SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW w sprawie realizacji, wyników i ogólnej oceny Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej 2012 /* COM/2014/0562 final */
SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU
EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I
KOMITETU REGIONÓW w sprawie realizacji, wyników i ogólnej oceny
Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej 2012
1
Wprowadzenie
Wydłużające
się średnie trwanie życia w połączeniu z niskim
wskaźnikiem urodzeń prowadzi do znacznego starzenia się
populacji europejskiej. Często nie dostrzega się faktu, że
starzenie się społeczeństwa stanowi przede wszystkim ważne
osiągnięcie, w szczególności ze względu na to, że
odzwierciedla sukcesy w ograniczaniu umieralności; nie zawsze dostrzega
się również potencjał rosnącej liczby sprawnych i zdrowych
ludzi starszych. Starzenie się jest za to często traktowane jako
zagrożenie dla dynamizmu gospodarki i stabilności wysoko
rozwiniętych europejskich systemów opieki społecznej. W tym
kontekście we wrześniu 2010 r.[1] Komisja
zaproponowała ogłoszenie roku 2012 „Europejskim Rokiem
Aktywności Osób Starszych”. Komisja podkreśliła, że ochrona
solidarności międzypokoleniowej będzie w szczególności
zależeć od zapewnienia dłuższej aktywności zawodowej
roczników powojennego wyżu demograficznego oraz jak najdłuższego
utrzymania przez nie dobrego stanu zdrowia, aktywności i
samodzielności. Rada i Parlament Europejski przyjęły
decyzję w sprawie przedmiotowego Europejskiego Roku we wrześniu 2011
r.[2],
dodając do jej tytułu element „solidarności
międzypokoleniowej”. Zgodnie z
decyzją ustanawiającą Europejski Rok Aktywności Osób
Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej (zwany dalej „ER2012” lub
„Rokiem”), niniejsze sprawozdanie zawiera przegląd realizacji, wyników i
ogólnych osiągnięć Roku w oparciu o wnioski z oceny
zewnętrznej[3].
2
KONTEKST
2.1
Przygotowania do Roku
Pierwsze
wezwania do wprowadzenia Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i
Solidarności Międzypokoleniowej miały miejsce podczas
prezydencji Słowenii w pierwszym półroczu 2008 r. W czerwcu 2009 r.
Komisja zainicjowała konsultacje społeczne w celu zebrania
pomysłów i propozycji od kluczowych zainteresowanych stron i ekspertów na
temat sposobu osiągnięcia jak największego wpływu
inicjatywy Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i
Solidarności Międzypokoleniowej. W listopadzie 2009
r. Rada zasygnalizowała zainteresowanie swoim udziałem w takiej
inicjatywie, zwracając się do Komisji o opracowanie działań
służących podnoszeniu świadomości w kontekście
wspierania aktywnego starzenia się, w tym w ramach Europejskiego Roku[4]. Dobór tematów
charakteryzował się kompleksowym podejściem – zatrudnienie,
zdrowie i samodzielne życie, udział w życiu społecznym,
solidarność międzypokoleniowa – i był nie tylko spójny z
poprzednimi analizami i inicjatywami politycznymi w odniesieniu do
aktywności osób starszych na szczeblu UE i międzynarodowym, lecz
także z pilnymi kwestiami, w szczególności w kontekście
strategii „Europa 2020”. Parlament Europejski promował uwzględnienie
solidarności międzypokoleniowej[5]. Europejski Rok
zbiegł się w czasie z dziesiątą rocznicą madryckiego
międzynarodowego planu działania w kwestii starzenia się
społeczeństw[6],
w którym jako główny cel rozwoju podkreślano, że w miarę
starzenia się osoby powinny mieć możliwość równego
dostępu do aktywnego uczestnictwa w życiu gospodarczym,
społecznym, kulturalnym i politycznym swoich społeczeństw.
2.2
Europejski Rok 2012 i jego cele
W ramach ER2012
dążono do rozwiązywania problemów związanych ze starzeniem
się Europy poprzez koncepcję aktywnego starzenia się w obszarach
zatrudnienia, udziału w życiu społecznym i samodzielnego
życia, z uwzględnieniem potrzeb i praw ludzi starszych oraz ich
potencjału i ich wkładu w gospodarkę i kwestie społeczne. Ogólnym celem
Roku było zmobilizowanie odpowiednich podmiotów do promowania aktywnego
starzenia się i solidarności międzypokoleniowej. Do podmiotów
tych należą państwa członkowskie, ich władze
regionalne i lokalne, partnerzy społeczni, społeczeństwo
obywatelskie i przedsiębiorstwa, w tym małe i średnie
przedsiębiorstwa. W art. 2 decyzji
określono cele szczegółowe, które można podsumować
następująco: • podnoszenie ogólnej świadomości na temat
wartości aktywności osób starszych i zapewnienie jej istotnego
miejsca wśród priorytetów politycznych; • stymulowanie debaty, wymiana informacji i rozwój
procesu wzajemnego uczenia się w celu promowania polityki na rzecz aktywności
osób starszych; • stworzenie ram służących do
podejmowania zobowiązań i konkretnych środków przez Unię i
państwa członkowskie przy zaangażowaniu zainteresowanych stron; • promowanie działań wspomagających
zwalczanie dyskryminacji ze względu na wiek[7],
przezwyciężanie stereotypów związanych z wiekiem i usuwanie
przeszkód.
