wynikają z przedstawionych właściwych przepisów krajowych.
108. Wobec tego, chociaż prawo krajowe może przewidywać całkowite ograniczenie dostępu do danych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej, musi ono zawierać jasne i precyzyjne przepisy regulujące zakres oraz warunki stosowania przedmiotowego aktu prawnego, a także ustanawiające minimalne wymogi służące temu, aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć oraz przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych i wszelkim niezgodnym z prawem ich wykorzystywaniem przez jednostki analityki finansowej lub jakikolwiek inny właściwy organ w ramach systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu(74).
109. Ponadto każde całkowite ograniczenie dostępu nałożone na osobę, której dane dotyczą, musi być zrównoważone mechanizmem przewidzianym w art. 17 dyrektywy 2016/680. Przepis ten przewiduje pośrednie wykonywanie praw osoby, której dane dotyczą, za pośrednictwem organu nadzorczego. To pośrednie wykonywanie prawa ma zastosowanie między innymi w sytuacji, o której mowa w art. 15 ust. 3 tej dyrektywy, która daje administratorowi możliwość niepoinformowania osoby, której dane dotyczą, o odmowie lub ograniczeniu dostępu oraz o przyczynach odmowy lub ograniczenia informacji, jeżeli udzielenie takich informacji godziłoby w którykolwiek z celów interesu publicznego określonych w art. 15 ust. 1 tej dyrektywy. Zgodnie z art. 17 ust. 3, w przypadku gdy organ nadzorczy wykonuje prawo dostępu w imieniu osoby, której dane dotyczą, organ ten informuje osobę, której dane dotyczą, przynajmniej o fakcie przeprowadzenia wszelkich niezbędnych weryfikacji lub przeglądów.
110. W orzecznictwie Trybunału podkreśla się znaczenie pośredniego wykonywania praw osoby, której dane dotyczą, dla zapewnienia odpowiedniej równowagi między interesem publicznym uzasadniającym ograniczenie prawa dostępu a prawami podstawowymi osoby, której dane dotyczą, do ochrony danych i do skutecznej kontroli sądowej na podstawie art. 47 Karty. W wyroku w sprawie Ligue des droits humains(Weryfikacja przetwarzania danych dokonywana przez organ nadzorczy) Trybunał orzekł, że – jak wynika z motywu 48 dyrektywy 2016/680 – pośrednie wykonywanie praw osoby, której dane dotyczą, za pośrednictwem właściwego organu nadzorczego należy uznać za niezbędne do ochrony tych praw, w sytuacji gdy ich bezpośrednie wykonywanie wobec administratora okazuje się utrudnione lub wręcz niemożliwe(75).
111. Co się tyczy dokładnej roli organu nadzorczego w pośrednim wykonywaniu tych praw, Trybunał orzekł, że do takiego organu należy nawiązanie poufnego dialogu z administratorem, a po zakończeniu tego dialogu podjęcie decyzji o tym, jakie informacje są niezbędne do wykonania przez osobę, której dane dotyczą, przysługującego jej prawa do skutecznego środka prawnego przed sądem(76).
112. Ponadto z orzecznictwa Trybunału wynika, że w ramach kontroli sądowej prawidłowego stosowania art. 17 tej dyrektywy 2016/680 do państw członkowskich należy ustanowienie norm umożliwiających właściwemu sądowi zapoznanie się zarówno ze wszystkimi powodami, jak i odnośnymi dowodami, na których organ nadzorczy oparł w tych ramach weryfikację zgodności rozpatrywanego przetwarzania danych z prawem oraz dokonane przez siebie ustalenia(77). Informacje udostępnione organowi nadzorczemu przez administratora dotyczące podstaw jego decyzji muszą być również udostępniane sądowi rozpoznającemu środek prawny przeciwko temu organowi nadzorczemu(78).
113. Na rozprawie rząd estoński podniósł, że krajowy organ nadzorczy jest uprawniony do weryfikowania zgodności z prawem przetwarzania danych przez RAB. Do sądu krajowego należy zbadanie, czy prawo krajowe gwarantuje prawidłowe stosowanie art. 17 dyrektywy 2016/680.
114. W świetle powyższego wykładni art. 15 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który całkowicie ogranicza wykonywanie przez osobę, której dane dotyczą, prawa dostępu do jej danych osobowych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej, aż do momentu zniszczenia tych danych, w związku z czym osoba, której dane dotyczą, nie ma możliwości, aby kiedykolwiek uzyskać informację o tych danych, o ile dany środek krajowy nie wydaje się określać jasnych i precyzyjnych przepisów regulujących zakres i sposób stosowania danego środka oraz ustanawiających minimalne wymogi służące temu, aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć oraz przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych i wszelkim niezgodnym z prawem ich wykorzystywaniem przez daną jednostkę analityki finansowej.
C. Pytanie drugie
115. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE procedury współpracy między sądami krajowymi a Trybunałem do tego ostatniego należy udzielenie sądowi krajowemu użytecznej odpowiedzi, która umożliwi mu rozstrzygnięcie zawisłego przed nim sporu. W związku z tym Trybunał powinien w razie potrzeby przeformułować przedłożone mu pytania(79).
116. W niniejszej sprawie pierwsza część drugiego pytania sądu odsyłającego dotyczy tego, czy art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 zezwala jednostce analityki finansowej na odmowę ujawnienia osobie, której dane dotyczą, aktu prawnego, na podstawie którego odmówiono jej dostępu do jej danych osobowych, aby zapobiec zarówno potwierdzeniu przetwarzania dotyczących jej danych osobowych, jak i zaprzeczeniu temu faktowi.
