CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

J. KOKOTT

van 25 september 2025 ( 1 )

Zaak C‑350/24

HJ

tegen

Crédit agricole Corporate & Investment Bank

[verzoek van de Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) om een prejudiciële beslissing]

„Verzoek om een prejudiciële beslissing – Akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland uit de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie – Richtlijn 2006/54/EG – Verwezenlijking van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep – Omzetting van deze richtlijn in de wetgeving van een andere lidstaat – Richtlijnconforme uitlegging – Toepassing van het Unierecht op een situatie vóór de terugtrekking in het kader van een vóór de terugtrekking ingeleide gerechtelijke procedure – Rechtszekerheid – Verbod van terugwerkende kracht – Doeltreffende rechterlijke bescherming”

Brexit means Brexit. ( 2 )

I. Inleiding

1.

Bestaat er ondanks de Brexit een Unierechtelijke verplichting om de eerder door het Verenigd Koninkrijk ter uitvoering van het Unierecht vastgestelde regels overeenkomstig het Unierecht te blijven toepassen? De Cour de cassation (hoogste rechter in burgerlijke en strafzaken, Frankrijk) legt deze vraag voor aan het Hof met betrekking tot een „oud geval”. Dit berust op een situatie die zich in het Verenigd Koninkrijk heeft voorgedaan ruim vóór de terugtrekking en die eveneens nog vóór de terugtrekking aanleiding heeft gegeven tot een procedure voor de Franse rechter.

2.

Inhoudelijk gaat het daarbij om een bepaling van de richtlijn gelijke behandeling ( 3 ) inzake de bewijslast in het geval van vermeende discriminatie op grond van geslacht. De Cour de cassation wenst te vernemen of de omzettingsregeling van het Verenigd Koninkrijk op grond van het Unierecht richtlijnconform moet worden uitgelegd, dan wel of zelfs een rechtstreekse toepassing van de bepaling van de richtlijn mogelijk is. Het Unierecht vereist echter slechts dat deze instrumenten worden toegepast indien het instrument, ondanks de terugtrekking, van toepassing blijft op dergelijke oude gevallen in het Verenigd Koninkrijk. Voor de beantwoording van deze vraag moeten artikel 50 VEU en het terugtrekkingsakkoord ( 4 ) worden uitgelegd.

II. Rechtskader

A.   Internationaal recht

3.

Artikel 70, lid 1, van het Verdrag van Wenen van 23 mei 1969 inzake het verdragenrecht ( 5 ) (hierna: „Verdrag van Wenen”) regelt de gevolgen van de opzegging van een verdrag:

„De beëindiging van een verdrag krachtens zijn bepalingen of overeenkomstig dit Verdrag

a)

ontslaat de partijen van de verplichting de uitvoering van het verdrag voort te zetten;

b)

tast geen enkel recht, geen enkele verplichting of geen enkele rechtspositie van partijen aan, die door de uitvoering van het verdrag vóór zijn beëindiging is ontstaan;

tenzij het verdrag anders bepaalt of de partijen anders overeenkomen.”

B.   Unierecht

1. Primair recht

4.

Artikel 50, leden 1 tot en met 3, VEU regelt de gevolgen van de terugtrekking uit de Unie en het terugtrekkingsakkoord:

„1.   Een lidstaat kan overeenkomstig zijn grondwettelijke bepalingen besluiten zich uit de Unie terug te trekken.

2.   De lidstaat die besluit zich terug te trekken, geeft kennis van zijn voornemen aan de Europese Raad. In het licht van de richtsnoeren van de Europese Raad sluit de Unie na onderhandelingen met deze staat een akkoord over de voorwaarden voor zijn terugtrekking, waarbij rekening wordt gehouden met het kader van de toekomstige betrekkingen van die staat met de Unie. [...]

3.   De Verdragen zijn niet meer van toepassing op de betrokken staat met ingang van de datum van inwerkingtreding van het terugtrekkingsakkoord of, bij gebreke daarvan, na verloop van twee jaar na de in lid 2 bedoelde kennisgeving, tenzij de Europese Raad met instemming van de betrokken lidstaat met eenparigheid van stemmen tot verlenging van deze termijn besluit.”

2. Terugtrekkingsakkoord

5.

De vierde alinea van de preambule van het terugtrekkingsakkoord herinnert aan artikel 50 VEU:

„ERAAN HERINNEREND dat ingevolge artikel 50 VEU, juncto artikel 106 bis van het Euratom-Verdrag en onverminderd de in dit akkoord neergelegde regelingen, het recht van de Unie en van Euratom in zijn geheel niet langer op het Verenigd Koninkrijk van toepassing is met ingang van de datum van inwerkingtreding van dit akkoord”.

6.

In de zevende alinea van de preambule van het terugtrekkingsakkoord wordt de doelstelling van rechtszekerheid benadrukt:

„VASTBESLOTEN voor een ordelijk verloop van de terugtrekking te zorgen door middel van diverse scheidingsbepalingen waarmee ontwrichting moet worden voorkomen en burgers en marktdeelnemers alsook justitiële en administratieve autoriteiten in de Unie en in het Verenigd Koninkrijk rechtszekerheid moet worden geboden, zonder de mogelijkheid uit te sluiten dat het akkoord of de akkoorden over de toekomstige betrekkingen voorrang krijgen boven relevante scheidingsbepalingen”.

7.

De artikelen 66 en 67 van het terugtrekkingsakkoord bevatten overgangsbepalingen voor civielrechtelijke aangelegenheden:

„Artikel 66

Het in contractuele en niet-contractuele aangelegenheden toepasselijke recht

In het Verenigd Koninkrijk zijn de volgende handelingen als volgt van toepassing:

a)

verordening (EG) nr. 593/2008 van het Europees Parlement en de Raad[ ( 6 )] is van toepassing op overeenkomsten die voor het eind van de overgangsperiode zijn gesloten;

b)

verordening (EG) nr. 864/2007 van het Europees Parlement en de Raad[ ( 7 )] is van toepassing op schadeveroorzakende gebeurtenissen die zich voor het eind van de overgangsperiode hebben voorgedaan.

Artikel 67

Rechterlijke bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen en daarmee verband houdende samenwerking tussen centrale autoriteiten

1. In het Verenigd Koninkrijk, alsook in de lidstaten in situaties waarbij het Verenigd Koninkrijk is betrokken, zijn ten aanzien van gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingeleid en ten aanzien van procedures of vorderingen die met dergelijke gerechtelijke procedures verband houden ingevolge de artikelen 29, 30 en 31 van verordening (EU) nr. 1215/2012 van het Europees Parlement en de Raad[ ( 8 )], artikel 19 van verordening (EG) nr. 2201/2003[ ( 9 )] of de artikelen 12 en 13 van verordening (EG) nr. 4/2009 van de Raad[ ( 10 )], de volgende handelingen of bepalingen van toepassing:

a)

de bepalingen inzake de rechterlijke bevoegdheid van verordening (EU) nr. 1215/2012;

b)

de bepalingen inzake de rechterlijke bevoegdheid van verordening (EU) 2017/1001[ ( 11 )], verordening (EG) nr. 6/2002[ ( 12 )], verordening (EG) nr. 2100/94[ ( 13 )] en verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad[ ( 14 )] en van richtlijn 96/71/EG van het Europees Parlement en de Raad[ ( 15 )];

c)

de bepalingen inzake de rechterlijke bevoegdheid van [verordening nr. 2201/2003];

d)

de bepalingen inzake de rechterlijke bevoegdheid van [verordening nr. 4/2009].

