I.

Εισαγωγή

1.

Οι αναιρεσείοντες στις υποθέσεις των κύριων δικών είναι κάτοικοι Βελγίου, Γερμανίας ή Γαλλίας, κατά περίπτωση, αλλά εργάζονται στο Λουξεμβούργο. Ως εκ τούτου, υπάγονται στη λουξεμβουργιανή νομοθεσία περί κοινωνικής ασφάλισης. Το περιεχόμενο των σχετικών διατάξεων της εν λόγω νομοθεσίας είναι γνωστό στο Δικαστήριο το οποίο, κατόπιν, ιδίως, αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως που υποβλήθηκε από το conseil supérieur de la sécurité sociale (δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο αρμόδιο για διαφορές κοινωνικής ασφάλισης, Λουξεμβούργο  ( 2 )), είχε τη δυνατότητα να το εκθέσει στο νομικό πλαίσιο της απόφασης στην υπόθεση Caisse pour l’avenir des enfants (Τέκνο συζύγου μεθοριακού εργαζομένου)  ( 3 ), η οποία αφορούσε υπόθεση σχετικά με το ίδιο οικογενειακό επίδομα όπως το επίμαχο στις υπό κρίση συνεκδικαζόμενες υποθέσεις.

2.

Πράγματι, οι υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως αφορούν, εκ νέου, τις διατάξεις του λουξεμβουργιανού δικαίου, οι οποίες προβλέπουν ότι ένας μεθοριακός εργαζόμενος μπορεί να λάβει, από την 1η Αυγούστου 2016, οικογενειακό επίδομα αποκλειστικά για τα τέκνα που εμπίπτουν στην έννοια του «μέλους της οικογένειας», όπως ορίζεται από τις εν λόγω διατάξεις, δηλαδή τα τέκνα που γεννήθηκαν σε γάμο, τα τέκνα που γεννήθηκαν χωρίς γάμο των γονέων τους και τα θετά τέκνα.

3.

Οι ως άνω αιτήσεις υποβλήθηκαν από το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο, Λουξεμβούργο) στο πλαίσιο δώδεκα διαφορών μεταξύ μεθοριακών εργαζομένων και του Caisse pour l’avenir des enfants (στο εξής: CAE), σχετικά με την άρνηση του τελευταίου να χορηγήσει οικογενειακό επίδομα σε αυτούς τους εργαζομένους για, κατά περίπτωση, το τέκνο του/της συζύγου του ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου, με την αιτιολογία ότι τα τέκνα αυτά δεν είχαν κανέναν συγγενικό δεσμό με τους εν λόγω μεθοριακούς εργαζομένους και, ως εκ τούτου, δεν είχαν την ιδιότητα του «μέλους της οικογένειας», όπως η έννοια αυτή ορίζεται από τη λουξεμβουργιανή νομοθεσία.

4.

Στο πλαίσιο αυτό, το αιτούν δικαστήριο ζητεί διευκρινίσεις σχετικά με την έκφραση «συντήρηση του τέκνου», έννοια που έχει προσδιοριστεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου σε σχέση με την ερμηνεία του άρθρου 45 ΣΛΕΕ, του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, και του άρθρου 67 του κανονισμού 883/2004  ( 4 ), καθώς και του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011  ( 5 ).

II.

Το νομικό πλαίσιο

Α.

Το δίκαιο της Ένωσης

5.

Στο πλαίσιο της υπό κρίση υπόθεσης κρίσιμα, πέραν του άρθρου 45 ΣΛΕΕ, είναι το άρθρο 2 της οδηγίας 2004/38  ( 6 ), το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, το άρθρο 2, παράγραφος 1, το άρθρο 3, παράγραφος 1, το άρθρο 4, το άρθρο 67 και το άρθρο 68, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, του κανονισμού 883/2004, το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 2, το άρθρο 36, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011, καθώς και τα άρθρα 1 και 2, παράγραφος 1, στοιχείο γʹ, και παράγραφος 2, της οδηγίας 2014/54  ( 7 ).

Β.

Το λουξεμβουργιανό δίκαιο

6.

Οι κρίσιμες διατάξεις στην υπό κρίση υπόθεση είναι τα άρθρα 269 και 270 του code de la sécurité sociale (κώδικα κοινωνικής ασφάλισης, στο εξής: κώδικας κοινωνικής ασφάλισης  ( 8 )).

7.

Το άρθρο 269 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης, με τίτλο «Προϋποθέσεις χορήγησης», ορίζει στην παράγραφο 1 τα εξής:

8.

Το άρθρο 270 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης προβλέπει τα εξής:

III.

Τα πραγματικά περιστατικά, τα προδικαστικά ερωτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

9.

Από τις δώδεκα αποφάσεις περί παραπομπής στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑296/24 έως C‑307/24 προκύπτει ότι το CAE, βάσει των άρθρων 269 και 270 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης, έπαυσε από την 1η Αυγούστου 2016, τη χορήγηση στους αναιρεσείοντες των κύριων δικών  ( 9 ) των οικογενειακών επιδομάτων που λάμβαναν για τα τέκνα του/της συζύγου ή του καταχωρισμένου/ης συντρόφου τους, με την αιτιολογία ότι τα εν λόγω τέκνα, με τα οποία δεν είχαν σχέση ανιόντος προς κατιόντα, δεν είχαν την ιδιότητα του «μέλους της οικογένειας» κατά την έννοια του άρθρου 270 του κώδικα κοινωνικής ασφάλισης.

10.

Το conseil arbitral de la sécurité sociale (αρμόδιο για διαφορές κοινωνικής ασφάλισης διαιτητικό δικαστήριο, Λουξεμβούργο) έκανε δεκτή την προσφυγή που άσκησαν ενώπιόν του οι αναιρεσείοντες της κύριας δίκης ζητώντας τη συνέχιση της καταβολής του επίμαχου οικογενειακού επιδόματος. Ωστόσο το conseil supérieur de la sécurité sociale (δευτεροβάθμιο δικαιοδοτικό όργανο αρμόδιο για διαφορές κοινωνικής ασφάλισης) επικύρωσε, μεταρρυθμίζοντας την πρωτόδικη απόφαση, την απόφαση του CAE περί παύσης της χορήγησης του επίμαχου οικογενειακού επιδόματος.

11.

Οι αναιρεσείοντες άσκησαν αναίρεση κατά της αποφάσεως αυτής ενώπιον του Cour de cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου), υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, ότι η ως άνω απόφαση αντίκειται στο δίκαιο της Ένωσης και, ειδικότερα, ότι στηρίζεται σε συσταλτική ερμηνεία της έννοιας της «συντήρησης» όσον αφορά παιδιά που δεν είναι βιολογικά τέκνα του μεθοριακού εργαζομένου, αντίθετα προς τη νομολογία που απορρέει, ιδίως, από την απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants.

12.

Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο, ερμηνεύοντας το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, και το άρθρο 67 του κανονισμού 883/2004 σε συνδυασμό με το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011 και με το άρθρο 2, σημείο 2, της οδηγίας 2004/38, εξάρτησε το δικαίωμα του μεθοριακού εργαζομένου να λάβει το οικογενειακό επίδομα για το τέκνο του/της συζύγου του, με το οποίο δεν έχει σχέση ανιόντος προς κατιόντα, από την απόδειξη ότι πληροί την προϋπόθεση της συντήρησης του εν λόγω τέκνου.