117. W swoich uwagach na piśmie Komisja podniosła niedopuszczalność pytania drugiego. Stwierdziła, że decyzja RAB o odmowie dostępu w sprawie w postępowaniu głównym wprost wskazuje podstawę prawną odmowy, a mianowicie do § 60 ust. 1 RahaPTS i art. 23 ust. 1 pkt 1 AvTS.
118. Na rozprawie rząd estoński podniósł, że pytanie jest dopuszczalne, podczas gdy rząd niderlandzki stwierdził, że nietrafne jest sugerowanie, jakoby ujawnienie podstawy ograniczenia mogło ujawniać fakt, że dane osobowe były przetwarzane. W każdym razie ograniczenie prawa dostępu umożliwia ograniczenie informacji o tym, czy dane są przetwarzane, czy też nie.
119. W świetle wyjaśnień zawartych w postanowieniu odsyłającym, które odnosi się w sposób ogólny do „podstawy prawnej” ograniczenia, ale również do „podstaw faktycznych i prawnych” decyzji mających wpływ na sytuację osób, których dane dotyczą, pierwszą część pytania drugiego można rozumieć jako zmierzającą do ustalenia, czy jednostka analityki finansowej może odmówić podania przyczyn odmowy.
120. Tak więc odwołując się do orzecznictwa, o którym mowa w pkt 115 niniejszej opinii, należy zatem uznać, że poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy wykładni art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że zezwala on jednostce analityki finansowej na odmowę podania przyczyn odmowy lub ograniczenia, aby zapobiec zarówno potwierdzeniu przetwarzania danych osobowych osoby, której dane dotyczą, jak i zaprzeczeniu temu faktowi, oraz czy można w takim wypadku nie udzielić osobom, których dane dotyczą, również informacji o tym, czy mogą one skorzystać z przysługującego im prawa dostępu za pośrednictwem organu nadzorczego na podstawie art. 17 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
121. Zgodnie z art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 w przypadku ograniczenia prawa dostępu osoby, której dane dotyczą(80), administrator bez zbędnej zwłoki informuje ją pisemnie o każdej odmowie lub o każdym ograniczeniu dostępu i o przyczynach tej odmowy lub tego ograniczenia. Informacje takie można jednak pominąć, jeżeli ich udzielenie godziłoby w jeden z celów interesu publicznego (określonych w art. 15 ust. 1 tej dyrektywy)(81).
122. Z przepisu tego wynika, że z zastrzeżeniem określonych w nim warunków jednostka analityki finansowej jest uprawniona do udzielenia odpowiedzi, w której „nie potwierdza ani nie zaprzecza”, pomijając informacje o tym, czy w ogóle dokonano przetwarzania.
123. Jednakże z art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 wynika, że administrator jest w takim przypadku zobowiązany do poinformowania osoby, której dane dotyczą, o możliwości wniesienia skargi do organu nadzorczego lub środka prawnego do sądu. Administrator jest również zobowiązany zgodnie z art. 17 ust. 2 dyrektywy 2016/680 do poinformowania osoby, której dane dotyczą, o możliwości wykonywania przysługujących jej praw za pośrednictwem organu nadzorczego na mocy ust. 1 tego artykułu. Nie przewidziano żadnego odstępstwa od obowiązku przekazania tych informacji.
124. Wynika to z kluczowego znaczenia prawa pośredniego dostępu za pośrednictwem organu nadzorczego. Jak już wskazano powyżej w ramach analizy pytania czwartego(82) istnienie tego prawa rekompensuje odmowę udzielenia przez administratora jakichkolwiek informacji na temat przetwarzania danych. W przypadku gdy bezpośrednie wykonywanie prawa dostępu jest utrudnione lub niemożliwe, osoba, której dane dotyczą, musi być zawsze informowana o możliwości pośredniego wykonywania przysługujących jej praw. Ponadto jednostka analityki finansowej nie jest zwolniona z obowiązku udokumentowania powodów, na których opiera się decyzja o odmowie dostępu, ani z obowiązku udostępnienia takich informacji organom nadzorczym zgodnie z art. 15 ust. 4 tej dyrektywy(83).
125. W świetle powyższego wykładni art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że zezwala on jednostce analityki finansowej na odmowę podania przyczyn odmowy lub ograniczenia, aby zapobiec zarówno potwierdzeniu przetwarzania danych osobowych osoby, której dane dotyczą, jak i zaprzeczeniu temu faktowi. Jednakże w takiej sytuacji osoby, których dane dotyczą, powinny być zawsze informowane o możliwości skorzystania z przysługującego im prawa dostępu za pośrednictwem organu nadzorczego na podstawie art. 17 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
D. Pytanie trzecie
126. Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w drodze przepisu ogólnego upoważniają dyrektora jednostki analityki finansowej do ograniczenia praw osób, których dane dotyczą, w sytuacji gdy zrozumienie celu, warunków i zakresu tego ograniczenia wymaga łącznej lektury innych przepisów prawnych, w tym przepisów niższego rzędu.
127. Z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680 wynika, że każde ograniczenie prawa dostępu osób, których dane dotyczą, wymaga przyjęcia przez państwa członkowskie aktu prawnego.