2. In het Verenigd Koninkrijk, alsook in de lidstaten in situaties waarbij het Verenigd Koninkrijk is betrokken, zijn ten aanzien van de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen, authentieke akten, en gerechtelijke schikkingen en overeenkomsten de volgende handelingen of bepalingen als volgt van toepassing:

a)

[verordening nr. 1215/2012] is van toepassing op de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen die zijn gegeven inzake gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingesteld en op voor het eind van de overgangsperiode verleden of geregistreerde authentieke akten en goedgekeurde of getroffen gerechtelijke schikkingen;

b)

de bepalingen van [verordening nr. 2201/2003] betreffende erkenning en tenuitvoerlegging zijn van toepassing op beslissingen die zijn gegeven in gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingesteld en op voor het eind van de overgangsperiode als authentieke akte verleden documenten en gesloten overeenkomsten;

c)

de bepalingen van [verordening nr. 4/2009] betreffende erkenning en tenuitvoerlegging zijn van toepassing op beslissingen die zijn gegeven in gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingesteld en op voor het eind van de overgangsperiode goedgekeurde of getroffen gerechtelijke schikkingen en vastgestelde authentieke akten;

d)

verordening (EG) nr. 805/2004 van het Europees Parlement en de Raad[ ( 16 )] is van toepassing op beslissingen die zijn gegeven in gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingesteld en op voor het eind van de overgangsperiode goedgekeurde of getroffen gerechtelijke schikkingen en verleden authentieke akten, mits voor het eind van de overgangsperiode om de waarmerking als Europese executoriale titel werd verzocht.

3. [...]”

8.

Overeenkomstig artikel 126 van het terugtrekkingsakkoord eindigde de overgangsperiode op 31 december 2020. Gedurende die periode bleef het recht van de Unie van toepassing op en in het Verenigd Koninkrijk, behoudens een aantal specifieke uitzonderingen in de artikelen 127 tot en met 131.

3. Richtlijn gelijke behandeling

9.

Overweging 30 van de richtlijn gelijke behandeling betreft de bewijsregeling van artikel 19:

„Voor een effectieve handhaving van het beginsel van gelijke behandeling is het van groot belang dat regels voor de bewijslast worden vastgesteld. Zoals het [Hof] heeft geoordeeld, moet derhalve worden bepaald dat de bewijslast bij de verweerder wordt gelegd indien er sprake is van kennelijke discriminatie, behalve in procedures waarin de rechter of een andere bevoegde nationale instantie de feiten moet onderzoeken. Wel moet worden verduidelijkt dat de beoordeling van de feiten die directe of indirecte discriminatie kunnen doen vermoeden, blijft toekomen aan de relevante nationale instantie, overeenkomstig de nationale wetgeving of praktijk. Voorts behouden de lidstaten het recht om in alle fasen van de procedures een voor de eiser gunstigere bewijsregeling in te voeren.”

10.

Artikel 19, lid 1, van de richtlijn gelijke behandeling regelt de bewijslast:

„De lidstaten nemen, overeenkomstig hun nationale rechtsstelsels, de nodige maatregelen om ervoor te zorgen dat wanneer iemand die zich door niet-toepassing te zijnen aanzien van het beginsel van gelijke behandeling benadeeld acht, voor de rechter of een andere bevoegde instantie feiten aanvoert die directe of indirecte discriminatie kunnen doen vermoeden, de verweerder moet bewijzen dat het beginsel van gelijke behandeling niet is geschonden.”

C.   Recht van het Verenigd Koninkrijk

11.

Section 136 („Bewijslast”) van de Equality Act 2010 (wet van 2010 inzake gelijke behandeling; hierna: „Equality Act 2010”) zet artikel 19 van de richtlijn gelijke behandeling om in nationaal recht:

„1.   Dit artikel is van toepassing op elke procedure die betrekking heeft op een schending van deze wet.

2.   Indien er feiten zijn waaruit de rechter, bij gebreke van enige andere verklaring, kan afleiden dat een persoon (A) de betreffende bepalingen heeft geschonden, moet de rechter deze schending als bewezen beschouwen.

3.   Lid 2 is evenwel niet van toepassing indien A aantoont dat hij de betreffende bepalingen niet heeft geschonden.”

III. Feiten en verzoek om een prejudiciële beslissing

12.

In het verzoek om een prejudiciële beslissing worden de feiten als volgt weergegeven, zonder dat informatie wordt verstrekt over de bevoegdheid van de Franse gerechten.

13.

HJ is door de vennootschap Crédit agricole Corporate & Investment Bank (hierna: „CACIB”) in dienst genomen bij overeenkomst van 17 januari 2007. Op de arbeidsovereenkomst is het recht van het Verenigd Koninkrijk van toepassing. HJ was voor het laatst werkzaam als Customer Information Systems Officer op een van de locaties van de bank in het Verenigd Koninkrijk, voordat zij op 28 augustus 2013 met ziekteverlof ging.

14.

Omdat zij meende het slachtoffer te zijn geweest van discriminatie op grond van haar geslacht, alsmede van psychisch geweld, heeft HJ op 23 september 2013 bij de Conseil de prud’hommes Nanterre (arbeidsrechter Nanterre, Frankrijk) een vordering ingesteld, onder verwijzing naar de arbeidsovereenkomst. Bij vonnis van 26 juni 2019 heeft deze rechter de vordering afgewezen.

15.

HJ heeft hoger beroep ingesteld bij de Cour d’appel de Versailles (rechter in tweede aanleg Versailles, Frankrijk). Bij arrest van 27 mei 2021 heeft deze rechter geoordeeld dat HJ geen feiten had aangevoerd die in aanmerking konden worden genomen als relevante omstandigheden op grond waarvan discriminatie in de zin van de sections 13 tot en met 19 en 136 van de Equality Act 2010 van het Verenigd Koninkrijk kon worden vastgesteld. De Cour d’appel heeft eveneens geoordeeld dat het bestaan van discriminerende intimidatie in de zin van section 26 en van represailles in de zin van section 27 van die wet niet was aangetoond.

16.

HJ heeft hiertegen cassatieberoep ingesteld bij de Cour de cassation.

17.

Partijen zijn het met name oneens over de vraag of er, ondanks de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie in de tussentijd, een Unierechtelijke verplichting bestaat om de Equality Act 2010 en in het bijzonder de regel inzake de bewijslast van section 136 uit te leggen in overeenstemming met het Unierecht, en dan met name artikel 19 van de richtlijn gelijke behandeling.

18.

De Cour de cassation verzoekt het Hof derhalve om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)

Moet het [terugtrekkingsakkoord] aldus worden uitgelegd dat de rechter die uitspraak doet ná het eind van de overgangsperiode terwijl de feiten dateren van vóór deze datum en/of de procedure vóór die datum is ingeleid, een regeling van het Verenigd Koninkrijk tot omzetting van artikel 19 van [de richtlijn gelijke behandeling] moet aanmerken als een regeling van een lidstaat tot omzetting van een richtlijn?

