VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S over de uitvoering, de resultaten en de algehele beoordeling van het Europees Jaar voor actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties 2012 /* COM/2014/0562 final */
VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES
PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN
DE REGIO'S over de uitvoering, de resultaten en de
algehele beoordeling van het Europees Jaar voor actief ouder worden en
solidariteit tussen de generaties 2012
1.
INLEIDING
Toenemende
levensverwachting in combinatie met lage geboortecijfers zal leiden tot een
aanzienlijke vergrijzing van de Europese bevolking. Dit betekent een lager
sterftecijfer en een toenemend potentieel aan gezonde, fitte ouderen.
Vergrijzing is dus in de eerste plaats een belangrijke verworvenheid, maar dit
wordt meestal over het hoofd gezien. Vergrijzing wordt daarentegen vaak
beschouwd als een bedreiging voor de dynamiek van de economie en de
duurzaamheid van de sterk ontwikkelde sociale zekerheidsstelsels van Europa. In dit verband heeft
de Commissie in september 2010[1]
voorgesteld het jaar 2012 aan te wijzen als het Europees Jaar voor actief
ouder worden. Zij benadrukt dat het voor het behoud van de solidariteit tussen
de generaties essentieel is dat de babyboomgeneratie langer gezond, actief en
autonoom blijft en zo lang mogelijk op de arbeidsmarkt blijft functioneren. De
Raad en het Europees Parlement hebben het besluit tot dit Europees Jaar in
september 2011[2]
goedgekeurd, waarbij "solidariteit tussen de generaties" aan de titel
werd toegevoegd. Overeenkomstig
het besluit tot instelling van het Europees Jaar voor actief ouder worden en
solidariteit tussen de generaties (hierna "het EJ2012" of "het
Jaar" genoemd) biedt dit verslag een overzicht van de tenuitvoerlegging,
de resultaten en de algehele beoordeling van het Europees Jaar op basis van de
conclusies van een externe evaluatie[3].
2.
ACHTERGROND
2.1.
Voorbereiding van het Jaar
De eerste
oproepen tot het instellen van een Europees Jaar voor actief ouder worden en
solidariteit tussen de generaties werden gedaan tijdens het voorzitterschap van
Slovenië in het eerste halfjaar van 2008. In juni 2009 is de Commissie een
openbare raadpleging gestart om ideeën en suggesties van de belangrijkste
belanghebbenden en deskundigen te verzamelen over hoe een Europees Jaar voor
actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties maximaal effect zou
kunnen sorteren. De Raad liet in
november 2009 weten belang te zien in een dergelijk initiatief en verzocht
de Commissie bewustmakingsactiviteiten te ontwikkelen ter bevordering van
actief ouder worden, onder meer door middel van een Europees Jaar[4]. De keuze van de thema’s
getuigde van een brede aanpak – werkgelegenheid, gezondheid en zelfstandig
leven, participatie, solidariteit tussen de generaties – en sloot aan op
voorafgaande analyses en beleidsinitiatieven op EU- en internationaal niveau
inzake actief ouder worden, maar ook op vraagstukken van onmiddellijk belang,
met name in het kader van de Europa 2020-strategie. Het opnemen van
solidariteit tussen de generaties werd aangemoedigd door het Europees Parlement[5]. Het Europees
Jaar viel samen met de tiende verjaardag van het internationale actieplan van
Madrid inzake vergrijzing[6],
waarin wordt benadrukt dat ouder wordende personen moeten kunnen profiteren van
gelijke toegang tot actieve deelname aan het economische, sociale, culturele en
politieke leven van hun samenleving als een belangrijk ontwikkelingsdoel.
2.2.
Het Europees Jaar 2012 en zijn doelstellingen
Het EJ2012 had
als doelstelling om de uitdagingen van een vergrijzend Europa het hoofd te
bieden via actief ouder worden op het gebied van werkgelegenheid, participatie
en zelfstandig leven, waarbij zowel werd gekeken naar behoeften en rechten van
ouderen, als naar hun mogelijkheden en hun bijdrage aan economie en
samenleving. De algehele
doelstelling van het Jaar was om betrokken spelers te mobiliseren bij het
bevorderen van actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties. Deze spelers
zijn onder andere de lidstaten, hun regionale en lokale autoriteiten, de sociale
partners, het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven, met inbegrip van
kleine en middelgrote ondernemingen. De specifieke
doelstellingen zijn vastgesteld in artikel 2 van het besluit en kunnen als
volgt worden samengevat: • het
algemene bewustzijn vergroten van de waarde van actief ouder worden en
verzekeren dat dit een prominente plaats krijgt op de politieke agenda; • het
debat stimuleren, informatie uitwisselen en het van elkaar leren, ontwikkelen
teneinde beleid inzake actief ouder worden te bevorderen; • een
kader bieden voor engagement en concrete actie door de Unie en de lidstaten met
betrokkenheid van belanghebbenden; • activiteiten
aanmoedigen die helpen discriminatie op grond van leeftijd te bestrijden[7],
leeftijdsstereotypen te weerleggen en barrières uit de weg te ruimen.