13.

Όσον αφορά την εξέλιξη της ερμηνείας αυτής της προϋπόθεσης από το Δικαστήριο, το αιτούν δικαστήριο παρατηρεί, κατ’ αρχάς, ότι το Δικαστήριο χρησιμοποίησε αρχικώς την έννοια της «συντήρησης» στις αποφάσεις Bernini  ( 10 ), Meeusen  ( 11 ), Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών  ( 12 ), καθώς και Giersch κ.λπ.  ( 13 ), αποφαινόμενο ότι ένας μεθοριακός εργαζόμενος μπορεί να λάβει ένα κρατικό επίδομα ως κοινωνικό πλεονέκτημα, ειδικότερα οικονομικά βοηθήματα για ανώτατες και μεταλυκειακές σπουδές, για το δικό του τέκνο, όταν εξακολουθεί να το συντηρεί.

14.

Το αιτούν δικαστήριο αναφέρεται, στη συνέχεια, στην απόφαση Depesme κ.λπ.  ( 14 ), στην οποία το Δικαστήριο διευκρίνισε, στο πλαίσιο πάντοτε κοινωνικού πλεονεκτήματος συνιστάμενου σε βοήθημα για ανώτατες και μεταλυκειακές σπουδές, πλην όμως για τέκνο που δεν έχει σχέση κατιόντος προς ανιόντα με τον μεθοριακό εργαζόμενο, το εύρος αυτής της έννοιας.

15.

Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει, τέλος, ότι το Δικαστήριο χρησιμοποίησε πιο πρόσφατα την εν λόγω έννοια, στην απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants  ( 15 ), για να κρίνει κατά πόσον ένας μεθοριακός εργαζόμενος μπορεί να τύχει κοινωνικού πλεονεκτήματος συνισταμένου στην καταβολή οικογενειακού επιδόματος, για τέκνο με το οποίο δεν έχει σχέση ανιόντος προς κατιόντα. Στο πλαίσιο αυτό, το Δικαστήριο έχει, ειδικότερα, αποφανθεί ότι η απαίτηση ο μεθοριακός εργαζόμενος να συντηρεί το τέκνο προκύπτει από πραγματική κατάσταση, την οποία εναπόκειται στη διοίκηση και, εν ανάγκη, στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει, βάσει αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζει ο ενδιαφερόμενος, χωρίς να χρειάζεται να προσδιοριστούν οι λόγοι της συμβολής αυτής ή να αποτιμηθεί το ακριβές ύψος της.

16.

Το αιτούν δικαστήριο συνάγει ότι, καίτοι η ίδια η έννοια εμπίπτει, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου, στο πλαίσιο μιας πραγματικής κατάστασης, εντούτοις, δεν πρόκειται για καθαρά πραγματικό ζήτημα, μη υποκείμενο στον έλεγχο του Δικαστηρίου. Πράγματι, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, παραπέμποντας στην απόφαση Depesme κ.λπ.  ( 16 ), ότι η εν λόγω έννοια, στο πλαίσιο της ρύθμισης που αφορά τη χορήγηση των κοινωνικών πλεονεκτημάτων, συνιστά αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης η οποία χρήζει ομοιόμορφης εφαρμογής και ερμηνείας.

17.

Υπό τις συνθήκες αυτές, το Cour de cassation (Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο), με αποφάσεις της 25ης Απριλίου 2024, που περιήλθαν στη Γραμματεία του Δικαστηρίου στις 26 Απριλίου 2024, αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία έχουν πανομοιότυπη διατύπωση σε όλες τις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑296/24 έως C‑307/24:

–

εκ μόνου του λόγου του γάμου ή της καταχωρισμένης σχέσης συμβίωσης μεταξύ του μεθοριακού εργαζομένου και ενός γονέα του τέκνου·

–

εκ μόνου του λόγου της συμβίωσης του μεθοριακού εργαζομένου και του τέκνου σε κοινή εστία ή κατοικία·

–

εκ μόνου του λόγου της πραγματοποίησης από τον μεθοριακό εργαζόμενο γενικών εξόδων προς όφελος του τέκνου, μολονότι τα εν λόγω έξοδα

–

καλύπτουν ανάγκες πέραν των στοιχειωδών αναγκών ή των αναγκών διατροφής·

–

πραγματοποιούνται προς τρίτο και ωφελούν το τέκνο μόνον εμμέσως·

–

δεν πραγματοποιούνται για το αποκλειστικό ή συγκεκριμένο συμφέρον του τέκνου, αλλά ωφελούν το σύνολο του νοικοκυριού·

–

έχουν μόνον περιστασιακό χαρακτήρα·

–

είναι χαμηλότερα από εκείνα που πραγματοποιούν οι γονείς·

–

είναι αμελητέα λαμβανομένων υπόψη των αναγκών του τέκνου·

–

εκ μόνου του λόγου ότι τα έξοδα πραγματοποιούνται από κοινό λογαριασμό του μεθοριακού εργαζομένου και του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του, γονέα του τέκνου, ανεξαρτήτως της προέλευσης των κεφαλαίων του λογαριασμού·

–

εκ μόνου του λόγου ότι το τέκνο είναι ηλικίας κάτω των 21 ετών;

–

εκ μόνου του λόγου της ύπαρξης υποχρέωσης διατροφής των γονέων του τέκνου, ανεξαρτήτως

–

του αν η αξίωση διατροφής έχει καθοριστεί δικαστικώς ή συμβατικώς·

–

του ύψους στο οποίο έχει καθοριστεί η αξίωση διατροφής·

–

του αν ο οφειλέτης καταβάλλει όντως την οφειλόμενη διατροφή·

–

του αν η συμβολή του μεθοριακού εργαζομένου καλύπτει τη μη εκπλήρωση της υποχρέωσης ενός εκ των γονέων του τέκνου·

–

εκ μόνου του λόγου ότι το τέκνο διαμένει περιοδικά με τον έτερο γονέα, στο πλαίσιο της άσκησης δικαιώματος προσωπικής επικοινωνίας και φιλοξενίας ή εναλλασσόμενης διαμονής ή άλλης ρύθμισης;»

18.

Γραπτές παρατηρήσεις κατέθεσαν οι αναιρεσείοντες των κύριων δικών σε καθεμία από τις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις, το CAE, η Τσεχική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το Δικαστήριο αποφάσισε να μη διεξαχθεί επ’ ακροατηρίου συζήτηση στις υπό κρίση υποθέσεις.

IV.

Ανάλυση

19.

Με τα δύο προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία κατά τη γνώμη μου πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί από το Δικαστήριο να διευκρινίσει, κατ’ ουσίαν, την ερμηνεία της έννοιας της «συντήρησης» του τέκνου, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί από τη νομολογία του Δικαστηρίου σχετικά με την ερμηνεία του άρθρου 45 ΣΛΕΕ, του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, και του άρθρου 67 του κανονισμού 883/2004, καθώς και του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011 και, ιδίως, από την απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants.

20.

Στις παρούσες προτάσεις, θα εκθέσω κατ’ αρχάς ορισμένες γενικές εκτιμήσεις σχετικά με τα νομικά στοιχεία στα οποία βασίζονται οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου (ενότητα Α) και στη συνέχεια θα εξετάσω την προέλευση, την εξέλιξη (ενότητα Β) και το εύρος της εν λόγω έννοιας, όπως απορρέει από τη νομολογία του Δικαστηρίου (ενότητα Γ). Τέλος, προκειμένου να διασφαλιστεί η ομοιόμορφη εφαρμογή της έννοιας, θα προτείνω την καθιέρωση τεκμηρίου το οποίο στηρίζεται στην ύπαρξη κοινής εστίας του μεθοριακού εργαζομένου και του τέκνου του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του (ενότητα Δ).