2.3
Zasoby
W decyzji w
sprawie ER2012 określono budżet w wysokości 5 mln euro na okres
od stycznia 2011 r. do grudnia 2012 r. Nie przyznano żadnych nowych
środków na rzecz Europejskiego Roku, a pieniądze pozyskano z
istniejących środków finansowych. Budżet przeznaczony na
Europejski Rok wykorzystano głównie na finansowanie działań
informacyjnych Roku (strony internetowej UE, wsparcia informacyjnego dla
państw członkowskich, publikacji, filmów wideo, współpracy z
prasą itd.), zaś mniejsze kwoty przeznaczono na konferencję
inaugurującą, która odbyła się w Danii, i na
konferencję zamykającą na Cyprze oraz na zewnętrzną ewaluację
Roku. W porównaniu z
innymi ostatnimi Europejskimi Latami budżet ER2012 był o wiele
mniejszy. W związku z tym nie udostępniono bezpośredniego
finansowania dla państw członkowskich. Nie umniejszyło to jednak
ich zaangażowania w ER2012. Pieniądze przyznane na działania
informacyjne wykorzystano na wsparcie licznych działań na szczeblu
krajowym. Zewnętrzni
eksperci dokonujący oceny uznali, że struktury zarządzania i
narzędzia stosowane na szczeblu UE były odpowiednie i dobrze
funkcjonujące.
3
REALIZACJA I GŁÓWNE DZIAŁANIA W RAMACH
EUROPEJSKIEGO ROKU 2012
3.1
Działania na szczeblu
UE
Większość
działań na szczeblu UE miało na celu wsparcie zainteresowanych
stron w państwach członkowskich i ułatwienie im uczestnictwa w
Europejskim Roku. Program UE realizowano zatem w ścisłej współpracy
z krajowymi koordynatorami Europejskiego Roku i koalicją zainteresowanych
stron. Głównym działaniem na szczeblu europejskim była kampania
informacyjna i promocyjna realizowana przez wykonawcę. Osią
centralną kampanii była strona internetowa ER[8]
zawierająca informacje w 23 językach, chociaż wiele treści
dotyczących konkretnych inicjatyw udostępniano jedynie w języku
danego państwa oraz w języku angielskim. Na stronie internetowej
udostępniono także materiał promocyjny, który zainteresowane
strony mogły wykorzystać na potrzeby własnych inicjatyw. Wykonawca ds.
komunikacji utrzymywał sieć kontaktów z mediami w celu jak
najszerszego zainteresowania ich (w tym prasy, mediów internetowych i
audiowizualnych) najważniejszymi imprezami; prezentowano je również w
comiesięcznym biuletynie. Wydano
pięć publikacji, które miały na celu wsparcie zainteresowanych
stron. Dwie z nich zostały przygotowane przed rozpoczęciem Roku i
zawierały fakty i dane liczbowe: „Specjalne badanie Eurobarometru
dotyczące aktywnego starzenia się” (obejmujące 27 państw
członkowskich i pięć państw spoza UE, z zestawieniami
danych dotyczących poszczególnych państw członkowskich UE)[9]
oraz wydany przez Eurostat statystyczny obraz aktywnego starzenia się i
solidarności międzypokoleniowej[10]. Broszurę
„Jak promować aktywność osób starszych w Europie”,
przygotowaną wspólnie przez Komitet Regionów i AGE Europejską
Platformę Osób Starszych, także opublikowano tuż przed
rozpoczęciem Roku. Miała ona służyć zwróceniu uwagi
zainteresowanych stron na programy finansowania UE, które mogły mieć
istotny związek z aktywnym starzeniem się; zachęcano w niej w
szczególności podmioty regionalne i lokalne do jak najlepszego
wykorzystania tych programów. Brak większego budżetu na ER2012
był zresztą uzasadniony między innymi faktem, że wiele
działań można było sfinansować w ramach
istniejących programów. W publikacji
„Demography, active ageing and pensions” [Demografia, aktywność osób
starszych i emerytury] z serii „Social Europe Guide”[11]
przedstawiono przegląd głównych tendencji demograficznych, w obliczu
których stoi Europa, i działań politycznych wymaganych dla sprostania
wyzwaniom będącym wynikiem tych tendencji. W broszurze „Wkład UE
w propagowanie aktywnego starzenia się i solidarności między
pokoleniami”[12]
przedstawiono bardziej szczegółowo liczne inicjatywy UE, które mogą
stanowić wsparcie dla decydentów i zainteresowanych stron w państwach
członkowskich w realizacji programu aktywnego starzenia się. W
dokumencie tym podkreślono, że koncepcja aktywności osób
starszych wymaga podjęcia działań politycznych w różnych
dziedzinach, takich jak zatrudnienie, emerytury, edukacja, zdrowie, innowacje,
prace badawcze, rozwiązania informacyjno-komunikacyjne dotyczące
transportu i mieszkalnictwo. W ciągu
roku Komisja Europejska zorganizowała także szereg seminariów i konferencji.