2.3.
Financiële middelen
In het besluit
over het EJ2012 is een begroting van vijf miljoen euro vastgesteld voor de
periode van januari 2011 tot december 2012. Er zijn geen nieuwe
kredieten toegewezen aan het Jaar en het geld was afkomstig van de bestaande
kredieten. De begroting voor het Jaar werd voornamelijk gebruikt voor de
financiering van de communicatieactiviteiten van het Jaar (EU-website,
ondersteuning van lidstaten bij communicatie, publicaties, films,
perswerkzaamheden enz.) en kleinere bedragen werden gereserveerd voor de
openingsconferentie in Denemarken en het slotevenement in Cyprus, alsmede de externe
evaluatie van het Jaar. In vergelijking
met andere recente Europese Jaren had het EJ2012 een aanzienlijk lagere
begroting. Hierdoor was er geen directe financiering voor de lidstaten
voorhanden. Dit heeft echter geen afbreuk gedaan aan hun inzet voor het EJ2012.
De aan communicatie-activiteiten toegewezen middelen werden gebruikt ter
ondersteuning van talrijke activiteiten op nationaal niveau. De externe
beoordelaars waren van mening dat de op EU-niveau gebruikte beheersstructuren
en instrumenten geschikt waren en goed werkten.
3.
EUROPEES JAAR 2012: UITVOERING EN BELANGRIJKSTE
ACTIVITEITEN
3.1.
Activiteiten op EU-niveau
De meeste
activiteiten op EU-niveau waren bedoeld ter ondersteuning van de
belanghebbenden in de lidstaten en het bevorderen van hun deelname aan het
Jaar. Het EU-programma werd dan ook ten uitvoer gelegd in nauwe samenwerking
met de nationale coördinatoren voor het Jaar en de coalitie van
belanghebbenden. De hoofdactiviteit op Europees niveau was een door een
contractant gevoerde voorlichtings- en promotiecampagne. Het middelpunt
van deze actie was de website van het EJ[8], die
informatie gaf in 23 talen, hoewel een groot deel van de informatie over
specifieke initiatieven alleen beschikbaar kon worden gesteld in de taal van
het betreffende land en in het Engels. De website voorzag ook in
promotiemateriaal dat belanghebbenden konden gebruiken tijdens hun eigen
evenementen. De contractant
op het gebied van communicatie onderhield een netwerk van mediarelaties voor
een maximaal bereik (gedrukt/online/audiovisueel) inzake belangrijke
gebeurtenissen; deze werden ook gepresenteerd in een maandelijkse nieuwsbrief. Er zijn vijf
publicaties uitgebracht ter ondersteuning van belanghebbenden. Twee daarvan
waren vóór het Jaar klaar en gaven feiten en cijfers: de "Speciale
Eurobarometerenquête inzake actief ouder worden" (voor 27 lidstaten
en vijf derde landen met factsheets specifiek voor de EU-landen)[9]
en een door Eurostat uitgegeven statistisch overzicht over actief ouder worden
en solidariteit tussen de generaties[10]. Ook werd de
brochure "How to promote active ageing in Europe", opgesteld in
samenwerking met het Comité van de Regio's en het Age Platform Europe, vlak
voor het jaar gepubliceerd om belanghebbenden te wijzen op
EU-financieringsregelingen die van belang konden zijn voor actief ouder worden.
Regionale en lokale belanghebbenden werden hierin aangespoord om zo goed
mogelijk van deze regelingen gebruik van te maken. Een van de redenen om geen
grotere begroting toe te wijzen aan het EJ2012 was dan ook dat vele
activiteiten konden worden gefinancierd via bestaande programma's. In de Social
Europe Guide "Demography, active ageing and pensions"[11]
werd een overzicht gegeven van de belangrijkste demografische trends waarmee
Europa wordt geconfronteerd en de beleidsmaatregelen die nodig zijn om de
hieruit voortvloeiende uitdagingen aan te gaan. De brochure over "De
bijdrage die de EU levert aan actief ouder worden en solidariteit tussen de
generaties"[12]
bood een nog uitgebreider overzicht van de vele EU-initiatieven ter
ondersteuning van beleidsmakers en belanghebbenden in de lidstaten bij de
uitvoering van de agenda actief ouder worden. Hierin werd benadrukt dat actief
ouder worden vraagt om beleidsmaatregelen op veel verschillende gebieden zoals
werkgelegenheid, pensioenen, onderwijs, gezondheid, innovatie, onderzoek,
vervoer, ICT en huisvesting. De Europese
Commissie heeft gedurende het hele jaar verscheidene evenementen en
conferenties georganiseerd. De externe evaluatie heeft bevestigd dat de
bijdrage daarvan tot de verwezenlijking van de doelstellingen van het EJ2012,
groot was. De
openingsconferentie getiteld "Stay Active – what does it take" vond
op 18 en 19 januari 2012 plaats in Kopenhagen en werd georganiseerd door
het Deense EU-voorzitterschap. Het tweedaagse programma omvatte redevoeringen
van twee ministers van de Deense regering en twee leden van de Europese Commissie.
Tijdens de bijeenkomsten werd een reeks thema's behandeld waaronder
vraagstukken inzake de arbeidsmarkt, actief en gezond blijven, integratie en
positieverbetering, innovatie en vrijwilligerswerk. "Verslag
uitbrengen over ouder worden en solidariteit tussen de generaties" was een
conferentie die op 19 en 20 maart in Brussel werd gehouden om journalisten
een gelegenheid te bieden van gedachten te wisselen over hoe de media
vraagstukken inzake actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties
kunnen behandelen. De op 3 april
2012 gehouden conferentie over het "Europees innovatiepartnerschap inzake
actief en gezond ouder worden: van plan naar actie" had als doelstelling
om feedback van belanghebbenden te verzamelen over de uitvoering van de acties
in het kader van het partnerschap. Commissaris László Andor hield een
openingstoespraak waarin hij synergieën tussen het EJ2012 en het partnerschap
benadrukte. De conferentie
over "Goed bestuur en actief en gezond ouder worden" (Brussel, 4 juni
2012) wees uit dat het bevorderen van actief ouder worden vraagt om een
geïntegreerde beleidsvorming waar verschillende bestuursniveaus en
beleidsgebieden bij worden betrokken. De conferentie
"Active ageing – the potential for society" op 9 tot en met 11 juli
2012 in Dublin, die werd geopend door de Europees commissaris voor onderzoek en
innovatie, Máire Geoghegan-Quinn, richtte zich op de menselijke en
maatschappelijke aspecten en gevolgen van actief ouder worden, alsmede op de
relatie tussen de vergrijzing, de economie en innovatie. Op het evenement kwam
ook de behoefte aan nader onderzoek aan bod en werd de publicatie
"Population ageing in Europe: facts, implications and policies" gelanceerd,
waarin de resultaten werden gepresenteerd van door de EU gefinancierd
demografisch onderzoek. De conferentie
"One Step Up in later life: learning for active ageing and
intergenerational solidarity" (Brussel, 19-21 november 2012) trok een
flinke vertegenwoordiging uit kringen van: overheidsinstanties waaronder de
nationale coördinatoren voor de uitvoering van de Europese agenda voor
volwasseneneducatie; belanghebbenden van internationaal, Europees en nationaal
niveau; het hoger onderwijs en onderzoek; de sociale partners; het
bedrijfsleven; en projecten die in het kader van het programma Een Leven Lang
Leren / Grundtvig worden gefinancierd. De conferentie resulteerde in een
memorandum en een reeks achtergronddocumenten over leren met het oog op actief
en gezond ouder worden en werkgelegenheid en intergenerationeel leren. Op 13 november
2012 vond in Brussel een prijsuitreiking plaats voor het Europees Jaar voor
actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties. Inspirerende personen
en initiatieven die een belangrijke bijdrage hadden geleverd aan actief ouder
worden en solidariteit tussen de generaties, werden hier voor het voetlicht
gebracht. De Europese commissaris voor werkgelegenheid, sociale zaken en
inclusie, László Andor, maakte de winnaars in de zeven prijscategorieën bekend. De jaarlijkse EU
Access City Award, die op 3 december 2012 door vice-voorzitter Viviane Reding
werd overhandigd, vestigde in het bijzonder de aandacht op de
toegankelijkheidsbehoeften van ouderen. In de jury van de EU waren
vertegenwoordigers van organisaties voor ouderen opgenomen. Het slotevenement
van het EJ2012, "From visions to actions", werd op 10 december 2012
in Nicosia gehouden. Het ging van start met een verklaring van de president van
de Republiek Cyprus, gevolgd door een toespraak van commissaris László Andor.
Het programma had betrekking op een aantal kwesties, waaronder de huidige
situatie van de vergrijzing in Europa en het nog altijd onbenutte potentieel
van ouderen. Behalve de
activiteiten die waren gestart door de Commissie en de voorzitterschappen,
waren ook enkele andere instellingen actief in het Jaar, in nauwe samenwerking
met de coalitie van belanghebbenden en het maatschappelijk middenveld. Met name het
Europees Economisch en Sociaal Comité was actief tijdens het Jaar. Het EESC
stelde een groep samen voor de coördinatie van activiteiten in het kader van
het Jaar. Deze groep heeft vijf openbare evenementen over de verschillende
thema's en een slotconferentie voor het Jaar georganiseerd[13]. Het Comité van
de Regio's heeft ook een belangrijke bijdrage geleverd aan het Jaar, door een
forum op 14 februari 2014[14]
te organiseren met als doel nieuwe initiatieven op lokaal en regionaal niveau
te bevorderen en nieuwe partnerschappen op te zetten voor het bevorderen van
actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties. Het EJ2012
profiteerde ook van de sterke steun van een brede coalitie van organisaties in
het maatschappelijk middenveld, onder leiding van Age Platform Europe, die tot
meer dan zestig leden uitgroeide. Leden van de coalitie waren gedurende het
Jaar betrokken bij vele initiatieven en ontwikkelden een routekaart die tijdens
de openingsconferentie van het Jaar op 18 januari 2012 in Kopenhagen werd
gepresenteerd. In de externe
evaluatie werd in hoofdstuk 3.6 de sterke onderlinge complementariteit benadrukt
van het EJ2012 en andere lopende beleidsactiviteiten, zoals het witboek over
pensioenen, het demografisch forum, het tweede gezondheidsprogramma, de
toegankelijkheidsakte en met name het Europees innovatiepartnerschap inzake
actief en gezond ouder worden.
3.2.
Uitvoering in de deelnemende landen
De deelnemende
landen (27 EU-lidstaten, IJsland, Liechtenstein en Noorwegen) benoemden
elk een nationale coördinator (NC). De werkzaamheden
van de coördinatoren begonnen geruime tijd voor het Jaar, met een eerste
bijeenkomst op 30 november 2010. De nationale coördinatoren bereidden
nationale activiteiten voor om lokale en regionale activiteiten te bevorderen
en alle belanghebbenden bij het Jaar te betrekken. Zij legden nationale
activiteitenprogramma's aan de Commissie voor met de nationale activiteiten die
voor heel 2012 gepland waren[15]. Er kwamen in de
nationale activiteitenprogramma's verschillende beleidscontexten tot uiting,
met name wat betreft de behoeften op het gebied van actief ouder worden, de
beleidsprioriteiten en de verdeling van bevoegdheden en de beschikbaarheid van
middelen. De Commissie deed echter ook voorstellen voor enkele
gemeenschappelijke evenementen en activiteiten en ondersteunde in het bijzonder
de organisatie van nationale start- en afsluitingsevenementen, de campagnes
"Generations at School" en "Seniorforce Day" en de Europese
prijsuitreiking. De externe evaluatie bevestigt het belang van de soorten activiteiten
die werden uitgevoerd. Bij de
startevenementen waren in totaal 4 500 deelnemers betrokken met grote
politieke steun, wat vooral te zien was aan de deelname van politici op hoog
niveau. Vijftien landen
benoemden 115 nationale ambassadeurs van het EJ2012 om een breder publiek
te bereiken. Zij hadden uiteenlopende achtergronden: academici,
vertegenwoordigers van ngo's, journalisten, acteurs, ondernemers. Het aantal
benoemde ambassadeurs varieerde van één (in Estland, Hongarije en Polen) tot 38
in Oostenrijk. Het initiatief
"generations@school" werd voorgesteld om de Europese dag van de
solidariteit tussen de generaties (29 april) te vieren. Het idee was om
ouderen in klaslokalen uit te nodigen en een intergenerationele dialoog op gang
te brengen tussen leerlingen en ouderen. Het was een doeltreffende manier om
scholen in heel Europa te bereiken en de betrokkenheid bij het Jaar op lokaal
niveau te bevorderen. Het initiatief hielp ook de aandacht
van de media te trekken, met name lokale media. Het initiatief werd door
de Commissie ondersteund via haar contractant op het gebied van communicatie,
die voor sommige plaatselijke initiatieven voorzag in een speciale website,
begeleidend materiaal, hulpmiddelen en praktische ondersteuning. De Europese
"Seniorforce Day" viel op Internationale Ouderendag (1 oktober)
en had ten doel ouderen als vrijwilligers te mobiliseren. Het initiatief
Seniorforce Day ontving overal in Europa brede steun. Zo werden belangrijke
evenementen bijgewoond door ervaren politici, ambtenaren en vertegenwoordigers
van ngo's en bekende personen die als ambassadeur van het EJ2012 dienstdeden.
De Europese Commissie ondersteunde 25 van deze evenementen. Uit de externe
evaluatie bleek echter dat dit initiatief niet zo breed werd opgepakt als
generations@school, mogelijkerwijs als gevolg van de late bekendmaking en het
minder precies uitgewerkte format van dit initiatief (zie blz. 52 en 79 van de
externe evaluatie). Het EJ2012 gaf
in de lidstaten aanleiding tot een groot aantal initiatieven ter bevordering
van actief ouder worden. Er zijn in totaal 748 nationale en transnationale
initiatieven uitgevoerd tijdens het Jaar, waarbij alleen die worden meegeteld
die op de website van de EU staan vermeld. Voor 291 van deze initiatieven
kwamen de organisaties die ze in gang hebben gezet, uit het maatschappelijk
middenveld. Duitsland, Spanje en Italië waren de landen met de meeste
initiatieven op de website van de EU, gevolgd door Frankrijk, Oostenrijk en
Polen. De nadruk lag bij deze activiteiten voornamelijk op bewustmaking en op
de uitwisseling van kennis en ervaring. Volgens de door
de beoordelaar uitgevoerde onderzoeken (zie hoofdstuk 3.2 van de externe
evaluatie) ging de meeste aandacht uit naar het onderwerp participatie in de
samenleving, gevolgd door intergenerationele solidariteit. Men verheugde zich
over het feit dat het thema van het Jaar breed genoeg was om een aantal
verschillende onderwerpen te behandelen, wat belanghebbenden in staat stelde om
dat te kiezen wat vanuit hun oogpunt het meest relevant was. Uit de resultaten
van de online-enquête van nationale coördinatoren is gebleken dat de soort
activiteiten die werden ondernomen, aangepast waren aan de lidstaten en
EU-burgers. Nationale coördinatoren en belanghebbenden gaven aan dat zij
initiatieven konden kiezen en aanpassen aan hun eigen omstandigheden en
prioriteiten, vaak met de steun van de contractant op het gebied van
communicatie van de Commissie.
3.3.
Mainstreaming van sociale integratie en gelijkheid
van mannen en vrouwen
Gendermainstreaming
werd al sinds de voorbereidingsfase van het EJ2012 in overweging genomen en het
onderwerp kwam duidelijk naar voren in de coalitie van belanghebbenden en de
activiteitenprogramma's van verschillende lidstaten. Hierbij ging er in het
bijzonder aandacht uit naar de situatie van oudere vrouwen, hoewel er weinig
aandacht werd besteed aan de ervaringen van oudere mannen. Vrouwen waren goed
vertegenwoordigd onder de nationale coördinatoren en onder sprekers op en
deelnemers aan de evenementen die tijdens het EJ2012 werden gehouden (zie
hoofdstuk 5 van de externe evaluatie). In het EJ2012
kwam ook een breed scala van vraagstukken in verband met verminderde validiteit
aan de orde, met name gezondheid en zelfstandig wonen van ouderen. Zowel op het
niveau van de EU als op dat van de lidstaten werd verminderde validiteit door
de initiatieven direct en indirect aan de orde gesteld. Bij de activiteiten van
het EJ2012 werd er over het algemeen voor gezorgd dat evenementen toegankelijk
waren en werd er rekening gehouden met verscheidene aspecten, zoals gebarentaal
en vervoer bij verschillende gelegenheden. De website van de EU bood opties
voor grotere lettertypen, maar in de externe evaluatie werd erop gewezen dat de
site voor een grote verscheidenheid aan personen met handicaps zoals blindheid
en verminderd gezichtsvermogen, doofheid en gehoorverlies nog toegankelijker
had kunnen worden ontworpen.
4.
WAT HEEFT HET EJ2012 BEREIKT?
4.1.
Zijn de doelstellingen van het EJ2012 bereikt?
Volgens de
externe evaluatie werden de voorwaarden voor actief ouder worden zowel op
Europees en nationaal niveau positief beïnvloed door het Jaar. De
doelstellingen en de activiteiten van het Jaar deden ter zake en de benadering
bleek succesvol in het bereiken van de doelstellingen (bewustmaking,
aanmoedigen van debat en wederzijds leren, het creëren van een kader voor het
maken van afspraken en het nemen van concrete maatregelen, de bestrijding van
leeftijdsdiscriminatie). De doelstelling
van bewustmaking is grotendeels bereikt via initiatieven en evenementen
op EU- en nationaal niveau, die vaker gericht waren op relevante organisaties
dan op individuen. Het initiatief generations@school
mobiliseerde ongeveer 480 scholen en een geschatte 27 000 deelnemers
terwijl de Europese prijsuitreiking 1 300 inzendingen opleverde (waaronder
het merendeel van de generations@school-evenementen). Bij de Europese
Seniorforce Day waren meer dan 11 000 deelnemers betrokken. Door deze
initiatieven kreeg het EJ2012 veel media-aandacht, waardoor succesverhalen en
positieve voorbeelden die bij de prijsuitreiking naar voren kwamen, door de
media werden uitgelicht. Met 6 162 gedrukte artikelen, 3 432 onlineartikelen
en 329 uitzendingen heeft het EJ2012 een aanzienlijke media-aandacht gekregen. Terwijl de
EU-website een belangrijk hulpmiddel was voor belanghebbenden, trok deze met 212 822
unieke bezoekers minder bezoekers dan de EU-websites van de vorige Europese
jaren (400 000 voor het EJ2010 en 366 172 voor het EJ2011). Er moet
echter op worden gewezen dat 19 landen een nationale website hadden. De mate van betrokkenheid
bij de sociale media van de kant van de burgers en de vertegenwoordigers van de
belanghebbenden was op EU-niveau beperkt, maar significanter in bepaalde
landen. In Spanje werden bijvoorbeeld Facebook- en Twitter-accounts aangemaakt
om informatie over het EJ2012 te delen en te verspreiden. Bij de evaluatie van
Spanje werd geschat dat ongeveer 700 000 mensen via deze kanalen zijn
bereikt. Het EJ2012
slaagde erin openbaar debat te stimuleren en wederzijds leren aan te
moedigen inzake de thema's actief ouder worden en solidariteit tussen de
generaties. Met name de startevenementen in Kopenhagen en in de deelnemende
landen hadden belangrijke multiplicatoreffecten. Het hele Jaar door werden in
alle deelnemende landen tal van andere dialoog- en debatevenementen
georganiseerd. Ook lag sterk de nadruk op het verspreiden van goede praktijken.
De EU-databank was een belangrijke hulpmiddel voor het uitwisselen van
informatie over succesverhalen en positieve voorbeelden. Wederzijds leren werd
gedurende het Jaar bevorderd door meerdere nationale en transnationale
projecten. De noodzaak om leeftijdsdiscriminatie
te bestrijden werd bij veel openbare evenementen en projecten benadrukt.
Hierbij werd vooral beklemtoond dat het van belang is de mogelijkheden voor
actief ouder worden op de arbeidsmarkt te verbeteren. Het EJ2012 bood
daadwerkelijk een kader voor het maken van afspraken en het nemen van
concrete maatregelen. De mobilisatie van maatschappelijke organisaties rond
het thema van het EJ2012 mag als een belangrijke prestatie worden beschouwd.
Regionale en plaatselijke overheden waren ook in sterke mate betrokken bij het
EJ2012, maar niet in ieder land. Het EJ2012
vormde voor sommige landen een aanmoediging om een reeds bestaande nationale
beleidsagenda inzake actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties
te verbeteren of om nieuwe strategieën te ontwikkelen. Zo ging Oostenrijk in
januari 2012 van start met een federaal ouderenplan. In Spanje werd een
witboek aangenomen. Hierin worden de belangrijkste aspecten die de
levenskwaliteit van ouderen bepalen, geanalyseerd. Een aantal
landen startte met beleidsprogramma's naar aanleiding van het EJ: België heeft
in november 2012 een nieuwe federale adviesraad voor ouderen opgericht;
Ierland heeft besloten dat iedere plaatselijke autoriteit in het land eind 2013
zijn eigen leeftijdsvriendelijk beleid moest hebben; Polen keurde in
augustus 2012 een overheidsprogramma goed voor maatschappelijke activiteit
van ouderen voor de jaren 2012-2013.
4.2.
Wat is de nalatenschap van het EJ2012?
In de loop van
het EJ2012 zijn verschillende instrumenten voor de ontwikkeling van toekomstig
beleid in het leven geroepen. Van sommige succesvolle evenementen en
activiteiten vond in 2013 een volgende editie plaats, zoals het op EU-niveau bevorderde
generations@school. De richtsnoeren inzake actief ouder worden die op 6 december
2012 zijn goedgekeurd door de ministers van Sociale Zaken van de EU[16],
boden een leidraad voor de ontwikkeling van beter beleid in reactie op
vergrijzing. Deze 19 richtsnoeren
zijn gerangschikt onder de rubrieken van het Jaar: werkgelegenheid, deelname
aan de samenleving, en zelfstandig leven. Zij richten zich tot de lidstaten en
andere betrokken overheidsniveaus en organisaties die een rol spelen bij de
verdere verbetering van de voorwaarden voor actief ouder worden. Toepassing van
deze richtsnoeren zou ook helpen de doelstellingen voor werkgelegenheid en
armoedevermindering van de Europa 2020-strategie te behalen, vooral doordat
meer mensen in staat zullen zijn langer te blijven werken en betere
pensioenaanspraken op te bouwen. Een ander
hulpmiddel om verdere nastreving van de EJ2012-doelstellingen te bevorderen,
was de ontwikkeling van een Index Actief Ouder Worden (AAI)[17],
die tijdens het slotevenement werd gepresenteerd en tijdens het EJ2012 werd
ontwikkeld in nauwe samenwerking met de Economische Commissie voor Europa van
de Verenigde Naties (UNECE) en het European Centre for Social Welfare Policy
and Research (Wenen). De AAI meet de verschillende dimensies van actief ouder
worden en kwantificeert het onbenutte potentieel van elk land. De index kan beleidsmakers
helpen vast te stellen waar de uitdagingen en het ongerealiseerde potentieel
liggen voor een actievere deelname van ouderen aan economie en samenleving, en helpen
de voortgang te bewaken. De index wordt nog verder ontwikkeld, zodat kan hij
worden bijgewerkt op basis van recentere gegevens en mogelijk ook op
subnationale niveaus kan worden berekend. De
coalitie van belanghebbenden in het EJ2012 presenteerde een herziene routekaart[18]
op de EJ2012-slotconferentie van 10 december 2012 in Nicosia onder het
voorzitterschap van Cyprus. Deze omvatte meerdere vervolginitiatieven om het
momentum van het Jaar vast te houden. Een van die initiatieven is ontwikkeling
van een burgemeestersconvenant over demografische verandering, naar het model
van het burgemeestersconvenant over duurzame energie[19].
Dit zou lokale en regionale beleidsmakers een kader bieden om nieuwe
maatregelen ten aanzien van de vergrijzing af te spreken. Het vaststellen van
een dergelijk convenant wordt nu nagestreefd in het kader van het Europees
innovatiepartnerschap inzake actief en gezond
ouder worden (EIP AHA) en de actiegroep hiervan betreffende "innovatie
voor leeftijdsvriendelijke gebouwen, steden en omgevingen"[20]. Het
EIP
AHA
is een significante bijdrage van de Europese Unie aan de doelstellingen van het
EJ2012[21].
De Commissie heeft vastgesteld dat de vergrijzing een maatschappelijke
uitdaging is voor alle Europese landen en geeft hieraan voorrang in de Innovatie-Unie,
een van de vlaggenschipinitiatieven van Europa 2020. De overkoepelende
doelstelling van het partnerschap is om het gemiddelde aantal gezonde
levensjaren in de EU tegen 2020 met twee jaar te verlengen. In het strategische
uitvoeringsplan van dit initiatief worden prioritaire acties vastgesteld om de
uitdaging van de vergrijzing door middel van innovatie aan te pakken en richt
de aandacht zich op drie gebieden: preventie, zorg en behandeling, en
zelfstandig leven. Acties ten behoeve van actief ouder worden die zijn
ontwikkeld in het kader van het EJ2012, kunnen in het bredere kader van het EIP
AHA worden voortgezet en aldus bijdragen tot de Europa 2020-doelstellingen.
5.
CONCLUSIES
Het Europees
Jaar voor actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties heeft
talrijke gouvernementele en niet-gouvernementele actoren weten te mobiliseren.
Het heeft tot een positiever beeld van de vergrijzing geleid, door het
potentieel van ouderen te benadrukken en hun actieve deelname aan samenleving
en economie te bevorderen. Veel lidstaten
en maatschappelijke organisaties hebben het Jaar gebruikt als gelegenheid om
nieuwe initiatieven te ontwikkelen of bestaande initiatieven te versterken. De
uit het EJ2012 voortvloeiende activiteiten hebben een groeiende belangstelling
voor actief ouder worden aangetoond. Voor dit doel worden en zijn er
verscheidene instrumenten ontwikkeld, met name de richtsnoeren inzake actief
ouder worden, de index actief ouder worden en het convenant over demografische
verandering. Beleidsmakers in
de lidstaten wordt verzocht deze instrumenten ten volle te benutten. De
Europese Unie zal hen blijven steunen. Deze ondersteuning zal worden geboden in
de vorm van beleidsrichtsnoeren, met name in het kader van het Europees
semester, waarin de meeste lidstaten aanbevelingen hebben gekregen om loopbanen
te verlengen en meer recent landenspecifieke aanbevelingen inzake langdurige
zorg zijn gedaan. Actief ouder worden is ook een belangrijk gebied van sociale
investering, zoals is onderstreept in de mededeling van de Commissie "Naar
sociale investering voor groei en cohesie"[22]. In
deze context spoorde de Commissie de lidstaten aan om gebruik te maken van de richtsnoeren
voor actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties en de index
actief ouder worden. Bijgevolg is
actief en gezond ouder worden een van de investeringsprioriteiten van het
Europees Sociaal Fonds (ESF) in de programmeringsperiode 2014-2020.