Α.

Γενικές εκτιμήσεις σχετικά με τα νομικά στοιχεία στα οποία βασίζονται οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου

21.

Από τις υπό κρίση αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι το αιτούν δικαστήριο βασίζεται στη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου και, ιδίως, σε εκείνη που απορρέει από την απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants. Όπως επισήμανα στην εισαγωγή των παρουσών προτάσεων, οι υπό κρίση υποθέσεις αποτελούν συνέχεια της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση αυτή, που αφορούσε επίσης τη μεταρρύθμιση του συστήματος χορήγησης οικογενειακών παροχών στο Λουξεμβούργο. Η εν λόγω μεταρρύθμιση, η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Αυγούστου 2016, τροποποίησε τον κώδικα κοινωνικής ασφάλισης αποκλείοντας, μεταξύ άλλων, τα τέκνα του/της συζύγου ή του/της συντρόφου από την έννοια του «μέλους της οικογενείας», όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο του 270  ( 17 ). Στην υπόθεση εκείνη, το Δικαστήριο έπρεπε να κρίνει εάν το επίμαχο οικογενειακό επίδομα έπρεπε να καταβληθεί στον μεθοριακό εργαζόμενο για το τέκνο του/της συζύγου του, με το οποίο δεν είχε σχέση ανιόντος προς κατιόντα  ( 18 ).

22.

Συναφώς, όπως επισημαίνει το ίδιο το αιτούν δικαστήριο, στην απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants, το Δικαστήριο διευκρίνισε, κατ’ αρχάς, ότι ένα οικογενειακό επίδομα που συνδέεται με την άσκηση, από μεθοριακό εργαζόμενο, μισθωτής δραστηριότητας εντός κράτους μέλους είναι κοινωνικό πλεονέκτημα  ( 19 ), κατά την έννοια του άρθρου 45 ΣΛΕΕ και του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011  ( 20 ). Στη συνέχεια, το Δικαστήριο έκρινε ότι το άρθρο 1, στοιχείο θʹ, και το άρθρο 67 του κανονισμού 883/2004, σε συνδυασμό με το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011 και με το άρθρο 2, σημείο 2, της οδηγίας 2004/38, έχουν την έννοια ότι αντιτίθενται σε διατάξεις κράτους μέλους βάσει των οποίων οι μεθοριακοί εργαζόμενοι δεν μπορούν να λάβουν οικογενειακό επίδομα που συνδέεται με την άσκηση, από αυτούς, μισθωτής δραστηριότητας εντός του κράτους μέλους αυτού παρά μόνο για τα δικά τους τέκνα, αποκλειομένων εκείνων του συζύγου τους με τα οποία δεν έχουν μεν σχέση ανιόντος προς κατιόντα, αλλά τα οποία συντηρούν οι ίδιοι, ενώ δικαίωμα στο εν λόγω επίδομα έχουν όλα τα τέκνα που κατοικούν εντός του εν λόγω κράτους μέλους  ( 21 ).

23.

Όσον αφορά τις υπό κρίση υποθέσεις, φρονώ ότι είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι, με τα προδικαστικά του ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο δεν αμφισβητεί τα διδάγματα που αντλούνται από την απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants ή από τη νομολογία στην οποία στηρίχθηκε το Δικαστήριο στην εν λόγω απόφαση  ( 22 ). Πιο συγκεκριμένα, από τις αποφάσεις περί παραπομπής προκύπτει σαφώς ότι το αιτούν δικαστήριο δεν φαίνεται να αμφιβάλλει ότι η διαφοροποίηση λόγω κατοικίας που προβλέπεται από τις επίμαχες στην κύρια δίκη διατάξεις συνιστά έμμεση δυσμενή διάκριση λόγω ιθαγένειας  ( 23 ). Αντιθέτως, βάσει της παραδοχής αυτής, το αιτούν δικαστήριο φαίνεται να εκτιμά ότι, στην εν λόγω απόφαση, το Δικαστήριο εξάρτησε το δικαίωμα του μεθοριακού εργαζομένου στη λήψη οικογενειακού επιδόματος για το τέκνο του/της συζύγου του ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου, με το οποίο δεν έχει σχέση ανιόντος προς κατιόντα, από την απόδειξη ότι πληροί την προϋπόθεση της συντήρησης του εν λόγω τέκνου  ( 24 ).

24.

Πράγματι, οι αμφιβολίες του αιτούντος δικαστηρίου φαίνεται να ανακύπτουν από το γεγονός ότι, όπως απορρέει από τις αποφάσεις περί παραπομπής και τις γραπτές παρατηρήσεις των διαδίκων, βάσει της απόφασης Caisse pour l’avenir des enfants, το CAE δεν αρνείται πλέον αυτομάτως τη χορήγηση του επίμαχου οικογενειακού επιδόματος σε μεθοριακούς εργαζομένους που είναι κάτοικοι αλλοδαπής για τα τέκνα του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου τους. Ωστόσο, αρνείται να χορηγήσει αυτό το επίδομα βάσει αυστηρής εφαρμογής της έννοιας της «συντήρησης» που προκύπτει από την εν λόγω απόφαση. Συνεπώς, δεδομένου ότι το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η έννοια αυτή συνιστά αυτοτελή έννοια του δικαίου της Ένωσης, οι αμφιβολίες που διατυπώνει αφορούν αποκλειστικά την ερμηνεία που πρέπει να δοθεί στην έννοια αυτή.

25.

Πριν υποβάλω στο Δικαστήριο πρόταση σχετικά με τις διευκρινίσεις που ζήτησε το αιτούν δικαστήριο όσον αφορά το εύρος της ερμηνείας της ως άνω έννοιας, φρονώ ότι είναι σημαντικό, για λόγους σαφήνειας, να εξετάσω την προέλευση και την εξέλιξή της στη νομολογία του Δικαστηρίου.

Β.

Επί της προέλευσης και της εξέλιξης της ερμηνείας του Δικαστηρίου όσον αφορά την έννοια της «συντήρησης» του τέκνου

26.

Όπως είναι γνωστό, το Δικαστήριο χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο «συντήρηση» στο πλαίσιο της νομολογίας σχετικά με τα οικονομικά βοηθήματα για τις ανώτατες σπουδές τέκνων των μεθοριακών εργαζομένων. Πράγματι, μέσω της απαίτησης να συνεχίζεται η «συντήρηση» σπουδαστή κατέστη δυνατή η διαπίστωση της αναγκαίας σύνδεσης μεταξύ του εργαζομένου και του τέκνου.

1.

Από την απόφαση Bernini έως την απόφαση Depesme κ.λπ.: Η απαίτηση να συνεχίζεται η «συντήρηση» τέκνου ως αναγκαίος δεσμός μεταξύ του εργαζομένου και του τέκνου

27.