128. Z motywu 33 tej dyrektywy wynika, że odniesienie do aktu prawnego niekoniecznie wymaga przyjęcia aktu prawnego przez parlament. Jednakże taki akt prawny musi być jasny i precyzyjny, a jego zastosowanie przewidywalne dla osób jemu podlegających, jak wynika z orzecznictwa Trybunału oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W motywie tym wyjaśniono również, że prawo państwa członkowskiego regulujące przetwarzanie danych osobowych powinno co najmniej określać cele ogólne, dane osobowe mające podlegać przetwarzaniu, cele przetwarzania oraz procedury pozwalające chronić integralność i poufność danych osobowych oraz procedury niszczenia tych danych, a tym samym powinno zapewniać dostateczną ochronę przed ryzykiem nadużyć i arbitralności.
129. W swoim orzecznictwie Trybunał wyprowadził z art. 8 ust. 2 Karty, który sam w sobie odzwierciedla jedynie, nadając mu konkretny wyraz, wymóg ustanowiony w art. 52 Karty, że wszelkie ograniczenia w korzystaniu z uznanych w niej praw podstawowych muszą być przewidziane w szczególności ustawą, że każda podstawa prawna umożliwiająca ingerencję w prawo do ochrony danych osobowych musi sama określać zakres ograniczenia wykonywania tego prawa, jakie może powodować(84).
130. Ponadto Trybunał orzekł, w odniesieniu do wymogu określonego w art. 52 Karty, że wszelka ingerencja w prawo do ochrony danych osobowych powinna być dokonywana z poszanowaniem zasady proporcjonalności, co wymaga, aby wszelkie uregulowania powodujące taką ingerencję ustanawiały jasne i precyzyjne przepisy regulujące zakres i sposób stosowania danego środka oraz ustanawiające minimalne wymogi służące temu, aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć oraz przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych i wszelkim niezgodnym z prawem ich wykorzystywaniem(85).
131. Z orzecznictwa Trybunału, odwołującego się do utrwalonego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wynika, że użyte w art. 8 ust. 2 Karty wyrażenie „przewidziane ustawą” należy rozumieć w jego znaczeniu materialnym, a nie formalnym(86). Ponadto z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika, że termin „ustawa” w wyrażeniu „przewidzianych przez ustawę”, o którym mowa w art. 8 ust. 2 EKPC, odnosi się nie tylko do aktów prawnych, lecz również do przepisów niższego rzędu(87). Odnosi się także do obowiązującego tekstu zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez właściwe sądy(88).
132. W związku z tym wymóg ustanowiony w art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680, zgodnie z którym wszelkie ograniczenia muszą wynikać z aktów prawnych, należy rozumieć szeroko – tak że jest on spełniony nie tylko wtedy, gdy istnieje pojedynczy akt prawny regulujący wszystkie aspekty ograniczenia dostępu do określonej kategorii danych, takich jak dane będące w posiadaniu RAB. Pojęcie „aktów prawnych” może obejmować szereg przepisów prawnych, w tym przepisy niższego rzędu, tak jak są one interpretowane przez właściwe sądy.
133. Jest tak pod warunkiem jednak, że odpowiednie akty prawne umożliwiają jasne i precyzyjne zrozumienie zakresu ograniczenia, jakie nakładają, oraz że stosowanie takich aktów jest przewidywalne dla osób mu podlegających. Stosowanie aktu przyjętego na mocy dyrektywy 2016/680 jest przewidywalne dla osób mu podlegających, jeżeli są one w stanie określić okoliczności i warunki, w jakich zakres praw przyznanych im na podstawie tej dyrektywy może podlegać ograniczeniu(89).
134. W sprawie w postępowaniu głównym kilka aktów prawnych zawiera przepisy mające znaczenie dla wykonywania prawa dostępu. Paragraf 60 ust. 1 RahaPTS upoważnia dyrektora RAB do ograniczenia dostępu do danych zawartych w bazie danych RAB i do zakwalifikowania ich jako informacji przeznaczonych do użytku wewnętrznego. Zarządzenie RAB z dnia 13 maja 2022 r. przewiduje ograniczenie dostępu do danych zawartych w bazie danych RAB, wskazując, że dane te są przeznaczone do użytku wewnętrznego. Paragraf 23 ust. 1 pkt 1 AvTS zezwala na ograniczenie dostępu do danych, jeżeli wnioskodawca nie ma uprawnień dostępu do tych danych.
135. Wydaje się, że przepisy te są sformułowane w sposób bardzo ogólny, nie umożliwiając osobom, których dane dotyczą, określenia warunków i okoliczności, w jakich ograniczenie jest dozwolone, ani gwarancji zapewniających, że przetwarzane dane będą chronione przed ryzykiem nadużycia, a także przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych lub ich wykorzystywaniem(90).
136. Prawdą jest, że przepisy wewnętrzne RAB zawierają pewne informacje istotne dla przetwarzania danych, a mianowicie określające administratora danych (RAB), rodzaj danych wprowadzanych do bazy danych(91), klasyfikację danych w zakresie bezpieczeństwa(92) i okres przez jaki dane dotyczące danej osoby znajdujące się w bazie danych są przechowywane(93).
137. Elementy te dotyczą jednak bardziej ogólnie przetwarzania danych przez RAB bez konkretnego odniesienia do warunków i okoliczności ograniczenia prawa dostępu oraz do zabezpieczeń przed ryzykiem nadużyć.