Financiering van projecten ter bevordering van actief ouder worden is
beschikbaar bij een breed scala aan verschillende EU-programma's en financiële
instrumenten. Een van de prioriteiten van het Europees innovatiepartnerschap
inzake gezond en actief ouder worden is deze programma's/instrumenten op één
lijn te brengen met de vastgestelde prioriteiten inzake actief en gezond ouder
worden, zodat overlappingen van de verschillende instrumenten worden vermeden[23]. Met betrekking
tot de pijler zelfstandig leven van het EJ2012 ondersteunt de Commissie het
Comité voor sociale bescherming in zijn verslag over langdurige zorg dat is
gepubliceerd in juni 2014. Het onderzocht hoe de kloof tussen vraag en aanbod
van langdurige zorg kan worden overbrugd door middel van passende investeringen
in maatregelen die de behoefte aan langdurige zorg doen verminderen en de
levering van deze zorg efficiënter maken, onder andere via het gebruik van
diensten die door technologie zijn mogelijk gemaakt[24]. Het
bouwde ook voort op voorbeelden van de partners van het EIP AHA. Werkzaamheden
inzake deze kwesties worden ook voortgezet in het kader van het Europees
innovatiepartnerschap inzake actief en gezond ouder worden, waaruit blijkt hoe
de EU de lidstaten kan bijstaan door de uitwisseling van beste praktijken te
vergemakkelijken, nieuwe oplossingen te onderzoeken en uit te testen, en
technische en sociale innovatie te bevorderen. Via een
sectoroverschrijdende aanpak met meerdere belanghebbenden heeft het EJ2012
eraan bijgedragen dat actief ouder worden stevig op de Europese en op vele
nationale beleidsagenda's is komen te staan. Dit momentum moet worden
gehandhaafd. De sterke solidariteit tussen de generaties die de Europese
samenlevingen en socialezekerheidsstelsels kenmerkt, kan onder omstandigheden
van vergrijzing en krappe begrotingen slechts behouden blijven door actief ouder
worden in al zijn vormen te bevorderen. [1] COM(2010) 462 definitief
van 6 september 2010. [2] Besluit nr. 940/2011/EU
van het Europees Parlement en de Raad van 14 september 2011 betreffende
het Europees Jaar voor actief ouder worden en solidariteit tussen de generaties
(2012), PB L 246 van 23.9.2011, blz. 5-10. [3] Evaluation of the European Year
for Active Ageing and Solidarity between Generations 2012, Ecorys, december 2012,
op basis van de analyse van gegevens uit onderzoek onder nationale
coördinatoren en nationale belanghebbenden, interviews, deskresearch, analyses
van sociale media en casestudy's. [4] Conclusies van de Raad
van 20 november 2009 over gezond en waardig ouder worden. [5] Resolutie van het
Europees Parlement van 11 november 2010 over de demografische vraagstukken
en solidariteit tussen de generaties (2010/2027(INI)). [6] United Nations Report of the
Second World Assembly on Ageing,
Madrid, 8-12 april 2002, A/CONF.179/9. [7] Zie Richtlijn 2000/78/EG
van de Raad van 27 November 2000 tot instelling van een algemeen kader voor
gelijke behandeling in arbeid en beroep. [8] http://europa.eu/ey2012 [9] http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb_special_379_360_en.htm [10] http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/product_details/publication?p_product_code=KS-EP-11-001 [11] http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=6805 [12] http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=8710&langId=en [13] http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.events-and-activities-closing-conference-ey2012 [14] http://www.cor.europa.eu/EY2012 [15] http://europa.eu/ey2012/ey2012main.jsp?catId=986&langId=en [16] Verklaring van de Raad
over het Europees Jaar voor actief ouder worden en solidariteit tussen de
generaties (2012): de koers voor de toekomst, Brussel, 7 december 2012. [17] http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=89&newsId=1837&furtherNews=yes [18] http://www.age-platform.eu/images/stories/Updated_EY2012_Roadmap_Coalition_FINALVERSION1.doc [19] http://www.covenantofmayors.eu [20] http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=8710&langId=en [21] Verdere ontwikkeling van
het strategische uitvoeringsplan van het Europees innovatiepartnerschap inzake
actief en gezond ouder worden, COM(2012) 83 final. [22] COM (2013) 83 final van 20
februari 2013. [23] COM(2012) 83 final. [24] Zie het onderzoek ter
ondersteuning van het Comité voor sociale bescherming ICT-AGE: "Long Term
Care Strategies for Independent Living of Elderly People" uitgevoerd door het
JRC IPTS van de Europese Commissie. http://is.jrc.ec.europa.eu/pages/EAP/eInclusion/carers_ICTAGE.html