Καίτοι το Δικαστήριο είχε ήδη αποφανθεί τη δεκαετία του 1980 σχετικά με τα βοηθήματα που χορηγούνται για τη συντήρηση και την εκπαίδευση σπουδαστών  ( 25 ), εντούτοις, μόλις από το 1992, ήτοι μετά την έκδοση της απόφασης Bernini, καθιέρωσε την απαίτηση σχετικά με την ανάγκη συνέχισης της «συντήρησης» τέκνου στο πλαίσιο σπουδών που πραγματοποιούνται εκτός του κράτους μέλους υποδοχής. Στην ως άνω απόφαση το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι ο διακινούμενος εργαζόμενος μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68  ( 26 ) προκειμένου να ζητήσει τη χορήγηση κοινωνικών παροχών που προβλέπονται από τη νομοθεσία του κράτους μέλους υποδοχής υπέρ των τέκνων των ημεδαπών εργαζομένων. Εντούτοις, διευκρίνισε, βάσει της απόφασης Lebon  ( 27 ), ότι το δικαίωμα αυτό δεν αποτελεί κοινωνικό πλεονέκτημα υπέρ του εργαζομένου υπό την έννοια της εν λόγω διατάξεως «παρά μόνο εφόσον αυτός συντηρεί τον κατιόντα του  ( 28 )».

28.

Συνεπώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι, εφόσον ο εργαζόμενος εξακολουθεί να συντηρεί το τέκνο του, το ίδιο το τέκνο μπορεί να επικαλεστεί την εν λόγω διάταξη για να ζητήσει τη χορήγηση χρηματικής ενισχύσεως σπουδών υπό τις ίδιες προϋποθέσεις που ισχύουν για τα τέκνα των ημεδαπών εργαζομένων, μάλιστα δε χωρίς να επιτρέπεται η επιβολή πρόσθετης προϋποθέσεως σχετικά με τον τόπο διαμονής του στο έδαφος του οικείου κράτους μέλους  ( 29 ).

29.

Στις μεταγενέστερες αποφάσεις Meeusen  ( 30 ), Επιτροπή κατά Κάτω Χωρών  ( 31 ), ή Giersch κ.λπ.  ( 32 ), το Δικαστήριο επισημαίνει ότι τα συντηρούμενα μέλη της οικογένειας ενός διακινούμενου εργαζομένου επωφελούνται εμμέσως του δικαιώματος ίσης μεταχειρίσεως που παρέχεται στον εν λόγω εργαζόμενο και, κατά συνέπεια, τα επίμαχα στις εν λόγω υποθέσεις επιδόματα, δηλαδή οι υποτροφίες ανώτατων σπουδών, μπορούν να χορηγηθούν στον εν λόγω εργαζόμενο μόνον εφόσον εξακολουθεί να συντηρεί το τέκνο του.

30.

Ωστόσο, στις ως άνω αποφάσεις, το Δικαστήριο δεν ορίζει την έννοια της «συντήρησης» του τέκνου. Οι εν λόγω αποφάσεις παρέχουν όμως τη δυνατότητα κατανόησης του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η έννοια αυτή. Πράγματι, το Δικαστήριο έπρεπε να κρίνει εάν το επίμαχο κρατικό επίδομα, δηλαδή οι υποτροφίες σπουδών, συνιστούσε, για τον διακινούμενο εργαζόμενο, κοινωνικό πλεονέκτημα κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 1612/68. Ωστόσο, η καταφατική απάντηση του Δικαστηρίου σε αυτό το ερώτημα τελούσε υπό την προϋπόθεση ότι «ο εργαζόμενος εξακολουθεί να συντηρεί το τέκνο  ( 33 )». Ως εκ τούτου, καθόσον τα μέλη της οικογένειας ενός διακινούμενου εργαζομένου επωφελούνταν εμμέσως του δικαιώματος ίσης μεταχειρίσεως που παρέχεται στον εν λόγω εργαζόμενο από την οικεία διάταξη, η προϋπόθεση αυτή ανταποκρινόταν στην ανάγκη απόδειξης μιας σύνδεσης μεταξύ του τέκνου και του εν λόγω εργαζομένου, προκειμένου να προσδιοριστεί, λαμβανομένων υπόψη των απαιτήσεων περί ίσης μεταχειρίσεως των εργαζομένων και του συντονισμού των συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης, εάν το οικείο κράτος μέλος ήταν υποχρεωμένο να καταβάλει το εν λόγω επίδομα.

31.

Σε αυτό το νομολογιακό πλαίσιο, αποφασιστικό βήμα για την εξέλιξη της νομολογίας ήταν η απόφαση Depesme κ.λπ.  ( 34 ). Στις υποθέσεις επί των οποίων εκδόθηκε η απόφαση αυτή, το αιτούν δικαστήριο, με σχετική μνεία στην απόφαση Giersch κ.λπ., ζήτησε, κατ’ αρχάς, να διευκρινιστεί εάν στον όρο «τέκνο μεθοριακού εργαζομένου» περιλαμβάνονται τα τέκνα του/της συζύγου ή συντρόφου που αναγνωρίζονται από το εθνικό δίκαιο του εν λόγω εργαζομένου. Το Δικαστήριο έκρινε, ερειδόμενο στην έννοια του «μέλους της οικογένειας» που προβλέπεται στο άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38  ( 35 ), ότι «με τον όρο “τέκνο μεθοριακού εργαζομένου”, το οποίο δύναται να απολαύει εμμέσως των κοινωνικών πλεονεκτημάτων που προβλέπει [το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011], όπως είναι η χρηματοδότηση σπουδών την οποία παρέχει κράτος μέλος στα παιδιά των εργαζομένων που ασκούν ή άσκησαν τη δραστηριότητά τους στο κράτος αυτό, δεν νοείται μόνον το τέκνο το οποίο συνδέεται με τον εργαζόμενο αυτόν με δεσμό γονέα-τέκνου, αλλά επίσης το τέκνο του συζύγου ή του καταχωρισμένου συντρόφου του εν λόγω εργαζομένου, εφόσον ο εν λόγω εργαζόμενος συντηρεί το τέκνο αυτό  ( 36 )».

32.

Στις εν λόγω υποθέσεις, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται, στη συνέχεια, εάν ο βαθμός στον οποίον ο μεθοριακός εργαζόμενος συμβάλλει στη συντήρηση του τέκνου του συζύγου του επηρεάζει το δικαίωμα του εν λόγω τέκνου να λάβει οικονομικό βοήθημα για σπουδές, όπως το επίμαχο στις υπό κρίση υποθέσεις  ( 37 ). Το Δικαστήριο, προκειμένου να απαντήσει στο ως άνω ζήτημα, εξήγησε ότι η ιδιότητα του μέλους της οικογένειας του μεθοριακού εργαζομένου, ο οποίος συντηρεί το εν λόγω μέλος, προκύπτει από μια πραγματική κατάσταση. Το Δικαστήριο συνέχισε τη συλλογιστική του, αφενός, διευκρινίζοντας ότι πρόκειται για μέλος της οικογένειας του οποίου τη συντήρηση εξασφαλίζει ο εν λόγω εργαζόμενος, χωρίς να είναι αναγκαίο να προσδιοριστούν οι λόγοι της προσφυγής σε αυτή την οικονομική στήριξη ούτε να τεθεί το ερώτημα εάν ο ενδιαφερόμενος είναι σε θέση να καλύψει τις ανάγκες του μέσω της ασκήσεως αμειβόμενης δραστηριότητας. Το Δικαστήριο έκρινε, αφετέρου, στηριζόμενο στην απόφαση Lebon  ( 38 ), ότι αυτήν την ερμηνεία επιτάσσει η αρχή κατά την οποία οι διατάξεις στις οποίες κατοχυρώνεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, η οποία συνιστά ένα από τα θεμέλια της Ένωσης, πρέπει να ερμηνεύονται διασταλτικώς  ( 39 ).

