Προσωρινό κείμενο
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
LΑILA MEDINA
της 8ης Οκτωβρίου 2026 (1)
Υπόθεση C‑222/25
X
κατά
Rahapesu Andmebüroo,
παρισταμένης της:
Andmekaitse Inspektsioon
[αίτηση του Riigikohus
(Ανωτάτου Δικαστηρίου, Εσθονία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]
« Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα – Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 – Άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ – Οδηγία (ΕΕ) 2016/680 – Άρθρο 1, παράγραφος 1 – Πεδίο εφαρμογής – Έννοια της “αρμόδιας αρχής” – Οδηγία (ΕΕ) 2015/849 – Πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας – Μονάδες χρηματοοικονομικών πληροφοριών (ΜΧΠ) – Επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα τα οποία ανταλλάσσονται λόγω της ύπαρξης υποψιών για νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες – Δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων – Περιορισμοί προβλεπόμενοι από νομοθετικό μέτρο – Έμμεση πρόσβαση μέσω της εποπτικής αρχής »
I. Εισαγωγή
1. Το έγκλημα, τα προϊόντα εγκλήματος και οι ροές παράνομου χρήματος δεν γνωρίζουν σύνορα. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαμορφώσει ένα στιβαρό πλαίσιο για την καταπολέμηση τόσο της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες όσο και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Το πλαίσιο αυτό εξελίσσεται διαρκώς, ακολουθώντας τις προσπάθειες που καταβάλλονται σε διεθνές επίπεδο στον εν λόγω τομέα, τις συστάσεις της Ομάδας Χρηματοπιστωτικής Δράσης (Financial Action Task Force, στο εξής: FATF) (2) και τα μέσα άλλων διεθνών φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (3). Οι χρηματοοικονομικές πληροφορίες και η ανταλλαγή τους αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο των προσπαθειών αυτών. Οι δε εθνικές αρχές που είναι αρμόδιες για τον χειρισμό χρηματοοικονομικών πληροφοριών, ήτοι οι μονάδες χρηματοοικονομικών πληροφοριών (ΜΧΠ), αποτελούν σημαντικούς παράγοντες του διεθνούς και ενωσιακού πλαισίου καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (4).
2. Στο πλαίσιο της βασικής τους αποστολής, συνιστάμενης στη συλλογή, την ανάλυση και τη διαβίβαση χρηματοοικονομικών πληροφοριών, οι ΜΧΠ επεξεργάζονται μεγάλο όγκο δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Παρά δε το γεγονός ότι οι εξουσίες που διαθέτουν είναι σημαντικές και ο όγκος των δεδομένων που επεξεργάζονται μεγάλος, το καθεστώς προστασίας δεδομένων που πρέπει να εφαρμόζεται στις ΜΧΠ δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί πλήρως. Η υπό κρίση υπόθεση προσφέρει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να εμβαθύνει, για πρώτη φορά, στα ζητήματα του νομικού καθεστώτος των ΜΧΠ, του εφαρμοστέου στην περίπτωσή τους καθεστώτος προστασίας δεδομένων και των προϋποθέσεων που πρέπει να συντρέχουν για τη σύννομη επιβολή περιορισμών στο δικαίωμα του υποκειμένου των δεδομένων να έχει πρόσβαση στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που τηρούν οι ΜΧΠ.
II. Τα πραγματικά περιστατικά, η κύρια δίκη και τα προδικαστικά ερωτήματα
3. Στις 16 Δεκεμβρίου 2019 και στις 27 Δεκεμβρίου 2019, ο X υπέβαλε στη Rahapesu Andmebüroo (μονάδα χρηματοοικονομικών πληροφοριών, Εσθονία, στο εξής: RAB) δύο αυτοτελή αιτήματα παροχής πληροφοριών, με τα οποία ζητούσε να του γνωστοποιηθεί αν είχαν διαβιβαστεί πληροφορίες που τον αφορούσαν σε εσθονικά ή αλλοδαπά πιστωτικά ιδρύματα ή σε αλλοδαπές αρχές, ή αν είχαν υποβληθεί σχετικές αιτήσεις.
4. Με αποφάσεις της 20ής Δεκεμβρίου 2019 και της 6ης Ιανουαρίου 2020, η RAB απέρριψε τα δύο αυτά αιτήματα με το σκεπτικό ότι, σύμφωνα με το άρθρο 60, παράγραφος 1, του Rahapesu ja terrorismi rahastamise tõkestamise seadus (εσθονικού νόμου για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας), της 26ης Οκτωβρίου 2017 (RT I, 17.11.2017, 2, στο εξής: RahaPTS) (5), και με το άρθρο 23, παράγραφος 1, σημείο 1, του Avaliku teabe seadus (εσθονικού νόμου για την πρόσβαση σε δημόσιες πληροφορίες), της 15ης Νοεμβρίου 2000 (RT I 2000, 92, 597, στο εξής: AvTS) (6), δεν μπορούσε να γνωστοποιήσει δεδομένα που είχε συλλέξει κατά την εκτέλεση των καθηκόντων της, ούτε πληροφορίες σχετικά με την ύπαρξη ή την ενδεχόμενη ανταλλαγή τέτοιων δεδομένων. Σε απάντηση παρεπόμενου αιτήματος με το οποίο ο Χ ζητούσε να διευκρινιστούν οι λόγοι που επέβαλλαν τον περιορισμό της πρόσβασης στις αιτηθείσες πληροφορίες, η RAB επανέλαβε ότι, βάσει του άρθρου 60, παράγραφος 1, του RahaPTS, δεν μπορούσε ούτε να επιβεβαιώσει την ύπαρξη των πληροφοριών αυτών ούτε να τις διαβιβάσει.
5. Το Tallinna Halduskohus (διοικητικό πρωτοδικείο Τάλιν, Εσθονία) και, στη συνέχεια, το Tallinna Ringkonnakohus (εφετείο Τάλιν, Εσθονία) απέρριψαν την προσφυγή που άσκησε ο X κατά της απόρριψης των αιτημάτων του. Οι δύο αυτές αποφάσεις αναιρέθηκαν από το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο, Εσθονία) το οποίο, με απόφαση της 24ης Μαρτίου 2022, υποχρέωσε τη RAB να εκδώσει νέα απόφαση επί των αιτημάτων του X.
6. Με την απόφασή του το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) έκρινε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 41 της οδηγίας (ΕΕ) 2015/849 (7) και εφόσον δεν επρόκειτο για ποινική διαδικασία, το δικαίωμα του Χ να έχει πρόσβαση στα δεδομένα που τον αφορούσαν διεπόταν από τον κανονισμό (ΕΕ) 2016/679 (8).
7. Έκρινε επίσης ότι το άρθρο 60, παράγραφος 1, του RahaPTS δεν προβλέπει, αυτό καθεαυτό, την επιβολή περιορισμού επί των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων, αλλά παρέχει στον επικεφαλής της RAB την εξουσία να περιορίζει την πρόσβαση σε πληροφορίες διά του χαρακτηρισμού των πληροφοριών αυτών ως προοριζόμενων για εσωτερική χρήση. Ωστόσο, τέτοια απόφαση δεν έχει εκδοθεί εν προκειμένω.
8. Εντωμεταξύ, ο X υπέβαλε στη RAB και τρίτο αίτημα παροχής πληροφοριών, με το οποίο ζητούσε να πληροφορηθεί αν η τελευταία είχε ανοίξει φάκελο ελέγχου εις βάρος του και αν είχε υποβάλει ερωτήματα στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, αίτημα το οποίο η RAB επίσης απέρριψε.
9. Ο X άσκησε διοικητική προσφυγή ενώπιον της Andmekaitse Inspektsioon (εποπτικής αρχής προστασίας δεδομένων, Εσθονία, στο εξής: AKI). Η AKI έκανε δεκτή τη διοικητική προσφυγή και υποχρέωσε τη RAB να επανεξετάσει το αίτημα παροχής πληροφοριών. Στις 17 Φεβρουαρίου 2022 η RAB απέρριψε εκ νέου το αίτημα παροχής πληροφοριών και, ως εκ τούτου, ο X άσκησε νέα διοικητική προσφυγή ενώπιον της AKI.
10. Με απόφαση της 18ης Απριλίου 2022, η AKI εξέδωσε διαταγή προσωρινών μέτρων με την οποία υποχρέωνε τη RAB να παράσχει τις ζητηθείσες πληροφορίες, με το σκεπτικό ότι τα δικαιώματα του υποκειμένου των δεδομένων δεν μπορούσαν να περιοριστούν βάσει του άρθρου 60, παράγραφος 1, του RahaPTS.
11. Στις 22 Απριλίου 2022 ο επικεφαλής της RAB εξέδωσε απόφαση, βάσει του άρθρου 60, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του RahaPTS, με την οποία περιόριζε την πρόσβαση του X διευκρινίζοντας ότι η RAB είναι υποχρεωμένη να διατηρεί εμπιστευτικές τις πληροφορίες που τηρούνται στη βάση δεδομένων της προκειμένου να προστατεύεται το εσθονικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
12. Στις 13 Μαΐου 2022 ο επικεφαλής της RAB εξέδωσε διαταγή με την οποία περιόρισε αναδρομικώς την πρόσβαση στα δεδομένα που είχαν καταχωριστεί στη βάση δεδομένων της RAB και δήλωσε ότι τα δεδομένα που αναφέρονται στα άρθρα 8 έως 17 της κανονιστικής απόφασης αριθ. 56 του Υπουργού Οικονομικών, της 16ης Δεκεμβρίου 2020, με τίτλο «Rahapesu Andmebüroo andmekogu põhimäärus» (καταστατικό της βάσης δεδομένων της RAB) (9) αποτελούσαν πληροφορίες που προορίζονταν για αποκλειστική χρήση της αρχής (στο εξής: διαταγή του επικεφαλής της RAB).
13. Στις 19 Μαΐου 2022 ο επικεφαλής της RAB εξέδωσε απόφαση με την οποία απέρριψε εκ νέου το αίτημα παροχής πληροφοριών του X, επικαλούμενος το άρθρο 23, παράγραφος 1, σημείο 1, του AvTS καθώς και τους περιορισμούς πρόσβασης που είχαν επιβληθεί με την απόφαση της 22ας Απριλίου 2022 και με τη διαταγή του επικεφαλής της RAB.
14. Ο X άσκησε προσφυγή ενώπιον του Tallinna Halduskohus (διοικητικού πρωτοδικείου Τάλιν) βάλλοντας κατά των αποφάσεων της 22ας Απριλίου 2022 και της 19ης Μαΐου 2022, καθώς και κατά της διαταγής του επικεφαλής της RAB. Με απόφαση της 19ης Δεκεμβρίου 2022, το δικαστήριο έκανε δεκτή την προσφυγή. Το δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 60, παράγραφος 1, του RahaPTS δεν είναι συμβατό με το άρθρο 23 του ΓΚΠΔ. Επισήμανε δε συναφώς ότι το άρθρο 60, παράγραφος 1, του RahaPTS δεν ορίζει τις δραστηριότητες της RAB για τις οποίες υποβάλλονται σε επεξεργασία δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, ούτε τους λόγους για τους οποίους αποκλείεται η παροχή πληροφοριών σχετικά με την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, ούτε τη διάρκεια του περιορισμού. Ως εκ τούτου, το δικαστήριο υποχρέωσε τη RAB να αποφανθεί εκ νέου επί των αιτημάτων παροχής πληροφοριών του X.
15. Η RAB άσκησε έφεση ενώπιον του Tallinna Ringkonnakohus (εφετείου Τάλιν), η οποία απορρίφθηκε με απόφαση της 10ης Απριλίου 2024. Το εφετείο επικύρωσε το σκεπτικό της εκκαλουμένης αποφάσεως, επισημαίνοντας ότι η διάταξη του άρθρου 60, παράγραφος 1, του RahaPTS δεν είναι διατυπωμένη με σαφήνεια και ακρίβεια, ώστε το υποκείμενο των δεδομένων να είναι σε θέση να εξακριβώσει τη διάρκεια του περιορισμού. Έκρινε επίσης ότι ο απόλυτος και επ’ αόριστον περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης ο οποίος επιβλήθηκε με τις επίμαχες αποφάσεις και με την επίμαχη διαταγή του επικεφαλής της RAB είναι δυσανάλογος.
16. Κατά της αποφάσεως του Tallinna Ringkonnakohus (εφετείου Τάλιν) η RAB άσκησε αναίρεση ενώπιον του Riigikohus (Ανωτάτου Δικαστηρίου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου.
17. Καταρχάς, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει ποιο καθεστώς προστασίας δεδομένων έχει εφαρμογή στην περίπτωση των δεδομένων που επεξεργάζεται η RAB, λαμβανομένων υπόψη, αφενός, του άρθρου 41 της οδηγίας 2015/849 –το οποίο ορίζει ότι η επεξεργασία προσωπικών δεδομένων που πραγματοποιείται βάσει της οδηγίας εκείνης υπόκειται στον ΓΚΠΔ– και, αφετέρου, της αιτιολογικής σκέψης 40 της οδηγίας (ΕΕ) 2018/843 (10) –όπου διαλαμβάνεται ότι η εν λόγω οδηγία ισχύει υπό την επιφύλαξη της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τυγχάνουν επεξεργασίας από τις αρμόδιες αρχές σύμφωνα με την οδηγία (ΕΕ) 2016/680 (11).
18. Κατά το αιτούν δικαστήριο, και υπό το πρίσμα της αποφάσεως του Δικαστηρίου La Quadrature du Net κ.λπ. (Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και καταπολέμηση των προσβολών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας) (12), το γεγονός ότι η RAB δεν είναι ανακριτική αρχή και δεν διεξάγει ποινικές διαδικασίες δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να είναι καθοριστικό για την οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής του ΓΚΠΔ και της οδηγίας 2016/680.
19. Δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν η RAB δύναται, βάσει του άρθρου 23, παράγραφος 2, στοιχείο ηʹ, του ΓΚΠΔ, ή του άρθρου 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680, να μη γνωστοποιήσει στον ενδιαφερόμενο τη νομική βάση της απόφασής της περί άρνησης πρόσβασης. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι ο ΓΚΠΔ δεν θεσπίζει διαδικασία έμμεσης άσκησης των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων μέσω της αρμόδιας εποπτικής αρχής, αντίστοιχη με εκείνη που προβλέπει το άρθρο 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
20. Τρίτον, το αιτούν δικαστήριο υπογραμμίζει ότι, μολονότι η επιβολή περιορισμών επί των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων με νομοθετικό μέτρο είναι ανεκτή ανεξαρτήτως του αν στην υπό κρίση υπόθεση έχει εφαρμογή ο ΓΚΠΔ ή η οδηγία 2016/680, ωστόσο το νομοθετικό μέτρο θα πρέπει να πληροί τις απαιτήσεις σαφήνειας και ακρίβειας, η δε εφαρμογή του θα πρέπει να είναι προβλέψιμη.
21. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι το άρθρο 60, παράγραφος 1, του RahaPTS δεν ορίζει ρητώς τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες ο επικεφαλής της RAB μπορεί να αποφασίσει να περιορίσει την πρόσβαση σε πληροφορίες, ούτε ορίζει τη χρονική ή την καθ’ ύλην έκταση του περιορισμού της πρόσβασης. Ο περιορισμός των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων μπορεί να διαρκέσει έως τη λήξη των περιόδων αποθήκευσης που ορίζονται στο άρθρο 26 του καταστατικού της βάσης δεδομένων της RAB (συνήθως 15 έτη). Μετά την πάροδο του χρονικού αυτού διαστήματος, το υποκείμενο των δεδομένων δεν έχει πλέον τη δυνατότητα πρόσβασης στα δεδομένα που το αφορούν, καθώς αυτά θα έχουν διαγραφεί.
22. Εξάλλου, ο σκοπός του περιορισμού της πρόσβασης που προβλέπεται στο άρθρο 60, παράγραφος 1, δεύτερο εδάφιο, του RahaPTS μπορεί να προσδιοριστεί μόνο με ερμηνεία της διάταξης αυτής σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις του ίδιου νόμου, καθώς και των νομικών πράξεων για την πρόληψη της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
23. Τέλος, το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 23 του ΓΚΠΔ και το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 αντιτίθενται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει πλήρως την άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα μέχρι την καταστροφή αυτών.