2)

Moet artikel 288 VWEU aldus worden uitgelegd dat een nationale rechterlijke instantie die uitspraak dient te doen in een geschil tussen particulieren en verplicht is om het recht van een andere lidstaat toe te passen, de bepalingen van dat recht moet uitleggen in overeenstemming met een richtlijn, zonder dat het beginsel van wederzijds vertrouwen zich daartegen verzet?

3)

Indien de nationale rechter van oordeel is dat een dergelijke richtlijnconforme uitlegging onmogelijk is, moet hij dit recht dan, net zoals hij voor zijn eigen nationale recht zou doen, buiten toepassing laten wanneer een algemeen beginsel van het Unierecht of een bepaling van het primaire recht, zoals geconcretiseerd in een richtlijn, in het geding is?”

19.

HJ, CACIB, de Franse Republiek, de Republiek Polen, het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend. Met uitzondering van Polen hebben zij ook deelgenomen aan de terechtzitting op 24 juni 2025.

IV. Juridische beoordeling

20.

Vóór de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie verplichtte het Unierecht de rechterlijke instanties van die staat om, voor zover mogelijk, een nationale regeling tot omzetting van de richtlijn gelijke behandeling in overeenstemming met deze richtlijn uit te leggen. ( 17 ) Voor zover dit niet mogelijk was, rees de vraag naar de rechtstreekse toepassing van de betrokken bepaling van de richtlijn ( 18 ) of naar de rechtstreekse toepassing van het verbod van discriminatie in het licht van de richtlijn ( 19 ).

21.

Deze verplichting was zonder enige twijfel van toepassing ten tijde van de feiten van het hoofdgeding, aangezien de feiten moeten dateren van vóór de instelling van het beroep op 23 september 2013 bij de Conseil de prud’hommes Nanterre. Zij was nog steeds van kracht ten tijde van de afwijzing van de vordering op 26 juni 2019.

22.

Op het moment waarop de Cour d’appel de Versailles zich over het hoger beroep heeft uitgesproken, te weten op 27 mei 2021, had het Verenigd Koninkrijk de Unie daarentegen al verlaten en was ook de overgangsperiode, tijdens welke het Unierecht van toepassing bleef op zijn grondgebied, al verstreken, namelijk op 31 december 2020.

23.

Dit leidt tot de centrale vraag in het verzoek om een prejudiciële beslissing van de Cour de cassation, namelijk of in een dergelijk „oud geval” de bovengenoemde Unierechtelijke verplichtingen ondanks de terugtrekking blijven gelden (zie onder B). Het antwoord op deze vraag hangt af van de vraag of er in dit verband sprake kan zijn van uit het Unierecht voortvloeiende verplichtingen om de regeling van het Verenigd Koninkrijk richtlijnconform uit te leggen (zie onder C). Om te beginnen moeten echter enkele opmerkingen worden gemaakt over de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing, welke opmerkingen met name leiden tot de niet-ontvankelijkheid van de derde vraag (zie onder A).

A.   Ontvankelijkheid

24.

De Commissie en CACIB betwijfelen of alle of althans sommige van de prejudiciële vragen relevant zijn.

25.

De Commissie ziet geen tegenstrijdigheid tussen section 136 van de Equality Act 2010 en artikel 19 van de richtlijn gelijke behandeling. Evenmin blijkt volgens de Commissie dat de Cour d’appel de Versailles bij de uitlegging en de toepassing van section 136 is afgeweken van artikel 19 van de richtlijn. Daarom doet zich volgens haar niet de vraag voor of er op grond van het Unierecht nog steeds een verplichting tot richtlijnconforme uitlegging van de regeling van het Verenigd Koninkrijk bestaat, laat staan de vraag naar de rechtstreekse toepassing van artikel 19.

26.

CACIB zet uiteen dat het hoofdgeding betrekking heeft op een bewijsregel die niet voortvloeit uit het Unierecht, maar uit de Franse rechtspraak. Dit is een voor beweerdelijk gediscrimineerde personen – toegestane – gunstiger regeling waarin het Franse recht voorziet, maar die niet analoog kan worden toegepast op de omzetting van de richtlijn gelijke behandeling door het Verenigd Koninkrijk.

27.

Bovendien benadrukt CACIB dat er inhoudelijk onenigheid bestaat over de beoordeling van de bewijzen door de Cour d’appel de Versailles, maar dat die beoordeling niet kan worden getoetst door de Cour de cassation.

28.

Bijgevolg heeft de Cour de cassation onvoldoende uiteengezet waarom het verzoek om een prejudiciële beslissing relevant is voor de beslechting van het geding. In werkelijkheid zijn de vragen hypothetisch.

29.

Volgens vaste rechtspraak rust er een vermoeden van relevantie op de vragen betreffende de uitlegging van het Unierecht die de nationale rechter heeft gesteld binnen het onder zijn eigen verantwoordelijkheid geschetste feitelijke en wettelijke kader, ten aanzien waarvan het niet aan het Hof is de juistheid te onderzoeken. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een verzoek van een nationale rechter wanneer duidelijk blijkt dat de gevraagde uitlegging van het Unierecht geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding of wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of het Hof niet beschikt over de gegevens, feitelijk en rechtens, die noodzakelijk zijn om een zinvol antwoord te geven op de gestelde vragen. ( 20 )

30.

Uit het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing blijkt duidelijk waarom het Hof ervan uitgaat dat de prejudiciële vragen relevant zijn voor de beslechting van het geding en gegronde redenen verlangt om dit vermoeden te weerleggen.

31.

De relevantie van de vragen hangt immers af van de toetsingsbevoegdheden die de Cour de cassation in het hoofdgeding heeft ten opzichte van de Cour d’appel de Versailles. De omvang van deze bevoegdheden is een vraag van Frans recht die het Hof niet kan beoordelen. Dit staat veeleer aan de Cour de cassation zelf.

32.

Het lijkt er immers op dat de Cour de cassation, in voltallige zitting, het verzoek om een prejudiciële beslissing bij het Hof heeft ingediend ter voorbereiding van een beslissing over een eventuele verdere ontwikkeling van deze toetsingsbevoegdheden.

33.

Volgens het verzoek om een prejudiciële beslissing is de feitenrechter naar Frans recht in beginsel soeverein in zijn toepassing en uitlegging van het buitenlandse recht. ( 21 ) Die toepassing en uitlegging vallen dus grotendeels buiten de toetsing die de Cour de cassation als cassatierechter verricht.

34.

De Cour de cassation is evenwel van oordeel dat, om de eerbiediging van de voorrang van het Unierecht door de Franse staat te garanderen, de aard van zijn toetsing van de toepassing en uitlegging van buitenlands recht zou moeten worden gewijzigd indien de Franse rechter verplicht zou zijn om na te gaan of een wet van een andere lidstaat verenigbaar is met het Unierecht. ( 22 )

35.

In dezelfde zin heeft mevrouw Berriat, voormalig advocaat-generaal bij de kamer voor sociale zaken van de Cour de cassation, in haar standpuntbepaling in het hoofdgeding een striktere toetsing voorgesteld indien het buitenlandse recht in overeenstemming met het Unierecht moet worden uitgelegd. Daarom heeft zij de Cour de cassation in overweging gegeven om de eerste twee vragen aan het Hof voor te leggen. ( 23 )

36.