33.

Ειδικότερα, επισημαίνω ότι, όσον αφορά την ιδιότητα του μέλους της οικογένειας μεθοριακού εργαζομένου το οποίο συντηρείται από αυτόν, το Δικαστήριο έκρινε, πράγμα που πρέπει να υπογραμμιστεί, ότι η ιδιότητα αυτή είναι δυνατόν επίσης να προκύπτει, εφόσον αφορά την περίπτωση τέκνου του συζύγου ή του αναγνωρισμένου συντρόφου του εν λόγω εργαζομένου, από αντικειμενικά στοιχεία, όπως η ύπαρξη κοινής εστίας μεταξύ του εν λόγω εργαζομένου και του σπουδαστή  ( 40 ). Το Δικαστήριο αποφάνθηκε, επομένως, ότι η απαίτηση της «συντήρησης» τέκνου προκύπτει από πραγματική κατάσταση, την οποία εναπόκειται στη διοίκηση και, εν ανάγκη, στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει, χωρίς να χρειάζεται να προσδιοριστούν οι λόγοι αυτής της συμβολής ή να αποτιμηθεί το ακριβές ύψος της  ( 41 ).

34.

Σημειώνω ότι, παρά την απουσία ακριβούς ορισμού, το Δικαστήριο παρέχει, εντούτοις, στις σκέψεις 58, 60 και 64 της απόφασης Depesme κ.λπ.  ( 42 ), ορισμένα στοιχεία που καθιστούν δυνατή την οριοθέτηση της επίμαχης έννοιας, στα οποία θα επανέλθω στο πλαίσιο της εξέτασης του εύρους της  ( 43 ).

2.

Η απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants: Ο ενιαίος χαρακτήρας της έννοιας του «μέλους της οικογένειας» στο δίκαιο της Ένωσης

35.

Στην απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants, της οποίας το διατακτικό υπενθυμίζεται ανωτέρω  ( 44 ), το Δικαστήριο εφάρμοσε τη νομολογία που εκτίθεται στα προηγούμενα σημεία των παρουσών προτάσεων στα οικογενειακά επιδόματα για τα τέκνα των μεθοριακών εργαζομένων  ( 45 ). Σε αντίθεση με τις υποθέσεις τις οποίες αφορούσε η νομολογία αυτή, η εν λόγω υπόθεση αφορούσε τέκνο το οποίο, κατά τον χρόνο των κρίσιμων πραγματικών περιστατικών, ήταν ανήλικο  ( 46 ). Ωστόσο, στην απόφαση Caisse pour l’avenir des enfants, το Δικαστήριο εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τον όρο «συντηρεί» με ευρύτερη έννοια, όπως αυτή καθιερώθηκε στην ανωτέρω νομολογία του σχετικά με τις υποτροφίες για ανώτατες σπουδές και περιλαμβάνει και τα τέκνα ηλικίας 21 ετών και άνω, παρά το γεγονός ότι, όπως έχει επισημάνει το Δικαστήριο, κατά τον νομοθέτη της Ένωσης, τα τέκνα, σε κάθε περίπτωση, τεκμαίρονται ως «συντηρούμενα» πρόσωπα μέχρι την ηλικία των 21 ετών, όπως προκύπτει, ιδίως, από το άρθρο 2, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38  ( 47 ). Θα επανέλθω αργότερα σε αυτό το στοιχείο, το οποίο εκτιμώ ότι είναι σημαντικό στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων  ( 48 ).

36.

Ειδικότερα, όσον αφορά την έννοια αυτή, το Δικαστήριο, ερειδόμενο ιδίως στην απόφαση Depesme κ.λπ., τη χρησιμοποίησε ως ουσιώδες κριτήριο για να διαπιστώσει εάν η οικεία εθνική διοικητική αρχή ήταν υποχρεωμένη να καταβάλει το επίμαχο οικογενειακό επίδομα στον μεθοριακό εργαζόμενο για το τέκνο του/της συζύγου του με τον οποίο το τέκνο δεν είχε σχέση κατιόντος προς ανιόντα. Ως εκ τούτου, παραπέμποντας στη σκέψη 64 της εν λόγω απόφασης, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η απαίτηση ο μεθοριακός εργαζόμενος να συντηρεί το τέκνο προκύπτει από πραγματική κατάσταση, την οποία εναπόκειται στη διοίκηση και, εν ανάγκη, στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει, βάσει αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζει ο ενδιαφερόμενος, χωρίς να χρειάζεται να προσδιοριστούν οι λόγοι της συμβολής αυτής ή να αποτιμηθεί το ακριβές ύψος της  ( 49 ).

Γ.

Επί του εύρους της έννοιας της «συντήρησης»: Η σημασία της ομοιόμορφης εφαρμογής

37.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η έκφραση «συντήρηση του τέκνου» είναι μια έννοια που χρησιμοποιείται ως συνδετικός κρίκος σε όλη τη σχετική νομολογία και αφορά, αφενός, τα οικονομικά βοηθήματα για ανώτατες και μεταλυκειακές σπουδές των τέκνων των διακινούμενων και των μεθοριακών εργαζομένων και, αφετέρου, τα οικογενειακά επιδόματα για τα τέκνα αυτών των μεθοριακών εργαζομένων  ( 50 ). Πράγματι, στη νομολογία του, το Δικαστήριο επιδιώκει να διασφαλίσει μια ομοιόμορφη ερμηνεία αυτής της έννοιας, διευκρινίζοντας τα κριτήρια που εφαρμόζει κάθε φορά που τη χρησιμοποιεί, με βάση την αρχή κατά την οποία οι διατάξεις στις οποίες κατοχυρώνεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, η οποία συνιστά ένα από τα θεμέλια της Ένωσης, πρέπει να ερμηνεύονται ευρέως  ( 51 ).

1.

Επί των συνεπειών που αντλούνται για τις υπό κρίση υποθέσεις από τα κριτήρια που διαμορφώνονται από τη νομολογία για την ερμηνεία της επίμαχης έννοιας

38.

Βάσει της νομολογίας μπορούν να προσδιοριστούν ορισμένα ουσιώδη κριτήρια για την ερμηνεία της έννοιας της «συντήρησης» τέκνου.

39.

Πρώτον, το Δικαστήριο έχει επισημάνει ότι, εν πάση περιπτώσει, τεκμαίρεται ότι τα τέκνα είναι συντηρούμενα πρόσωπα έως την ηλικία των 21 ετών, όπως προκύπτει ιδίως από το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38  ( 52 ). Συναφώς, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ιδιότητα του μέλους της οικογένειας μεθοριακού εργαζομένου, το οποίο συντηρείται από αυτόν, είναι δυνατόν επίσης να προκύπτει, εφόσον αφορά την περίπτωση τέκνου του συζύγου ή του αναγνωρισμένου συντρόφου του, από αντικειμενικά στοιχεία, όπως η ύπαρξη κοινής εστίας μεταξύ του εν λόγω εργαζομένου και του τέκνου  ( 53 ).

40.