W ocenie zewnętrznej potwierdzono, że w znacznym stopniu
przyczyniły się one do osiągnięcia celów ER2012. Ceremonia
otwarcia pt. „Pozostań aktywny – czego to wymaga”, zorganizowana przez
duńską prezydencję UE, miała miejsce w Kopenhadze w dniach 18–19
stycznia 2012 r. Dwudniowy program obejmował wystąpienia dwóch
ministrów duńskiego rządu i dwóch komisarzy unijnych. Podczas sesji
poruszono szereg tematów, w tym kwestii dotyczących rynku pracy,
pozostania w aktywności i dobrym zdrowiu, włączenia społecznego
i upodmiotowienia, innowacji i wolontariatu. Konferencja
„Sprawozdawczość w dziedzinie osób starszych i solidarności
międzypokoleniowej” odbyła się w Brukseli w dniach 19 i 20 marca
w celu umożliwienia dziennikarzom wymiany poglądów na temat sposobu,
w jaki media mogą poruszać kwestie aktywności osób starszych i
solidarności międzypokoleniowej. W dniu 3
kwietnia 2012 r. zorganizowano konferencję „Europejskie partnerstwo na
rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w dobrym zdrowiu
– od planu do działania”, której celem było zebranie informacji
zwrotnych od zainteresowanych stron na temat sposobu realizacji
działań partnerstwa. Komisarz László Andor wygłosił
przemówienie inauguracyjne, w którym podkreślił synergie
pomiędzy ER2012 a partnerstwem. Na konferencji
„Dobre rządy na rzecz aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu”
(Bruksela, 4 czerwca 2012 r.) wykazano, że promowanie aktywności osób
starszych wymaga zintegrowanego kształtowania polityki, obejmującego
różne poziomy administracji rządowej i samorządowej oraz
różne obszary polityki. W dniach 9–11
lipca 2012 r. w Dublinie odbyła się konferencja „Aktywne starzenie
się – potencjał społeczeństwa”, otwarta przez unijną
komisarz ds. badań i innowacji – Máire Geoghegan Quinn. Głównym tematem
konferencji były ludzkie i społeczne aspekty i konsekwencje aktywnego
starzenia się oraz związek pomiędzy starzeniem się,
gospodarką a innowacyjnością. Na konferencji przeanalizowano również
dalsze potrzeby w zakresie prac badawczych, a jej efektem była publikacja
„Starzenie się ludności w Europie – fakty, konsekwencje i strategie
polityczne”, w której przedstawiono wyniki prac badawczych w dziedzinie
demografii, finansowanych ze środków UE. Konferencja „O
krok dalej w późniejszych latach życia: uczenie się na potrzeby
aktywnego starzenia się i solidarności międzypokoleniowej”
(Bruksela, 19–21 listopada 2012 r.) przyciągnęła licznych przedstawicieli
organów rządowych, w tym koordynatorów krajowych do spraw wdrażania
europejskiego programu uczenia się dorosłych, grup osób
zainteresowanych – reprezentujących szczebel międzynarodowy,
europejski i krajowy, przedstawicieli środowisk akademickich i naukowych,
partnerów społecznych, przedsiębiorstw, a także programów
finansowanych w ramach programów uczenia się przez całe życie
Grundtvig. Konferencja zaowocowała memorandum i szeregiem dokumentów
informacyjnych na temat uczenia się na rzecz aktywnego starzenia się
w dobrym zdrowiu i zatrudnienia oraz międzypokoleniowego uczenia się.
Ceremonia
wręczania nagród Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i
Solidarności Międzypokoleniowej odbyła się w dniu 13
listopada 2012 r. w Brukseli. Wyróżniono na niej inspirujące osoby i
inicjatywy, które wniosły znaczny wkład w idee aktywnego starzenia
się i solidarności międzypokoleniowej. Unijny komisarz ds.
zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego,
László Andor, ogłosił laureatów w siedmiu kategoriach. Podczas
ceremonii wręczenia nagród w dorocznym konkursie „EU Access City Award”
przez wiceprzewodniczącą Viviane Reding w dniu 3 grudnia 2012 r.
specjalną uwagę zwrócono na potrzeby osób starszych w zakresie
dostępności. Przedstawiciele organizacji osób starszych uczestniczyli
w pracach komisji konkursowej UE. Konferencja zamykająca ER2012 „Od wizji
do działań” odbyła się w Nikozji w dniu 10 grudnia 2012 r.
Spotkanie rozpoczęło się oświadczeniem prezydenta Republiki
Cypryjskiej, po którym wygłosił przemówienie komisarz László Andor.
Programem objęto szereg kwestii, w tym dotyczących obecnej sytuacji w
Europie pod względem starzenia się oraz ciągle niewykorzystanego
potencjału ludzi starszych. Poza
działaniami zainicjowanymi przez Komisję Europejską i
Prezydencje w trakcie Roku aktywne były także inne instytucje, które
ściśle współpracowały z koalicją zainteresowanych
stron i społeczeństwem obywatelskim. Szczególnie
aktywny w ciągu Roku Europejskiego był Europejski Komitet
Ekonomiczno-Społeczny. Utworzył on grupę, której celem była
koordynacja działań związanych z Rokiem. Grupa ta
zorganizowała pięć wydarzeń o charakterze publicznym na
różne tematy oraz konferencję zamykającą Rok[13]. Ważny
wkład w działania w ramach Europejskiego Roku miał także
Komitet Regionów, organizując w dniu 14 lutego 2014 r. Forum[14],
którego celem było rozwijanie nowych inicjatyw na szczeblu lokalnym i
regionalnym oraz tworzenie nowych partnerstw służących
promowaniu aktywnego starzenia się i zwiększenia solidarności
międzypokoleniowej. ER2012
uzyskał także silne poparcie ze strony szerokiej koalicji organizacji
społeczeństwa obywatelskiego pod przewodnictwem Europejskiej
Platformy Osób Starszych AGE, która zwiększyła się do ponad 60
członków. Podczas Europejskiego Roku członkowie koalicji
angażowali się w szereg inicjatyw i stworzyli plan działania,
który został przedstawiony na konferencji inaugurującej Rok w dniu 18
stycznia 2012 r. w Kopenhadze. W rozdziale 3.6
oceny zewnętrznej podkreślono daleko idącą
komplementarność między ER2012 i innymi bieżącymi
działaniami w ramach polityki, takimi jak biała księga w sprawie
emerytur, forum demograficzne, drugi program w dziedzinie zdrowia, akt w
sprawie dostępności, a w szczególności Europejskie partnerstwo
na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w dobrym
zdrowiu.
3.2
Realizacja programu przez państwa
uczestniczące
W każdym z
państw uczestniczących (27 państw członkowskich, Islandia,
Liechtenstein i Norwegia) powołano krajowego koordynatora. Praca
koordynatorów rozpoczęła się na długo przed
rozpoczęciem Europejskiego Roku –pierwsze posiedzenie odbyło się
w dniu 30 listopada 2010 r. Krajowi koordynatorzy przygotowali działania
na poziomie krajowym, promując działania na szczeblu lokalnym i
regionalnym i próbując zaangażować w działania Roku
Europejskiego wszystkie odpowiednie zainteresowane strony. Koordynatorzy
przedstawili Komisji Europejskiej krajowe programy prac przedstawiające w
ogólnym zarysie działania zaplanowane na 2012 r. na poziomie krajowym[15]. Krajowe programy
prac odzwierciedlały różne konteksty polityki, szczególnie pod
względem potrzeb związanych z aktywnym starzeniem się, priorytetów
politycznych i podziału kompetencji oraz dostępności
środków. Komisja zaproponowała jednak pewne wspólne wydarzenia i
działania, a w szczególności wspierała organizację
krajowych konferencji inaugurujących i zamykających oraz kampanie
„Generations@School” i „Seniorforce Day” oraz europejski program nagród. W
ocenie zewnętrznej potwierdzono adekwatność i
istotność przeprowadzonych rodzajów działań. W konferencjach
inaugurujących wzięło udział łącznie 4500
uczestników. O wysokim poziomie politycznego wsparcia świadczyło w
szczególności uczestnictwo polityków wysokiego szczebla. Piętnaście
państw powołało 115 krajowych ambasadorów ER2012 w celu dotarcia
do szerszego kręgu odbiorców. Ambasadorowie pochodzili z różnych
środowisk: byli to pracownicy naukowi, przedstawiciele organizacji
pozarządowych, dziennikarze, aktorzy, przedsiębiorcy. Liczba
powołanych ambasadorów wynosiła od jednego (w Estonii, na
Węgrzech i w Polsce) do 38 w Austrii. Inicjatywę
„Generations@school” zaproponowano w celu uczczenia Europejskiego Dnia
Solidarności Międzypokoleniowej (29 kwietnia). Jej myślą
przewodnią było zapraszanie osób starszych do szkół i
nawiązanie dialogu międzypokoleniowego między uczniami i osobami
starszymi. Był to skuteczny sposób na dotarcie do szkół w całej
Europie i rozwijanie zaangażowania w Rok na szczeblu lokalnym.
Działanie to skutecznie przyciągnęło również
uwagę mediów, szczególnie lokalnych. Komisja wspierała tę
inicjatywę za pośrednictwem wykonawcy ds. komunikacji, który
udostępnił na potrzeby niektórych inicjatyw lokalnych specjalną
stronę internetową, materiały zawierające wytyczne,
środki i wsparcie praktyczne. Europejski
dzień „Seniorforce Day” uświetnił Międzynarodowy Dzień
Starszych Osób (1 października) i miał na celu zmobilizowanie osób
starszych w charakterze wolontariuszy. Inicjatywa „Seniorforce Day”
uzyskała szerokie wsparcie w całej Europie, a w jej wydarzeniach
przewodnich uczestniczyli politycy, urzędnicy i przedstawiciele
organizacji pozarządowych wyższego szczebla oraz osobistości
pełniące funkcję ambasadorów ER2012. Komisja Europejska
wspierała 25 spośród wspomnianych wydarzeń. W ocenie
zewnętrznej wykazano jednak, że inicjatywy tej nie podjęto na
tak szeroką skalę, jak w przypadku „Generations@school”,
prawdopodobnie z powodu jej późnego ogłoszenia i mniej precyzyjnej
formy (zob. s. 52 i 79 oceny zewnętrznej). ER2012
zapoczątkował dużą liczbę inicjatyw promujących
koncepcję aktywnego starzenia się w państwach
członkowskich. W trakcie Roku zrealizowano łącznie 748 inicjatyw
krajowych i ponadnarodowych, licząc jedynie te, które pojawiły
się na stronie internetowej UE. Organizacje społeczeństwa
obywatelskiego były promotorami 291 spośród tych inicjatyw. Na
stronie internetowej UE pojawiło się najwięcej inicjatyw z
Niemiec, Hiszpanii i Włoch, a w dalszej kolejności z Francji, Austrii
i Polski. W działaniach tych koncentrowano się głównie na
wymianie wiedzy i doświadczeń oraz na podnoszeniu
świadomości. Według
badań przeprowadzonych przez podmiot dokonujący oceny (zob.
rozdział 3.2 oceny zewnętrznej) tematem, któremu poświęcono
najwięcej uwagi, był udział w życiu społecznym, a w
drugiej kolejności solidarność międzypokoleniowa. Dobrze
przyjęty został fakt, że temat przewodni Roku był
wystarczająco obszerny, aby umożliwić poruszenie różnych
tematów, dając zainteresowanym stronom możliwość wyboru
tematu, który był najistotniejszy z ich punktu widzenia. Wyniki ankiety
internetowej przeprowadzonej wśród krajowych koordynatorów
świadczą o tym, że rodzaje podjętych działań
były adekwatne do potrzeb państw członkowskich i obywateli UE.
Krajowi koordynatorzy i zainteresowane strony stwierdzały w swoich
odpowiedziach, że były w stanie wybrać i dopasować
inicjatywy do swoich kontekstów i priorytetów, często przy wsparciu ze
strony komisyjnego wykonawcy ds. komunikacji.
3.3
Uwzględnienie
problematyki płci i włączenia społecznego
Uwzględnianie
aspektu płci rozważano od etapu przygotowań do ER2012, co znalazło
odzwierciedlenie w koalicji zainteresowanych stron i programach prac szeregu
państw członkowskich, przy czym szczególną uwagę zwrócono
na sytuację starszych kobiet, chociaż niewiele uwagi
poświęcono doświadczeniu starszych mężczyzn. Kobiety
stanowiły znaczną część krajowych koordynatorów oraz
mówców i uczestników wydarzeń, które miały miejsce w trakcie ER (zob.
rozdział 5 oceny zewnętrznej). Podczas ER2012
omówiono także szeroki zakres kwestii związanych z
niepełnosprawnością, w szczególności ze zdrowiem i
samodzielnym życiem osób starszych. Zarówno na szczeblu UE, jak i
państw członkowskich, inicjatywy odnosiły się do
niepełnosprawności w sposób bezpośredni i pośredni. W
ramach działań związanych z ER2012 w dużej mierze
zapewniono dostępność imprez i w wielu wypadkach zwrócono
uwagę na różne aspekty, takie jak język migowy i transport.
Strona internetowa UE posiadała opcje powiększania czcionek, jednak w
ocenie zewnętrznej zauważono, że można było ją
zaprojektować w sposób jeszcze bardziej dostępny dla szerszego grona
ludzi z niepełnosprawnością, taką jak ślepota lub
obniżona ostrość wzroku, głuchota i utrata słuchu.
4
CO OSIĄGNIĘTO W RAMACH INICJATYWY ER2012?
4.1
Czy osiągnięto cele ER2012?
Zgodnie z
oceną zewnętrzną Rok miał pozytywny wpływ na warunki dla
aktywnego starzenia się zarówno na poziomie europejskim, jak i krajowym.
Cele i działania w ramach Roku były odpowiednie, a sposób
podejścia okazał się skuteczny w osiąganiu celów
(podnoszenie świadomości, stymulowanie debat i wspólnej nauki,
stworzenie ram podejmowania zobowiązań i konkretnych środków,
walka z dyskryminacją ze względu na wiek). Cel, jakim
było podnoszenie świadomości, w znacznym stopniu
zrealizowano dzięki inicjatywom i wydarzeniom na szczeblu UE i szczeblu
krajowym, które kierowano częściej do odpowiednich organizacji i grup
społeczeństwa obywatelskiego, niż osób indywidualnych. Inicjatywa
„Generations@school” przyczyniła się do zmobilizowania około 480
szkół i około 27 000 uczestników, przy czym w ramach europejskiego
programu nagród wpłynęło 1 300 zgłoszeń (w tym
większość w związku z wydarzeniami w ramach
„Generations@school”). W europejskim dniu „Seniorforce Day” wzięło
udział ponad 11 000 uczestników. Inicjatywy te sprawiły, że ER2012,
a w dużej mierze sukcesy i pozytywne przykłady specjalnie
uwzględnione w programie nagród, przyciągnęły uwagę
mediów. W sumie ER2012 był szeroko komentowany w prasie, będąc
tematem 6 162 artykułów prasowych, 3 432 artykułów internetowych i 329
transmisji. Chociaż
strona internetowa UE stanowiła ważne źródło informacji dla
zainteresowanych stron, odwiedziło ją 212 822 osób, a więc mniej
niż strony internetowe UE dotyczące poprzednich Europejskich Lat (400
000 dla ER2010 i 366 172 dla ER2011). Należy jednak wziąć pod
uwagę fakt, że 19 państw miało krajowe strony internetowe w
ramach inicjatywy. Stopień
zaangażowania mediów społecznościowych ze strony obywateli i
przedstawicieli zainteresowanych stron był ograniczony na szczeblu UE, ale
znacznie większy w niektórych państwach. Na przykład w Hiszpanii
stworzono konta w serwisach Facebook i Twitter w celu udostępniania i
rozpowszechniania informacji na temat ER2012. Według oceny Hiszpanii za
pośrednictwem tych kanałów inicjatywa dotarła do około 700 000
osób. ER2012
skutecznie przyczynił się do ożywienia debaty publicznej i
propagowania wzajemnego uczenia się w kwestiach dotyczących
aktywnego starzenia się i solidarności międzypokoleniowej. W
szczególności konferencje inaugurujące w Kopenhadze i w
państwach uczestniczących przyniosły istotny efekt
mnożnikowy. W ciągu Roku we wszystkich państwach
uczestniczących zorganizowano szereg dodatkowych wydarzeń w ramach
dialogu. Dużo uwagi poświęcono również rozpowszechnianiu
dobrej praktyki. Baza danych UE stanowiła potężny instrument
udostępniania informacji na temat sukcesów i dobrych przykładów.
Przez cały Rok promowano wzajemne uczenie się w ramach krajowych i
ponadnarodowych projektów. Podczas wielu
wydarzeń o charakterze publicznym i w ramach różnych projektów
podkreślano potrzebę walki z dyskryminacją ze względu na
wiek. W tym kontekście szczególnie podkreślano znaczenie poprawy
szans na aktywność zawodową osób starszych. W ramach ER2012
zaproponowano ramy podejmowania zobowiązań i konkretnych
działań. Mobilizację organizacji społeczeństwa
obywatelskiego wokół tematu ER można uznać za duże
osiągnięcie. Zaangażowanie rządów regionalnych i lokalnych
także było znaczące, lecz nie miało miejsca we wszystkich
państwach. Ogłoszenie
ER2012 zachęciło niektóre państwa do wzmocnienia już
istniejących programów politycznych dotyczących aktywnego starzenia
się i solidarności międzypokoleniowej lub do opracowania nowych
strategii. Na przykład w styczniu 2012 r. Austria uruchomiła
federalny plan na rzecz starszych obywateli. W Hiszpanii przyjęto
białą księgę, w której rozpatrzono główne aspekty
wpływające na jakość życia osób starszych. Z okazji ER
szereg państw uruchomiło programy polityczne: w listopadzie 2012 r. Belgia
ustanowiła federalną radę doradczą na rzecz osób starszych;
Irlandia zdecydowała, że do końca 2013 r. wszystkie obszary
samorządu terytorialnego w państwie powinny prowadzić programy
na poziomie hrabstwa, przyjazne osobom starszym; Polska przyjęła w
sierpniu 2012 r. rządowy program na rzecz aktywności społecznej
osób starszych na lata 2012–2013.
4.2
Jaki jest dorobek ER2012?
W trakcie ER2012
utworzono szereg narzędzi na potrzeby przyszłego kształtowania
polityki. Niektóre udane wydarzenia i działania, takie jak inicjatywa
„Generations@school” promowana na szczeblu UE, zostały powtórzone w 2013
r. W dniu 6 grudnia 2012 r. ministrowie do spraw społecznych zatwierdzili
zasady przewodnie dla aktywności osób starszych, w których zawarto
wytyczne dotyczące opracowywania lepszych rozwiązań politycznych
w kwestii starzenia się[16].
Dokonano
usystematyzowania 19 zasad przewodnich zgodnie z tematami przewodnimi Roku:
zatrudnieniem, uczestnictwem w życiu społecznym i samodzielnym
życiem. Zasady te są skierowane do państw członkowskich i
innych instytucji rządowych i samorządowych na odpowiednich
szczeblach, a także organizacji, których zadaniem jest dalsza poprawa
warunków aktywnego starzenia się. Zastosowanie tych zasad
przyczyniłoby się także do osiągnięcia celów strategii
„Europa 2020” w zakresie utrzymania zatrudnienia i ograniczenia ubóstwa,
głównie dzięki temu, że więcej osób byłoby zdolnych do
pracy przez dłuższy okres czasu i uzyskiwałoby wyższe
uprawnienia emerytalne. Kolejnym
narzędziem promującym dalsze dążenie do realizacji celów ER2012
był nowo utworzony wskaźnik aktywności osób starszych[17],
który przedstawiono podczas konferencji zamykającej. Został on
opracowany w trakcie ER w ścisłej współpracy z Europejską
Komisją Gospodarczą ONZ (EKG ONZ) i Europejskim Centrum Polityki
Społecznej i Badań (Wiedeń). W ramach wskaźnika
aktywności osób starszych dokonuje się pomiarów różnych wymiarów
aktywnego starzenia się i określa niewykorzystany potencjał dla
każdego państwa. Wskaźnik ten powinien pomóc decydentom w
identyfikacji wyzwań i niewykorzystanego potencjału na potrzeby
bardziej aktywnego uczestnictwa osób starszych w gospodarce i
społeczeństwie oraz umożliwić monitorowanie postępów.
Opracowywanie wskaźnika nadal trwa, m.in. z myślą o
możliwości jego aktualizowania na podstawie nowszych danych i
ewentualnie obliczania go również na niższych szczeblach
administracji krajowej. W
dniu 10 grudnia 2012 r. w trakcie konferencji zamykającej ER2012 w Nikozji
w ramach prezydencji cypryjskiej koalicja zainteresowanych stron ER2012
przedstawiła poprawiony plan działania[18].
Znalazł się w nim szereg inicjatyw następczych, które
pozwalają kontynuować dynamikę Europejskiego Roku. Jedną z
inicjatyw jest utworzenie Porozumienia Burmistrzów w sprawie Zmian
Demograficznych na wzór Porozumienia Burmistrzów na rzecz Zrównoważonej
Energii[19].
W ramach tej inicjatywy utworzone zostałyby ramy umożliwiające
lokalnym i regionalnym decydentom podjęcie nowych środków w
odpowiedzi na starzenie się. Cel ustanowienia takiego porozumienia obecnie
realizuje się w kontekście Europejskiego partnerstwa na rzecz
innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w dobrym zdrowiu i
jego grupy działania w sprawie „Innowacji w zakresie budynków, miast i
środowisk przyjaznych osobom starszym”[20].
Europejskie
partnerstwo na rzecz innowacyjności sprzyjającej aktywnemu starzeniu
się w dobrym zdrowiu stanowi znaczący wkład ze strony EU w
realizację celów ER2012[21].
Komisja Europejska zidentyfikowała starzenie się ludności jako
wyzwanie społeczne, które jest wspólne dla wszystkich państw
europejskich, i uznała je za priorytet Unii innowacji, jednej z inicjatyw
przewodnich strategii „Europa 2020”. Nadrzędnym celem Partnerstwa jest
wydłużenie średniej liczby lat zdrowego życia w UE o dwa
lata do 2020 r. W strategicznym planie realizacji tej inicjatywy, który
koncentruje się na trzech głównych zagadnieniach – profilaktyce,
opiece i leczeniu oraz samodzielnym życiu – określono działania
priorytetowe w celu sprostania wyzwaniu starzenia się dzięki
innowacyjności. Działania dotyczące aktywnego starzenia się
realizowane w ramach ER2012 można kontynuować w szerszych ramach
Europejskiego partnerstwa na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu
starzeniu się w dobrym zdrowiu, tym samym przyczyniając się do
realizacji celów strategii „Europa 2020”.
5
WNIOSKI
W ramach
Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej udało się zmobilizować liczne podmioty
rządowe i pozarządowe. Program ten pomógł przekazać
bardziej pozytywny obraz starzenia się społeczeństwa poprzez
podkreślenie potencjału ludzi starszych i promowanie ich aktywnego
uczestnictwa w społeczeństwie i gospodarce. Wiele
państw członkowskich i organizacji społeczeństwa
obywatelskiego wykorzystało Europejski Rok jako okazję do utworzenia
nowych inicjatyw i wzmocnienia tych istniejących. Działania
uruchomione w ramach ER2012 wskazały na rosnące zainteresowanie
kwestią aktywnego starzenia się. W tym celu utworzono, lub nadal
tworzy się, szereg narzędzi, w szczególności zasady przewodnie
dla aktywności osób starszych, wskaźnik aktywności osób
starszych, porozumienie w sprawie zmian demograficznych. Zachęca
się decydentów państw członkowskich do jak najlepszego
wykorzystania wspomnianych narzędzi. UE będzie w dalszym ciągu
je wspierała. Wsparcie to przyjmie postać wytycznych politycznych, w
szczególności w kontekście europejskiego semestru, w którym zalecenia
dotyczące wydłużenia okresu pracy zawodowej skierowano do
większości państw członkowskich, a także wydanych
niedawno zaleceń dla poszczególnych krajów w zakresie długoterminowej
opieki. Jak podkreślono w komunikacie Komisji pt. „Inwestycje
społeczne na rzecz wzrostu i spójności”, aktywne starzenie się
stanowi także ważny obszar inwestycji społecznych[22]. W tym kontekście Komisja
zaapelowała do państw członkowskich o stosowanie zasad
przewodnich dla aktywności osób starszych i solidarności
międzypokoleniowej oraz wskaźnika aktywności osób starszych. Aktywne
starzenie się w dobrym zdrowiu stanowi zatem jeden z priorytetów
inwestycyjnych Europejskiego Funduszu Socjalnego (EFS) w okresie programowania
na lata 2014–2020. Pula środków finansowych na projekty promujące
aktywne starzenie się jest dostępna w ramach szeregu różnych
programów UE i instrumentów finansowych. Jednym z priorytetów Europejskiego
partnerstwa na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w
dobrym zdrowiu jest dostosowanie wspomnianych programów i instrumentów do
zidentyfikowanych priorytetów w obszarze aktywnego starzenia się w dobrym
zdrowiu, przy jednoczesnym uniknięciu pokrywania się zakresów różnych
instrumentów[23]. W odniesieniu do
filara ER2012 dotyczącego samodzielnego życia Komisja wspiera Komitet
Ochrony Socjalnej w opracowywaniu sprawozdania na temat opieki
długoterminowej, które zostało opublikowane w czerwcu 2014 r. Przeanalizowano
w nim sposób, w jaki można zmniejszyć lukę pomiędzy
zapotrzebowaniem na długoterminową opiekę a jej podażą
dzięki odpowiednim inwestycjom w środki zmniejszające
potrzebę długoterminowej opieki oraz zwiększające
efektywność jej świadczenia, m.in. dzięki korzystaniu z
usług opartych na technologii[24]. Oparto
się w nim na przykładach partnerów Europejskiego partnerstwa na rzecz
innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w dobrym zdrowiu. Prace
nad tymi zagadnieniami kontynuowane są w kontekście Europejskiego
partnerstwa na rzecz innowacji sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w
dobrym zdrowiu, które pokazuje sposób, w jaki UE może pomagać
państwom członkowskim poprzez ułatwianie wymiany najlepszych
praktyk oraz badanie i testowanie nowych rozwiązań, a także
wspieranie innowacji technicznych i społecznych. ER2012
przyczynił się do silnego ugruntowania koncepcji aktywności osób
starszych w europejskim programie politycznym i wielu programach krajowych przy
zastosowaniu wielosektorowego i wielostronnego podejścia. Tę
energię działań należy utrzymać. Silną
solidarność międzypokoleniową charakterystyczną dla
społeczeństw europejskich i systemów opieki społecznej w
kontekście starzenia się społeczeństwa i niewielkiego
budżetu można utrzymać jedynie dzięki promocji aktywnego
starzenia się we wszystkich jego formach. [1] COM(2010)
462 final z dnia 6 września 2010 r. [2] Decyzja Parlamentu
Europejskiego i Rady nr 940/2011/UE z dnia 14 września 2011 r. w sprawie
Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej (2012), Dziennik Urzędowy L 246 z 23.9.2011, s. 5–10. [3]
Ocena
Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i Solidarności
Międzypokoleniowej 2012, przeprowadzona przez Ecorys w grudniu 2012 r. na
podstawie analizy danych uzyskanych w ramach badań ankietowych
przeprowadzonych wśród krajowych koordynatorów i krajowych
zainteresowanych stron, wywiadów, badania danych wtórnych, analizy mediów
społecznościowych i analizy przykładów. [4]
Konkluzje
Rady z dnia 20 listopada 2009 r. pt. „Zdrowe i godne starzenie się”. [5] Rezolucja
Parlamentu Europejskiego z dnia 11 listopada 2010 r. w sprawie wyzwań
demograficznych i solidarności między pokoleniami (2010/2027(INI)). [6] Sprawozdanie
Narodów Zjednoczonych z drugiego światowego zgromadzenia na temat
starzenia się społeczeństw, Madryt, 8–12 kwietnia 2002 r.
A/CONF.179/9 [7] Zob. dyrektywa Rady 2000/78/WE z
dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego
traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy [8] http://europa.eu/ey2012 [9] http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb_special_379_360_en.htm [10] http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/product_details/publication?p_product_code=KS-EP-11-001 [11]
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=6805 [12] http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=8710&langId=en [13] http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.events-and-activities-closing-conference-ey2012 [14] www.cor.europa.eu/EY2012 [15]
http://europa.eu/ey2012/ey2012main.jsp?catId=986&langId=en [16]
Deklaracja
Rady w sprawie Europejskiego Roku Aktywności Osób Starszych i
Solidarności Międzypokoleniowej (2012): Dalsze działania,
Bruksela w dniu 7 grudnia 2012 r. [17]
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=89&newsId=1837&furtherNews=yes [18] http://www.age-platform.eu/images/stories/Updated_EY2012_Roadmap_Coalition_FINALVERSION1.doc [19] http://www.covenantofmayors.eu [20] http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=8710&langId=en [21]„Działania w ramach
Strategicznego planu realizacji Europejskiego partnerstwa na rzecz innowacji
sprzyjającej aktywnemu starzeniu się w dobrym zdrowiu” COM(2012) 83
final. [22]
COM(2013)
83 final z dnia 20 lutego 2013 r. [23] COM(2012) 83 final. [24] Zob. badanie mające
na celu wsparcie Komitetu Ochrony Socjalnej ICT-AGE: „Strategie opieki
długoterminowej na rzecz samodzielnego życia osób starszych” (Long
Term Care Strategies for Independent Living of Elderly People), przeprowadzone
przez KE JRC IPTS. http://is.jrc.ec.europa.eu/pages/EAP/eInclusion/carers_ICTAGE.html