De eerste twee prejudiciële vragen zijn dus relevant voor de beslissing van de Cour de cassation waar het gaat om zijn eigen bevoegdheden in het kader van het aanhangige geding.

37.

Anders dan de Commissie betoogt, mag er overigens niet worden gespeculeerd over wat volgens de Cour de cassation een door de Cour d’appel de Versailles begane schending zou kunnen zijn van de eventuele verplichting tot richtlijnconforme uitlegging, waarvoor een toetsing in het kader van een cassatieberoep nodig zou kunnen. De Cour de cassation onderzoekt momenteel nog of hij überhaupt toetsingsbevoegdheid heeft. De uitkomst van een dergelijke toetsing is dus nog niet beslist.

38.

Gelet op de informatie in het verzoek om een prejudiciële beslissing over de inhoud van section 136 van de Equality Act 2010 valt echter niet in te zien waarom de derde prejudiciële vraag zou moeten worden beantwoord. Volgens de gebruikelijke uitleggingsmethoden moet het zonder problemen mogelijk zijn om deze bepaling aldus uit te leggen dat elke tegenstrijdigheid met artikel 19 van de richtlijn gelijke behandeling wordt vermeden.

39.

Mocht uit de uitlegging van section 136 door de rechterlijke instanties van het Verenigd Koninkrijk niettemin blijken dat een conforme uitlegging uitgesloten is, dan had dit, gelet op de bewoordingen van de bepaling, in het verzoek om een prejudiciële beslissing moeten worden uiteengezet om het vermoeden van relevantie te handhaven.

40.

De Cour de cassation motiveert deze vraag echter enkel door te stellen dat een antwoord op deze vraag nuttig zou kunnen zijn.

41.

De derde prejudiciële vraag is derhalve, uitgaande van de informatie in het verzoek om een prejudiciële beslissing, hypothetisch van aard en dus niet ontvankelijk.

B.   Eerste vraag: gaat het nog steeds om Unierecht?

42.

Derhalve moet de eerste vraag worden onderzocht of een regeling als section 136 van de Equality Act 2010 vanuit het oogpunt van het Unierecht, ondanks de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk, nog steeds moet worden beschouwd als een omzetting van dat recht, althans voor oude gevallen, zodat er een verplichting tot richtlijnconforme uitlegging bestaat.

43.

Volgens het Verenigd Koninkrijk blijven de rechters aldaar deze bepaling inderdaad conform de richtlijn uitleggen. Zij volgen ook de rechtspraak van het Hof die tot het eind van de overgangsperiode is gewezen.

44.

Het Verenigd Koninkrijk betwist echter dat deze praktijk berust op een Unierechtelijke verplichting. Zij vloeit integendeel voort uit de nationale regels inzake de terugtrekking uit de Unie, de Withdrawal Act (terugtrekkingswet; hierna: „Withdrawal Act”) ( 24 ), die onder meer nagenoeg het gehele Unierecht dat vóór de terugtrekking in het Verenigd Koninkrijk van kracht was, in nationaal recht heeft omgezet ( 25 ).

45.

Dit standpunt kan echter, met name in het licht van artikel 70 van het Verdrag van Wenen, noch op artikel 50, lid 3, VEU (zie onder 1), noch op het terugtrekkingsakkoord (zie onder 2) worden gebaseerd. Indien de rechterlijke instanties van de lidstaten evenwel bij wijze van uitzondering het Unierecht toepassen op dergelijke oude gevallen uit het Verenigd Koninkrijk, kunnen zij, net zomin als de rechterlijke instanties van het Verenigd Koninkrijk, het Hof verzoeken om een prejudiciële beslissing over de uitlegging van dat recht met betrekking tot de situatie die aan de orde is in het hoofdgeding (zie onder 3).

1. Artikel 50, lid 3, VEU

46.

Het standpunt van het Verenigd Koninkrijk is op het eerste gezicht in overeenstemming met artikel 50, lid 3, VEU. Op grond daarvan zijn de Verdragen niet meer van toepassing op de staat die besluit zich terug te trekken, met ingang van de datum van inwerkingtreding van het terugtrekkingsakkoord of, bij gebreke daarvan, na verloop van twee jaar na de kennisgeving van het voornemen tot terugtrekking, tenzij de Europese Raad met instemming van de betrokken lidstaat met eenparigheid van stemmen tot verlenging van deze termijn besluit.

47.

Het is juist dat het Unierecht sinds het eind van de overgangsperiode niet meer van toepassing is op of in het Verenigd Koninkrijk (zie onder a). Dit betekent echter niet dat het Unierecht niet langer van toepassing is op oude gevallen (zie onder b).

a) Geen toepassing sinds het eind van de overgangsperiode

48.

Het Hof vat artikel 50, lid 3, VEU terecht aldus op dat de Verdragen sinds de datum van inwerkingtreding van het terugtrekkingsakkoord, te weten 1 februari 2020, niet langer van toepassing zijn op het Verenigd Koninkrijk, zodat dit land sinds die datum niet langer een lidstaat is. ( 26 )

49.

De artikelen 126 tot en met 131 van het terugtrekkingsakkoord hebben de toepassing van het recht van de Unie in het Verenigd Koninkrijk, op enkele uitzonderingen na, verlengd tot en met 31 december 2020, het eind van de overgangsperiode.

50.

Overeenkomstig artikel 50, lid 2, tweede volzin, VEU bevat het terugtrekkingsakkoord voor bepaalde aangelegenheden specifieke bepalingen die ook na het eind van de overgangsperiode van toepassing zullen zijn. Het recht van de Unie verplicht het Verenigd Koninkrijk, in de vorm van het terugtrekkingsakkoord, derhalve om over deze aangelegenheden een besluit te nemen in overeenstemming met die bepalingen van het akkoord.

51.

De richtlijn gelijke behandeling valt echter niet onder deze specifieke bepalingen van het terugtrekkingsakkoord. Bijgevolg verplicht het akkoord sinds het eind van de overgangsperiode noch het Verenigd Koninkrijk, noch zijn rechterlijke instanties om de richtlijn gelijke behandeling na te leven.

b) Voortgezette toepassing voor oude gevallen

52.

Maar wat betekent dit voor oude gevallen, dat wil zeggen voor feiten die zich eerder hebben voorgedaan?

53.

In dit verband zou men kunnen denken dat het Unierecht op grond van artikel 50, lid 3, VEU thans geen andere verplichtingen voor het Verenigd Koninkrijk meer kan meebrengen, zelfs niet in oude gevallen, omdat „[d]e Verdragen [...] niet meer van toepassing [zijn] op de betrokken staat”. Wat is dan de basis van een Unierechtelijke regel die het Verenigd Koninkrijk verplicht om het Unierecht op oude gevallen te blijven toepassen? Geen van de weinige Unierechtelijke bepalingen die voor die staat bindend blijven, voorziet hierin. Dit is overigens ook het standpunt van het Verenigd Koninkrijk in de onderhavige procedure. ( 27 )

54.

Bij nadere beschouwing is echter ook een andere uitlegging van artikel 50, lid 3, VEU mogelijk, aangezien deze bepaling evenmin uitdrukkelijk aangeeft dat het Unierecht na de terugtrekking niet meer van toepassing is op oude gevallen in de betrokken staat. Een dergelijke uitdrukkelijke bepaling zou evenwel noodzakelijk zijn om aan te kunnen nemen dat de lidstaten aan artikel 50, lid 3, VEU terugwerkende kracht (ex tunc) hebben willen verlenen. Normaal gesproken zijn wettelijke bepalingen pas van toepassing vanaf de bekendmaking ervan (ex nunc). De terugwerkende kracht zou immers slechts in uitzonderlijke gevallen verenigbaar zijn met het fundamentele beginsel van rechtszekerheid. ( 28 )

55.

Het Verenigd Koninkrijk tracht weliswaar aan te voeren dat het thans niet langer gebonden is door het Unierecht en in het bijzonder door het rechtszekerheidsbeginsel van de Unie. Dit betekent echter niet dat artikel 50, lid 3, VEU kan worden opgevat als een afwijking van dat beginsel.

56.

Het rechtszekerheidsbeginsel is immers geen bijzonderheid van het Unierecht, maar een aan de rechtsstelsels der lidstaten gemeenschappelijk beginsel, waarvan de oorsprong reeds in het Romeinse recht te vinden is. ( 29 ) Het maakt met name integraal deel uit van het rechtsstelsel van het Verenigd Koninkrijk. ( 30 ) Er is dus geen reden om aan te nemen dat de lidstaten in het geval van een terugtrekking een dergelijke sterke vermindering van de rechtszekerheid hebben willen aanvaarden, die ook ten koste zou kunnen gaan van hun eigen onderdanen en ondernemingen.

57.

Bovendien is het belang van de rechtszekerheid van de internationale gemeenschap, juist in de context van de beëindiging van internationale verdragen, waarvan de gevolgen worden geregeld door artikel 70 van het Verdrag van Wenen, welbekend. Net als artikel 50, lid 3, VEU bepaalt artikel 70, lid 1, onder a), van het Verdrag van Wenen dat de beëindiging van een internationaal verdrag de partijen ontslaat van de verplichting de uitvoering van het verdrag voort te zetten. Volgens artikel 70, lid 1, onder b), tast de beëindiging evenwel geen enkel recht, geen enkele verplichting of geen enkele rechtspositie van partijen aan, die door de uitvoering van het verdrag vóór zijn beëindiging is ontstaan.

58.

Hoewel het Verdrag van Wenen noch de Unie noch alle lidstaten bindt, weerspiegelen sommige bepalingen ervan regels van internationaal gewoonterecht die als zodanig verbindend zijn voor de instellingen van de Unie en deel uitmaken van de rechtsorde van de Unie. ( 31 ) Voor zover kan worden vastgesteld, wordt niet betwist dat ook artikel 70 internationaal gewoonterecht codificeert ( 32 ), dat zelf is gebaseerd op de algemeen aanvaarde beginselen van rechtszekerheid en niet-terugwerkende kracht ( 33 ).

59.

Artikel 70 van het Verdrag van Wenen staat weliswaar afwijkingen toe, maar bij gebreke van een uitdrukkelijke bepaling in artikel 50 VEU ben ik van mening dat het uitgesloten is om deze bepaling uit te leggen in de zin van een dergelijke afwijking.

2. Terugtrekkingsakkoord

60.

Het blijft dus de vraag of het terugtrekkingsakkoord een specifieke afwijking van artikel 70, lid 1, onder b), van het Verdrag van Wenen bevat die de voortzetting van de toepassing van de richtlijn gelijke behandeling op het hoofdgeding uitsluit.

61.

In dit verband moet allereerst worden vastgesteld dat het terugtrekkingsakkoord geen enkele bepaling bevat die uitdrukkelijk betrekking heeft op de toepassing van de richtlijn gelijke behandeling of van het Unierecht in zijn geheel op oude gevallen.

62.

Het terugtrekkingsakkoord bepaalt echter uitdrukkelijk dat sommige bepalingen van toepassing blijven op oude gevallen. In dit verband zijn met name de artikelen 66 en 67 van het terugtrekkingsakkoord relevant.

63.

Overeenkomstig artikel 66 van het terugtrekkingsakkoord blijven de verordeningen inzake het recht dat van toepassing is in contractuele en niet-contractuele aangelegenheden, van toepassing in het Verenigd Koninkrijk op overeenkomsten die voor het eind van de overgangsperiode zijn gesloten, en op schadeveroorzakende gebeurtenissen die zich vóór die datum hebben voorgedaan. ( 34 ) Daarentegen zijn deze verordeningen in de lidstaten – zoals in Frankrijk in het hoofdgeding – reeds onafhankelijk van het terugtrekkingsakkoord van toepassing, zoals de Commissie opmerkt.

64.

Bovendien bepaalt artikel 67 van het terugtrekkingsakkoord dat bepaalde Unierechtelijke regels betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen van toepassing blijven op gerechtelijke procedures die voor het eind van de overgangsperiode zijn ingeleid – zoals de procedure in het hoofdgeding. Het is dus mogelijk dat rechterlijke instanties in de Unie de bevoegdheid van de rechterlijke instanties van het Verenigd Koninkrijk moeten erkennen en dat de lidstaten in beginsel bepaalde beslissingen van die rechterlijke instanties ten uitvoer moeten leggen.

65.

CACIB leidt hieruit a contrario af dat het Unierecht niet langer van toepassing is op kwesties die niet worden geregeld door de artikelen 66 en 67 of door andere bepalingen, ook wat betreft oude gevallen. Het Verenigd Koninkrijk komt eveneens tot deze conclusie, aangezien het terugtrekkingsakkoord een gedetailleerde, volledige en alomvattende codificatie vormt die voorziet in de toepassing van het Unierecht op bepaalde oude gevallen die uitdrukkelijk zijn geregeld, wat juist niet geldt voor het hoofdgeding. Anders zou het Hof ondanks de terugtrekking bevoegd blijven om het recht van het Verenigd Koninkrijk te beoordelen.

66.

HJ en de Commissie verzetten zich echter tegen deze conclusie a contrario. Hun uitlegging van het terugtrekkingsakkoord vindt steun in de doelstelling om de rechtszekerheid te waarborgen, zoals uiteengezet in de zevende alinea van de preambule van dat akkoord. Een wijziging met terugwerkende kracht van de rechtssituatie is hiermee in beginsel onverenigbaar. Dit geldt des te meer in het onderhavige geval, daar de uitkomst van aanhangige gedingen zou kunnen afhangen van de toevallige omstandigheid dat zij vóór het eind van de overgangsperiode of, zoals in het hoofdgeding, pas na die datum zijn beslecht. ( 35 )

67.

Het is waar dat het Verenigd Koninkrijk bij zijn terugtrekking nagenoeg het gehele Unierecht in nationaal recht heeft omgezet, juist om de rechtszekerheid te waarborgen ( 36 ), en dat de rechterlijke instanties aldaar deze bepalingen nog steeds uitleggen in het licht van het Unierecht en de rechtspraak van het Hof ( 37 ).

68.