Δεύτερον, μολονότι το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι η απαίτηση ο μεθοριακός εργαζόμενος να συντηρεί το τέκνο προκύπτει από πραγματική κατάσταση, την οποία εναπόκειται στη διοίκηση και, εν ανάγκη, στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει, βάσει αποδεικτικών στοιχείων που προσκομίζει ο ενδιαφερόμενος, έχει επίσης τονίσει, επανειλημμένα, ότι, στο πλαίσιο της εν λόγω εκτίμησης, δεν χρειάζεται να προσδιοριστούν οι λόγοι της συμβολής αυτής ή να αποτιμηθεί το ακριβές ύψος της  ( 54 ).

41.

Εν προκειμένω, δεν χωρεί, κατά την άποψή μου, αμφιβολία ότι, κατά πρώτον, με την αυστηρή εφαρμογή της επίμαχης έννοιας από εθνική διοικητική αρχή, όπως αυτή που περιγράφεται από το αιτούν δικαστήριο, η οποία οδήγησε στην άρνηση χορήγησης των επίμαχων οικογενειακών επιδομάτων, δεν λαμβάνονται υπόψη τα ερμηνευτικά κριτήρια που έχει διαμορφώσει το Δικαστήριο στη νομολογία του. Συνεπώς, η ως άνω αυστηρή εφαρμογή αυτής της έννοιας συνεπάγεται παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχειρίσεως των μεθοριακών εργαζομένων, η οποία δεν είναι συμβατή ούτε με το άρθρο 45 ΣΛΕΕ ούτε με το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011, θέτοντας, ως εκ τούτου, σε κίνδυνο την αρχή της ευρείας ερμηνείας των εν λόγω διατάξεων, όπως αυτή έχει καθιερωθεί από το Δικαστήριο  ( 55 ).

42.

Κατά δεύτερον, μολονότι η εν λόγω έννοια πρέπει να ερμηνεύεται στο πλαίσιο μιας πραγματικής κατάστασης, την οποία εναπόκειται στη διοίκηση και, εν ανάγκη, στον εθνικό δικαστή να εκτιμήσει, πρέπει να σημειωθεί ότι η έλλειψη σαφήνειας των κριτηρίων εκτιμήσεως, αφενός, μπορεί να προκαλέσει αβεβαιότητα ασυμβίβαστη προς την αρχή της ασφάλειας δικαίου καθόσον οι ενδεχόμενοι δικαιούχοι συναντούν έτσι μεγαλύτερες δυσκολίες προκειμένου να λάβουν γνώση της εκτάσεως των δικαιωμάτων τους. Αφετέρου, οι ενδιαφερόμενοι εργαζόμενοι ενδεχομένως θα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν κατάσταση αβεβαιότητας ως προς τις δυνατότητες επίκλησης του άρθρου 45 ΣΛΕΕ, όπως τίθεται σε εφαρμογή με το άρθρο 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011, ενώ υπόκεινται υποχρεωτικά στη νομοθεσία του κράτους μέλους απασχόλησης  ( 56 ).

43.

Τρίτον, πρέπει να σημειωθεί ότι, παρά τις αποφάσεις που έχει ήδη εκδώσει το Δικαστήριο, το CAE εξακολουθεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες ως προς τον προσδιορισμό του εύρους της έννοιας, όπως χρησιμοποιείται από το Δικαστήριο στη νομολογία του.

44.

Συνεπώς, φρονώ ότι είναι σκόπιμο να εξεταστεί εν συντομία η προέλευση των ως άνω δυσκολιών, προκειμένου να προσδιοριστεί η σχετική νομολογιακή προσέγγιση.

2.

Επί των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι εθνικές διοικητικές αρχές στην κατανόηση του εύρους της επίμαχης έννοιας

45.

Θα ήθελα να επισημάνω ότι, παρά τις διευκρινίσεις που έχει παράσχει το Δικαστήριο για την καθοδήγηση των εθνικών διοικητικών αρχών και, κατά περίπτωση, των εθνικών δικαστηρίων, είναι σαφές ότι η νομολογία παραμένει, σε ορισμένο βαθμό, περιπτωσιολογική όσον αφορά την απόδοση συγκεκριμένου σημασιολογικού περιεχομένου στην έννοια της «συντήρησης» του τέκνου γενικά, λαμβανομένης υπόψη της διαφοροποίησης των οικογενειακών δομών και, ειδικότερα, στο πλαίσιο των μικτών οικογενειών, όπως οι επίμαχες στις υποθέσεις των κύριων δικών  ( 57 ). Όπως καταδεικνύεται από τις δώδεκα αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως που υπέβαλε το αιτούν δικαστήριο, δεν είναι εύκολο για τις εθνικές διοικητικές αρχές, όπως, εν προκειμένω, το CAE, να κατανοήσουν το εύρος της εν λόγω έννοιας όταν πρέπει να διαπιστωθεί εάν, σε συγκεκριμένη περίπτωση, ο εργαζόμενος συντηρεί το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του.

46.

Για την ακρίβεια, επισημαίνω ότι, στην υπό κρίση υπόθεση, παράδειγμα αυτής της δυσκολίας αποτελεί το γεγονός ότι, σύμφωνα με το CAE, θα πρέπει, υπό το πρίσμα της νομολογίας του Δικαστηρίου, να ληφθούν υπόψη διάφορα στοιχεία, όπως ο χρόνος συμβίωσης, η ποιότητα των σχέσεων, η απευθείας συντήρηση του τέκνου, το ζήτημα της νόμιμης κατοικίας ή της πραγματικής και συνεχούς διαμονής, οι όροι επιμέλειας ή η προσωπική συμμετοχή των φυσικών ή θετών γονέων.

47.

Συναφώς, πρέπει να παραδεχτώ ότι δυσκολεύομαι να εντοπίσω, μεταξύ αυτών των κριτηρίων, τις διευκρινίσεις που έχει παράσχει το Δικαστήριο σχετικά με το εύρος αυτής της έννοιας  ( 58 ). Τούτο ισχύει ιδίως όταν η εθνική διοικητική αρχή διατείνεται ότι από τη σκέψη 52 της απόφασης Caisse pour l’avenir des enfants προκύπτει σαφώς ότι η καταβολή διατροφής από τον φυσικό γονέα στο τέκνο μπορεί να έχει αντίκτυπο στην έννοια αυτή.

48.

Δεν συμμερίζομαι την ανωτέρω προσέγγιση.

49.

Βεβαίως, το περιεχόμενο της σκέψης 52 της εν λόγω απόφασης αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση του εύρους της έννοιας αυτής, αλλά η ερμηνεία που υιοθέτησε το CAE δεν μπορεί να γίνει δεκτή. Πράγματι, στην ως άνω υπόθεση, από την απόφαση του αιτούντος δικαστηρίου προκύπτει ότι ο φυσικός πατέρας του τέκνου δεν κατέβαλλε διατροφή στην μητέρα του τελευταίου. Το Δικαστήριο επισήμανε αυτό το γεγονός ώστε να συνδράμει το αιτούν δικαστήριο στην εκτίμησή του, με την επιφύλαξη των ελέγχων που έπρεπε να διενεργήσει, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο μεθοριακός εργαζόμενος, ο οποίος ήταν σύντροφος της μητέρας του εν λόγω τέκνου, φρόντιζε για τη συντήρηση του τέκνου αυτό. Συνεπώς, αφενός δεν μπορεί να γίνει δεκτό ότι σκοπός των ανωτέρω διαπιστώσεων του Δικαστηρίου ήταν να αποδειχθεί ότι η ύπαρξη υποχρέωσης καταβολής διατροφής από τον φυσικό ή θετό γονέα αποτελεί κριτήριο που ασκεί επιρροή στο πλαίσιο της αξιολόγησης των πραγματικών περιστάσεων βάσει των οποίων μπορεί να προσδιοριστεί κατά πόσον το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου συντηρείται από τον μεθοριακό εργαζόμενο. Αφετέρου, οι εν λόγω διαπιστώσεις δεν μπορούν να θεωρηθούν ως κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί να αποκλειστεί η πιθανότητα ο εν λόγω εργαζόμενος να συντηρούσε το τέκνο αυτό. Συνεπώς, η σκέψη 52 της απόφασης Caisse pour l’avenir des enfants δεν πρέπει να θεωρείται ως ένδειξη ότι η επίμαχη έννοια θα πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικώς  ( 59 ).