24. Υπό τις περιστάσεις αυτές, το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«(1) Έχουν το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του [ΓΚΠΔ], και το άρθρο 2, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 1 της [οδηγίας 2016/680], την έννοια ότι η ενδεχόμενη επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από [ΜΧΠ] μπορεί να συνιστά επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από αρμόδια αρχή για τους σκοπούς της πρόληψης, της διερεύνησης, της ανίχνευσης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, περιλαμβανομένων της προστασίας από απειλές κατά της δημόσιας ασφάλειας και της αποτροπής τους, ακόμη και αν η [ΜΧΠ] δεν αποτελεί ανακριτική αρχή κατά την έννοια του κώδικα ποινικής δικονομίας;
(2) Έχουν το άρθρο 23, παράγραφος 2, στοιχείο ηʹ, του ΓΚΠΔ και το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680 την έννοια ότι μπορεί επίσης να μη γνωστοποιηθεί, στο πλαίσιο διοικητικής ή δικαστικής διαδικασίας, σε υποκείμενο των δεδομένων η νομική πράξη βάσει της οποίας δεν του επιτράπηκε η πρόσβαση σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο επιβεβαίωσης ή διάψευσης της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, όταν το υποκείμενο των δεδομένων δεν γνωρίζει αν έχει λάβει χώρα ή όχι τέτοια επεξεργασία και, στην περίπτωση αυτή, μπορεί επίσης [να μην παρασχεθεί στο υποκείμενο των δεδομένων ενημέρωση περί του αν έχει τη δυνατότητα να ασκήσει το δικαίωμα που προβλέπεται στο άρθρο 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680];
(3) Έχει το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 ή το άρθρο 23 του ΓΚΠΔ την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξουσιοδοτεί τον επικεφαλής [ΜΧΠ] να περιορίζει τα δικαιώματα του υποκειμένου των δεδομένων και καθορίζει τον σκοπό, τις προϋποθέσεις και τη χρονική και γεωγραφική έκταση του περιορισμού των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων, σε συνδυασμό με άλλες διατάξεις, συμπεριλαμβανομένων των κατώτερων ιεραρχικά διατάξεων;
(4) Έχει το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 ή το άρθρο 23 του ΓΚΠΔ την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει πλήρως την άσκηση του δικαιώματος που προβλέπεται στο άρθρο 14 της οδηγίας 2016/680 ή στο άρθρο 15 του ΓΚΠΔ μέχρι την καταστροφή των δεδομένων, καθιστώντας αδύνατο για το υποκείμενο των δεδομένων να αποκτήσει ποτέ πρόσβαση στα δεδομένα αυτά;»
25. Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν ο προσφεύγων της κύριας δίκης, η Δημοκρατία της Εσθονίας, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Δημοκρατία της Φινλανδίας και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Δημοκρατία της Εσθονίας, το Βασίλειο της Ισπανίας, η Γαλλική Δημοκρατία, η Δημοκρατία της Λεττονίας, το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών, η Δημοκρατία της Φινλανδίας και η Επιτροπή παρέστησαν στην επ’ ακροατηρίου συζήτηση της 3ης Ιουνίου 2026 και απάντησαν προφορικά στα ερωτήματα που έθεσε το Δικαστήριο.
III. Ανάλυση
Α. Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος (ποιο είναι το ενωσιακό πλαίσιο προστασίας δεδομένων που πρέπει να εφαρμόζεται στις ΜΧΠ)
26. Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του ΓΚΠΔ και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής, έχουν την έννοια ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από ΜΧΠ όπως η RAB μπορεί να θεωρηθεί ότι διενεργείται από αρμόδια αρχή για τους σκοπούς της πρόληψης, της διερεύνησης, της ανίχνευσης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, περιλαμβανομένων της προστασίας από απειλές κατά της δημόσιας ασφάλειας και της αποτροπής τους, ακόμη και αν η επιληφθείσα ΜΧΠ δεν αποτελεί ανακριτική αρχή κατά την έννοια του οικείου εθνικού κώδικα ποινικής δικονομίας.
27. Με το ερώτημα αυτό ζητείται να διευκρινιστεί ποιο είναι το ενωσιακό νομικό πλαίσιο προστασίας δεδομένων που πρέπει να εφαρμόζεται στις ΜΧΠ όταν επιτελούν την αποστολή που τους έχει ανατεθεί στο πλαίσιο της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Το ζήτημα αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό, λαμβανομένων υπόψη των διαφορών μεταξύ ΓΚΠΔ και οδηγίας 2016/680. Για τις ανάγκες της εξέτασης της υπό κρίση υπόθεσης, οι πλέον αξιοσημείωτες διαφορές έχουν να κάνουν με την έκταση του περιορισμού των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων (13), με τον ρόλο που αναθέτει στην εποπτική αρχή το άρθρο 17 της οδηγίας 2016/680, ήτοι να ασκεί εμμέσως τα δικαιώματα του υποκειμένου των δεδομένων, και με το καθεστώς που εφαρμόζεται όσον αφορά τις διαβιβάσεις δεδομένων σε τρίτες χώρες ή οργανισμούς (14).
28. Κομβικό ζήτημα για τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου πλαισίου προστασίας δεδομένων είναι το αν η επεξεργασία δεδομένων που διενεργείται από ΜΧΠ όπως η RAB πρέπει να θεωρείται ως επεξεργασία που διενεργείται από «αρμόδια αρχή», κατά την έννοια της οδηγίας 2016/680. Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, η επεξεργασία δεδομένων που διενεργεί η RAB θα εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, και το άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής. Για την ανάλυση του ζητήματος αυτού, θα προχωρήσω καταρχάς σε μια σύντομη επισκόπηση των κριτηρίων οριοθέτησης του πεδίου εφαρμογής του ΓΚΠΔ και της οδηγίας 2016/680. Στη συνέχεια, θα εξετάσω το καθεστώς, την αποστολή και τις λειτουργίες των ΜΧΠ, προτού να προσδιορίσω το καθεστώς προστασίας δεδομένων που εφαρμόζεται στις ΜΧΠ κατά την άσκηση της βασικής αποστολής τους στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
1. Περί της οριοθέτησης του πεδίου εφαρμογής του ΓΚΠΔ και της οδηγίας 2016/680
29. Το θεμελιώδες δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα κατοχυρώνεται στο άρθρο 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης) και στο άρθρο 16, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ. Το ενωσιακό πλαίσιο προστασίας δεδομένων στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: στον ΓΚΠΔ, στην οδηγία 2016/680 και στον κανονισμό (ΕΕ) 2018/1725 (15), στο πεδίο εφαρμογής του οποίου εμπίπτουν τα όργανα και οι οργανισμοί της Ένωσης.
30. Όπως υποδηλώνει η ονομασία του, ο ΓΚΠΔ ορίζει γενικό καθεστώς προστασίας των δεδομένων οριζόντιας εφαρμογής (16). Το άρθρο 2, παράγραφος 2, του ΓΚΠΔ προβλέπει τέσσερις εξαιρέσεις από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού, όπως αυτό ορίζεται στο άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, οι οποίες πρέπει να ερμηνεύονται στενά (17).
31. Ειδικότερα, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του ΓΚΠΔ εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής του κανονισμού την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που διενεργείται από αρμόδιες αρχές για τους σκοπούς της πρόληψης, της διερεύνησης, της ανίχνευσης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, συμπεριλαμβανομένης της προστασίας και πρόληψης έναντι κινδύνων που απειλούν τη δημόσια ασφάλεια.
32. Όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 19 του ΓΚΠΔ, η εξαίρεση αυτή –η οποία αφορά σκοπούς που ανάγονται στην επιβολή του νόμου– δικαιολογείται από το γεγονός ότι οι επεξεργασίες δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για τους συγκεκριμένους σκοπούς από τις αρμόδιες αρχές διέπονται από ειδικότερη πράξη της Ένωσης, ήτοι από την οδηγία 2016/680, η οποία θεσπίστηκε την ίδια ημέρα με τον ΓΚΠΔ (18).
33. Όπως προκύπτει από το άρθρο 2, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680, κριτήρια για την οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας αποτελούν ο φορέας της επεξεργασίας και οι σκοποί της επεξεργασίας (19). Ο φορέας της επεξεργασίας πρέπει να είναι «αρμόδια αρχή» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680. Στους δε σκοπούς των πράξεων επεξεργασίας συγκαταλέγονται η πρόληψη, η ανίχνευση, η διερεύνηση ή η δίωξη ποινικών αδικημάτων ή η εκτέλεση ποινικών κυρώσεων, περιλαμβανομένων της προστασίας από απειλές κατά της δημόσιας ασφάλειας και της αποτροπής τους.
34. Από την αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας 2016/680 συνάγεται ότι η έννοια της «αρμόδιας αρχής» πρέπει να ερμηνεύεται σε συσχετισμό με την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στους τομείς της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις και της αστυνομικής συνεργασίας, λαμβανομένων υπόψη των διευθετήσεων που ενδέχεται να απαιτηθούν συναφώς λόγω της ιδιαίτερης φύσης των τομέων αυτών (20).
35. Η έννοια της «αρμόδιας αρχής» ορίζεται στο άρθρο 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680.
36. Η διάταξη αυτή προβλέπει δύο κατηγορίες αρμοδίων αρχών. Στο στοιχείο αʹ της εν λόγω διάταξης, ως «αρμόδια αρχή» ορίζεται «κάθε δημόσια αρχή αρμόδια για την πρόληψη, τη διερεύνηση, την ανίχνευση ή τη δίωξη ποινικών αδικημάτων ή την εκτέλεση ποινικών κυρώσεων, περιλαμβανομένων της προστασίας από απειλές κατά της δημόσιας ασφάλειας και της αποτροπής τους». Στον ορισμό αυτό εμπίπτουν δημόσιες αρχές όπως οι δικαστικές αρχές, η αστυνομία ή άλλες αρχές επιβολής του νόμου (21).
37. Το στοιχείο βʹ του άρθρου 3, σημείο 7, διευρύνει τον ορισμό της αρμόδιας αρχής ώστε να εμπίπτει σε αυτόν «κάθε άλλος οργανισμός ή φορέας στον οποίο το δίκαιο κράτους μέλους αναθέτει ρόλο δημόσιας αρχής και την εκτέλεση δημόσιων εξουσιών για τους σκοπούς της πρόληψης, της διερεύνησης, της ανίχνευσης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων, περιλαμβανομένων της προστασίας από απειλές κατά της δημόσιας ασφάλειας και της αποτροπής τους».
38. Ο ορισμός αυτός της αρμόδιας αρχής πρέπει να ισχύει, κατ’ αναλογίαν, και ως προς το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του ΓΚΠΔ και την προβλεπόμενη από τη διάταξη αυτή εξαίρεση η οποία αφορά σκοπούς που ανάγονται στην επιβολή του νόμου (22). Από το γράμμα της διατάξεως αυτής σαφώς προκύπτει ότι προκειμένου να έχει εφαρμογή η εν λόγω εξαίρεση απαιτείται να πληρούνται σωρευτικώς δύο προϋποθέσεις, η πρώτη εκ των οποίων αφορά τους σκοπούς της επεξεργασίας ενώ η δεύτερη τον φορέα της επεξεργασίας (23).
39. Συνεπώς, το γεγονός ότι η επεξεργασία δεδομένων διενεργείται για τον σκοπό της επιβολής του νόμου δεν είναι αφ’ εαυτού επαρκές ώστε να αποκλειστεί η εφαρμογή του ΓΚΠΔ (24). Και αντιστρόφως, το γεγονός ότι η επεξεργασία των δεδομένων διενεργείται από αρμόδια αρχή δεν αρκεί ώστε η επεξεργασία να εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680, εφόσον δεν σχετίζεται με τον σκοπό της επιβολής του νόμου (25).
40. Η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει διαφωτιστικά παραδείγματα όσον αφορά την οριοθέτηση του πεδίου εφαρμογής των δύο νομικών πράξεων. Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι, κατά την άσκηση δραστηριότητας συνιστάμενης στη γνωστοποίηση στο κοινό, για σκοπούς οδικής ασφάλειας, των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα σχετικά με τους βαθμούς ποινής που επιβάλλονται στους οδηγούς οχημάτων για τροχαίες παραβάσεις, ο επιφορτισμένος προς τούτο λεττονικός φορέας (26) δεν μπορεί να θεωρηθεί «αρμόδια αρχή», κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680. Επομένως, η δραστηριότητα αυτή εμπίπτει στο καθ’ ύλην πεδίο εφαρμογής του ΓΚΠΔ (27). Το Δικαστήριο έχει επίσης κρίνει ότι, όταν οι φορολογικές αρχές συλλέγουν δεδομένα από οικονομικούς φορείς για σκοπούς σχετικούς με την είσπραξη του φόρου και την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, δεν μπορεί να θεωρηθούν ως «αρμόδιες αρχές» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680 (28).
41. Σε αντιδιαστολή, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680 (29) οι πράξεις επεξεργασίας των δεδομένων που περιέχονται στις καταστάσεις ονομάτων επιβατών (PNR) οι οποίες διενεργούνται για τους σκοπούς της πρόληψης, ανίχνευσης, διερεύνησης και δίωξης τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων από μονάδα στοιχείων επιβατών (ΜΣΕ) –αρχή αρμόδια για την πρόληψη, ανίχνευση, διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων, τη σύσταση της οποίας επιτάσσει η οδηγία (ΕΕ) 2016/681 (30).
42. Το Δικαστήριο έχει επίσης αποφανθεί ότι η οδηγία 2016/680 έχει εφαρμογή στην επεξεργασία δεδομένων που διενεργείται από την Haute Autorité pour la diffusion des œuvres et la protection des droits sur internet (γαλλική δημόσια αρχή για τη διάδοση των έργων και την προστασία των δικαιωμάτων στο διαδίκτυο, στο εξής: Hadopi), όταν η εν λόγω αρχή λαμβάνει μέτρα στο πλαίσιο της λεγόμενης «διαδικασίας κλιμακούμενης απάντησης», στον βαθμό που τα μέτρα αυτά έχουν προκαταρκτικό ποινικό χαρακτήρα ο οποίος συνδέεται άμεσα με την ένδικη διαδικασία (31).
43. Από την προπαρατεθείσα νομολογία συνάγεται ότι, όσον αφορά τους σκοπούς πρόληψης του εγκλήματος, η απάντηση στο ερώτημα αν έχει εφαρμογή η οδηγία 2016/680 δεν εξαρτάται από το αν η επιληφθείσα αρμόδια αρχή αποτελεί ανακριτική αρχή κατά το οικείο εθνικό ποινικό δίκαιο. Εξαρτάται από τη συγκεκριμένη αποστολή και τις λειτουργίες που επιτελεί η επιληφθείσα δημόσια αρχή στο πλαίσιο της συντονισμένης δράσης για την πρόληψη του εγκλήματος, όπως αυτές απορρέουν από τη νομική πράξη που διέπει την επεξεργασία των δεδομένων εκ μέρους της αρχής αυτής για τους σκοπούς πρόληψης του εγκλήματος.
44. Υπό το πρίσμα των γενικών παρατηρήσεων που αναπτύχθηκαν ανωτέρω, θα εξετάσω στη συνέχεια το καθεστώς, την αποστολή και τις λειτουργίες των ΜΧΠ εντός του νομικού πλαισίου για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, ενώ κατόπιν θα εκτιμήσω αν από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι πληρούνται τα κριτήρια εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
2. Περί του καθεστώτος, της αποστολής και των λειτουργιών των ΜΧΠ εντός του ενωσιακού νομικού πλαισίου καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας
45. Η υποχρέωση των κρατών μελών να προχωρήσουν στη σύσταση ΜΧΠ προβλέπεται στο άρθρο 32, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 (γνωστής και ως τέταρτης οδηγίας για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες).
46. Ωστόσο, ΜΧΠ υπήρχαν ήδη επί μακρόν, προτού αναγνωριστούν επισήμως με την οδηγία αυτή (32). Η απόφαση 2000/642/ΔΕΥ του Συμβουλίου (33), εκδοθείσα στο πλαίσιο του πρώην «τρίτου πυλώνα» για την αστυνομική και δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις (34), προέβλεπε στο άρθρο 1, παράγραφος 1, αυτής την υποχρέωση των κρατών μελών να εξασφαλίζουν ότι «οι ΜΧΠ, που συγκροτούνται ή ορίζονται για να παραλαμβάνουν κοινοποιήσεις χρηματοοικονομικών πληροφοριών με στόχο την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, συνεργάζονται για να συγκεντρώνουν, να αναλύουν και να διερευνούν, σύμφωνα με τις εθνικές τους αρμοδιότητες, πληροφορίες σχετικές με κάθε γεγονός που θα μπορούσε να αποτελεί ένδειξη νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες». Κατά το άρθρο 3 της ίδιας απόφασης, τα κράτη μέλη καλούνταν να μεριμνούν ώστε η εκτέλεση των καθηκόντων των ΜΧΠ να μην επηρεάζεται «από το εσωτερικό τους καθεστώς, και συγκεκριμένα από το αν είναι διοικητικές, αστυνομικές ή δικαστικές αρχές».
47. Μεταξύ των κρατών μελών, το καθεστώς των ΜΧΠ ποικίλλει (35). Το πρότυπο οργάνωσης των ΜΧΠ δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο εναρμόνισης και, ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη διατηρούν «την αποκλειστική αρμοδιότητα για τη συγκρότηση των ΜΧΠ και για τη λήψη απόφασης όσον αφορά την οργάνωσή τους» (36).
48. Ωστόσο, η οδηγία 2015/849 θέτει πράγματι μια απαίτηση ουσιώδους σημασίας η οποία ισχύει ανεξαρτήτως της επιλογής που έχει κάνει το κάθε κράτος μέλος όσον αφορά το καθεστώς της οικείας ΜΧΠ. Κατά το άρθρο 32, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/849, κάθε ΜΧΠ πρέπει να είναι «λειτουργικά ανεξάρτητη και αυτόνομη», υπό την έννοια ότι θα πρέπει να έχει «την εξουσία και την ικανότητα να εκτελεί ελεύθερα τα καθήκοντά της, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητας να λαμβάνει αυτόνομες αποφάσεις να αναλύει, να ζητεί και να δημοσιεύει συγκεκριμένες πληροφορίες».
49. Επιπλέον, η ποικιλία που παρουσιάζουν οι ΜΧΠ όσον αφορά το νομικό τους καθεστώς δεν θα πρέπει να παρακωλύει τη μεταξύ τους συνεργασία (37), ούτε την αποτελεσματικότητα της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των αρχών επιβολής του νόμου ή των υπηρεσιών δίωξης και των ΜΧΠ (38).
50. Όπως ορίζεται στο άρθρο 32, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849, κύρια αποστολή των ΜΧΠ (39) αποτελεί η «πρόληψη, ανίχνευση και αποτελεσματική καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας». Για τον σκοπό αυτό, κατά το άρθρο 32, παράγραφος 3, της οδηγίας 2015/849, κάθε ΜΧΠ, ως η κεντρική εθνική μονάδα, είναι υπεύθυνη να παραλαμβάνει (40) και να αναλύει αναφορές για ύποπτες συναλλαγές και άλλες πληροφορίες για νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, συναφή βασικά αδικήματα ή χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Είναι επίσης υπεύθυνη να διαβιβάζει τα αποτελέσματα των αναλύσεών της και κάθε άλλη συμπληρωματική σχετική πληροφορία στις αρμόδιες αρχές όταν υπάρχουν υπόνοιες για νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες, συναφή βασικά αδικήματα ή χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.
51. Όπως προκύπτει από το άρθρο 32, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849, κατά την εκτέλεση της αποστολής και των λειτουργιών τους οι ΜΧΠ διαθέτουν σημαντικές εξουσίες πρόσβασης στις πληροφορίες που αφορούν την επιβολή του νόμου, τις οποίες χρειάζονται προκειμένου να επιτελέσουν σωστά τα καθήκοντά τους (41).
52. Επίσης, κατά το άρθρο 32, παράγραφος 7, της οδηγίας 2015/849, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι η ΜΧΠ είναι εξουσιοδοτημένη να αναλάβει «επείγουσα δράση […] όταν υπάρχει υπόνοια ότι η συναλλαγή σχετίζεται με νομιμοποίηση εσόδων από εγκληματικές δραστηριότητες ή με χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, ώστε να αναστείλει την εκτέλεση μιας συναλλαγής ή να μην συγκατατεθεί στην εκτέλεσή της, προκειμένου να αναλυθεί η συναλλαγή, να επιβεβαιωθεί η υπόνοια και να κοινοποιηθούν τα αποτελέσματα της ανάλυσης στις αρμόδιες αρχές».
53. Από την αποστολή, τις λειτουργίες και τις εξουσίες που ανατίθενται στις ΜΧΠ καταδεικνύεται η σημασία που τους αποδίδεται στο πλαίσιο της προσπάθειας για την ανίχνευση και την πρόληψη του εγκλήματος στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Αφενός μεν στις ΜΧΠ έχει ανατεθεί η αποστολή της πρόληψης και της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, αποστολή που ανάγεται στην επιβολή του νόμου, αφετέρου οι ΜΧΠ διατηρούν στενή συνεργασία με τις αρμόδιες για την επιβολή του νόμου αρχές (42).
54. Οι ΜΧΠ έχουν καθεστώς sui generis. Καίτοι λειτουργούν στο πλαίσιο του «τομέα της εν ευρεία εννοία αστυνόμευσης» (43), δεν ενσωματώνονται κατ’ ανάγκην στη δομή της αστυνομίας. Μολονότι δεν αμφισβητείται η σημασία των ΜΧΠ για τη διασφάλιση της καλής λειτουργίας της χρηματοπιστωτικής αγοράς της Ένωσης (εξ ου άλλωστε και το προοίμιο της οδηγίας 2015/849 παραπέμπει στο άρθρο 114 ΣΛΕΕ ως βάση για την έκδοση της οδηγίας αυτής), θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ο ειδικός ρόλος που καλούνται να διαδραματίσουν στο πλαίσιο της ανταλλαγής χρηματοοικονομικών πληροφοριών με τις αρχές επιβολής του νόμου και την Ευρωπόλ ορίζεται σε νομική πράξη η οποία αφορά την αστυνομική συνεργασία και βασίζεται στο άρθρο 87, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ, ήτοι στην οδηγία 2019/1153 (η οποία αντικατέστησε την απόφαση 2000/642, πράξη του πρώην «τρίτου πυλώνα»).
55. Από τη βασική αποστολή, τα καθήκοντα και τις εξουσίες των ΜΧΠ καταδεικνύεται ότι, όσον αφορά την επεξεργασία δεδομένων που διενεργούν οι εν λόγω αρχές, πρέπει να εφαρμόζεται το πλαίσιο προστασίας δεδομένων το οποίο είναι το πλέον κατάλληλο για σκοπούς επιβολής του νόμου. Θα αναπτύξω εκτενέστερα το ζήτημα αυτό στη συνέχεια.
3. Περί του πλαισίου προστασίας δεδομένων που πρέπει να εφαρμόζεται στις ΜΧΠ
56. Στο σύνολό τους, οι κυβερνήσεις που τοποθετήθηκαν σχετικά με το ζήτημα του εφαρμοστέου στις ΜΧΠ ενωσιακού πλαισίου προστασίας δεδομένων (44), είτε με τις γραπτές παρατηρήσεις τους είτε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, θεωρούν ότι, κατά την άσκηση της βασικής της αποστολής, κάθε ΜΧΠ αποτελεί «αρμόδια αρχή» κατά την έννοια της οδηγίας 2016/680. Ως προς το ζήτημα αυτό, ουσιαστικά προκρίνουν μια λειτουργική ερμηνευτική προσέγγιση της οδηγίας η οποία επικεντρώνεται στην αποστολή των ΜΧΠ και τις λειτουργίες που αυτές επιτελούν.
57. Συμφωνώ ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα την οποία διενεργούν οι ΜΧΠ κατά την άσκηση της βασικής τους αποστολής και των λειτουργιών τους εμπίπτει πράγματι στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
58. Όπως προαναφέρθηκε, η βασική αποστολή των ΜΧΠ αφορά την ανίχνευση και πρόληψη του εγκλήματος στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Το άρθρο 83, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ περιλαμβάνει την τρομοκρατία και το ξέπλυμα χρήματος στους τομείς της ιδιαιτέρως σοβαρής εγκληματικότητας με διασυνοριακή διάσταση, για τους οποίους ο νομοθέτης της Ένωσης μπορεί να θεσπίζει ελάχιστους κανόνες για τον ορισμό των ποινικών αδικημάτων και των κυρώσεων (45). Στο πλαίσιο άσκησης της αποστολής τους αυτής, οι ΜΧΠ συμμετέχουν στην προσπάθεια πρόληψης και ανίχνευσης των αντίστοιχων ποινικών αδικημάτων.
59. Όπως επισημάνθηκε προηγουμένως, στο πλαίσιο της αποστολής τους, οι ΜΧΠ διατηρούν στενούς δεσμούς με τις αρχές επιβολής του νόμου και την Ευρωπόλ. Διαβιβάζουν τα αποτελέσματα των αναλύσεών τους στις αρχές επιβολής του νόμου, ανταποκρίνονται σε αιτήσεις παροχής πληροφοριών από τις εν λόγω αρχές, ενώ παράλληλα έχουν και οι ίδιες πρόσβαση στις πληροφορίες που αφορούν την επιβολή του νόμου τις οποίες χρειάζονται.
60. Η θέση των ΜΧΠ εντοπίζεται στον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ, από τη μία πλευρά, των οντοτήτων του ιδιωτικού τομέα οι οποίες υπέχουν υποχρεώσεις αναφοράς ύποπτων συναλλαγών, ήτοι των υπόχρεων οντοτήτων, και, από την άλλη πλευρά, των αρχών επιβολής του νόμου. Ωστόσο, ο ρόλος τους δεν περιορίζεται απλώς στη λήψη και τη διαβίβαση πληροφοριών. Η προστιθέμενη αξία των ΜΧΠ έγκειται στην ανάλυση των πληροφοριών που πραγματοποιούν (46), η οποία είναι ουσιώδους σημασίας για τη συντονισμένη προσπάθεια πρόληψης του εγκλήματος. Λαμβανομένων υπόψη του ρόλου τους στην ανάλυση αυτή και των διαύλων ανταλλαγής πληροφοριών και επικοινωνίας που έχουν στη διάθεσή τους, οι ΜΧΠ αποτελούν, κατά την εύστοχη περιγραφή της νομικής θεωρίας, τους «κόμβους χρηματοοικονομικής πληροφορίας» της Ευρωπαϊκής Ένωσης (47), και με την ιδιότητά τους αυτή διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στην όλη δομή της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
61. Η θέση των ΜΧΠ εντοπίζεται στο σημείο όπου τέμνεται (48) η πρόληψη του εγκλήματος, αφενός, με την έρευνα και τη δίωξη, καθήκοντα των αρχών επιβολής του νόμου, αφετέρου, στο πλαίσιο του συστήματος καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Όπως υποστήριξε κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση η Λεττονική Κυβέρνηση, η βασική αποστολή των ΜΧΠ εντοπίζεται στο αρχικό στάδιο της ποινικής διαδικασίας. Στο ίδιο πνεύμα, η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση ορθώς επισήμανε ότι οι ΜΧΠ επιτελούν μια «προκαταρκτική ποινική» λειτουργία, η οποία ανήκει στο «λειτουργικό συνεχές» που οδηγεί εν τέλει στην επιβολή του νόμου.
62. Λαμβάνοντας υπόψη τον ρόλο που διαδραματίζουν οι ΜΧΠ στην ανίχνευση και την πρόληψη του εγκλήματος, ορισμένες από τις κυβερνήσεις που μετείχαν στην έγγραφη διαδικασία και την επ’ ακροατηρίου συζήτηση διέκριναν αναλογίες με τις διαπιστώσεις του Δικαστηρίου που περιλαμβάνονται στην απόφαση La Quadrature du Net κ.λπ. (Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και καταπολέμηση των προσβολών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας) (49) σχετικά με τη γαλλική αρχή Hadopi. Όπως ήδη επισημάνθηκε (50), στην υπόθεση εκείνη το Δικαστήριο έκρινε ότι η Hadopi, που είναι διοικητική αρχή εξουσιοδοτημένη να λαμβάνει μέτρα «προκαταρκτικού ποινικού χαρακτήρα», πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «αρμόδια αρχή», κατά την έννοια του άρθρου 3 της οδηγίας 2016/680, η οποία εμπλέκεται στην πρόληψη και τη διερεύνηση των ποινικών αδικημάτων, ήτοι του από βαριά αμέλεια διαπραττόμενου πταίσματος ή του πλημμελήματος της προσβολής δικαιώματος διανοητικής ιδιοκτησίας, και, επομένως, εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας σύμφωνα με το άρθρο 1 αυτής (51). Και τούτο παρά τη διαπίστωση του Δικαστηρίου ότι, δυνάμει της εφαρμοστέας εθνικής νομοθεσίας, η Hadopi «δεν διαθέτει ίδιες εξουσίες λήψης αποφάσεως» (52).
63. Εφόσον η επεξεργασία δεδομένων που διενεργείται από διοικητική αρχή όπως η Hadopi εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680, το ίδιο θα πρέπει να ισχύει κατά μείζονα λόγο και για τις ΜΧΠ, δημόσιες αρχές οι οποίες –ανεξαρτήτως του καθεστώτος που ορίζει για αυτές το εκάστοτε εθνικό δίκαιο– είναι αρμόδιες να λαμβάνουν αυτόνομες αποφάσεις προκειμένου να αναλύουν, να ζητούν και να διαβιβάζουν χρηματοοικονομικές πληροφορίες, ενώ διαθέτουν σημαντικές εξουσίες, αναγκαίες για την ανίχνευση και την πρόληψη του εγκλήματος στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, τις οποίες τους απονέμει το δίκαιο της Ένωσης.
64. Οι περισσότερες από τις κυβερνήσεις τόνισαν, ορθώς κατά τη γνώμη μου, ότι ο χαρακτήρας της αποστολής των ΜΧΠ προσομοιάζει με τον χαρακτήρα της αποστολής των ΜΣΕ (53), τις οποίες το Δικαστήριο χαρακτήρισε, στην απόφαση Ligue des droits humains (54), ως «αρμόδιες αρχές» εμπίπτουσες στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680. Ο χαρακτηρισμός αυτός αποδόθηκε στις ΜΣΕ λόγω του γεγονότος ότι, όπως προκύπτει από τα άρθρα 4 και 7 της οδηγίας PNR, είναι αρμόδιες για την πρόληψη, ανίχνευση, διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων. Οι ΜΣΕ συλλέγουν δεδομένα από αερομεταφορείς, τα επεξεργάζονται και διαβιβάζουν τα δεδομένα αυτά ή το αποτέλεσμα της επεξεργασίας τους στις αρμόδιες αρχές. Είναι επίσης αρμόδιες για την ανταλλαγή των δεδομένων PNR και του αποτελέσματος της επεξεργασίας των δεδομένων αυτών με τις ΜΣΕ άλλων κρατών μελών και με την Ευρωπόλ. Είναι σαφές ότι οι ΜΣΕ ανήκουν στον ευρύτερο ποινικό τομέα και εντάσσονται στο δίκτυο των υπηρεσιών πρόληψης και ανίχνευσης του εγκλήματος.
65. Η λειτουργία που επιτελούν οι ΜΧΠ στο πλαίσιο του δικτύου πρόληψης του εγκλήματος είναι παρόμοια με εκείνη των ΜΣΕ, καθώς και αυτές λαμβάνουν πληροφορίες, τις αναλύουν και διαβιβάζουν τα συμπεράσματα της ανάλυσής τους στις αρχές επιβολής του νόμου.
66. Επομένως, η νομολογία του Δικαστηρίου επιρρωννύει το συμπέρασμα ότι η επεξεργασία δεδομένων που διενεργούν οι ΜΧΠ για τους σκοπούς πρόληψης του εγκλήματος στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
67. Επιπλέον, οι ΜΧΠ πληρούν και τις αναγκαίες προϋποθέσεις ώστε να χαρακτηριστούν «αρμόδιες αρχές» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2016/680. Όπως προαναφέρθηκε (55), ο ορισμός αυτός δεν καταλαμβάνει μόνον τις «παραδοσιακές» αρχές, δικαστικές ή αρμόδιες για την επιβολή του νόμου, αλλά επεκτείνεται ώστε να καλύπτει «κάθε δημόσια αρχή» (η υπογράμμιση δική μου) της οποίας η αρμοδιότητα εμπίπτει στον τομέα της επιβολής του νόμου.
68. Το αν μια ΜΧΠ πρέπει να χαρακτηρίζεται «αρμόδια αρχή» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680 δεν θα πρέπει να εξαρτάται από την οργανωτική δομή που έχει επιλεγεί γι’ αυτήν (αρχή επιβολής του νόμου, δικαστική, διοικητική ή υβριδικού χαρακτήρα) αλλά από την αποστολή και τις λειτουργίες που της έχουν ανατεθεί και από τις εξουσίες που ασκεί. Καθοριστικό δεν είναι ούτε το γεγονός ότι ΜΧΠ όπως η RAB δεν αποτελεί ανακριτική αρχή κατά την έννοια του οικείου εθνικού κώδικα ποινικής δικονομίας (56).
69. Όπως μάλιστα επισήμανε η Λουξεμβουργιανή Κυβέρνηση, ακόμη και αν θεωρηθεί ότι οι ΜΧΠ δεν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 3, σημείο 7, στοιχείο αʹ, της οδηγίας 2016/680, θα πρέπει πάντως να θεωρηθεί ότι εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του στοιχείου βʹ του ίδιου σημείου, στο οποίο εμπίπτει «κάθε άλλος οργανισμός ή φορέας» η αποστολή του οποίου ανάγεται στην επιβολή του νόμου. Στον βαθμό που ο χαρακτηρισμός της «αρμόδιας αρχής» μπορεί να αποδοθεί, δυνάμει του άρθρου 3, σημείο 7, στοιχείο βʹ, της εν λόγω οδηγίας, ακόμη και σε οντότητες του ιδιωτικού δικαίου εφόσον το εθνικό δίκαιο του οικείου κράτους μέλους τούς αναθέτει την άσκηση εξουσιών επιβολής του νόμου, το ίδιο θα πρέπει κατά μείζονα λόγο να ισχύει και για τις ΜΧΠ, που είναι δημόσιες αρχές με σημαντικές εξουσίες στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
70. Επομένως, κάθε ΜΧΠ θα πρέπει να χαρακτηρίζεται ως «αρμόδια αρχή» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680, εφόσον ασκεί τη βασική αποστολή της στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
71. Το συμπέρασμα αυτό πάντως ισχύει με την επιφύλαξη της εφαρμογής του ΓΚΠΔ στις περιπτώσεις που η επεξεργασία δεδομένων διενεργείται μεν από ΜΧΠ, αλλά στο πλαίσιο τυχόν άλλων καθηκόντων που της έχουν ανατεθεί κατά το δίκαιο του οικείου κράτους μέλους, μη σχετιζόμενων με τους σκοπούς που αναφέρονται στο άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680. Από το άρθρο 9, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι, όταν η επεξεργασία διενεργείται για άλλους σκοπούς, θα πρέπει να έχει εφαρμογή ο ΓΚΠΔ. Η Εσθονική Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι η RAB έχει εποπτικές αρμοδιότητες επί οντοτήτων που δεν ανήκουν στον χρηματοπιστωτικό τομέα, καθώς και ελεγκτικές αρμοδιότητες σχετικές με την εκτέλεση ορισμένων οικονομικών κυρώσεων. Επομένως, όταν η ΜΧΠ επεξεργάζεται δεδομένα για σκοπούς μη σχετιζόμενους με τη βασική αποστολή της στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, η επεξεργασία εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ΓΚΠΔ (57).
72. Ωστόσο, η Επιτροπή θεωρεί ότι οι ΜΧΠ δεν αποτελούν «αρμόδιες αρχές» κατά την έννοια της οδηγίας 2016/680, και ότι, επομένως, η επεξεργασία δεδομένων που διενεργείται από τις αρχές αυτές εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ΓΚΠΔ.
73. Συναφώς, η Επιτροπή διατυπώνει την άποψη ότι η δραστηριότητα των ΜΧΠ περιορίζεται στον «προκαταρκτικό διοικητικό χειρισμό» των πληροφοριών που λαμβάνουν. Συμπεράσματα, όμως, περί του αν οι επίμαχες κατά περίπτωση δραστηριότητες έχουν ποινικό ενδιαφέρον μπορούν να συναγάγουν μόνον οι αρμόδιες αρχές στις οποίες οι ΜΧΠ διαβιβάζουν τις πληροφορίες.
74. Λαμβάνοντας υπόψη την αποστολή, τις λειτουργίες και τις εξουσίες των ΜΧΠ, περί των οποίων έχει ήδη γίνει διεξοδική ανάλυση, θεωρώ ότι η προσέγγιση αυτή δεν συνάδει με τον κομβικό ρόλο που διαδραματίζουν οι ΜΧΠ στο πλαίσιο του δικτύου πρόληψης του εγκλήματος. Όπως υποδηλώνει και η ονομασία τους, οι ΜΧΠ αποτελούν πράγματι κόμβους διαχείρισης πληροφοριών και διαθέτουν την ικανότητα να λαμβάνουν αυτόνομες αποφάσεις κατά την ανάλυση των σχετικών πληροφοριών. Οι εξουσίες που διαθέτουν οι ΜΧΠ, ήτοι να έχουν πρόσβαση στις πληροφορίες που αφορούν την επιβολή του νόμου τις οποίες χρειάζονται προκειμένου να επιτελέσουν σωστά τα καθήκοντά τους (δυνάμει του άρθρου 32, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849), να ανταλλάσσουν πληροφορίες μεταξύ τους, με τις αρχές επιβολής του νόμου και με την Ευρωπόλ, καθώς και να αναστέλλουν την εκτέλεση συναλλαγών ή να μη συγκατατίθενται σε αυτήν, αποτελούν ισχυρές ενδείξεις περί του ότι ο ρόλος τους δεν περιορίζεται απλώς στη διεκπεραίωση προκαταρκτικών διοικητικών χειρισμών.
75. Το γεγονός ότι οι ΜΧΠ ενεργούν σε ενδιάμεσο στάδιο της διαδικασίας ανίχνευσης και πρόληψης του εγκλήματος και ότι διαβιβάζουν πληροφορίες στις αρμόδιες αρχές δεν αποκλείει τον χαρακτηρισμό και των ιδίων ως «αρμοδίων αρχών». Πράγματι, η απόδοση ή μη του χαρακτηρισμού αυτού δεν εξαρτάται από το ποια είναι η ακριβής θέση της εκάστοτε αρχής στην όλη δομή του ποινικού συστήματος, αλλά από την αποστολή και τις λειτουργίες της (58).
76. Το πλέον ισχυρό επιχείρημα της Επιτροπής αφορά το γράμμα του άρθρου 41, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849, διάταξη η οποία ορίζει ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα βάσει της εν λόγω οδηγίας υπόκειται στον ΓΚΠΔ. Η Επιτροπή τονίζει ότι η διατύπωση της διάταξης αυτής είναι επαρκώς ευρεία ώστε να καλύπτει όλες τις πράξεις επεξεργασίας επί των οποίων έχει εφαρμογή η οδηγία 2015/849, περιλαμβανομένης της επεξεργασίας που διενεργούν οι ΜΧΠ.
77. Εντούτοις, όπως υποστήριξε το σύνολο σχεδόν των κυβερνήσεων που κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις και παρέστησαν κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση (59), το άρθρο 41, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 θα πρέπει, κατ’ ορθή ερμηνεία του, να εφαρμόζεται υπό την επιφύλαξη της εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
78. Ο νομοθέτης της Ένωσης έχει θεσπίσει ολοκληρωμένο πλαίσιο κανόνων προστασίας των δεδομένων, οι οποίοι θα πρέπει να εφαρμόζονται με συνέπεια σε όλους τους τομείς του δικαίου της Ένωσης. Ο ΓΚΠΔ και η οδηγία 2016/680 αποτελούν πράξεις που πρέπει να εφαρμόζονται η καθεμία στο αντίστοιχο πεδίο εφαρμογής της. Με άλλα λόγια, όπως εξέθεσε η Ισπανική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, το άρθρο 41, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849 δεν τροποποιεί τους όρους που διέπουν το πεδίο εφαρμογής είτε του ΓΚΠΔ είτε της οδηγίας 2016/680.
79. Τούτο επιβεβαιώνεται και από την αιτιολογική σκέψη 42 της οδηγίας 2015/849, κατά την οποία η εν λόγω οδηγία εφαρμόζεται με την επιφύλαξη της προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τυγχάνουν επεξεργασίας στο πλαίσιο της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις, συμπεριλαμβανομένης της απόφασης-πλαισίου 2008/977/ΔΕΥ του Συμβουλίου (60), ήτοι του προδρόμου της οδηγίας 2016/680. Είναι δε σημαντικό να υπομνησθεί ότι το πεδίο εφαρμογής της εν λόγω απόφασης-πλαισίου, την οποία κατήργησε η οδηγία 2016/680, περιοριζόταν αποκλειστικά στον τομέα της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας, καθόσον καταλάμβανε μόνον τη διασυνοριακή επεξεργασία.
80. Όπως υποστήριξε η Γαλλική Κυβέρνηση κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, από την αιτιολογική σκέψη 22 της οδηγίας 2016/680 προκύπτει επίσης με σαφήνεια ότι ο νομοθέτης της Ένωσης δεν επιχείρησε να τροποποιήσει τον κανόνα της οριοθέτησης μεταξύ ΓΚΠΔ και οδηγίας 2016/680 στον τομέα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Στην αιτιολογική αυτή σκέψη αναφέρονται διάφορες δημόσιες αρχές στις οποίες κοινολογούνται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα δυνάμει νομικής υποχρέωσης προς την εκτέλεση της επίσημης αποστολής τους, και διαλαμβάνεται ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από τις εν λόγω δημόσιες αρχές θα πρέπει να είναι σύμφωνη με τους ισχύοντες κανόνες προστασίας των δεδομένων, σύμφωνα με τους σκοπούς της επεξεργασίας.
81. Τέλος, την ανάγκη να διασφαλιστεί η συνοχή μεταξύ της οδηγίας 2015/849 και του υφιστάμενου νομικού πλαισίου της Ένωσης για την προστασία δεδομένων επιβεβαιώνει και η οδηγία 2024/1640 (έκτη οδηγία για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες) η οποία κατήργησε την οδηγία 2015/849. Η οδηγία 2024/1640 δεν περιλαμβάνει πλέον διάταξη στην οποία να γίνεται ρητή αναφορά στο εφαρμοστέο πλαίσιο προστασίας δεδομένων. Μολονότι δε στην αιτιολογική σκέψη 122 διαλαμβάνεται ότι ο ΓΚΠΔ εφαρμόζεται στην επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για τους σκοπούς της εν λόγω οδηγίας, στην ίδια αιτιολογική σκέψη γίνεται επίσης λόγος και περί εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
82. Η Επιτροπή εκφράζει την ανησυχία ότι, εάν οι ΜΧΠ θεωρηθούν «αρμόδιες αρχές», θα μπορούσε να τεθεί υπό διακινδύνευση η ανεξαρτησία τους έναντι των αρμοδίων αρχών προς τις οποίες διαβιβάζουν πληροφορίες.
83. Δυσκολεύομαι να συμμεριστώ την ανησυχία αυτή της Επιτροπής. Ο σκοπός για τον οποίο οι ΜΧΠ θα πρέπει να θεωρούνται «αρμόδιες αρχές» αφορά τον προσδιορισμό του εφαρμοστέου ενωσιακού πλαισίου προστασίας δεδομένων. Ο προσδιορισμός αυτός δεν θίγει την επιχειρησιακή ανεξαρτησία και αυτονομία των ΜΧΠ, η οποία θα πρέπει να διασφαλίζεται ανεξαρτήτως του οργανωτικού τους καθεστώτος, ακόμη και όταν οι ΜΧΠ εντάσσονται στην υπάρχουσα δομή άλλης αρχής (61).
84. Τέλος, επιχείρημα υπέρ της εφαρμογής της οδηγίας 2016/680 στις ΜΧΠ κατά την άσκηση της αποστολής και των λειτουργιών τους στο πλαίσιο της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας παρέχει και η ανάγκη εξασφάλισης της δυνατότητας έμμεσης άσκησης του δικαιώματος πρόσβασης που έχει το υποκείμενο των δεδομένων μέσω της εποπτικής αρχής, δυνάμει του άρθρου 17 της εν λόγω οδηγίας. Όπως θα εξηγήσω εκτενέστερα κατά την ανάλυση του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος, ο έμμεσος έλεγχος μέσω της εποπτικής αρχής αποτελεί σημαντική εγγύηση η οποία αντισταθμίζει το ενδεχόμενο επιβολής πλήρους περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
85. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του ΓΚΠΔ, και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, έχουν την έννοια ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από ΜΧΠ, όπως η RAB, κατά την άσκηση της αποστολής της που συνίσταται στην πρόληψη, την ανίχνευση και την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, και λαμβανομένων υπόψη των λειτουργιών και των εξουσιών της, πρέπει να θεωρείται επεξεργασία που διενεργείται από αρμόδια αρχή κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680, ακόμη και αν η επιληφθείσα ΜΧΠ δεν αποτελεί ανακριτική αρχή κατά την έννοια του αντίστοιχου εθνικού κώδικα ποινικής δικονομίας. Ως εκ τούτου, η επεξεργασία των δεδομένων αυτών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
86. Υπό το πρίσμα της απάντησης που προτείνω να δώσει το Δικαστήριο στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα, θα αναλύσω και τα υπόλοιπα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία αφορούν τους περιορισμούς που επιβάλλονται στο δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων βάσει των σχετικών διατάξεων της οδηγίας 2016/680, χωρίς να λάβω υπόψη τον ΓΚΠΔ.
Β. Επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος
87. Με το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο είναι σκόπιμο να εξεταστεί δεύτερο κατά σειράν, το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει πλήρως την εκ μέρους του υποκειμένου των δεδομένων άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν και που τηρούνται από ΜΧΠ, μέχρι την καταστροφή των δεδομένων αυτών, καθιστώντας αδύνατο για το υποκείμενο των δεδομένων να αποκτήσει ποτέ πρόσβαση στα δεδομένα αυτά.
88. Το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680 εξουσιοδοτεί τον εθνικό νομοθέτη, αφού λάβει υπόψη την ιδιαίτερη φύση των σκοπών για τους οποίους διενεργείται επεξεργασία δεδομένων εμπίπτουσα στο πεδίο εφαρμογής της εν λόγω οδηγίας (και των οποίων γίνεται ειδική μνεία, ιδίως, στην αιτιολογική σκέψη 10 της οδηγίας αυτής), να θεσπίζει νομοθετικά μέτρα τα οποία περιορίζουν, υπό προϋποθέσεις, το δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων. Το δικαίωμα πρόσβασης μπορεί να περιορίζεται «εν όλω ή εν μέρει, […] στον βαθμό και για το χρονικό διάστημα που ένας τέτοιος μερικός ή πλήρης περιορισμός συνιστά αναγκαίο και αναλογικό μέτρο σε μια δημοκρατική κοινωνία, λαμβανομένων δεόντως υπόψη των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των έννομων συμφερόντων του ενδιαφερόμενου φυσικού προσώπου», προκειμένου για την επιδίωξη ορισμένων σκοπών γενικού συμφέροντος, οι οποίοι απαριθμούνται εξαντλητικά στα στοιχεία αʹ έως εʹ της διάταξης αυτής. Στους σκοπούς αυτούς περιλαμβάνονται «[η] αποφυγή της παρακώλυσης επίσημων ή [δικαστικών] ερευνών, διερευνήσεων ή διαδικασιών» και «[η] αποφυγή της παρεμπόδισης της πρόληψης, της ανίχνευσης, της διερεύνησης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων […]».
89. Κατά το άρθρο 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/680 τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν νομοθετικά μέτρα ώστε να καθορίζουν κατηγορίες επεξεργασίας οι οποίες ενδέχεται να υπάγονται εν όλω ή εν μέρει στους σκοπούς αυτούς.
90. Το άρθρο 41, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 θεσπίζει ειδική υποχρέωση των κρατών μελών να περιορίζουν το δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων «κατ’ εφαρμογή της απαγόρευσης γνωστοποίησης που προβλέπεται στο άρθρο 39, παράγραφος 1». Όπως ορίζει η εν λόγω διάταξη, κατ’ εφαρμογήν της απαγόρευσης αυτής τα κράτη μέλη θεσπίζουν νομοθετικά μέτρα για τον περιορισμό, «εν όλω ή εν μέρει», του δικαιώματος πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων, υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις που η διάταξη αυτή προβλέπει. Επί της ουσίας, πρόκειται για τους ίδιους όρους που θέτει και το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680. Οι όροι αυτοί αφορούν την αναγκαιότητα και την αναλογικότητα του μερικού ή πλήρους περιορισμού, καθώς και την ανάγκη επιδίωξης των σκοπών που ορίζονται στο άρθρο 41, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 (62).
91. Η απαγόρευση γνωστοποίησης περί της οποίας γίνεται λόγος στην εισαγωγική πρόταση του άρθρου 41, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 αφορά τις υπόχρεες οντότητες, στις οποίες απαγορεύεται να γνωστοποιούν το γεγονός ότι πληροφορίες σχετικά με ύποπτες συναλλαγές διαβιβάζονται, θα διαβιβαστούν ή διαβιβάστηκαν σε ΜΧΠ κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 33 της οδηγίας αυτής (63) (πρακτική που περιγράφεται στη σύσταση αριθ. 21 της FATF με τον όρο «tipping‑off»).
92. Η μνεία της απαγόρευσης γνωστοποίησης φαίνεται να υποδηλώνει ότι το άρθρο 41, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 ρυθμίζει ειδικώς τους περιορισμούς του δικαιώματος πρόσβασης των υποκειμένων των δεδομένων οι οποίοι αφορούν τις πληροφορίες που τηρούν οι υπόχρεες οντότητες, καθώς και το γεγονός ότι οι πληροφορίες αυτές διαβιβάζονται, θα διαβιβαστούν ή διαβιβάστηκαν σε ΜΧΠ (ή σε αυτορρυθμιζόμενο φορέα). Εντούτοις, όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης στα δεδομένα που τηρούν οι ΜΧΠ, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι οι αρχές αυτές δεν λαμβάνουν πληροφορίες μόνον από τις υπόχρεες οντότητες, αλλά και από άλλες πηγές με τις οποίες ανταλλάσσουν πληροφορίες (εγχώριες και αλλοδαπές αρμόδιες αρχές, ΜΧΠ άλλων κρατών μελών και την Ευρωπόλ). Οι ΜΧΠ αποτελούν και οι ίδιες πηγή χρηματοοικονομικής πληροφορίας (64). Μετά τη θέσπιση της οδηγίας 2016/680, και λαμβανομένης υπόψη της ευρείας διατύπωσης των αιτημάτων πρόσβασης που υπέβαλε το υποκείμενο των δεδομένων/προσφεύγων της κύριας δίκης, παρίσταται σκόπιμη η εξέταση των περιορισμών του δικαιώματος πρόσβασης υπό το πρίσμα του άρθρου 15 της οδηγίας αυτής. Η διάταξη αυτή έχει ευρύ πεδίο εφαρμογής και είναι δεκτική εφαρμογής επί του συνόλου των δεδομένων και πληροφοριών που τηρούν οι ΜΧΠ (65).
93. Από το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680 προκύπτει ότι ο περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης που τα κράτη μέλη δικαιούνται να επιβάλουν μπορεί να είναι «πλήρης». Ωστόσο, είτε πλήρης είτε μερικός, κάθε τέτοιος περιορισμός πρέπει να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας. Κατά τη διάταξη αυτή, νομοθετικό μέτρο το οποίο περιορίζει, εν όλω ή εν μέρει, το δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων μπορεί να θεσπίζεται «στον βαθμό και για το χρονικό διάστημα που ένας τέτοιος μερικός ή πλήρης περιορισμός συνιστά αναγκαίο και αναλογικό μέτρο σε μια δημοκρατική κοινωνία, λαμβανομένων δεόντως υπόψη των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των έννομων συμφερόντων του ενδιαφερόμενου φυσικού προσώπου». Επομένως, κανένας τέτοιος περιορισμός δεν θα πρέπει να βαίνει πέραν του αναγκαίου και αναλογικού μέτρου, είτε όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής είτε όσον αφορά τη διάρκειά του (66).
94. Συναφώς, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι το δικαίωμα κάθε προσώπου να έχει πρόσβαση στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν κατοχυρώνεται στο άρθρο 8, παράγραφος 2, του Χάρτη. Το δικαίωμα αυτό δεν είναι απόλυτο, αλλά πρέπει να εξετάζεται υπό το πρίσμα της λειτουργίας του στο πλαίσιο της κοινωνίας.
95. Πράγματι, όπως προκύπτει από το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη, ο εν λόγω Χάρτης δέχεται περιορισμούς στην άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων υπό την προϋπόθεση ότι οι περιορισμοί αυτοί προβλέπονται από τον νόμο, ότι συνάδουν με το βασικό περιεχόμενο των εν λόγω δικαιωμάτων και ελευθεριών και ότι, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, είναι αναγκαίοι και ανταποκρίνονται πραγματικά σε σκοπούς γενικού συμφέροντος που αναγνωρίζει η Ένωση ή στην ανάγκη προστασίας των δικαιωμάτων και ελευθεριών των τρίτων (67).
96. Στο πλαίσιο της οδηγίας 2015/849, ουσιώδη προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα του συστήματος καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας που θεσπίζει η οδηγία αυτή αποτελεί το απόρρητο των πληροφοριών (68). Επιπλέον, από την αιτιολογική σκέψη 46 της οδηγίας αυτής συνάγεται ότι η πρόσβαση του υποκειμένου των δεδομένων σε οποιεσδήποτε πληροφορίες σχετίζονται με αναφορά ύποπτης συναλλαγής θα υπονόμευε σοβαρά την αποτελεσματικότητα της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Πρόκειται για πληροφορίες εμπιστευτικές οι οποίες πρέπει να διατηρούν αυτόν τον χαρακτήρα καθώς διατρέχουν όλη την ακολουθία των παραγόντων του συστήματος αυτού: τις υπόχρεες οντότητες –οι οποίες υπόκεινται σε απαγόρευση γνωστοποίησης–, τις ΜΧΠ οι οποίες συλλέγουν και αναλύουν εμπιστευτικές πληροφορίες και τις αρχές επιβολής του νόμου.
97. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, οι κυβερνήσεις που κατέθεσαν γραπτές παρατηρήσεις υποστήριξαν, στο σύνολό τους, την άποψη ότι η απαίτηση εμπιστευτικότητας αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό του συστήματος καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας και είναι κομβικής σημασίας για τη συνεργασία των ΜΧΠ. Οι κυβερνήσεις αυτές τόνισαν τον ευαίσθητο χαρακτήρα των πληροφοριών που τηρούν οι ΜΧΠ, ως εκ του οποίου η απλή γνώση ότι διενεργείται επεξεργασία δεδομένων θα μπορούσε ενδεχομένως να θέσει υπό διακινδύνευση τις εν εξελίξει αναλύσεις και έρευνες και να παράσχει στους υπόπτους την ευκαιρία να συγκαλύψουν την προέλευση των ερευνώμενων κεφαλαίων.
98. Επομένως, στο πλαίσιο της βασικής αποστολής των ΜΧΠ, ο πλήρης περιορισμός της πρόσβασης στις πληροφορίες που αυτές τηρούν παρίσταται αναγκαίος και κατάλληλος για την επιδίωξη των σκοπών καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
99. Τούτου λεχθέντος, θα πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά πάγια νομολογία, η αναλογικότητα μέτρων τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα την επέμβαση στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 8 του Χάρτη επιτάσσει την τήρηση των απαιτήσεων της καταλληλότητας και της αναγκαιότητας καθώς και της απαίτησης που αφορά τον αναλογικό χαρακτήρα των μέτρων αυτών σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό (69). Ειδικότερα, οι παρεκκλίσεις από την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και οι περιορισμοί της προστασίας αυτής δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα όρια του απολύτως αναγκαίου (70).
100. Πιο συγκεκριμένα, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, κάθε ρύθμιση που συνεπάγεται επέμβαση στο δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει, τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και την εφαρμογή του επίμαχου μέτρου και να επιβάλλουν ελάχιστες απαιτήσεις, ούτως ώστε τα πρόσωπα των οποίων τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις που να καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική προστασία των δεδομένων αυτών από τους κινδύνους κατάχρησης, καθώς και από κάθε παράνομη πρόσβαση και χρήση (71). Η ρύθμιση αυτή πρέπει να είναι νομικώς δεσμευτική στο εσωτερικό δίκαιο και, ειδικότερα, να ορίζει υπό ποιες περιστάσεις και υπό ποιες συνθήκες μπορεί να ληφθεί μέτρο το οποίο προβλέπει την επεξεργασία τέτοιων δεδομένων, προκειμένου να διασφαλίζεται κατά τον τρόπο αυτόν ότι η επέμβαση θα περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο ώστε να μην τίθεται υπό διακινδύνευση σκοπός δημοσίου συμφέροντος (72).
101. Από την προπαρατεθείσα νομολογία προκύπτει ότι η επιβολή απόλυτου και ανεπιφύλακτου περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης στις πληροφορίες που τηρούν οι ΜΧΠ, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη καμία περίσταση και χωρίς να προβλέπεται καμία προϋπόθεση ή εγγύηση, συνιστά αδικαιολόγητη επέμβαση στο δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων, η οποία δεν συνάδει με το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680. Εν απουσία οιωνδήποτε προϋποθέσεων ή κριτηρίων καθορισμένων διά νόμου, είναι αδύνατη η εξέταση της νομιμότητας του περιορισμού που επιβάλλεται, είτε η εξέταση αυτή γίνεται από την εποπτική αρχή είτε από το αρμόδιο δικαιοδοτικό όργανο στο πλαίσιο άσκησης δικαστικού ελέγχου της απόφασης του υπεύθυνου επεξεργασίας.
102. Πρέπει επίσης να επισημανθεί ότι, βάσει του άρθρου 15, παράγραφος 4, της οδηγίας 2016/680, ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να τεκμηριώνει τους πραγματικούς ή νομικούς λόγους επί των οποίων βασίζεται η απόφαση περί άρνησης πρόσβασης, καθώς και να θέτει τις πληροφορίες αυτές στη διάθεση των εποπτικών αρχών. Η υποχρέωση που υπέχει ο υπεύθυνος επεξεργασίας να τεκμηριώνει την άρνησή του εξασφαλίζει τη λογοδοσία αυτού προς την εποπτική αρχή και καθιστά εφικτό τον αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο (73). Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι ο υπεύθυνος επεξεργασίας (εν προκειμένω η ΜΧΠ) διαθέτει τη δυνατότητα να αρνείται στο υποκείμενο των δεδομένων την πρόσβαση σε αυτά δεν σημαίνει και ότι εξουσιοδοτείται εν λευκώ να το πράττει.
103. Οι απορρέουσες από το άρθρο 52, παράγραφος 1, του Χάρτη απαιτήσεις αναγκαιότητας και αναλογικότητας πρέπει επίσης να τηρούνται όταν τα κράτη μέλη καθορίζουν, δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/680, κατηγορίες επεξεργασίας οι οποίες υπόκεινται σε περιορισμούς δυνάμει της παραγράφου 1 του ίδιου άρθρου.
104. Όσον αφορά την εξεταζόμενη στην κύρια δίκη εθνική ρύθμιση, το αιτούν δικαστήριο αναφέρει ότι αυτή θεσπίζει απόλυτο περιορισμό του δικαιώματος πρόσβασης κάθε φυσικού προσώπου, υπό οιεσδήποτε περιστάσεις και έως την καταστροφή των δεδομένων. Η διαταγή του επικεφαλής της RAB με την οποία περιορίζεται η πρόσβαση στο σύνολο των δεδομένων που τηρούνται στη βάση δεδομένων της RAB δεν φαίνεται να θεσπίζει ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και την εφαρμογή του περιορισμού της πρόσβασης, ούτε επιβάλλει ελάχιστες απαιτήσεις ώστε να διασφαλίζεται η προστασία από τους κινδύνους κατάχρησης και να περιορίζεται στο απολύτως αναγκαίο η εφαρμογή των αντίστοιχων περιορισμών εκ μέρους της ΜΧΠ. Όπως επισήμανε, κατ’ ουσίαν, και η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η αναγκαιότητα και η αναλογικότητα του περιορισμού του δικαιώματος πρέπει να διασφαλίζονται βάσει κριτηρίων γενικής εφαρμογής, τα οποία να καθιστούν δυνατή την αξιολόγηση κάθε αιτήματος πρόσβασης ξεχωριστά.
105. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Εσθονική Κυβέρνηση δήλωσε ότι το εθνικό νομικό πλαίσιο δεν θεσπίζει περιορισμούς απόλυτου ή κατηγορηματικού χαρακτήρα. Υποστήριξε ότι ο επικεφαλής της RAB διαθέτει εξουσία εκτιμήσεως ώστε να αξιολογεί κάθε αίτημα πρόσβασης και να αποφασίζει επ’ αυτού. Διαβεβαίωσε δε ότι η εξουσία αυτή ασκείται, για παράδειγμα, όταν ένα πρόσωπο γνωρίζει ήδη ότι βρίσκεται σε εξέλιξη έρευνα ή όταν η RAB αποφασίζει να δεσμεύσει τα κεφάλαια του προσώπου αυτού.
106. Στο αιτούν δικαστήριο, αρμόδιο για την ερμηνεία της εθνικής του νομοθεσίας, εναπόκειται να εξακριβώσει αν υπάρχουν στο εθνικό νομικό πλαίσιο στοιχεία που να εξασφαλίζουν ότι ο περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης εφαρμόζεται μόνον στον βαθμό που αυτό είναι απολύτως αναγκαίο ώστε να μην τίθεται υπό διακινδύνευση ο σκοπός δημοσίου συμφέροντος χάριν του οποίου θεσπίστηκε ο περιορισμός, και ότι ο τελευταίος δεν είναι αυθαίρετος.
107. Τούτου λεχθέντος, και όπως ορθώς παρατήρησε η Επιτροπή κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, ακόμη και αν κριθεί ότι ο επικεφαλής της RAB διαθέτει εξουσία εκτιμήσεως, τα στοιχεία ή τα κριτήρια που οριοθετούν την άσκηση της εξουσίας αυτής πρέπει να προδιαγράφονται στην αντίστοιχη εθνική ρύθμιση. Ωστόσο, από την επισκόπηση της οικείας εθνικής ρύθμισης, τα στοιχεία αυτά δεν προκύπτουν εναργώς.
108. Επομένως, μολονότι είναι δυνατόν το εθνικό δίκαιο να προβλέπει την επιβολή πλήρους περιορισμού πρόσβασης στα στοιχεία που τηρούν οι ΜΧΠ, θα πρέπει ωστόσο να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και τις προϋποθέσεις εφαρμογής του επίμαχου νομοθετικού μέτρου και να επιβάλλουν ελάχιστες απαιτήσεις, ούτως ώστε τα πρόσωπα των οποίων τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις που να καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική προστασία των δεδομένων αυτών από τους κινδύνους κατάχρησης, καθώς και από κάθε παράνομη πρόσβαση και χρήση εκ μέρους των ΜΧΠ ή όποιας άλλης αρμόδιας αρχής του ευρύτερου συστήματος καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (74).
109. Περαιτέρω, ο πλήρης περιορισμός της πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων πρέπει να αντισταθμίζεται μέσω του μηχανισμού που προβλέπει το άρθρο 17 της οδηγίας 2016/680. Η εν λόγω διάταξη προβλέπει την έμμεση άσκηση των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων μέσω της εποπτικής αρχής. Αυτή η έμμεση άσκηση χωρεί, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση του άρθρου 15, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, το οποίο παρέχει στον υπεύθυνο επεξεργασίας την ευχέρεια να παραλείπει την ενημέρωση του υποκειμένου των δεδομένων σχετικά με την άρνηση ή τον περιορισμό πρόσβασης και τους λόγους της άρνησης ή του περιορισμού εάν η παροχή των σχετικών πληροφοριών υπονομεύει έναν από τους σκοπούς δημοσίου συμφέροντος που μνημονεύονται στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας. Κατά δε το άρθρο 17, παράγραφος 3, της ίδιας οδηγίας, όταν η εποπτική αρχή ασκεί το δικαίωμα πρόσβασης για λογαριασμό του υποκειμένου των δεδομένων, οφείλει να γνωστοποιεί στο υποκείμενο των δεδομένων τουλάχιστον ότι έλαβαν χώρα όλες οι αναγκαίες επαληθεύσεις ή η επανεξέταση από την ίδια.
110. Η νομολογία του Δικαστηρίου εξαίρει τη σημασία της έμμεσης άσκησης των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων προκειμένου να εξασφαλίζεται η προσήκουσα ισορροπία μεταξύ του δημοσίου συμφέροντος που δικαιολογεί την επιβολή περιορισμού στο δικαίωμα πρόσβασης και του θεμελιώδους δικαιώματος του υποκειμένου των δεδομένων στην προστασία των δεδομένων του και στον αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο κατ’ άρθρον 47 του Χάρτη. Στην απόφαση Ligue des droits humains(Επαλήθευση της επεξεργασίας των δεδομένων από την εποπτική αρχή), το Δικαστήριο έκρινε ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 48 της οδηγίας 2016/680, η έμμεση άσκηση των δικαιωμάτων του υποκειμένου των δεδομένων μέσω της αρμόδιας εποπτικής αρχής πρέπει να θεωρηθεί αναγκαία για την προστασία των συγκεκριμένων δικαιωμάτων, δεδομένου ότι η απευθείας άσκησή τους έναντι του υπευθύνου επεξεργασίας αποδεικνύεται δυσχερής ή ακόμη και αδύνατη (75).
111. Όσον αφορά τον ακριβή ρόλο της εποπτικής αρχής κατά την έμμεση άσκηση των εν λόγω δικαιωμάτων, το Δικαστήριο έκρινε ότι στην αρχή αυτή απόκειται να κινήσει διαδικασία εμπιστευτικού διαλόγου με τον υπεύθυνο επεξεργασίας και, μετά την ολοκλήρωση του διαλόγου αυτού, να αποφασίσει ποιες είναι οι αναγκαίες πληροφορίες για την εκ μέρους του υποκειμένου των δεδομένων άσκηση του δικαιώματός του αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (76).
112. Επιπλέον, από τη νομολογία του Δικαστηρίου συνάγεται ότι, στο πλαίσιο του δικαστικού ελέγχου της προσήκουσας εφαρμογής του άρθρου 17 της οδηγίας 2016/680, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να θεσπίζουν κανόνες οι οποίοι παρέχουν στο αρμόδιο δικαστήριο τη δυνατότητα να λαμβάνει γνώση τόσο του συνόλου των λόγων και των σχετικών αποδεικτικών στοιχείων βάσει των οποίων η εποπτική αρχή ήλεγξε, στο πλαίσιο αυτό, τη νομιμότητα της επεξεργασίας των επίμαχων δεδομένων όσο και των συμπερασμάτων που συνήγαγε εκ των στοιχείων αυτών (77). Οι πληροφορίες που ο υπεύθυνος επεξεργασίας έθεσε στη διάθεση της εποπτικής αρχής και οι οποίες αφορούν τους λόγους στους οποίους στήριξε την απόφασή του πρέπει να τίθενται επίσης στη διάθεση του δικαστηρίου που επιλαμβάνεται προσφυγής ασκηθείσας κατά της εποπτικής αρχής (78).
113. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Εσθονική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι η εθνική εποπτική αρχή έχει πράγματι την εξουσία να ασκεί έλεγχο νομιμότητας της διενεργούμενης εκ μέρους της RAB επεξεργασίας δεδομένων. Στο εθνικό δικαστήριο εναπόκειται να εξακριβώσει κατά πόσον το εθνικό δίκαιο εξασφαλίζει την ορθή εφαρμογή του άρθρου 17 της οδηγίας 2016/680.
114. Υπό το πρίσμα του συνόλου των προεκτεθέντων, το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει πλήρως την εκ μέρους του υποκειμένου των δεδομένων άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που τηρούνται από τη ΜΧΠ μέχρι την καταστροφή των δεδομένων, καθιστώντας αδύνατο για το υποκείμενο των δεδομένων να αποκτήσει ποτέ πρόσβαση στα δεδομένα αυτά, στο μέτρο που η οικεία εθνική ρύθμιση δεν φαίνεται να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και την εφαρμογή του επίμαχου μέτρου και να επιβάλλουν ελάχιστες απαιτήσεις, ούτως ώστε τα πρόσωπα των οποίων τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις που να καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική προστασία των δεδομένων αυτών από τους κινδύνους κατάχρησης, καθώς και από κάθε παράνομη πρόσβαση και χρήση εκ μέρους της οικείας ΜΧΠ.
Γ. Επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος
115. Κατά πάγια νομολογία, στο πλαίσιο της διαδικασίας συνεργασίας μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων και του Δικαστηρίου την οποία θεσπίζει το άρθρο 267 ΣΛΕΕ, στο Δικαστήριο απόκειται να δώσει στο εθνικό δικαστήριο χρήσιμη απάντηση που να του παρέχει τη δυνατότητα επίλυσης της διαφοράς της οποίας έχει επιληφθεί. Υπό το πρίσμα αυτό, το Δικαστήριο μπορεί να αναδιατυπώσει, εφόσον είναι αναγκαίο, τα προδικαστικά ερωτήματα που του έχουν υποβληθεί (79).
116. Στην υπό κρίση υπόθεση, με το πρώτο σκέλος του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος το αιτούν δικαστήριο ερωτά αν το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680 επιτρέπει στη ΜΧΠ να μη γνωστοποιήσει στο υποκείμενο των δεδομένων τη νομική πράξη βάσει της οποίας δεν του επιτράπηκε η πρόσβαση σε δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο επιβεβαίωσης ή διάψευσης της επεξεργασίας των δεδομένων αυτών.
117. Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Επιτροπή προέβαλε ένσταση απαραδέκτου του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος. Επισήμανε ότι, στην υπόθεση της κύριας δίκης, η απόφαση με την οποία η RAB αρνήθηκε την πρόσβαση περιείχε ρητή μνεία της νομικής βάσης της άρνησης, ήτοι του άρθρου 60, παράγραφος 1, του RahaPTS και του άρθρου 23, παράγραφος 1, σημείο 1, του AvTS.
118. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Εσθονική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι το ερώτημα είναι παραδεκτό, ενώ η Ολλανδική Κυβέρνηση προέβαλε την άποψη ότι δεν ευσταθεί η παραδοχή κατά την οποία, αν γνωστοποιηθούν στον ενδιαφερόμενο οι λόγοι περιορισμού, τούτο είναι δυνατόν να καταστήσει γνωστό στον αιτούντα ότι έχει διενεργηθεί επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα. Εν πάση περιπτώσει, ο περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης καθιστά επιτρεπτό και τον περιορισμό της ενημέρωσης περί του αν διενεργείται επεξεργασία δεδομένων ή όχι.
119. Όπως συνάγεται από τις διευκρινίσεις που περιέχονται στη διάταξη περί παραπομπής, όπου γίνεται λόγος, γενικώς, για τη «νομική βάση» του περιορισμού αλλά και για τους «πραγματικούς και νομικούς λόγους» των αποφάσεων που αφορούν τα υποκείμενα των δεδομένων, μπορεί να θεωρηθεί ότι το ζήτημα που τίθεται με το πρώτο σκέλος του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος είναι αν μπορεί η ΜΧΠ να αρνηθεί να γνωστοποιήσει τους λόγους για την άρνησή της.
120. Επομένως, και κατ’ εφαρμογήν της νομολογίας που παρατίθεται στο σημείο 115 των παρουσών προτάσεων, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι επιτρέπει στη ΜΧΠ να αρνηθεί να γνωστοποιήσει τους λόγους άρνησης ή περιορισμού, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο επιβεβαίωσης ή διάψευσης της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν το υποκείμενο των δεδομένων, και, στην περίπτωση αυτή, αν μπορεί επίσης να μην παρασχεθεί στο υποκείμενο των δεδομένων ενημέρωση περί του αν έχει τη δυνατότητα να ασκήσει το δικαίωμά του πρόσβασης μέσω της εποπτικής αρχής, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
121. Δυνάμει του άρθρου 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680, όταν επιβάλλεται περιορισμός στο δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων (80), ο υπεύθυνος επεξεργασίας οφείλει να ενημερώνει εγγράφως και αμελλητί το υποκείμενο των δεδομένων για κάθε άρνηση ή περιορισμό πρόσβασης και για τους λόγους της άρνησης ή του περιορισμού. Η ενημέρωση αυτή μπορεί, ωστόσο, να παραλείπεται εάν η παροχή των σχετικών πληροφοριών υπονομεύει σκοπό δημοσίου συμφέροντος (από τους προβλεπόμενους στο άρθρο 15, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας) (81).
122. Από τη διάταξη αυτή συνάγεται ότι, εφόσον συντρέχουν οι οριζόμενες σε αυτήν προϋποθέσεις, η απάντηση που θα δώσει η ΜΧΠ μπορεί να μην επιβεβαιώνει αλλά ούτε και να διαψεύδει ότι έχει διενεργηθεί οποιαδήποτε επεξεργασία, παραλείποντας κάθε σχετική ενημέρωση.
123. Ωστόσο, από το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680 προκύπτει ότι, στην περίπτωση αυτή, ο υπεύθυνος επεξεργασίας υποχρεούται να ενημερώνει το υποκείμενο των δεδομένων για τη δυνατότητα να προβεί σε καταγγελία προς εποπτική αρχή ή να ασκήσει δικαστική προσφυγή. Υποχρεούται επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 17, παράγραφος 2, της οδηγίας 2016/680, να ενημερώνει το υποκείμενο των δεδομένων για τη δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματά του μέσω της εποπτικής αρχής δυνάμει της παραγράφου 1 του ίδιου άρθρου. Η δε ενημέρωση αυτή πρέπει να παρέχεται ανεξαιρέτως.
124. Τούτο λόγω της κεφαλαιώδους σημασίας που έχει το δικαίωμα έμμεσης πρόσβασης μέσω της εποπτικής αρχής. Όπως έχω ήδη επισημάνει κατά την ανάλυση του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος (82), η πρόβλεψη του δικαιώματος αυτού αντισταθμίζει την άρνηση του υπευθύνου επεξεργασίας να παράσχει οποιαδήποτε πληροφορία σχετικά με το αν διενεργείται επεξεργασία δεδομένων. Όταν η ευθεία άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης είναι δυσχερής ή ακόμη και αδύνατη, τότε θα πρέπει πάντοτε να παρέχεται ενημέρωση στο υποκείμενο των δεδομένων σχετικά με τη δυνατότητα έμμεσης άσκησης των δικαιωμάτων του. Επιπλέον, η ΜΧΠ δεν απαλλάσσεται από την υποχρέωση να τεκμηριώνει τους λόγους επί των οποίων βασίζεται η απόφαση περί άρνησης πρόσβασης και να θέτει τις πληροφορίες αυτές στη διάθεση των εποπτικών αρχών, σύμφωνα με το άρθρο 15, παράγραφος 4, της εν λόγω οδηγίας (83).
125. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι επιτρέπει στη ΜΧΠ να αρνηθεί να γνωστοποιήσει τους λόγους άρνησης ή περιορισμού, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο επιβεβαίωσης ή διάψευσης της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν το υποκείμενο των δεδομένων. Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει πάντοτε να παρέχεται ενημέρωση στο υποκείμενο των δεδομένων σχετικά με τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματός του πρόσβασης μέσω της εποπτικής αρχής, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
Δ. Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος
126. Με το τρίτο προδικαστικό ερώτημα το αιτούν δικαστήριο ερωτά, κατ’ ουσίαν, αν το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξουσιοδοτεί τον επικεφαλής μονάδας χρηματοοικονομικών πληροφοριών να περιορίζει τα δικαιώματα του υποκειμένου των δεδομένων, εφόσον για να γίνουν αντιληπτά ο σκοπός, οι προϋποθέσεις και η έκταση του περιορισμού αυτού απαιτείται η συνδυασμένη επισκόπηση άλλων νομικών διατάξεων, συμπεριλαμβανομένων των κατώτερων ιεραρχικά διατάξεων.
127. Από το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680 προκύπτει ότι, για την επιβολή οιουδήποτε περιορισμού στο δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων, τα κράτη μέλη οφείλουν να θεσπίζουν νομοθετικό μέτρο.
128. Από την αιτιολογική σκέψη 33 της ίδιας οδηγίας προκύπτει σαφώς ότι, όπου η οδηγία αυτή παραπέμπει σε νομοθετικό μέτρο, αυτό δεν προϋποθέτει απαραιτήτως νομοθετική πράξη εγκεκριμένη από κοινοβούλιο. Ωστόσο, το εν λόγω νομοθετικό μέτρο θα πρέπει να είναι διατυπωμένο με σαφήνεια και ακρίβεια και η εφαρμογή του να είναι προβλέψιμη για όσους υπόκεινται σε αυτό, όπως απαιτείται από τη νομολογία του Δικαστηρίου και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Στην ίδια αιτιολογική σκέψη διαλαμβάνεται επίσης ότι η νομοθεσία των κρατών μελών που ρυθμίζει την επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα θα πρέπει να καθορίζει τουλάχιστον τους στόχους, τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που υποβάλλονται σε επεξεργασία, τους σκοπούς της επεξεργασίας και τις διαδικασίες για τη διατήρηση της ακεραιότητας και της εμπιστευτικότητας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και τις διαδικασίες για την καταστροφή τους, παρέχοντας ως εκ τούτου επαρκείς εγγυήσεις κατά του κινδύνου κατάχρησης και αυθαιρεσίας.
129. Στη νομολογία του, από το άρθρο 8, παράγραφος 2, του Χάρτη, το οποίο απλώς απηχεί και εξειδικεύει την επιταγή του άρθρου 52 του Χάρτη, κατά την οποία κάθε περιορισμός στην άσκηση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τα οποία αναγνωρίζονται από τον Χάρτη πρέπει να προβλέπεται από νόμο, το Δικαστήριο έχει συναγάγει ότι η νομική βάση που επιτρέπει την επέμβαση στο δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να προσδιορίζει η ίδια την έκταση του περιορισμού που επιβάλλει στην άσκηση του εν λόγω δικαιώματος (84).
130. Επιπλέον, το Δικαστήριο έχει κρίνει, όσον αφορά την απαίτηση του άρθρου 52 του Χάρτη, ότι κάθε επέμβαση στο δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να διενεργείται τηρουμένης της αρχής της αναλογικότητας, όπερ επιτάσσει κάθε ρύθμιση που συνεπάγεται τέτοια επέμβαση να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και την εφαρμογή του επίμαχου μέτρου και να επιβάλλουν ελάχιστες απαιτήσεις, ούτως ώστε τα πρόσωπα των οποίων τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις που να καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική προστασία των δεδομένων αυτών από τους κινδύνους κατάχρησης, καθώς και από κάθε παράνομη πρόσβαση και χρήση (85).
131. Από τη νομολογία του Δικαστηρίου η οποία παραπέμπει στην πάγια νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, συνάγεται ότι η φράση «που προβλέπονται από το νόμο» του άρθρου 8, παράγραφος 2, του Χάρτη πρέπει να νοείται υπό την ουσιαστική και όχι την τυπική της έννοια (86). Επιπλέον, από τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου προκύπτει ότι ο όρος «νόμος», στη φράση «προβλέπεται υπό του νόμου» του άρθρου 8, παράγραφος 2, της ΕΣΔΑ, αφορά όχι μόνο νομοθετικές πράξεις αλλά και κατώτερες ιεραρχικά διατάξεις (87). Αφορά το ισχύον κείμενο, όπως έχει ερμηνευθεί από τα αρμόδια δικαστήρια (88).
132. Κατά συνέπεια, η επιταγή του άρθρου 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680, ήτοι ότι τυχόν περιορισμοί πρέπει να βασίζονται σε νομοθετικά μέτρα, θα πρέπει να τυγχάνει ευρείας ερμηνείας, ώστε να γίνεται δεκτό ότι τηρείται ακόμη και όταν δεν υφίσταται μία και μόνη νομοθετική πράξη που να ρυθμίζει το σύνολο των επιμέρους ζητημάτων που αφορούν τον περιορισμό της πρόσβασης σε συγκεκριμένη κατηγορία δεδομένων, όπως στα δεδομένα που τηρεί η RAB. Στην έννοια του όρου «νομοθετικά μέτρα» μπορεί να εμπίπτει και μια δέσμη νομοθετικών διατάξεων στην οποία περιλαμβάνονται και διατάξεις ιεραρχικά κατώτερες, όπως αυτές έχουν ερμηνευθεί από τα αρμόδια δικαστήρια.
133. Τούτο ισχύει, πάντως, υπό την επιφύλαξη ότι το εκάστοτε νομοθετικό μέτρο είναι διατυπωμένο με σαφήνεια και ακρίβεια ώστε να γίνεται αντιληπτή η έκταση του επιβαλλόμενου περιορισμού και να είναι προβλέψιμη η εφαρμογή του μέτρου για όσους υπόκεινται σε αυτό. Στην περίπτωση μέτρων που θεσπίζονται δυνάμει της οδηγίας 2016/680, η εφαρμογή τους είναι προβλέψιμη για όσους υπόκεινται σε αυτά όταν οι τελευταίοι είναι σε θέση να προσδιορίσουν τις περιστάσεις και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες είναι δυνατόν να περιοριστεί το πεδίο εφαρμογής των δικαιωμάτων που τους παρέχει η οδηγία (89).
134. Στην υπόθεση της κύριας δίκης, διατάξεις που ασκούν επιρροή στην άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης έχουν θεσπιστεί με διάφορα νομοθετικά μέτρα. Το άρθρο 60, παράγραφος 1, του RahaPTS εξουσιοδοτεί τον επικεφαλής της RAB να περιορίζει την πρόσβαση σε δεδομένα τα οποία τηρούνται στη βάση δεδομένων της RAB και να τα χαρακτηρίζει ως πληροφορίες προοριζόμενες για εσωτερική χρήση. Η διαταγή του επικεφαλής της RAB της 13ης Μαΐου 2022 επιβάλλει περιορισμό της πρόσβασης στα δεδομένα της βάσης δεδομένων της RAB και χαρακτηρίζει τα δεδομένα αυτά ως προοριζόμενα για εσωτερική χρήση. Το άρθρο 23, παράγραφος 1, σημείο 1, του AvTS επιτρέπει την επιβολή περιορισμών στην πρόσβαση σε δεδομένα όταν το πρόσωπο που υποβάλλει το σχετικό αίτημα δεν δικαιούται πρόσβαση σε αυτά.
135. Όπως φαίνεται, οι διατάξεις αυτές είναι διατυπωμένες με όρους εξόχως γενικόλογους, με αποτέλεσμα τα υποκείμενα των δεδομένων να μην είναι σε θέση να προσδιορίσουν τις περιστάσεις και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες είναι επιτρεπτή η επιβολή περιορισμών, ούτε να αντιληφθούν ποιες είναι οι εγγυήσεις που εξασφαλίζουν ότι τα υπό επεξεργασία δεδομένα θα τύχουν αποτελεσματικής προστασίας έναντι του κινδύνου κατάχρησης, καθώς και έναντι των κινδύνων παράνομης πρόσβασης και χρήσης (90).
136. Είναι γεγονός ότι στον εσωτερικό κανονισμό της RAB περιλαμβάνονται ορισμένα στοιχεία κρίσιμα για την επεξεργασία των δεδομένων, μεταξύ άλλων ο προσδιορισμός του υπεύθυνου επεξεργασίας των δεδομένων (που είναι η ίδια η RAB), το είδος των δεδομένων που καταχωρούνται στη βάση δεδομένων (91), η ταξινόμηση αυτών ως προς την ασφάλεια (92) και το χρονικό διάστημα διατήρησης των δεδομένων που αφορούν συγκεκριμένο πρόσωπο (93).
137. Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά αφορούν, γενικώς, την επεξεργασία των δεδομένων από τη RAB, και δεν αναφέρονται συγκεκριμένα στις περιστάσεις και τις προϋποθέσεις επιβολής περιορισμών του δικαιώματος πρόσβασης, ούτε στις εγγυήσεις έναντι του κινδύνου κατάχρησης.
138. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Εσθονική Κυβέρνηση εξέθεσε ότι ο επικεφαλής της RAB διαθέτει εξουσία εκτιμήσεως ώστε να αποφασίζει αν θα επιτρέψει ή όχι την πρόσβαση στα δεδομένα που περιέχει η βάση δεδομένων της RAB, και ότι είναι δυνατόν να επιτραπεί η πρόσβαση υπό περιστάσεις. Ωστόσο, όπως έχει ήδη επισημανθεί προηγουμένως (94), το οικείο νομοθετικό πλαίσιο δεν φαίνεται να οριοθετεί τη διακριτική αυτή ευχέρεια, ούτε να ορίζει σαφείς και ακριβείς προϋποθέσεις για την επιβολή περιορισμών στο δικαίωμα πρόσβασης. Τούτο επιρρωννύει το συμπέρασμα ότι οι σχετικές διατάξεις του εθνικού δικαίου δεν φαίνεται να συμμορφώνονται προς την απαίτηση σαφήνειας και ακρίβειας του κανόνα, του οποίου η εφαρμογή πρέπει να είναι προβλέψιμη για το υποκείμενο των δεδομένων που επιθυμεί να ασκήσει το δικαίωμα πρόσβασης –ζήτημα το οποίο, πάντως, απόκειται στην εκτίμηση του εθνικού δικαστηρίου.
139. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξουσιοδοτεί τον επικεφαλής ΜΧΠ να περιορίζει τα δικαιώματα των υποκειμένων των δεδομένων, για μόνο τον λόγο ότι απαιτείται η συνδυασμένη επισκόπηση και άλλων νομικών διατάξεων, συμπεριλαμβανομένων των κατώτερων ιεραρχικά διατάξεων, προκειμένου να γίνει αντιληπτός ο σκοπός, οι προϋποθέσεις και η έκταση του περιορισμού. Αντιτίθεται όμως η διάταξη αυτή της οδηγίας σε τέτοιου είδους εθνική ρύθμιση στο μέτρο που η τελευταία δεν φαίνεται να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες οι οποίοι να διέπουν την έκταση και τις προϋποθέσεις εφαρμογής του περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης, ούτως ώστε τα υποκείμενα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις ότι τα υπό επεξεργασία δεδομένα θα τύχουν αποτελεσματικής προστασίας έναντι του κινδύνου κατάχρησης, καθώς και έναντι των κινδύνων παράνομης πρόσβασης και χρήσης.
IV. Πρόταση
140. Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε το Riigikohus (Ανώτατο Δικαστήριο, Εσθονία) ως εξής:
(1) Το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του κανονισμού (ΕΕ) 2016/679 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων), και το άρθρο 2, παράγραφος 1, της οδηγίας (ΕΕ) 2016/680 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από αρμόδιες αρχές για τους σκοπούς της πρόληψης, διερεύνησης, ανίχνευσης ή δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της απόφασης-πλαίσιο 2008/977/ΔΕΥ του Συμβουλίου, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας,
έχουν την έννοια ότι η επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από μονάδα χρηματοοικονομικών πληροφοριών (ΜΧΠ), όπως η RAB, κατά την άσκηση της αποστολής της που συνίσταται στην πρόληψη, την ανίχνευση και την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, και λαμβανομένων υπόψη των λειτουργιών και των εξουσιών της στον τομέα αυτόν, πρέπει να θεωρείται επεξεργασία που διενεργείται από αρμόδια αρχή κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας 2016/680, ακόμη και αν η επιληφθείσα ΜΧΠ δεν αποτελεί ανακριτική αρχή κατά την έννοια του αντίστοιχου εθνικού κώδικα ποινικής δικονομίας. Ως εκ τούτου, η επεξεργασία των δεδομένων αυτών εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680.
(2) Το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680
έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία περιορίζει πλήρως την εκ μέρους του υποκειμένου των δεδομένων άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στα δεδομένα του που τηρούνται από τη ΜΧΠ μέχρι την καταστροφή των δεδομένων, καθιστώντας αδύνατο για το υποκείμενο των δεδομένων να αποκτήσει ποτέ πρόσβαση στα δεδομένα αυτά, στο μέτρο που η οικεία εθνική ρύθμιση δεν φαίνεται να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες που να διέπουν την έκταση και την εφαρμογή του επίμαχου μέτρου και να επιβάλλουν ελάχιστες απαιτήσεις, ούτως ώστε τα πρόσωπα των οποίων τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις που να καθιστούν δυνατή την αποτελεσματική προστασία των δεδομένων αυτών από τους κινδύνους κατάχρησης, καθώς και από κάθε παράνομη πρόσβαση και χρήση από την οικεία ΜΧΠ.
(3) Το άρθρο 15, παράγραφος 3, της οδηγίας 2016/680
έχει την έννοια ότι επιτρέπει στη ΜΧΠ να αρνηθεί να γνωστοποιήσει τους λόγους άρνησης ή περιορισμού, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο επιβεβαίωσης ή διάψευσης της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που αφορούν το υποκείμενο των δεδομένων. Ωστόσο, στην περίπτωση αυτή, θα πρέπει πάντοτε να παρέχεται ενημέρωση στο υποκείμενο των δεδομένων σχετικά με τη δυνατότητα άσκησης του δικαιώματός του πρόσβασης μέσω της εποπτικής αρχής, κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 17, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
(4) Το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680
έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε εθνική ρύθμιση η οποία εξουσιοδοτεί τον επικεφαλής ΜΧΠ να περιορίζει τα δικαιώματα των υποκειμένων των δεδομένων, για μόνο τον λόγο ότι απαιτείται η συνδυασμένη επισκόπηση και άλλων νομικών διατάξεων, συμπεριλαμβανομένων των κατώτερων ιεραρχικά διατάξεων, προκειμένου να γίνει αντιληπτός ο σκοπός, οι προϋποθέσεις και η έκταση του περιορισμού. Αντιτίθεται όμως η διάταξη αυτή της οδηγίας σε τέτοιου είδους εθνική ρύθμιση στο μέτρο που η τελευταία δεν φαίνεται να θεσπίζει σαφείς και ακριβείς κανόνες οι οποίοι να διέπουν την έκταση και τις προϋποθέσεις εφαρμογής του περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης, ούτως ώστε τα υποκείμενα των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που υποβάλλονται σε επεξεργασία να διαθέτουν επαρκείς εγγυήσεις ότι τα υπό επεξεργασία δεδομένα θα τύχουν αποτελεσματικής προστασίας έναντι του κινδύνου κατάχρησης, καθώς και έναντι των κινδύνων παράνομης πρόσβασης και χρήσης.
1 Γλώσσα του πρωτοτύπου: η αγγλική.
2 Η FATF είναι διακυβερνητικός οργανισμός ο οποίος έχει ως αποστολή να διαμορφώνει πρότυπα και να αναπτύσσει και να προωθεί πολιτικές για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
3 Βλ. αιτιολογική σκέψη 4 του κανονισμού (ΕΕ) 2024/1624 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2024, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας (ΕΕ L, 2024/1624)· Mitsilegas, V., και Vavoula, N., «The evolving EU anti-money laundering regime: Challenges for fundamental rights and the rule of law», Maastricht Journal of European and Comparative Law, τόμος 23(2), 2016, σ. 261 έως 293.
4 Βλ. το προοίμιο του χάρτη της Ομάδας Egmont των Μονάδων Χρηματοοικονομικών Πληροφοριών, τον οποίο ενέκριναν τον Ιούλιο του 2013 οι επικεφαλής των Μονάδων Χρηματοοικονομικών Πληροφοριών της Ομάδας Egmont.
5 Κατά τη διάταξη αυτή: «Πρόσβαση στις πληροφορίες που τηρούνται στη βάση δεδομένων της μονάδας χρηματοοικονομικών πληροφοριών και δικαίωμα επεξεργασίας των δεδομένων αυτών έχουν αποκλειστικά οι αξιωματούχοι ή υπάλληλοι της μονάδας. Ο επικεφαλής της μονάδας χρηματοοικονομικών πληροφοριών δύναται να επιβάλει περιορισμούς στην πρόσβαση σε ορισμένες πληροφορίες βάσει του παρόντος νόμου διά του χαρακτηρισμού των πληροφοριών ως προοριζόμενων για εσωτερική χρήση. […]»
6 Κατά τη διάταξη αυτή: «Ο κάτοχος των πληροφοριών οφείλει να απορρίψει το αίτημα παροχής πληροφοριών εφόσον: 1) έχουν επιβληθεί περιορισμοί στην πρόσβαση στις αιτηθείσες πληροφορίες και ο αιτών δεν δικαιούται πρόσβαση σε αυτές».
7 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Μαΐου 2015, σχετικά με την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 648/2012 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, και την κατάργηση της οδηγίας 2005/60/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου και της οδηγίας 2006/70/ΕΚ της Επιτροπής (ΕΕ 2015, L 141, σ. 73).
8 Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της οδηγίας 95/46/ΕΚ (Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων) (ΕΕ 2016, L 119, σ. 1, στο εξής: ΓΚΠΔ).
9 RT I, 18.12.2020, 38.
10 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 30ής Μαΐου 2018, για την τροποποίηση της οδηγίας 2015/849 και για την τροποποίηση των οδηγιών 2009/138/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ (ΕΕ 2018, L 156, σ. 43).
11 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από αρμόδιες αρχές για τους σκοπούς της πρόληψης, διερεύνησης, ανίχνευσης ή δίωξης ποινικών αδικημάτων ή της εκτέλεσης ποινικών κυρώσεων και για την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών και την κατάργηση της απόφασης-πλαίσιο 2008/977/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2016, L 119, σ. 89).
12 Απόφαση της 30ής Απριλίου 2024 (C‑470/21, EU:C:2024:370, σκέψη 158).
13 Στο σύστημα του ΓΚΠΔ το ζήτημα ρυθμίζεται με την οριζόντιας εφαρμογής ρήτρα του άρθρου 23, ενώ βάσει της οδηγίας 2016/680 κάθε δικαίωμα μπορεί να υπόκειται σε κατ’ ιδίαν περιορισμούς. Ιδίως όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων, το άρθρο 15 της οδηγίας 2016/680 παρέχει ρητώς στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να θεσπίζουν νομοθετικά μέτρα τα οποία περιορίζουν «εν όλω ή εν μέρει» το δικαίωμα αυτό, και επίσης να θεσπίζουν νομοθετικά μέτρα ώστε να καθορίζουν «κατηγορίες επεξεργασίας» οι οποίες ενδέχεται να υπάγονται «εν όλω ή εν μέρει» στους προβλεπόμενους λόγους περιορισμού. Όπως ορθώς έχει παρατηρήσει η νομική θεωρία, μολονότι η επιβολή περιορισμών στα δικαιώματα του υποκειμένου, περιλαμβανομένου του δικαιώματος πρόσβασης, είναι δυνατή και υπό το καθεστώς του ΓΚΠΔ, ωστόσο η οδηγία 2016/680 αφήνει σαφώς μεγαλύτερο περιθώριο για την επιβολή περιορισμών, οπότε και καθίσταται πιθανότερο το ενδεχόμενο, όταν ο ενδιαφερόμενος απευθύνει αίτημα σε αρχή επιβολής του νόμου ζητώντας πρόσβαση σε δεδομένα, να λάβει κάποια επαμφοτερίζουσα απάντηση που δεν θα αποτελεί ούτε επιβεβαίωση ούτε άρνηση· βλ. Mouzakiti, F., «Cooperation between financial intelligence units in the European Union: Stuck in the middle between the General Data Protection Regulation and the Police Data Protection Directive», 2020, τόμος 11, τεύχος 3, New Journal of European Criminal Law, σ. 351 έως 374, στη σ. 366.
14 Για τις διαβιβάσεις δεδομένων που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2016/680 δεν ισχύουν οι αποφάσεις επάρκειας που εκδίδει η Επιτροπή κατ’ άρθρον 45 του ΓΚΠΔ, με τις οποίες κρίνεται αν ορισμένη τρίτη χώρα παρέχει επαρκές επίπεδο προστασίας, αλλά απαιτείται αυτοτελής απόφαση επάρκειας κατά το άρθρο 36 της οδηγίας 2016/680. Ελλείψει τέτοιας απόφασης, διαβιβάσεις μπορεί να πραγματοποιούνται υπό την επιφύλαξη κατάλληλων εγγυήσεων, σύμφωνα με το άρθρο 37 της οδηγίας.
15 Κανονισμός του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2018, για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα από τα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης και την ελεύθερη κυκλοφορία των δεδομένων αυτών, και για την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 45/2001 και της απόφασης αριθ. 1247/2002/ΕΚ (ΕΕ 2018, L 295, σ. 39).
16 Βλ. αιτιολογική σκέψη 10 του ΓΚΠΔ.
17 Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 40).
18 Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
19 Βλ. Vogiatzoglou, P., «Scope» σε Kosta, E., και Boehm, F. (επιμ.), The EU Law Enforcement Directive (LED), Oxford University Press, Οξφόρδη, 2024, σ. 67 έως 77, στη σ. 74.
20 Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
21 Βλ. αιτιολογική σκέψη 11 της οδηγίας 2016/680.
22 Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 42 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
23 Πρβλ. απόφαση της 21ης Ιουνίου 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, σκέψη 67). Βλ. Brewczyńska, M., «A critical reflection on the material scope of the application of the Law Enforcement Directive and its boundaries with the General Data Protection Regulation» σε Kosta, E., κ.λπ. (επιμ.), Research handbook on EU data protection law, Edward Elgar, Cheltenham, 2022, σ. 91 έως 114, στη σ. 104.
24 Από το άρθρο 23, παράγραφος 1, στοιχεία δʹ και ηʹ, του ΓΚΠΔ προκύπτει ότι οι επεξεργασίες δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που πραγματοποιούνται από ιδιώτες για τους σκοπούς επιβολής του νόμου που μνημονεύονται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο δʹ, του εν λόγω κανονισμού εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κανονισμού αυτού· βλ. απόφαση της 21ης Ιουνίου 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
25 Όπως προκύπτει από τις αιτιολογικές σκέψεις 11 και 12 της οδηγίας 2016/680, ο ΓΚΠΔ εφαρμόζεται στην επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα η οποία πραγματοποιείται μεν από «αρμόδια αρχή» κατά την έννοια του άρθρου 3, σημείο 7, της οδηγίας, αλλά για σκοπούς που δεν ανάγονται στην επιβολή του νόμου· απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
26 Η Ceļu satiksmes drošības direkcija (διεύθυνση οδικής ασφάλειας, Λεττονία).
27 Απόφαση της 22ας Ιουνίου 2021, Latvijas Republikas Saeima (Βαθμοί ποινής) (C‑439/19, EU:C:2021:504, σκέψη 72).
28 Απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 44).
29 Απόφαση της 21ης Ιουνίου 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491, σκέψη 80).
30 Οδηγία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Απριλίου 2016, σχετικά με τη χρήση των δεδομένων που περιέχονται στις καταστάσεις ονομάτων επιβατών (PNR) για την πρόληψη, ανίχνευση, διερεύνηση και δίωξη τρομοκρατικών και σοβαρών εγκλημάτων (ΕΕ 2016, L 119, σ. 132) (στο εξής: οδηγία PNR).
31 Απόφαση της 30ής Απριλίου 2024, La Quadrature du Net κ.λπ. (Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και καταπολέμηση των προσβολών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας) (C‑470/21, EU:C:2024:370, σκέψεις 158 και 159).
32 Για μια αναδρομή στην ιστορία των ΜΧΠ στο πλαίσιο της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, βλ. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Κοινοβουλευτικής Έρευνας και Scherrer, A., Fighting tax crimes – Cooperation between Financial Intelligence Units, Ex-post impact assessment – Study, Μάρτιος 2017, σ. 8 (στο εξής: μελέτη του Κοινοβουλίου του 2017)· Mitsilegas, V., «New forms of transnational policing: […] Part 1», Journal of Money Laundering Control, τόμος 3, τεύχος 2, 1999, σ. 147. Η συνεργασία των εξειδικευμένων μονάδων χρηματοοικονομικών πληροφοριών υλοποιήθηκε με την πρώτη συνάντηση της «Ομάδας Egmont» το 1995. Το 2003, η FATF εξέδωσε την αναθεωρημένη σειρά 40 συστάσεών της, στην οποία περιλήφθηκε επισήμως και σύσταση για την ίδρυση και λειτουργία ΜΧΠ. Στις συστάσεις της FATF του 2012, οι οποίες επικαιροποιήθηκαν τον Ιούνιο του 2026, περιλαμβάνεται και σύσταση σχετικά με τις ΜΧΠ (σύσταση αριθ. 29).
33 Απόφαση του Συμβουλίου, της 17ης Οκτωβρίου 2000, σχετικά με τη θέσπιση ρυθμίσεων για τη συνεργασία μεταξύ των μονάδων χρηματοοικονομικών πληροφοριών των κρατών μελών όσον αφορά την ανταλλαγή πληροφοριών (ΕΕ 2000, L 271, σ. 4).
34 Πρώην άρθρο 34, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, ΣΕΕ.
35 Βλ. Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, Financial Intelligence Units: An Overview, 2004 (διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781589063624/9781589063624.xml), σ. 9. Η μελέτη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου του 2017, στις σελίδες 13 και 14, παραπέμπει σε έκθεση που εκπόνησε το έτος 2016 η πλατφόρμα των ΜΧΠ της ΕΕ, στην οποία περιγράφονται τρία πρότυπα οργάνωσης ΜΧΠ: διοικητικό, επιβολής του νόμου (ή δικαστικό) και υβριδικό. Τα πρότυπα οργάνωσης των ΜΧΠ στα οποία αναφέρεται η έκθεση κατανέμονται ως εξής: οι ΜΧΠ δώδεκα κρατών μελών της Ένωσης έχουν διοικητικό χαρακτήρα και υπάγονται, π.χ., στα Υπουργεία Οικονομικών, Δικαιοσύνης ή Εσωτερικών, ή εντάσσονται στη δομή της Κεντρικής Τράπεζας ή άλλης εποπτικής αρχής –στην κατηγορία αυτή αναφέρεται ότι ανήκουν οι ΜΧΠ του Βελγίου, της Βουλγαρίας, της Τσεχικής Δημοκρατίας, της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Κροατίας, της Ιταλίας, της Λεττονίας, της Μάλτας, της Πολωνίας, της Ρουμανίας και της Σλοβενίας· οι ΜΧΠ έντεκα κρατών μελών της Ένωσης ακολουθούν την οργανωτική δομή των αρχών επιβολής του νόμου (αστυνομικών και/ή δικαστικών) –στην κατηγορία αυτή αναφέρεται ότι ανήκουν οι ΜΧΠ της Αυστρίας, της Εσθονίας, της Φινλανδίας, της Γερμανίας, της Ιρλανδίας, της Λιθουανίας, της Πορτογαλίας, της Σλοβακίας, της Σουηδίας, του Λουξεμβούργου και του Ηνωμένου Βασιλείου· ενώ οι ΜΧΠ πέντε κρατών μελών περιγράφουν τη δομή τους ως «υβριδικού» χαρακτήρα, λόγω της συνδυασμένης παρουσίας αστυνομικών και διοικητικών στοιχείων –στην κατηγορία αυτή αναφέρεται ότι ανήκουν οι ΜΧΠ της Δανίας, της Ελλάδας, της Κύπρου, της Ουγγαρίας και των Κάτω Χωρών. Όσον αφορά τους λόγους που οδήγησαν το κάθε κράτος μέλος στην επιλογή της δομής της αντίστοιχης ΜΧΠ, βλ. Masciandaro, D., και Volpicella, A., «Designing financial supervision: The puzzling case of the FIUs against money laundering», Journal of Financial Regulation, τόμος 2, τεύχος 1, 2016, σ. 79 έως 113.
36 Βλ. αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1153 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, για τη θέσπιση κανόνων με σκοπό τη διευκόλυνση της χρήσης χρηματοοικονομικών και άλλων πληροφοριών για την πρόληψη, την ανίχνευση, τη διερεύνηση ή τη δίωξη ορισμένων ποινικών αδικημάτων και την κατάργηση της απόφασης 2000/642/ΔΕΥ του Συμβουλίου (ΕΕ 2019, L 186, σ. 122).
37 Βλ. άρθρο 52 της οδηγίας 2015/849, κατά το οποίο οι ΜΧΠ πρέπει να συνεργάζονται μεταξύ τους στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό «ανεξαρτήτως οργανωτικού καθεστώτος».
38 Βλ. αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2019/1153. Σκοπός της οδηγίας αυτής, η οποία εκδόθηκε βάσει του άρθρου 87, παράγραφος 2, ΣΛΕΕ για την αστυνομική συνεργασία (και η οποία κατήργησε την απόφαση 2000/642) ήταν η ενίσχυση της ανταλλαγής χρηματοοικονομικών πληροφοριών μεταξύ των εντεταλμένων αρμοδίων αρχών και η βελτίωση της ασφάλειας δικαίου και της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας. Στο άρθρο 1, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της εν λόγω οδηγίας ορίζεται σαφώς ότι αυτή εφαρμόζεται με την επιφύλαξη της οδηγίας 2015/849 και των σχετικών διατάξεων του εθνικού δικαίου, «συμπεριλαμβανομένου του οργανωτικού καθεστώτος των ΜΧΠ βάσει του εθνικού δικαίου καθώς και της επιχειρησιακής τους ανεξαρτησίας και αυτονομίας».
39 Τα κράτη μέλη μπορούν να αναθέτουν στις ΜΧΠ και άλλες αποστολές και λειτουργίες, στο μέτρο που αυτές δεν παρακωλύουν την εκτέλεση της κύριας αποστολής τους. Η Εσθονική Κυβέρνηση εκθέτει ότι η RAB έχει και εποπτικό ρόλο. Ωστόσο, η υπόθεση της κύριας δίκης αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε δεδομένα τα οποία τηρεί η ΜΧΠ κατά την άσκηση της κύριας αποστολής και των λειτουργιών της.
40 Κατ’ εφαρμογήν του άρθρου 2, παράγραφος 1, της οδηγίας 2015/849, οι ΜΧΠ λαμβάνουν πληροφορίες από τις υπόχρεες οντότητες στις οποίες εφαρμόζεται η οδηγία αυτή. Οι υπόχρεες οντότητες υποχρεούνται να ενημερώνουν τις ΜΧΠ για τις ύποπτες συναλλαγές, μεταξύ άλλων με την υποβολή αναφοράς, σύμφωνα με το άρθρο 33 της εν λόγω οδηγίας.
41 Για τον σκοπό αυτό, το άρθρο 8 της οδηγίας 2019/1153 ορίζει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν ότι οι ορισθείσες αρμόδιες αρχές τους υποχρεούνται να απαντούν σε εύλογο χρόνο σε αιτήματα παροχής πληροφοριών σχετικών με την επιβολή του νόμου τα οποία υποβάλλονται από την εθνική ΜΧΠ, βάσει κατά περίπτωση εξέτασης, όταν οι πληροφορίες είναι αναγκαίες για την πρόληψη, ανίχνευση και καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, των συναφών βασικών αδικημάτων και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
42 Τούτου λεχθέντος, οι ΜΧΠ πρέπει να παραμένουν λειτουργικά ανεξάρτητες και αυτόνομες ακόμη και όταν εντάσσονται στη δομή της αστυνομίας ή του δικαστικού σώματος. Βλ. άρθρο 19, παράγραφος 4, της οδηγίας (ΕΕ) 2024/1640 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 31ης Μαΐου 2024, σχετικά με τους μηχανισμούς που πρέπει να συγκροτήσουν τα κράτη μέλη για την πρόληψη της χρησιμοποίησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος για τους σκοπούς της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες ή της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 και για την τροποποίηση και την κατάργηση της οδηγίας 2015/849 (ΕΕ L, 2024/1640) [από τις 10 Ιουλίου 2027] (έκτη οδηγία για την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες).
43 Mouzakiti, F., υποσημείωση 13, όπ.π., σ. 373, όπου οι ΜΧΠ περιγράφονται ως «όργανα νεωτερικής αστυνόμευσης».
44 Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών δεν τοποθετήθηκε, κατά την αγόρευσή του, σχετικά με το ζήτημα του πλαισίου προστασίας δεδομένων που πρέπει να εφαρμόζεται στις ΜΧΠ.
45 Στη βάση αυτή, η οδηγία (ΕΕ) 2018/1673 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Οκτωβρίου 2018, σχετικά με την καταπολέμηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες μέσω του ποινικού δικαίου (ΕΕ 2018, L 284, σ. 22) προβλέπει υποχρεώσεις σχετικά με την ποινικοποίηση της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.
46 Το σημείο αυτό τονίζει ιδιαιτέρως και η επιτροπή εμπειρογνωμόνων του Συμβουλίου της Ευρώπης για την αξιολόγηση των μέτρων κατά της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας (Moneyval) κατά την παρουσίαση των λειτουργιών των ΜΧΠ (διατίθεται στη διεύθυνση: https://www.coe.int/en/web/moneyval/implementation/fiu). Σύμφωνα με την οργάνωση Transparency International (Διεθνής Διαφάνεια), όταν οι ΜΧΠ αναλύουν πληροφορίες, «συνδέουν τα νήματα τα οποία καμία τράπεζα ή αρχή δεν μπορεί μόνη της να διακρίνει» (βλ. https://www.transparency.org/en/news/financial-intelligence-units-powerful-tools-against-corruption).
47 Mouzakiti, F., υποσημείωση 13, όπ.π., σ. 353.
48 Βλ. έκθεση της γαλλικής Γερουσίας (Sénat) με τίτλο: «Rapport fait au nom de la commission d’enquête aux fins d’évaluer les outils de la lutte contre la délinquance financière, la criminalité organisée et le contournement des sanctions internationales, en France et en Europe, et de proposer des mesures face aux nouveaux défis», τόμος I, 18 Ιουνίου 2005, σ. 197, όπου σημειώνεται ότι η θέση της γαλλικής ΜΧΠ (Tracfin) βρίσκεται στο σύνορο μεταξύ πρόληψης και δίωξης του εγκλήματος («à la frontière entre les volets préventif et répressif»).
49 Απόφαση της 30ής Απριλίου 2024 (C‑470/21, EU:C:2024:370).
50 Σημείο 42 των παρουσών προτάσεων.
51 Απόφαση της 30ής Απριλίου 2024, La Quadrature du Net κ.λπ. (Δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα και καταπολέμηση των προσβολών δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας) (C‑470/21, EU:C:2024:370, σκέψη 158).
52 Όπ.π.
53 Βλ. σημείο 41 των παρουσών προτάσεων.
54 Απόφαση της 21ης Ιουνίου 2022 (C‑817/19, EU:C:2022:491, σκέψεις 79 και 80).
55 Βλ. σημείο 37 των παρουσών προτάσεων.
56 Βλ. σημείο 43 των παρουσών προτάσεων.
57 Για λόγους πληρότητας, επισημαίνω ότι από την αιτιολογική σκέψη 14 της οδηγίας 2016/680 συνάγεται ότι η οδηγία αυτή δεν πρέπει να εφαρμόζεται για την επεξεργασία δεδομένων κατά τη διάρκεια δραστηριότητας που δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του ενωσιακού δικαίου, και ιδιαίτερα δραστηριοτήτων που αφορούν την εθνική ασφάλεια.
58 Το συμπέρασμα αυτό επιρρωννύεται και από την απόφαση της 21ης Ιουνίου 2022, Ligue des droits humains (C‑817/19, EU:C:2022:491), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι οι ΜΣΕ πρέπει να χαρακτηρίζονται ως «αρμόδιες αρχές» κατά την έννοια της οδηγίας 2016/680. Το γεγονός ότι οι ΜΣΕ διαβιβάζουν τα δεδομένα PNR, ή το αποτέλεσμα της επεξεργασίας αυτών, στις αρμόδιες αρχές δεν θεωρήθηκε επαρκής λόγος ώστε να αποκλειστεί ο χαρακτηρισμός αυτός.
59 Εξαιρουμένης της Ολλανδικής Κυβερνήσεως, η οποία δεν τοποθετήθηκε επί του ζητήματος.
60 Απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2008, για την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που τυγχάνουν επεξεργασίας στο πλαίσιο της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις (ΕΕ 2008, L 350, σ. 60).
61 Βλ. άρθρο 19, παράγραφος 4, δεύτερο εδάφιο, της οδηγίας 2024/1640.
62 Συγκεκριμένα, για να μπορεί η υπόχρεη οντότητα ή η αρμόδια εθνική αρχή να εκπληρώνει ορθά τα καθήκοντά της και για να μην παρεμποδίζεται η διενέργεια επίσημων ή δικαστικών ερευνών, αναλύσεων ή διαδικασιών για τους σκοπούς της εν λόγω οδηγίας και για να εξασφαλιστεί ότι δεν διακυβεύονται η πρόληψη, η διερεύνηση και ο εντοπισμός της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Όσον αφορά την απαγόρευση γνωστοποίησης, ενδεχομένως η πρόβλεψη ενός τόσο συγκεκριμένου περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης του υποκειμένου των δεδομένων, ο οποίος αφορά συγκεκριμένο τομέα, να εξηγείται από το γεγονός ότι η οδηγία 2015/849 προηγήθηκε της θέσπισης της πράξης του δικαίου της Ένωσης που άπτεται της προστασίας δεδομένων στο πλαίσιο της επιβολής του νόμου, ήτοι της οδηγίας 2016/680. Η οδηγία 2024/1640, η οποία, όπως προαναφέρθηκε (σημείο 81 των παρουσών προτάσεων), κατήργησε την οδηγία 2015/849, δεν περιέχει πλέον διάταξη που να προβλέπει τον συγκεκριμένο περιορισμό του δικαιώματος πρόσβασης.
63 Ή σε αυτορρυθμιζόμενο φορέα του οικείου επαγγελματικού κλάδου κατά τις διατυπώσεις του άρθρου 34 της οδηγίας 2015/849.
64 Βλ. σημείο 60 των παρουσών προτάσεων.
65 Σε περίπτωση δε που το Δικαστήριο κρίνει ότι το άρθρο 41, παράγραφος 4, της οδηγίας 2015/849 έχει εφαρμογή σε όλα τα δεδομένα που τηρούν οι ΜΧΠ, η ανάλυσή μου επί του τετάρτου προδικαστικού ερωτήματος παραμένει λυσιτελής, στο μέτρο που οι βασικές προϋποθέσεις περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης που ορίζει η διάταξη αυτή είναι ουσιαστικά οι ίδιες με εκείνες που ορίζει το άρθρο 15, παράγραφος 1, της οδηγίας 2016/680.
66 Βλ. Dimitrova, D., «Limitations to the right of access» σε Kosta, E., και Boehm, F. (επιμ.), υποσημείωση 19, όπ.π., σ. 288.
67 Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, σκέψη 64).
68 Βλ. άρθρο 38, παράγραφος 2, άρθρο 42 και άρθρο 61, παράγραφος 3, τρίτο εδάφιο, της οδηγίας 2015/849.
69 Απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2022, Luxembourg Business Registers (C‑37/20 και C‑601/20, EU:C:2022:912, σκέψη 63).
70 Απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2022, Luxembourg Business Registers (C‑37/20 και C‑601/20, EU:C:2022:912, σκέψη 64).
71 Απόφαση της 18ης Ιουνίου 2026, NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
72 Απόφαση της 6ης Οκτωβρίου 2020, Privacy International (C‑623/17, EU:C:2020:790, σκέψη 68 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
73 Βλ. Dimitrova, D., υποσημείωση 66, όπ.π., σ. 292, όπου επισημαίνεται ότι η υποχρέωση τεκμηρίωσης αποσκοπεί να αποτρέψει την επιβολή αυθαίρετων περιορισμών.
74 Ωστόσο, οι εγγυήσεις αυτές δεν θα πρέπει να θίγουν τυχόν διασφαλίσεις που προβλέπει το οικείο εθνικό ποινικό δίκαιο για την περίπτωση που το υποκείμενο των δεδομένων κατηγορείται επισήμως για ορισμένο αδίκημα.
75 Απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2023 (C‑333/22, EU:C:2023:874, σκέψη 44).
76 Όπ.π. (σκέψη 66).
77 Όπ.π. (σκέψη 69 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
78 Όπ.π. (σκέψη 70).
79 Απόφαση της 16ης Ιουλίου 2026, AEDT και État du Grand-Duché de Luxembourg (C‑158/25, EU:C:2026:591, σκέψη 21).
80 Βλ. σημεία 88 επ. των παρουσών προτάσεων.
81 Απόφαση της 16ης Νοεμβρίου 2023, Ligue des droits humains (Επαλήθευση της επεξεργασίας των δεδομένων από την εποπτική αρχή) (C‑333/22, EU:C:2023:874, σκέψη 42).
82 Βλ. σημείο 109 των παρουσών προτάσεων.
83 Βλ. σημείο 102 των παρουσών προτάσεων.
84 Απόφαση της 18ης Ιουνίου 2026, NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
85 Όπ.π. (σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
86 Όπ.π. (σκέψη 74 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
87 Απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Ιανουαρίου 2025, H.W. κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2025:0123JUD001380521, § 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία.
88 Πρβλ. απόφαση της 18ης Ιουνίου 2026, NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, σκέψη 75, η οποία παραπέμπει συναφώς στην απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Ιανουαρίου 2025, H.W. κατά Γαλλίας, CE:ECHR:2025:0123JUD001380521, § 65 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
89 Πρβλ. απόφαση της 24ης Φεβρουαρίου 2022, Valsts ieņēmumu dienests (Επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για φορολογικούς σκοπούς) (C‑175/20, EU:C:2022:124, σκέψη 56).
90 Βλ. σημεία 100 επ. των παρουσών προτάσεων.
91 Άρθρα 8 έως 17 του καταστατικού της βάσης δεδομένων της RAB.
92 Στο άρθρο 5, παράγραφος 2, του καταστατικού της βάσης δεδομένων της RAB το επίπεδο ασφάλειας των δεδομένων που υποβάλλονται σε επεξεργασία ορίζεται ως «υψηλό».
93 Το άρθρο 26, παράγραφος 1, του καταστατικού της βάσης δεδομένων της RAB ορίζει ότι τα δεδομένα και τα έγγραφα που καταχωρίζονται στη βάση δεδομένων και αφορούν συγκεκριμένο πρόσωπο διατηρούνται για 15 έτη μετά το κλείσιμο της αντίστοιχης αναφοράς ή του φακέλου. Τα δεδομένα που αφορούν συγκεκριμένο πρόσωπο, οι συσχετίσεις του προσώπου με άλλα δεδομένα και τα έγγραφα που σχετίζονται με το πρόσωπο διαγράφονται από τη βάση δεδομένων κατά τρόπο ώστε να διασφαλίζεται η ακεραιότητα των δεδομένων που αφορούν πρόσωπα, αναφορές και φακέλους.
94 Βλ. σημείο 107 των παρουσών προτάσεων.