Dit doet echter niet af aan de redenering die aan de hier reeds voorgestane uitlegging van artikel 50, lid 3, VEU ten grondslag ligt: gelet op het fundamentele belang van het rechtszekerheidsbeginsel kan, bij gebreke van een uitdrukkelijke bepaling, niet worden aangenomen dat de Unie en het Verenigd Koninkrijk in het terugtrekkingsakkoord, als rechtshandeling van de Unie, zijn overeengekomen om de toepassing van nagenoeg het gehele Unierecht op oude gevallen met terugwerkende kracht op te heffen. ( 38 )

3. Beperking van de prejudiciële procedure

69.

Ik ben het echter eens met het standpunt van het Verenigd Koninkrijk dat het Hof niet bevoegd moet blijven om uitspraak te doen over de verenigbaarheid van het omzettingsrecht van het Verenigd Koninkrijk – dat mogelijk van toepassing blijft – met het recht van de Unie waar het gaat om oude gevallen die bij de rechterlijke instanties van de lidstaten aanhangig zijn gemaakt. Op dit punt bevat het terugtrekkingsakkoord namelijk bepalingen die, hoewel zij niet uitdrukkelijk betrekking hebben op de situatie in het hoofdgeding, aantonen hoe daarmee moet worden omgegaan.

70.

Krachtens artikel 4, lid 4, van het akkoord worden de bepalingen ervan die verwijzen naar het recht van de Unie, of naar begrippen of bepalingen daarin, in het kader van hun uitvoering en toepassing uitgelegd overeenkomstig de relevante rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie die is vastgesteld voor het eind van de overgangsperiode. Artikel 4, lid 5, bepaalt voorts dat de justitiële en administratieve autoriteiten van het Verenigd Koninkrijk bij de uitlegging en toepassing van dit akkoord terdege rekening houden met de relevante rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie die is vastgesteld na het eind van de overgangsperiode. Met uitzondering van de enkele gevallen waarin het terugtrekkingsakkoord uitdrukkelijk voorziet ( 39 ), hebben de rechterlijke instanties van het Verenigd Koninkrijk echter niet langer het recht om het Hof om een prejudiciële beslissing te verzoeken.

71.

Ik leid hieruit af dat het Hof sinds het eind van de overgangsperiode geen nieuwe bindende beslissingen kan nemen over de uitlegging van het Unierecht met betrekking tot situaties die onder het recht van het Verenigd Koninkrijk vallen. Dit sluit met name uit dat de rechterlijke instanties van de lidstaten waarbij, zoals in het hoofdgeding, oude gevallen uit het Verenigd Koninkrijk aanhangig zijn gemaakt, bij het Hof verzoeken om een prejudiciële beslissing indienen over de uitlegging van de op die gevallen toepasselijke bepalingen. Een prejudicieel arrest van het Hof is bindend voor de nationale rechter bij de beslechting van het hoofdgeding ( 40 ), en het is niet aan het Hof om rechtsgeleerde adviezen over algemene of hypothetische vraagstukken te formuleren ( 41 ). In het licht van deze criteria volstaat het niet dat alleen naar behoren rekening wordt gehouden met een beslissing van het Hof in de zin van artikel 4, lid 5, van het terugtrekkingsakkoord.

72.

De rechterlijke instanties van de lidstaten moeten derhalve oude gevallen die onder het recht van het Verenigd Koninkrijk vallen, op dezelfde wijze beslechten als de rechterlijke instanties van die staat, waarbij zij zich moeten houden aan de relevante rechtspraak van het Hof die vóór het eind van de overgangsperiode is gewezen en naar behoren rekening moeten houden met de sindsdien gewezen rechtspraak, zonder zich evenwel tot het Hof te kunnen wenden.

4. Voorlopige conclusie

73.

Bijgevolg moet op de eerste vraag worden geantwoord dat een rechterlijke instantie van een lidstaat die uitspraak doet ná het eind van de overgangsperiode, een regeling van het Verenigd Koninkrijk waarbij artikel 19 van de richtlijn gelijke behandeling is omgezet, moet beschouwen als uitvoering van het Unierecht indien haar beslissing betrekking heeft op feiten die zich vóór die datum hebben voorgedaan in het Verenigd Koninkrijk. In dit verband moet deze rechter, net als een rechterlijke instantie van het Verenigd Koninkrijk, rekening houden met de relevante rechtspraak van het Hof van vóór het eind van de overgangsperiode en naar behoren rekening houden met de sindsdien gewezen rechtspraak, zonder het Hof evenwel om een prejudiciële beslissing te kunnen verzoeken.

C.   Tweede vraag: verplichting tot richtlijnconforme uitlegging

74.

Met zijn tweede vraag wenst de Cour de cassation te vernemen of rechterlijke instanties van de lidstaten die het recht van andere lidstaten toepassen, verplicht zijn om dat recht in overeenstemming met het Unierecht uit te leggen, net als het nationale recht.

75.

Het antwoord op deze vraag ligt voor de hand. Zoals het Hof reeds heeft geoordeeld in twee arresten die ook in het verzoek om een prejudiciële beslissing worden aangehaald, moeten de rechterlijke instanties van de lidstaten ook het recht van andere lidstaten in overeenstemming met het Unierecht toepassen. ( 42 ) Zelfs de Unierechter is in bepaalde gevallen verplicht om het nationale recht in overeenstemming met het Unierecht uit te leggen. ( 43 )

76.

Deze conclusie is logisch, aangezien de verplichting tot uitlegging van het nationale recht in overeenstemming met het Unierecht in alle lidstaten van de Unie geldt. Deze verplichting is inherent aan het systeem van het VWEU, aangezien het de nationale rechters in staat stelt om binnen het kader van hun bevoegdheden de volle werking van het recht van de Unie te verzekeren bij de beslechting van de bij hen aanhangige gedingen. ( 44 )

77.

Wat het verzoek om een prejudiciële beslissing duidelijk aantoont, en wat nog duidelijker naar voren komt uit de standpuntbepaling van advocaat-generaal Berriat, is dat de twijfels over die conclusie berusten op het feit dat de uitlegging van het recht van een andere lidstaat in overeenstemming met het Unierecht kan worden beschouwd als een inbreuk op zijn soevereine rechten. ( 45 ) Deze bezorgdheid komt ook tot uiting in de verwijzing naar het wederzijdse vertrouwen in de prejudiciële vraag.

78.

Wanneer de rechterlijke instanties van een lidstaat het recht van een andere lidstaat toepassen, oefenen zij, als autoriteiten van een lidstaat, noodzakelijkerwijs invloed uit op de soevereine rechten van die andere lidstaat. ( 46 ) Er bestaat steeds een risico dat de betrokken bepalingen worden toegepast op een manier waarop de primair bevoegde rechterlijke instanties van de andere lidstaat dat niet zouden hebben gedaan. Een dergelijke invloed op de soevereine rechten wordt echter in beginsel aanvaard door de Unierechtelijke regels inzake het toepasselijke recht, zoals de Rome I-verordening en de Rome II-verordening die in artikel 66 van het terugtrekkingsakkoord worden genoemd. Daarin ligt dus geen inbreuk op deze rechten besloten.

79.

Voorts wijzen de Cour de cassation en advocaat-generaal Berriat erop dat het Hof in een zaak heeft geweigerd om een vraag betreffende de Unierechtconforme uitlegging van het recht van andere lidstaten te beantwoorden. ( 47 ) Deze beslissing berust echter enkel op het feit dat het antwoord op de vraag niet relevant was voor de beslechting van het geding. Zij kan niet aldus worden uitgelegd dat de nationale rechterlijke instanties bij de toepassing van het recht van andere lidstaten dat recht niet in overeenstemming met het Unierecht zouden mogen uitleggen.

80.

De vraag welk resultaat kan worden bereikt, moet echter worden onderscheiden van de verplichting tot Unierechtconforme uitlegging. In het Unierecht wordt de uitlegging begrensd door de algemene rechtsbeginselen van de Unie en in het bijzonder door het rechtszekerheidsbeginsel en het verbod van terugwerkende kracht; evenmin kan deze verplichting dienen als grondslag voor een uitlegging contra legem van het nationale recht ( 48 ). Met andere woorden, de verplichting tot conforme uitlegging eindigt wanneer het nationale recht niet op zodanige wijze kan worden toegepast dat het tot een resultaat leidt dat verenigbaar is met het door de richtlijn beoogde resultaat. ( 49 )

81.

Bovendien kan het nationale recht slechts in overeenstemming met het Unierecht worden uitgelegd overeenkomstig de in het nationale recht erkende uitleggingsmethoden. ( 50 ) Voor zover in de lidstaten verschillende uitleggingsmethoden worden erkend, is het dus denkbaar dat de Unierechtconforme uitlegging van in verschillende lidstaten op vergelijkbare wijze geformuleerde omzettingsregels tot verschillende resultaten leidt.

82.

Hieruit volgt dat een nationale rechter bij wie een geding tussen particulieren aanhangig is en die het recht van een andere lidstaat moet toepassen, gehouden is om, met toepassing van de in die andere lidstaat erkende uitleggingsmethoden en met inachtneming van de algemene rechtsbeginselen, de bepalingen van dat recht in overeenstemming met het Unierecht uit te leggen.

V. Conclusie

83.

Gezien het bovenstaande geef ik het Hof in overweging om op het verzoek om een prejudiciële beslissing te antwoorden als volgt:

„1)

Een rechterlijke instantie van een lidstaat die uitspraak doet ná het eind van de overgangsperiode, moet een regeling van het Verenigd Koninkrijk waarbij artikel 19 van richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep wordt omgezet, beschouwen als uitvoering van het Unierecht indien haar beslissing betrekking heeft op feiten die zich vóór die datum hebben voorgedaan in het Verenigd Koninkrijk. Daarbij moet deze rechterlijke instantie, net als een rechterlijke instantie van het Verenigd Koninkrijk, de relevante rechtspraak van het Hof die vóór het eind van de overgangsperiode is gewezen, eerbiedigen en naar behoren rekening houden met de sindsdien gewezen rechtspraak, zonder evenwel het Hof om een prejudiciële beslissing te kunnen verzoeken.

2)

Een rechterlijke instantie van een lidstaat waarbij een geding tussen particulieren aanhangig is gemaakt en die het recht van een andere lidstaat moet toepassen, is verplicht om, met toepassing van de in die andere lidstaat erkende uitleggingsmethoden en met inachtneming van de algemene rechtsbeginselen, de bepalingen van dat recht in overeenstemming met het Unierecht uit te leggen.”


( 1 ) Oorspronkelijke taal: Duits.

( 2 ) Theresa May op 11 juli 2016 (https://www.youtube.com/watch?v=zV6n6zNVw_I).

( 3 ) Richtlijn 2006/54/EG van het Europees Parlement en de Raad van 5 juli 2006 betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen in arbeid en beroep (PB 2006, L 204, blz. 23; hierna: „richtlijn gelijke behandeling”).

( 4 ) Akkoord inzake de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland uit de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie (PB 2020, L 29, blz. 7), goedgekeurd door de Raad van de Europese Unie bij besluit (EU) 2020/135 van 30 januari 2020 (PB 2020, L 29, blz. 1), laatstelijk gewijzigd bij besluit nr. 2/2024 van het Gemengd Comité dat is ingesteld bij het Akkoord over de terugtrekking van het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland uit de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie van 16 mei 2024 waarbij een vastgestelde nieuwe Uniehandeling aan bijlage 2 bij het Windsor-kader wordt toegevoegd (PB L, 2024/2134) (hierna: „terugtrekkingsakkoord”).

( 5 ) United Nations Treaty Series, deel 1155, blz. 331.

( 6 ) Verordening van 17 juni 2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I) (PB 2008, L 177, blz. 6).

( 7 ) Verordening van 11 juli 2007 inzake het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (Rome II) (PB 2007, L 199, blz. 40).

( 8 ) Verordening van 12 december 2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2012, L 351, blz. 1).

( 9 ) Verordening van de Raad van 27 november 2003 betreffende de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid, en tot intrekking van verordening (EG) nr. 1347/2000 (PB 2003, L 338, blz. 1).

( 10 ) Verordening van 18 december 2008 betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen, en de samenwerking op het gebied van onderhoudsverplichtingen (PB 2009, L 7, blz. 1).

( 11 ) Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 14 juni 2017 inzake het Uniemerk (PB 2017, L 154, blz. 1).

( 12 ) Verordening van de Raad van 12 december 2001 betreffende gemeenschapsmodellen (PB 2002, L 3, blz. 1).

( 13 ) Verordening van de Raad van 27 juli 1994 inzake het communautaire kwekersrecht (PB 1994, L 227, blz. 1).

( 14 ) Verordening van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 119, blz. 1).

( 15 ) Richtlijn van 16 december 1996 betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten (PB 1997, L 18, blz. 1).

( 16 ) Verordening van 21 april 2004 tot invoering van een Europese executoriale titel voor niet-betwiste schuldvorderingen (PB 2004, L 143, blz. 15).

( 17 ) Zie arresten van 10 april 1984, Von Colson en Kamann (14/83, EU:C:1984:153, punt 26); 5 oktober 2004, Pfeiffer e.a. (C‑397/01–C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 114), en 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing) (C‑582/21, EU:C:2024:282, punt 61).

( 18 ) Zie arresten van 26 februari 1986, Marshall (152/84, EU:C:1986:84, punt 49), en 12 juli 1990, Foster e.a. (C‑188/89, EU:C:1990:313, punt 17).

( 19 ) Zie arrest van 19 januari 2010, Kücükdeveci (C‑555/07, EU:C:2010:21, punt 27).

( 20 ) Arresten van 24 juni 2008, Commune de Mesquer (C‑188/07, EU:C:2008:359, punt 30); 24 oktober 2018, XC e.a. (C‑234/17, EU:C:2018:853, punt 16), en 8 april 2025, Europees Openbaar Ministerie (Rechterlijke toetsing van procedurele handelingen) (C‑292/23, EU:C:2025:255, punt 36).

( 21 ) Punt 24 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.

( 22 ) Punt 40 van het verzoek om een prejudiciële beslissing.

( 23 ) Opmerkingen van 5 april 2024 (Pourvoi no D 21‑21.615, blz. 24 en 25).

( 24 ) Besproken in het arrest van de Supreme Court (hoogste rechterlijke instantie, Verenigd Koninkrijk) van 10 juli 2024, Lipton and another/BA Cityflyer Ltd ([2024] UKSC 24, punten 81‑132).

( 25 ) Zie het arrest van de Supreme Court van 10 juli 2024, Lipton and another/BA Cityflyer Ltd ([2024] UKSC 24, punten 51‑57).

( 26 ) Arrest van 9 juni 2022, Préfet du Gers en Institut national de la statistique et des études économiques (C‑673/20, EU:C:2022:449, punt 55), en beschikking van 16 juni 2021, Sharpston/Raad en vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten (C‑685/20 P, EU:C:2021:485, punt 53).

( 27 ) Dat is ook hoe ik de zienswijze van het European Union Committee van de House of Lords van het Verenigd Koninkrijk begrijp, Brexit and the EU budget, 15e verslag van de zittingsperiode 2016/17 van 4 maart 2017 (HL Paper 125, punten 133 en 135).

( 28 ) Zie arresten van 12 oktober 1978, Belbouab (10/78, EU:C:1978:181, punt 7); 6 juli 2006, Kersbergen-Lap en Dams-Schipper (C‑154/05, EU:C:2006:449, punt 42), en 10 september 2024, Neves 77 Solutions (C‑351/22, EU:C:2024:723, punt 102).

( 29 ) Arresten van 25 februari 1969, Klomp (23/68, EU:C:1969:6, punt 13), en 29 maart 2011, ArcelorMittal Luxembourg/Commissie en Commissie/ArcelorMittal Luxembourg e.a. (C‑201/09 P en C‑216/09 P, EU:C:2011:190, punt 63). Zie verder arresten van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens van 9 december 1994, Stran Greek Refineries en Stratis Andreadis tegen Griekenland (CE:ECHR:1994:1209JUD001342787, § 49), en 28 oktober 1999, Zielinski, Pradal en Gonzales e.a. tegen Frankrijk (CE:ECHR:1999:1028JUD002484694, § 57).

( 30 ) Zie arrest van de Supreme Court van 10 juli 2024, Lipton and another/BA Cityflyer Ltd ([2024] UKSC 24, punten 66 en 67), en de concurring judgment van Lord Lloyd-Jones bij dat arrest (punt 196).

( 31 ) Arresten van 16 juni 1998, Racke (C‑162/96, EU:C:1998:293, punten 24, 45 en 46); 25 februari 2010, Brita (C‑386/08, EU:C:2010:91, punt 42), en 27 februari 2018, Western Sahara Campaign UK (C‑266/16, EU:C:2018:118, punt 58).

( 32 ) Arbitraal vonnis van 30 april 1990, Nieuw-Zeeland/Frankrijk (Rainbow Warrior) (United Nations Reports of International Arbitration Awards, deel XX, punt 75); Villiger, M. E. (2008), Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, artikel 70, punt 14; Ascensio, H., in Corten, O., en Klein, P. (red.) (2011), The Vienna Conventions on the Law of Treaties: a commentary (deel 2), artikel 70, punt 8, en Wittich, S., in Dörr, O., en Schmalenbach, K. (2018), Vienna convention on the law of treaties, artikel 70, punten 40 en 41.

( 33 ) Villiger, M. E. (2008), Commentary on the 1969 Vienna Convention on the Law of Treaties, artikel 70, punt 14, en Ascensio, H., in Corten, O., en Klein, P. (red.) (2011), The Vienna Conventions on the Law of Treaties: a commentary (deel 2), artikel 70, punten 8 en 9.

( 34 ) Zie in die zin arrest van 14 september 2023, Diamond Resorts Europe e.a. (C‑632/21, EU:C:2023:671, punt 66).

( 35 ) Zie arrest van de Supreme Court van 10 juli 2024, Lipton and another/BA Cityflyer Ltd ([2024] UKSC 24, punt 66). Illustratief, waar het gaat om de Unie, is de in het arrest van het Gerecht van 16 maart 2022, Nowhere/EUIPO – Ye (APE TEES) (T‑281/21, EU:T:2022:139, punt 15), weergegeven opvatting van de kamer van beroep van het EUIPO.

( 36 ) Zie punt 44 hierboven.

( 37 ) Zie section 6 van de Withdrawal Act.

( 38 ) Zie punt 56 hierboven.

( 39 ) Artikelen 158 en 160 van het terugtrekkingsakkoord.

( 40 ) Arresten van 3 februari 1977, Benedetti (52/76, EU:C:1977:16, punten 26 en 27), en 16 juni 2015, Gauweiler e.a. (C‑62/14, EU:C:2015:400, punt 16).

( 41 ) Arresten van 16 december 1981, Foglia (244/80, EU:C:1981:302, punt 18); 16 juli 1992, Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:332, punt 25), en 1 augustus 2025, Voore Mets en Lemeks Põlva (C‑784/23, EU:C:2025:609, punt 64).

( 42 ) Arresten van 18 november 2020, DelayFix (C‑519/19, EU:C:2020:933, punt 51), en 8 december 2022, Luxury Trust Automobil (C‑247/21, EU:C:2022:966, punt 67).

( 43 ) Arrest van 15 juli 2025, ECB en Commissie/Corneli (C‑777/22 P en C‑789/22 P, EU:C:2025:580, punt 137).

( 44 ) Arresten van 5 oktober 2004, Pfeiffer e.a. (C‑397/01–C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 114); 24 januari 2012, Dominguez (C‑282/10, EU:C:2012:33, punt 24), en 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing) (C‑582/21, EU:C:2024:282, punt 61).

( 45 ) Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Emiliou in de zaak European Lotto and Betting en Deutsche Lotto‑ und Sportwetten (C‑440/23, EU:C:2025:668, punt 54).

( 46 ) Zie de conclusie van advocaat-generaal Emiliou in de zaak European Lotto and Betting en Deutsche Lotto‑ und Sportwetten (C‑440/23, EU:C:2025:668, punten 48, 49 en 56) over de nog ruimere kwestie van de bevoegdheid om de toepassing van buitenlands recht te weigeren.

( 47 ) Arrest van 15 december 2022, HUK-COBURG-Allgemeine Versicherung (C‑577/21, EU:C:2022:992, punt 52).

( 48 ) Arresten van 4 juli 2006, Adeneler e.a. (C‑212/04, EU:C:2006:443, punt 110); 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve rechterlijke beslissing) (C‑582/21, EU:C:2024:282, punt 63), en 5 juni 2025, Nuratau (C‑349/24, EU:C:2025:397, punt 45).

( 49 ) Arresten van 8 november 2016, Ognyanov (C‑554/14, EU:C:2016:835, punt 66); 24 juni 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, punt 76), en 15 juli 2025, ECB en Commissie/Corneli (C‑777/22 P en C‑789/22 P, EU:C:2025:580, punt 140).

( 50 ) Arresten van 5 oktober 2004, Pfeiffer e.a. (C‑397/01–C‑403/01, EU:C:2004:584, punt 116); 4 juli 2006, Adeneler e.a. (C‑212/04, EU:C:2006:443, punt 111); 9 april 2024, Profi Credit Polska (Heropening van een procedure die is afgesloten met een definitieve beslissing) (C‑582/21, EU:C:2024:282, punt 62), en 5 juni 2025, Nuratau (C‑349/24, EU:C:2025:397, punt 46).