50.

Συναφώς, υπενθυμίζω ότι το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι η ιδιότητα του συντηρούμενου μέλους της οικογένειας δεν προϋποθέτει δικαίωμα διατροφής. Το Δικαστήριο έχει διευκρινίσει ότι διαφορετικά η δυνατότητα συγκεντρώσεως της οικογένειας θα εξαρτιόταν από τις εθνικές νομοθεσίες που ποικίλλουν στα διάφορα κράτη μέλη, αυτό δε θα οδηγούσε στη μη ενιαία εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης  ( 60 ). Επιπλέον, σημειώνω ότι το Δικαστήριο έχει επανειλημμένα τονίσει ότι, προκειμένου να εκτιμηθεί εάν ο μεθοριακός εργαζόμενος «συντηρεί» το τέκνο, δεν χρειάζεται οι εθνικές διοικητικές αρχές και ο εθνικός δικαστής να προσδιορίσουν τους λόγους αυτής της συμβολής ή να αποτιμήσουν το ακριβές ύψος της  ( 61 ).

51.

Στο πλαίσιο αυτό, φρονώ ότι η έννοια αυτή χρήζει συνεκτικής ερμηνείας σε όλα τα κράτη μέλη. Συνεπώς, υπό το πρίσμα της προέλευσης και της εξέλιξης της νομολογίας όσον αφορά την εν λόγω έννοια και με σκοπό τη διασφάλιση της ομοιόμορφης εφαρμογής της, θα πρέπει να εξεταστεί εάν τυχόν αντικειμενικό κριτήριο σύνδεσης, αντλούμενο από τη νομολογία του Δικαστηρίου, θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα απλό τεκμήριο, συμβάλλοντας με τον τρόπο αυτό στην τήρηση της αρχής της ασφάλειας δικαίου.

52.

Ως εκ τούτου, θα εξετάσω τη λυσιτέλεια ενός τέτοιου τεκμηρίου στο πλαίσιο των υπό κρίση υποθέσεων.

Δ.

Επί του τεκμηρίου ως προς το εύρος της έννοιας της «συντήρησης» του τέκνου

1.

Προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με την προέλευση ενός απλού τεκμηρίου αντλούμενου από αντικειμενικό στοιχείο σύνδεσης

53.

Στην απόφαση Depesme κ.λπ., το Δικαστήριο διέγραψε το πλαίσιο ενός τεκμηρίου ως προς το εύρος της έννοιας της «συντήρησης» του τέκνου.

54.

Πρώτον, από τη σχετική νομολογία προκύπτει σαφώς ότι χρειάζεται να προκριθεί μια ευρεία ερμηνεία της εν λόγω έννοιας. Συνεπώς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, κατά την εκτίμηση του ζητήματος κατά πόσον, σε συγκεκριμένη περίπτωση, ο μεθοριακός εργαζόμενος συντηρεί το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του, εναπόκειται στις εθνικές διοικητικές αρχές και, κατά περίπτωση, στα εθνικά δικαστήρια να λάβουν υπόψη την αρχή κατά την οποία οι διατάξεις στις οποίες κατοχυρώνεται η ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων, η οποία συνιστά ένα από τα θεμέλια της Ένωσης, πρέπει να ερμηνεύονται ευρέως  ( 62 ).

55.

Δεύτερον, η έννοια αυτή πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον ορισμό του «μέλους της οικογένειας» που προβλέπεται στο άρθρο 2, σημείο 2, της οδηγίας 2004/38. Ως εκ τούτου, από την προπαρατεθείσα νομολογία προκύπτει ότι ο όρος «μέλος της οικογένειας» του μεθοριακού εργαζομένου, το οποίο μπορεί να απολαύει εμμέσως της ίσης μεταχειρίσεως δυνάμει του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011, αντιστοιχεί σε εκείνον του «μέλους της οικογένειας» κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 2004/38, ο οποίος περιλαμβάνει τον/τη σύζυγο ή σύντροφο με τον/την οποίο/α ο πολίτης της Ένωσης έχει συνάψει καταχωρισμένη σχέση συμβίωσης, τους απευθείας κατιόντες ηλικίας κάτω των 21 ετών ή που είναι συντηρούμενοι και τους απευθείας κατιόντες του/της συζύγου ή συντρόφου του  ( 63 ). Συναφώς, το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θεωρεί ότι, εν πάση περιπτώσει, τεκμαίρεται ότι τα τέκνα συντηρούνται έως την ηλικία των 21 ετών, όπως προκύπτει ιδίως από την τελευταία αυτή διάταξη  ( 64 ).

56.

Τρίτον και τελευταίο, από την ίδια νομολογία προκύπτει ότι, αφενός, η ιδιότητα του μέλους της οικογένειας μεθοριακού εργαζομένου, το οποίο συντηρείται από αυτόν, είναι δυνατόν επίσης να προκύπτει, εφόσον αφορά την περίπτωση τέκνου του συζύγου ή του αναγνωρισμένου συντρόφου του, από την ύπαρξη κοινής εστίας μεταξύ του εν λόγω εργαζομένου και του τέκνου  ( 65 ) και, αφετέρου, προκειμένου να εκτιμηθεί εάν ο μεθοριακός εργαζόμενος συντηρεί το τέκνο, δεν χρειάζεται να προσδιοριστούν οι λόγοι της συμβολής του εν λόγω εργαζομένου στη συντήρηση του τέκνου ή να αποτιμηθεί το ακριβές ύψος της  ( 66 ).

2.

Επί του απλού τεκμηρίου που στηρίζεται στην ύπαρξη κοινής εστίας μεταξύ του εργαζομένου και του τέκνου

57.