138. Na rozprawie rząd estoński wyjaśnił, że dyrektor RAB dysponuje uprawnieniami dyskrecjonalnymi w zakresie podejmowania decyzji o tym, czy udzielić dostępu do danych zawartych w bazie danych RAB i że istnieją okoliczności, w których dostęp ten może zostać udzielony. Jednakże, jak już wskazano powyżej(94), właściwe ramy prawne nie wydają się ograniczać tych uprawnień dyskrecjonalnych ani określać jasnych i precyzyjnych warunków ograniczenia prawa dostępu. Potwierdza to wniosek, że odpowiednie krajowe akty prawne nie wydają się spełniać wymogów jasnego i precyzyjnego przepisu, którego stosowanie jest przewidywalne dla osoby mu podlegającej, zamierzającej skorzystać z prawa dostępu, czego ocena należy jednak do sądu krajowego.
139. W świetle powyższego wykładni art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680 należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w drodze przepisu ogólnego upoważniają dyrektora jednostki analityki finansowej do ograniczenia praw osób, których dane dotyczą, z tego tylko powodu, że zrozumienie celu, warunków i zakresu tego ograniczenia wymaga łącznej lektury innych przepisów prawnych, w tym przepisów niższego rzędu. Jednakże ten sam przepis stoi na przeszkodzie takim uregulowaniom krajowym w zakresie, w jakim właściwe uregulowania krajowe nie wydają się określać jasnych i precyzyjnych zasad regulujących zakres i warunki stosowania ograniczenia prawa dostępu, tak aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje, że przetwarzane dane będą skutecznie chronione przed ryzykiem nadużycia, a także przed wszelkim niezgodnym dostępem do tych danych lub ich wykorzystywaniem.
IV. Wnioski
140. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby na pytania prejudycjalne przedstawione przez Riigikohus (sąd najwyższy, Estonia) Trybunał odpowiedział w następujący sposób:
1) Wykładni art. 2 ust. 2 lit. d) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnego rozporządzenia o ochronie danych) i art. 2 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylającej decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW , w związku z art. 1 ust. 1 tej dyrektywy
należy dokonywać w ten sposób, że przetwarzanie danych osobowych przez jednostkę analityki finansowej, taką jak RAB, w ramach wykonywania jej zadań polegających na zapobieganiu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu oraz na ich wykrywaniu i zwalczaniu, a także w świetle jej funkcji i uprawnień w tej dziedzinie, należy uznać za dokonywane przez właściwy organ w rozumieniu art. 3 pkt 7 dyrektywy 2016/680, nawet jeśli dana jednostka analityki finansowej nie jest organem dochodzeniowo-śledczym w rozumieniu krajowego kodeksu postępowania karnego. Przetwarzanie takich danych jest zatem objęte zakresem stosowania dyrektywy 2016/680.
2) Wykładni art. 15 dyrektywy 2016/680
należy dokonywać w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który całkowicie ogranicza wykonywanie przez osobę, której dane dotyczą, prawa dostępu do jej danych osobowych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej, aż do momentu zniszczenia tych danych, w związku z czym osoba, której dane dotyczą, nie ma możliwości, aby kiedykolwiek uzyskać informację o tych danych, o ile dany środek krajowy nie wydaje się określać jasnych i precyzyjnych przepisów regulujących zakres i sposób stosowania danego środka oraz ustanawiających minimalne wymogi służące temu, aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje pozwalające na skuteczną ochronę tych danych przed ryzykiem nadużyć oraz przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych i wszelkim niezgodnym z prawem ich wykorzystywaniem przez daną jednostkę analityki finansowej.
3) Wykładni art. 15 ust. 3 dyrektywy 2016/680
należy dokonywać w ten sposób, że zezwala on jednostce analityki finansowej na odmowę podania przyczyn odmowy lub ograniczenia, aby zapobiec zarówno potwierdzeniu przetwarzania danych osobowych osoby, której dane dotyczą, jak i zaprzeczeniu temu faktowi. Jednakże w takiej sytuacji osoby, których dane dotyczą, powinny być zawsze informowane o możliwości skorzystania z przysługującego im prawa dostępu za pośrednictwem organu nadzorczego na podstawie art. 17 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
4) Wykładni art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680
należy dokonywać w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które w drodze przepisu ogólnego upoważniają dyrektora jednostki analityki finansowej do ograniczenia praw osób, których dane dotyczą, z tego tylko powodu, że zrozumienie celu, warunków i zakresu tego ograniczenia wymaga łącznej lektury innych przepisów prawnych, w tym przepisów niższego rzędu. Jednakże ten sam przepis stoi na przeszkodzie takim uregulowaniom krajowym w zakresie, w jakim właściwe uregulowania krajowe nie wydają się określać jasnych i precyzyjnych zasad regulujących zakres i warunki stosowania ograniczenia prawa dostępu, tak aby osoby, których dane osobowe są przetwarzane, miały wystarczające gwarancje, że przetwarzane dane będą skutecznie chronione przed ryzykiem nadużycia, a także przed wszelkim niezgodnym z prawem dostępem do tych danych lub ich wykorzystywaniem.
1 Język oryginału: angielski.
2 FATF jest międzyrządowym organem, który ustanawia normy oraz opracowuje i promuje politykę zwalczania prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
3 Zobacz motyw 4 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (Dz.U. L, 2024/1624); V. Mitsilegas i N. Vavoula, The Evolving EU Anti-Money Laundering Regime: Challenges for Fundamental Rights and the Rule of Law, w: Maastricht Journal of European and Comparative Law, Vol. 23(2), 2016, s. 261–293.
4 Zobacz preambuła do karty jednostek analityki finansowej opracowanej przez Grupę Egmont, zatwierdzonej w lipcu 2013 r. przez dyrektorów jednostek analityki finansowej Grupy Egmont.
5 Zgodnie z tym przepisem: „Jedynie urzędnik lub pracownik jednostki analityki finansowej ma dostęp do informacji zawartych w bazie danych jednostki analityki finansowej i jest uprawniony do ich przetwarzania. Na podstawie tej ustawy dyrektor jednostki analityki finansowej może wprowadzać ograniczenia w dostępie do informacji, klasyfikując informacje jako przeznaczone do użytku wewnętrznego […]”.
6 Zgodnie z tym przepisem: „Posiadacz informacji odmawia spełnienia żądania udzielenia informacji, jeżeli: 1) żądane informacje objęte są ograniczeniem dostępu, a osoba żądająca udzielenia informacji nie jest uprawniona do uzyskania dostępu do żądanych informacji”.
7 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniająca rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 648/2012 i uchylająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/60/WE oraz dyrektywę Komisji 2006/70/WE (Dz.U. 2015, L 141, s. 73).
8 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1) (zwane dalej w „RODO”).
9 RT I, 18.12.2020, 38.
10 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2015/849 oraz zmieniająca dyrektywy 2009/138/WE i 2013/36/UE (Dz.U. 2018, L 156, s. 43).
11 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylająca decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz.U. 2016, L 119, s. 89).
12 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r. (C‑470/21, EU:C:2024:370, pkt 158).
13 W art. 23 RODO przewidziano klauzulę horyzontalną, podczas gdy zgodnie z dyrektywą 2016/680 każde prawo może być ograniczone indywidualnie. W szczególności, jeśli chodzi o prawo dostępu osoby, której dane dotyczą, art. 15 dyrektywy 2016/680 wyraźnie zezwala państwom członkowskim na przyjęcie aktów prawnych ograniczających to prawo „w całości lub w części” oraz na przyjęcie aktów prawnych w celu ustalenia „kategorii przetwarzania”, które mogą „w całości lub w części” być objęte różnymi kategoriami podstaw ograniczenia. W doktrynie słusznie zauważa się, że nawet jeśli prawa osób, których dane dotyczą, w tym prawo dostępu, mogą być również ograniczone na mocy RODO, to dyrektywa 2016/680 także może wprowadzać ograniczenia, co sprawia, że bardziej prawdopodobne jest, iż osoba żądająca dostępu do danych od organu ścigania otrzyma rodzaj odpowiedzi, która „ani nie potwierdza, ani nie zaprzecza”; zob. F. Mouzakiti, Cooperation between financial intelligence units in the European Union: Stuck in the middle between the General Data Protection Regulation and the Police Data Protection Directive, w: New Journal of European Criminal Law, 2020, Vol. 11. Issue 3, s. 351–374, w szczególności s. 366.
14 Decyzje Komisji stwierdzające odpowiedni stopień ochrony na podstawie art. 45 RODO, określające, czy państwo trzecie zapewnia odpowiedni stopień ochrony, nie mają zastosowania do wymiany danych na podstawie dyrektywy 2016/680, w odniesieniu do której wymagana jest odrębna decyzja stwierdzająca odpowiedni stopień ochrony na podstawie art. 36 tej dyrektywy. W braku takiej decyzji przekazanie może odbywać się z zastrzeżeniem odpowiednich zabezpieczeń zgodnie z art. 37 dyrektywy 2016/680.
15 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2018 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez instytucje, organy i jednostki organizacyjne Unii i swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia rozporządzenia (WE) nr 45/2001 i decyzji nr 1247/2002/WE (Dz.U. 2018, L 295, s. 39).
16 Zobacz motyw 10 RODO.
17 Wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 40).
18 Wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
19 Zobacz P. Vogiatzoglou, Scope, w: E. Kosta, i F. Boehm (red.), The EU Law Enforcement Directive (LED), Oxford University Press, Oxford 2024, s. 67–77, w szczególności s. 74.
20 Wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
21 Zobacz motyw 11 dyrektywy 2016/680.
22 Wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 42 i przytoczone tam orzecznictwo).
23 Zobacz podobnie wyrok z dnia 21 czerwca 2022 r., Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, pkt 67). Zobacz M. Brewczyńska, A critical reflection on the material scope of the application of the Law Enforcement Directive and its boundaries with the General Data Protection Regulation, w: E. Kosta i in. (red.) Research handbook on EU data protection law, Edward Elgar, Cheltenham 2022, s. 91–114, w szczególności s. 104.
24 Z art. 23 ust. 1 lit. d) i h) RODO wynika, że przetwarzanie danych osobowych przez osoby fizyczne do celów ścigania przestępstw, o których mowa w art. 2 ust. 2 lit. d) tego rozporządzenia, jest objęte zakresem stosowania tego rozporządzenia; zob. wyrok z dnia 21 czerwca 2022 r., Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).
25 Jak wynika z motywów 11 i 12 dyrektywy 2016/680, RODO ma zastosowanie do przetwarzania danych osobowych przez „właściwy organ” w rozumieniu art. 3 pkt 7 tej dyrektywy, ale do celów innych niż ściganie przestępstw; wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo).
26 Ceļu satiksmes drošības direkcija (dyrekcja bezpieczeństwa ruchu drogowego, Łotwa).
27 Wyrok z dnia 22 czerwca 2021 r., Latvijas Republikas Saeima (Punkty karne) (C‑439/19, EU:C:2021:504, pkt 72).
28 Wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 44).
29 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie wykorzystywania danych dotyczących przelotu pasażera (danych PNR) w celu zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości, ich wykrywania, prowadzenia postępowań przygotowawczych w ich sprawie i ich ścigania (Dz.U. 2016, L 119, s. 132, zwana dalej „dyrektywą PNR”).
30 Wyrok z dnia 21 czerwca 2022 r., Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, pkt 80).
31 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., La Quadrature du Net i in. (Dane osobowe i walka z naruszeniami praw własności intelektualnej) (C‑470/21, EU:C:2024:370, pkt 158, 159).
32 W przedmiocie ogólnej historii jednostek analityki finansowej w kontekście przeciwdziałania praniu pieniędzy zob. Parlament Europejski: Biuro Analiz Parlamentu Europejskiego i A. Scherrer, Fighting tax crimes – Cooperation between Financial Intelligence Units, Ex-post impact assessment – Study, marzec 2017 r., s. 8 (zwane dalej „opracowaniem Parlamentu z 2017 r.); V. Mitsilegas, New forms of transnational policing: The emergence of financial intelligence units in the European Union and the challenges for human rights: Part 1, w: Journal of Money Laundering Control, Vol. 3 Issue 2, 1999, s. 147. Współpraca wyspecjalizowanych jednostek analityki finansowej urzeczywistniła się w ramach pierwszego zebrania grupy Egmont w 1995 r. W 2003 r. FATF przyjęła zmieniony zestaw 40 zaleceń, które formalnie obejmowały zalecenie dotyczące utworzenia i funkcjonowania jednostek analityki finansowej. Zalecenia FATF z 2012 r., zaktualizowane w czerwcu 2026 r., zawierają zalecenie dotyczące jednostek analityki finansowej (zalecenie nr 29).
33 Decyzja Rady z dnia 17 października 2000 r. dotycząca uzgodnień w sprawie współpracy pomiędzy jednostkami wywiadu finansowego państw członkowskich w odniesieniu do wymiany informacji (Dz.U. 2000, L 271, s. 4).
34 Dawniej art. 34 ust. 2 lit. c) TUE.
35 Zobacz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Financial Intelligence Units: An Overview, 2004 (dostępny pod adresem: https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781589063624/9781589063624.xml .), s. 9. Opracowanie Parlamentu z 2017 r., odnosi się, na s. 13–14, do sprawozdania z 2016 r. opracowanego przez platformę unijnych jednostek analityki finansowej, w którym odniesiono się do trzech modeli jednostki analityki finansowej, a mianowicie jako organów administracyjnych, organów ścigania (lub organów sądowych) i modelu hybrydowego. Rozkład modeli jednostki analityki finansowej, jaki przedstawiono w tym sprawozdaniu, przedstawia się następująco: 12 unijnych jednostek analityki finansowej ma charakter administracyjny, działając na przykład w ramach ministerstw finansów, sprawiedliwości lub spraw wewnętrznych, albo w ramach banku centralnego lub organu nadzorczego, co ma miejsce w Belgii, Bułgarii, Republice Czeskiej, Hiszpanii, , Francji, Chorwacji, Włoszech, Łotwie, na Malcie, w Polsce, Rumunii, i Słowenii; 11 unijnych jednostek analityki finansowej jest zorganizowanych w ramach ścigania przestępstw (w policji lub wymiarze sprawiedliwości), co ma miejsce w Austrii, Estonii, Finlandii, Niemczech, Irlandii, Litwie, Portugalii, Słowacji, Szwecji, Luksemburgu i Zjednoczonym Królestwie; 5 jednostek analityki finansowej odpowiada modelowi „hybrydowemu” ze względu na łączne występowanie elementów policyjnych i administracyjnych, co ma miejsce w Danii, Grecji, na Cyprze, na Węgrzech i w Niderlandach. W przedmiocie uzasadnienia wyboru modelu jednostki analityki finansowej zob. D. Masciandaro, A. Volpicella, Designing financial supervision: The puzzling case of the FIUs against money laundering, w: Journal of Financial Regulation, Vol. 2, Issue 1, 2016, s. 79–113.
36 Zobacz motyw 14 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1153 z dnia 20 czerwca 2019 r. ustanawiającej zasady ułatwiające korzystanie z informacji finansowych i innych informacji w celu zapobiegania niektórym przestępstwom, ich wykrywania, prowadzenia dochodzeń w ich sprawie lub ich ścigania oraz uchylającej decyzję Rady 2000/642/WSiSW (Dz.U. 2019, L 186, s. 122).
37 Zobacz art. 52 dyrektywy 2015/849, zgodnie z którym jednostki analityki finansowej powinny współpracować w jak najszerszym zakresie „bez względu na ich status organizacyjny”.
38 Zobacz motyw 14 dyrektywy 2019/1153. Dyrektywa ta, przyjęta na podstawie art. 87 ust. 2 TFUE dotyczącego współpracy policyjnej (i uchylająca decyzję 2000/642), miała na celu wzmocnienie wymiany informacji finansowych z wyznaczonymi właściwymi organami oraz zwiększenie pewności prawa i skuteczności operacyjnej. Z jej art. 1 ust. 2 lit. a) jasno wynika, że pozostaje ona bez uszczerbku dla dyrektywy 2015/849 oraz powiązanych przepisów prawa krajowego, „w tym dla statusu organizacyjnego jednostek analityki finansowej nadanego im zgodnie z prawem krajowym, a także ich niezależności operacyjnej i autonomii”.
39 Jednostkom analityki finansowej, w zależności od państwa członkowskiego, można powierzyć inne zadania i funkcje, pod warunkiem że nie kolidują one z ich głównym zadaniem. Rząd estoński podniósł, że RAB pełni również rolę nadzorczą. Sprawa w postępowaniu głównym dotyczy jednak prawa dostępu do danych będących w posiadaniu jednostki analityki finansowej w związku z jej podstawowymi zadaniami i funkcjami.
40 Otrzymują one informacje od podmiotów zobowiązanych, do których ma zastosowanie dyrektywa 2015/849, zgodnie z jej art. 2 ust. 1. Podmioty zobowiązane mają obowiązek informować jednostki analityki finansowej, również w drodze przekazania zgłoszenia podejrzanych transakcji, zgodnie z art. 33 tej dyrektywy.
41 W tym celu państwa członkowskie muszą zapewnić, zgodnie z art. 8 dyrektywy 2019/1153, aby ich wyznaczone właściwe organy były zobowiązane do udzielania w sposób terminowy odpowiedzi na prośby dotyczące informacji będących w posiadaniu organów ścigania, składane przez krajową jednostkę analityki finansowej, w poszczególnych przypadkach, jeżeli informacje te są niezbędne do celów zapobiegania praniu pieniędzy, powiązanym z nim przestępstwom źródłowym i finansowaniu terroryzmu oraz do wykrywania i zwalczania tych zjawisk.
42 Niemniej jednak nawet w przypadku, gdy jednostki analityki finansowej znajdują się w strukturze policji lub wymiaru sprawiedliwości, muszą one pozostać niezależne i operacyjnie oddzielone. Zobacz art. 19 ust. 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1640 z dnia 31 maja 2024 r. w sprawie mechanizmów, które państwa członkowskie powinny wprowadzić w celu zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, zmieniającej dyrektywę (UE) 2019/1937 oraz zmieniającej i uchylającej dyrektywę 2015/849 (ze skutkiem od dnia 10 lipca 2027 r.) (Dz.U. L, 2024/1640) (szóstej dyrektywy dotyczącej przeciwdziałania praniu pieniędzy).
43 F. Mouzakiti, przypis 13, op.cit., s. 373, który opisuje jednostki analityki finansowej jako „nowe instytucje policyjne”.
44 Królestwo Niderlandów w swoich uwagach ustnych wstrzymało się od zajęcia stanowiska w kwestii ram prawnych mających zastosowanie do jednostek analityki finansowej w dziedzinie ochrony danych.
45 Na tej podstawie dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1673 z dnia 23 października 2018 r. w sprawie zwalczania prania pieniędzy za pomocą środków prawnokarnych (Dz.U. 2018, L 284, s. 22) określa wymogi dotyczące kryminalizacji prania pieniędzy.
46 Zostało to również podkreślone przez Radę Europy: Komitet Ekspertów ds. Oceny Środków Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu (Moneyval) w prezentacji funkcji jednostek analityki finansowej (dostępnej pod adresem: https://www.coe.int/en/web/moneyval/implementation/fiu.) Według stowarzyszenia Transparency International, analizując informacje, jednostki analityki finansowej „łączą fragmenty, których żaden bank lub organ nie są w stanie dostrzec samodzielnie” (zob. https://www.transparency.org/en/news/financial-intelligence-units-powerful-tools-against-corruption).
47 F. Mouzakiti, , przypis 13, op.cit., s. 353.
48 Zobacz francuski Senat, Rapport fait au nom de la commission d’enquête aux fins d’évaluer les outils de la lutte contre la délinquance financière, la criminalité organisée et le contournement des sanctions internationales, en France et en Europe, et de proposer des mesures face aux nouveaux défis, Vol. I, 18 czerwca 2005 r., s. 197, gdzie podkreślono, że francuska jednostka analityki finansowej (Tracfin) znajduje się na granicy między zapobieganiem a ściganiem („à la frontière entre les volets préventif et répressif”).
49 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r. (C‑470/21, EU:C:2024:370).
50 Punkt 42 niniejszej opinii.
51 Wyrok z dnia 30 kwietnia 2024 r., La Quadrature du Net i in. (Dane osobowe i walka z naruszeniami praw własności intelektualnej) (C‑470/21, EU:C:2024:370, pkt 158).
52 Ibidem, pkt 159.
53 Zobacz pkt 41 niniejszej opinii.
54 Wyrok z dnia 21 czerwca 2022 r. (C‑817/19, EU:C:2022:491, pkt 79, 80).
55 Zobacz pkt 36 niniejszej opinii.
56 Zobacz pkt 43 niniejszej opinii.
57 Dla pełności wywodu pragnę wskazać, że z motywu 14 dyrektywy 2016/680 wynika, że nie ma ona zastosowania do przetwarzania danych osobowych w ramach działalności wykraczającej poza zakres prawa Unii, w szczególności działań związanych z bezpieczeństwem krajowym.
58 Znajduje to potwierdzenie w wyroku z dnia 21 czerwca 2022 r., Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491), w którym Trybunał orzekł, że jednostki do spraw informacji o pasażerach są „właściwymi organami” w rozumieniu dyrektywy 2016/680. Takiej klasyfikacji nie wyklucza okoliczność, że jednostki do spraw informacji o pasażerach przekazują dane PNR lub wyniki przetwarzania właściwym organom.
59 Z wyjątkiem rządu niderlandzkiego, który nie zajął stanowiska w tej kwestii.
60 Decyzja ramowa Rady z dnia 27 listopada 2008 r. w sprawie ochrony danych osobowych przetwarzanych w ramach współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych (Dz.U. 2008, L 350, s. 60).
61 Zobacz art. 19 ust. 4 zdanie drugie dyrektywy 2024/1640.
62 Czyli umożliwienia podmiotowi zobowiązanemu lub właściwemu organowi krajowemu właściwe wypełnienie ich zadań do celów niniejszej dyrektywy i uniknięcia utrudniania urzędowych lub prawnych postępowań, analiz, dochodzeń i procedur do celów niniejszej dyrektywy oraz aby zapewnienia, by zapobieganie przypadkom prania pieniędzy i finansowania terroryzmu, wykrywanie takich przypadków oraz prowadzenie dochodzeń w ich sprawie nie były narażone na szwank.
63 Albo organowi samorządu zawodowego na warunkach określonych w art. 34 dyrektywy 2015/849.
64 Zobacz pkt 60 niniejszej opinii.
65 Na wypadek gdyby Trybunał uznał, że art. 41 ust. 4 dyrektywy 2015/849 ma zastosowanie do wszystkich danych będących w posiadaniu jednostek analityki finansowej, moja analiza dotycząca pytania czwartego pozostaje relewantna w zakresie, w jakim przepis ten odzwierciedla w istocie główne warunki ograniczenia prawa dostępu przewidziane w art. 15 ust. 1 dyrektywy 2016/680.
66 Zobacz D. Dimitrova, Limitations to the right of access, w: E. Kosta i F. Boehm (red.), przypis 19, op.cit., s. 288.
67 Wyrok z dnia 6 października 2020 r., Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, pkt 64).
68 Zobacz art. 38 ust. 2, art. 42 dyrektywy 2015/849 i art. 61 ust. 3 akapit trzeci tej dyrektywy.
69 Wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Luxembourg Business Registers (C‑37/20 i C‑601/20, EU:C:2022:912, pkt 63).
70 Wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Luxembourg Business Registers (C‑37/20 i C‑601/20, EU:C:2022:912, pkt 64).
71 Wyrok z dnia 18 czerwca 2026 r., NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo).
72 Wyrok z dnia 6 października 2020 r., Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, pkt 68 i przytoczone tam orzecznictwo).
73 Zobacz D. Dimitrova, przypis 66, op.cit., s. 292, która podkreśla, że obowiązek dokumentowania odmowy ma na celu zapewnienie, aby ograniczenia nie były nakładane w sposób przypadkowy.
74 Gwarancje te powinny pozostawać bez uszczerbku dla gwarancji przewidzianych w krajowym prawie karnym, w przypadku gdy dana osoba, której dane dotyczą, jest formalnie oskarżona o popełnienie przestępstwa.
75 Wyrok z dnia 16 listopada 2023 r. (C‑333/22, EU:C:2023:874, pkt 44).
76 Ibidem, pkt 66.
77 Ibidem, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo.
78 Ibidem, pkt 70.
79 Wyrok z dnia 16 lipca 2026, AEDT i État du Grand-Duché de Luxembourg (C‑158/25, EU:C:2026:591, pkt 21).
80 Zobacz pkt 88 i nast. niniejszej opinii.
81 Zobacz wyrok z dnia 16 listopada 2023 r., Ligue des droits humains (Weryfikacja przetwarzania danych dokonywana przez organ nadzorczy) (C‑333/22, EU:C:2023:874, pkt 42).
82 Zobacz pkt 109 niniejszej opinii.
83 Zobacz pkt 102 niniejszej opinii.
84 Wyrok z dnia 18 czerwca 2026 r., NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo).
85 Ibidem, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo.
86 Ibidem, pkt 74 i przytoczone tam orzecznictwo.
87 Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 stycznia 2025 r. w sprawie H.W. przeciwko Francji, CE:ECHR:2025:0123JUD001380521, § 65 i przytoczone tam orzecznictwo.
88 Zobacz podobnie wyrok z dnia 18 czerwca 2026 r., NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, pkt 75, w którym przytoczono podobnie wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 23 stycznia 2025 r. w sprawie H.W. przeciwko Francji, CE:ECHR:2025:0123JUD001380521, § 65 i przytoczone tam orzecznictwo).
89 Zobacz podobnie wyrok z dnia 24 lutego 2022 r., Valsts ieņēmumu dienests (Przetwarzanie danych osobowych uzyskanych do celów podatkowych) (C‑175/20, EU:C:2022:124, pkt 56).
90 Zobacz pkt 100 i następne niniejszej opinii.
91 Paragrafy 8–17 statutu bazy danych RAB.
92 Poziom bezpieczeństwa przetwarzanych danych określono jako „wysoki” w § 5 ust. 2 statutu bazy danych RAB.
93 Paragraf 26 ust. 1 statutu bazy danych RAB stanowi, że dane w bazie danych i dokumentach wprowadzonych do bazy danych dotyczące danej osoby są przechowywane w bazie danych przez 15 lat po zamknięciu danego rejestru lub danych akt. Dane dotyczące osoby, powiązań osoby z innymi danymi oraz dokumenty dotyczące danej osoby są usuwane z bazy danych w taki sposób, aby zapewnić integralność danych dotyczących osób, rejestrów i akt.
94 Zobacz pkt 107 niniejszej opinii.