Λαμβανομένων υπόψη των τριών αυτών στοιχείων, φρονώ ότι είναι απολύτως σκόπιμο να εξετάσω, εφαρμόζοντας κατ’ αναλογίαν την απόφαση Depesme κ.λπ.. στις υπό κρίση υποθέσεις, την ύπαρξη απλού τεκμηρίου στηριζόμενου στην ύπαρξη κοινής εστίας μεταξύ του μεθοριακού εργαζομένου και του τέκνου του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου. Όπως επισημαίνει η Επιτροπή, πρόκειται για στοιχεία σταθερότητας από τα οποία προκύπτει η ύπαρξη μιας οικογενειακής κοινότητας ικανής να αποδείξει ότι ο μεθοριακός εργαζόμενος συντηρεί το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του που διαβιεί υπό την ίδια στέγη. Με άλλα λόγια, τεκμαίρεται ευλόγως ότι το τέκνο απολαύει εμμέσως των επίμαχων οικογενειακών επιδομάτων, δεδομένου ότι διαμένει στην κοινή εστία και, ως εκ τούτου, διαβιεί σε οικογενειακή κοινότητα με τον εν λόγω εργαζόμενο. Η ύπαρξη αυτής της κοινής εστίας αρκεί για τη θεμελίωση δικαιώματος λήψης των εν λόγω οικογενειακών επιδομάτων υπό τους ίδιους όρους με εκείνους που ισχύουν για τα τέκνα που έχουν σχέση κατιόντος προς ανιόντα με τον εργαζόμενο ή για εκείνα που βρίσκονται σε κατάσταση παρόμοια με εκείνη των τέκνων που διαμένουν στο κράτος μέλος απασχόλησης  ( 67 ).

58.

Κατόπιν τούτου, και δεδομένης της καθημερινής πραγματικότητας των μικτών οικογενειών, φρονώ ότι είναι σημαντικό να προσθέσω τρία συμπληρωματικά στοιχεία.

59.

Πρώτον, το τεκμήριο αυτό θα πρέπει να καλύπτει τόσο την πλήρη  ( 68 ) όσο και τη μερική κοινή διαμονή  ( 69 ) του μεθοριακού εργαζομένου και του τέκνου του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου.

60.

Δεύτερον, το εν λόγω τεκμήριο πρέπει να εφαρμόζεται όχι μόνο στα ανήλικα τέκνα, αλλά και στους νεαρούς ενηλίκους κάτω των 21 ετών, οι οποίοι δεν έχουν δικά τους εισοδήματα, διαμένουν στο νοικοκυριό του μεθοριακού εργαζομένου και πληρούν, κατά τα λοιπά, τα κριτήρια που ορίζονται από τη νομοθεσία του κράτους μέλους απασχόλησης, εν προκειμένω τη λουξεμβουργιανή νομοθεσία, η οποία διέπει τη χορήγηση του εν λόγω οικογενειακού επιδόματος  ( 70 ). Ελλείψει τέτοιας ερμηνείας, σε τέτοιες καταστάσεις θα υπήρχε κίνδυνος αυξημένης ανασφάλειας δικαίου.

61.

Τρίτον και τελευταίο, σε περίπτωση που, παρά το γεγονός ότι ο μεθοριακός εργαζόμενος και το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου του διαμένουν σε κοινή εστία, ο εν λόγω εργαζόμενος δεν συμβάλλει στην πραγματικότητα με κανέναν τρόπο στις δαπάνες που συνδέονται με τη συντήρηση του τέκνου αυτού, η διοίκηση του κράτους μέλους στο οποίο ασκεί μισθωτή δραστηριότητα θα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αρνηθεί τη χορήγηση του εν λόγω οικογενειακού επιδόματος  ( 71 ).

3.

Επί της συμβατότητας του στηριζόμενου στην ύπαρξη κοινής εστίας τεκμηρίου με τους κανόνες του κανονισμού 883/2004 για την προτεραιότητα στην περίπτωση σώρευσης δικαιωμάτων

62.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι το στηριζόμενο στην ύπαρξη κοινής εστίας τεκμήριο είναι συμβατό με τους κανόνες προτεραιότητας στην περίπτωση σώρευσης δικαιωμάτων, που προβλέπονται από τον κανονισμό 883/2004. Πράγματι, σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφος 1, του εν λόγω κανονισμού, οι μεθοριακοί εργαζόμενοι που απασχολούνται στο Λουξεμβούργο, όπως οι αναιρεσείοντες των κύριων δικών, και οι οικογένειές τους, εμπίπτουν στο προσωπικό πεδίο εφαρμογής του εν λόγω κανονισμού  ( 72 ). Ως εκ τούτου, όπως είναι γνωστό, υπάγονται στο λουξεμβουργιανό σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.

63.

Συνεπώς, λαμβανομένης υπόψη της ιδιαίτερης φύσης των οικογενειακών παροχών και της πιθανής σώρευσης δικαιωμάτων σε αυτές τις παροχές που προέρχονται από δύο κράτη μέλη, το άρθρο 68 του ίδιου κανονισμού προβλέπει κανόνες προτεραιότητας στην περίπτωση σώρευσης δικαιωμάτων, σκοπός των οποίων είναι η πρόληψη της αλληλεπικάλυψης παροχών για το ίδιο τέκνο για τις ίδιες περιόδους  ( 73 ). Επομένως, δυνάμει του άρθρου 2, παράγραφος 1, του κανονισμού 883/2004, οι αναιρεσείοντες των κύριων δικών υπάγονται στη λουξεμβουργιανή νομοθεσία περί οικογενειακών επιδομάτων μόνο για τη διαφορά μεταξύ του ποσού των οικογενειακών επιδομάτων που οφείλονται στο Λουξεμβούργο και του ποσού που καταβάλλεται στο κράτος μέλος κατοικίας τους. Πρόκειται για τον μηχανισμό «διαφορικού συμπληρώματος», που αντιστοιχεί, κατά την έννοια του άρθρου 68, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, σημείο i, του ως άνω κανονισμού  ( 74 ), στην καταβολή των «υψηλότερ[ων] παροχ[ών] που προβλέπονται από τις συγκρουόμενες νομοθεσίες».

64.

Συνεπώς, καθόσον οι παροχές προβλέπονται από τη νομοθεσία δύο κρατών μελών για τον ίδιο λόγο, η ύπαρξη κοινής εστίας για το τέκνο του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου και τον μεθοριακό εργαζόμενο δημιουργεί επαρκή σύνδεσμο μεταξύ του τέκνου και του εν λόγω εργαζομένου ώστε να θεωρηθεί ότι το κράτος μέλος στο οποίο ο τελευταίος ασκεί τη μισθωτή του δραστηριότητα –εν προκειμένω το Λουξεμβούργο– είναι αυτό που οφείλει να καταβάλει το επίμαχο οικογενειακό επίδομα.

65.

Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι ο όρος «συντήρηση» του τέκνου του/της συζύγου ή του/της καταχωρισμένου/ης συντρόφου μεθοριακού εργαζομένου, όπως χρησιμοποιείται από το Δικαστήριο στη νομολογία σε σχέση με την ερμηνεία του άρθρου 45 ΣΛΕΕ, του άρθρου 1, στοιχείο θʹ, και του άρθρου 67 του κανονισμού 883/2004, καθώς και του άρθρου 7, παράγραφος 2, του κανονισμού 492/2011, έχει την έννοια ότι το εν λόγω τέκνο τεκμαίρεται ευλόγως ότι απολαύει εμμέσως των επίμαχων οικογενειακών επιδομάτων εφόσον διαμένει στην εστία του εργαζομένου και διαβιεί σε οικογενειακή κοινότητα με αυτόν. Η ύπαρξη τέτοιας κοινής εστίας παρέχει δικαίωμα λήψης οικογενειακού επιδόματος που χορηγείται από το κράτος μέλος όπου ο εν λόγω εργαζόμενος ασκεί μισθωτή δραστηριότητα υπό τους ίδιους όρους με εκείνους που ισχύουν για τα τέκνα που έχουν σχέση κατιόντος προς ανιόντα με αυτόν.

V.

Πρόταση

66.

Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα του Cour de Cassation (Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, Λουξεμβούργο) ως εξής: