Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JEAN RICHARD DE LA TOUR

της 22ας Οκτωβρίου 2026 (1)

Υπόθεση C‑578/25 [Ariez] (i)

Óscar,

Vanesa

κατά

Agencia Estatal de la Administración Tributaria

[αίτηση του Audiencia Provincial de Valladolid
(επαρχιακού εφετείου του Βαγιαδολίδ, Ισπανία)
για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως]

« Προδικαστική παραπομπή – Οδηγία (ΕΕ) 2019/1023 – Διαδικασίες που αφορούν την αναδιάρθρωση, την αφερεγγυότητα και την απαλλαγή από τα χρέη – Άρθρο 20 – Άρθρο 23, παράγραφος 2 – Εθνική ρύθμιση αποκλείουσα την απαλλαγή από τα χρέη του οφειλέτη εις βάρος του οποίου έχει ληφθεί, κατά τα δέκα έτη που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη – Εξαιρέσεις από τη γενική αρχή της πρόσβασης σε απαλλαγή από τα χρέη – Εξέταση της αναλογικότητας από τον εθνικό δικαστή – Μη εξαντλητικός κατάλογος εξαιρέσεων – Δεν υφίσταται άμεσο αποτέλεσμα »






I.      Εισαγωγή

1.        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 20, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, περί πλαισίου για την προληπτική αναδιάρθρωση, την απαλλαγή από τα χρέη και τις ανικανότητες ή την έκπτωση οφειλετών, καθώς και περί μέτρων βελτίωσης των διαδικασιών αυτών, και για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1132 (οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα) (2).

2.        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, ενός ζεύγους το οποίο έχει καταστεί αφερέγγυο, ήτοι του Óscar και της Vanesa, και, αφετέρου, της Agencia Estatal de Administración Tributaria (κρατικής φορολογικής αρχής, Ισπανία, στο εξής: AEAT), σχετικά με αίτηση περί απαλλαγής από χρέη την οποία υπέβαλαν οι εν λόγω οφειλέτες στο πλαίσιο της εις βάρος τους πτωχευτικής διαδικασίας. Πράγματι, η AEAT αντιτάχθηκε στο αίτημα αυτό όσον αφορά τον Óscar, λόγω της ύπαρξης απαιτήσεων εις βάρος του που απορρέουν από συμφωνία με την οποία κηρύχθηκε από κοινού και εις ολόκληρον υπεύθυνος για τις φορολογικές οφειλές εταιρίας της οποίας ήταν διαχειριστής.

3.        Η υπόθεση αυτή παρέχει στο Δικαστήριο την ευκαιρία να διευκρινίσει, ιδίως, ποιες συνέπειες πρέπει να συναγάγει ο εθνικός δικαστής από τη διαπίστωση της έλλειψης αναλογικότητας μεταξύ της άρνησης απαλλαγής από τα χρέη και της αδυναμίας του εν λόγω δικαστή να καταλήξει σε σύμφωνη με την οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα ερμηνεία του εθνικού δικαίου. Το Δικαστήριο καλείται να αποφανθεί εάν είναι δυνατή η άμεση εφαρμογή της εν λόγω οδηγίας από τον εθνικό δικαστή.

4.        Καθ’ υπόδειξη του Δικαστηρίου, η ανάλυσή μου θα επικεντρωθεί στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο αφορά ακριβώς αυτό το ζήτημα.

5.        Στο τέλος αυτής της ανάλυσης, θα προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο Audiencia Provincial de Valladolid (επαρχιακό εφετείο του Βαγιαδολίδ, Ισπανία) ότι η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης δεν υποχρεώνει το εθνικό δικαστήριο να αφήσει ανεφάρμοστη μια εθνική διάταξη η οποία θα ήταν αντίθετη προς το άρθρο 20 και το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές δεν είναι ανεπιφύλακτες και αρκούντως ακριβείς ώστε να τυγχάνουν άμεσης εφαρμογής.

II.    Το νομικό πλαίσιο

Α.      Το δίκαιο της Ένωσης

6.        Οι αιτιολογικές σκέψεις 1 και 78 έως 81 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα διαλαμβάνουν τα εξής:

«(1)      Στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να συμβάλει στην εύρυθμη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς και να άρει εμπόδια στην άσκηση θεμελιωδών ελευθεριών, όπως η ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και η ελευθερία εγκατάστασης, τα οποία απορρέουν από διαφορές μεταξύ των εθνικών δικαίων και διαδικασιών για την προληπτική αναδιάρθρωση, την αφερεγγυότητα, την απαλλαγή από τα χρέη και την ανικανότητα ή την έκπτωση. Χωρίς να θίγει τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες των εργαζομένων, η παρούσα οδηγία επιδιώκει να άρει τα εν λόγω εμπόδια διασφαλίζοντας ότι οι βιώσιμες επιχειρήσεις και οι επιχειρηματίες που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσχέρειες θα έχουν πρόσβαση σε αποτελεσματικά εθνικά πλαίσια προληπτικής αναδιάρθρωσης τα οποία θα τους επιτρέψουν να συνεχίσουν τη λειτουργία τους· ότι οι έντιμοι αφερέγγυοι ή υπερχρεωμένοι επιχειρηματίες θα μπορούν να απαλλάσσονται πλήρως από τα χρέη τους μετά από εύλογο διάστημα που θα τους προσφέρει μια δεύτερη ευκαιρία· και ότι θα βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των διαδικασιών αναδιάρθρωσης, αφερεγγυότητας και απαλλαγής από το χρέος, ιδίως περιορίζοντας τη διάρκειά τους.

[...]

(78)      Η πλήρης απαλλαγή από τα χρέη ή η λήξη της ανικανότητας ή της έκπτωσης εντός τριών ετών δεν ενδείκνυται πάντοτε, και μπορούν συνεπώς να θεσπιστούν δεόντως αιτιολογημένες παρεκκλίσεις για λόγους που ορίζονται στις εθνικές νομοθεσίες. Για παράδειγμα, όταν ο οφειλέτης επιδεικνύει ανέντιμη ή κακόπιστη συμπεριφορά. Σε περίπτωση που οι επιχειρηματίες δεν απολαύουν του τεκμηρίου της εντιμότητας και της καλής πίστεως κατά το εθνικό δίκαιο, το βάρος της απόδειξης της εντιμότητας και της καλής πίστεως αυτών δεν θα πρέπει να καθιστά υπερβολικά δύσκολη ή επαχθή την ένταξή τους στη διαδικασία.

(79) Για να διακριβώσουν αν ο επιχειρηματίας επέδειξε ανέντιμη συμπεριφορά, οι δικαστικές ή διοικητικές αρχές μπορούν να λαμβάνουν υπόψη στοιχεία όπως η φύση και το ύψος των χρεών, ο χρόνος δημιουργίας των χρεών, οι προσπάθειες του επιχειρηματία να τα αποπληρώσει και να εκπληρώσει τις νόμιμες υποχρεώσεις του, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεών του για τη λήψη αδειών δημοσίας χρήσεως και την ορθή τήρηση λογιστικών στοιχείων, οι τυχόν ενέργειες του επιχειρηματία για να εμποδίσει τους πιστωτές να πετύχουν την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους, η εκπλήρωση των καθηκόντων σε περίπτωση αφερεγγυότητας τα οποία υπέχουν οι επιχειρηματίες-μέλη του διοικητικού συμβουλίου εταιρείας, καθώς και η τήρηση της ενωσιακής και εθνικής νομοθεσίας περί ανταγωνισμού και της εργατικής νομοθεσίας. Θα πρέπει επίσης να είναι δυνατόν να προβλεφθούν παρεκκλίσεις στις περιπτώσεις που ο επιχειρηματίας αθετεί ορισμένες νομικές υποχρεώσεις, όπως υποχρεώσε[ις] για τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών, οι οποίες μπορούν να λάβουν τη μορφή γενικής υποχρέωσης για τη δημιουργία εσόδων ή περιουσιακών στοιχείων. Θα πρέπει επίσης να είναι δυνατόν να προβλεφθεί ειδική παρέκκλιση αν είναι αναγκαίο να διασφαλιστεί η ισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων του οφειλέτη και των δικαιωμάτων ενός ή περισσοτέρων πιστωτών, όπως όταν ο πιστωτής είναι φυσικό πρόσωπο το οποίο χρήζει μεγαλύτερης προστασίας από ό,τι ο οφειλέτης.

(80) Παρέκκλιση μπορεί, επίσης, να δικαιολογηθεί όταν το κόστος της διαδικασίας απαλλαγής από τα χρέη, συμπεριλαμβανομένων των αμοιβών των δικαστικών και διοικητικών αρχών και των διαχειριστών διαδικασιών αφερεγγυότητας, δεν καλύπτεται από τον επιχειρηματία. Μετά τη χορήγηση της απαλλαγής, τα κράτη μέλη θα πρέπει να μπορούν να προβλέπουν τη δυνατότητα, δυνάμει του εθνικού δικαίου, να ανακαλούν το ευεργέτημα της πλήρους απαλλαγής όταν, για παράδειγμα, η οικονομική κατάσταση του οφειλέτη βελτιώνεται ουσιαστικά λόγω απρόβλεπτων περιστάσεων, όπως με την απόκτηση κερδών από λαχειοφόρο αγορά ή με την απόκτηση κληρονομιάς ή δωρεάς. Δεν θα πρέπει να απαγορεύεται στα κράτη μέλη να προβλέπουν πρόσθετες παρεκκλίσεις σε πολύ συγκεκριμένες και δεόντως αιτιολογημένες περιπτώσεις.

(81) Όταν υπάρχει δεόντως αιτιολογημένος λόγος κατά την εθνική νομοθεσία, είναι ενδεχομένως σκόπιμο να περιορίζεται η δυνατότητα απαλλαγής για ορισμένες κατηγορίες χρέους. [...] Τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να εξαιρούν επιπλέον κατηγορίες χρεών αν δικαιολογείται.»

7.        Το άρθρο 20 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόσβαση σε απαλλαγή», ορίζει τα ακόλουθα:

«1.      Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι αφερέγγυοι επιχειρηματίες να έχουν πρόσβαση σε τουλάχιστον μία διαδικασία που μπορεί να οδηγεί σε πλήρη απαλλαγή από τα χρέη σύμφωνα με την παρούσα οδηγία.

[...]

2.      Τα κράτη μέλη στα οποία η πλήρης απαλλαγή από τα χρέη τελεί υπό τον όρο της μερικής αποπληρωμής των χρεών από τον επιχειρηματία διασφαλίζουν ότι η σχετική υποχρέωση αποπληρωμής βασίζεται στην ατομική κατάσταση του επιχειρηματία και, ιδίως, ότι είναι αναλογική προς το δεκτικό κατάσχεσης ή διαθέσιμο εισόδημα και τα περιουσιακά στοιχεία του επιχειρηματία κατά την περίοδο απαλλαγής και λαμβάνει υπόψη το συμφέρον των πιστωτών σύμφωνα με τους κανόνες της ευθυδικίας.

[...]»

8.        Το άρθρο 23 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Παρεκκλίσεις», ορίζει τα εξής:

«1.      Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 20 έως 22, τα κράτη μέλη διατηρούν ή θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας ενήργησε έναντι των πιστωτών ή άλλων ενδιαφερομένων δολίως ή κακή τη πίστει, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο, κατά την περίοδο συσσώρευσης των χρεών του, κατά τη διαδικασία αφερεγγυότητας ή κατά την πληρωμή των χρεών, με την επιφύλαξη των εθνικών κανόνων σχετικά με το βάρος της απόδειξης.

2.      Κατά παρέκκλιση από τα άρθρα 20 έως 22, τα κράτη μέλη δύνανται να διατηρούν ή να θεσπίζουν διατάξεις που απαγορεύουν, περιορίζουν ή ανακαλούν την πρόσβαση σε απαλλαγή από τα χρέη ή προβλέπουν μεγαλύτερες περιόδους για τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη ή μεγαλύτερες περιόδους ανικανότητας ή έκπτωσης, σε συγκεκριμένες, σαφώς καθοριζόμενες περιπτώσεις και εφόσον οι παρεκκλίσεις αυτές είναι δεόντως αιτιολογημένες, όπως:

α)      όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας έχει παραβεί ουσιωδώς τις υποχρεώσεις που απορρέουν από σχέδιο αποπληρωμής ή οποιανδήποτε άλλη νομική υποχρέωσή του που αποσκοπεί στη διασφάλιση των συμφερόντων των πιστωτών, συμπεριλαμβανομένης της υποχρέωσης για τη μέγιστη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών·

β)      όταν ο αφερέγγυος επιχειρηματίας δεν συμμορφώνεται με τις υποχρεώσεις αναφοράς ή συνεργασίας δυνάμει του ενωσιακού και του εθνικού δικαίου·

γ)      στην περίπτωση καταχρηστικών αιτήσεων για απαλλαγή από το χρέος·

δ)      στην περίπτωση νέας αίτησης για απαλλαγή εντός ορισμένης περιόδου μετά τη χορήγηση πλήρους απαλλαγής από τα χρέη στον αφερέγγυο επιχειρηματία ή μετά την άρνηση να του χορηγηθεί πλήρης απαλλαγή από τα χρέη λόγω σοβαρής παράβασης των υποχρεώσεων αναφοράς ή συνεργασίας·

ε)      στις περιπτώσεις που δεν καλύπτεται το κόστος της διαδικασίας η οποία οδηγεί στην απαλλαγή από τα χρέη· ή

στ)      όταν η παρέκκλιση είναι αναγκαία για να διασφαλιστεί η ισορροπία μεταξύ των δικαιωμάτων του οφειλέτη και των δικαιωμάτων ενός ή περισσοτέρων πιστωτών.

[...]

4.      Τα κράτη μέλη δύνανται να εξαιρούν συγκεκριμένες κατηγορίες χρεών από την απαλλαγή από τα χρέη ή να περιορίζουν την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη [ή] να θεσπίζουν μεγαλύτερη περίοδο απαλλαγής στις περιπτώσεις που οι εν λόγω εξαιρέσεις, περιορισμοί ή μεγαλύτερες περίοδοι απαλλαγής αιτιολογούνται δεόντως, όπως στην περίπτωση:

α)      εμπραγμάτως ασφαλισμέν[ων] χρε[ών]·

β)      χρε[ών] που προκύπτουν από ή σε σχέση με ποινικές κυρώσεις·

γ)      χρ[εών] που προκύπτουν από αδικοπρακτική ευθύνη·

δ)      χρ[εών] που αφορούν υποχρεώσεις διατροφής οι οποίες απορρέουν από οικογενειακές σχέσεις, σχέσεις συγγένειας εξ αίματος, γάμου ή αγχιστείας·

ε)      χρ[εών] που γεννώνται μετά την υποβολή αίτησης για την κίνηση της διαδικασίας που οδηγεί σε απαλλαγή από τα χρέη· και

στ) χρε[ών] που απορρέουν από την υποχρέωση καταβολής του κόστους της διαδικασίας που οδηγεί σε απαλλαγή από τα χρέη.

[...]»

Β.      Το ισπανικό δίκαιο

1.      Το ισπανικό Σύνταγμα

9.        Το άρθρο 31, παράγραφος 1, του Constitución española (ισπανικού Συντάγματος) ορίζει τα εξής:

«Όλοι θα συνεισφέρουν στα δημόσια βάρη σύμφωνα με τις οικονομικές τους δυνατότητες, μέσω ενός δίκαιου φορολογικού συστήματος που θα διαπνέεται από τις αρχές της ισότητας και της προοδευτικότητας και, σε καμία περίπτωση, δεν θα έχει τον χαρακτήρα δημεύσεως.»

2.      Το TRLC

10.      Η εφαρμοστέα νομοθεσία στη διαφορά της κύριας δίκης είναι το Real Decreto Legislativo 1/2020 por el que se aprueba el texto refundido de la Ley Concursal (βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 1/2020 περί εγκρίσεως του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας)(3), της 5ης Μαΐου 2020, όπως τροποποιήθηκε με τον Ley 16/2022 de reforma del texto refundido de la Ley Concursal aprobado por el Real Decreto Legislativo 1/2020, para la transposición de la Directiva (UE) 2019/1023 [νόμο 16/2022 περί τροποποιήσεως του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας, το οποίο εγκρίθηκε με το βασιλικό νομοθετικό διάταγμα 1/2020, για τη μεταφορά της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 στο εσωτερικό δίκαιο] (4), της 5ης Σεπτεμβρίου 2022 (στο εξής: TRLC).

11.      Το προοίμιο του ως άνω νόμου διαλαμβάνει τα εξής:

«[...]

[...] Οσάκις ο αφερέγγυος οφειλέτης είναι φυσικό πρόσωπο, σκοπός της διαδικασίας αφερεγγυότητας είναι ο προσδιορισμός των καλόπιστων οφειλετών και η χορήγηση σε αυτούς μερικής απαλλαγής από τα χρέη τους, ώστε να τύχουν μιας δεύτερης ευκαιρίας και να μη στραφούν προς την παραοικονομία ή να μην περιθωριοποιηθούν.

[...]

Η [οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα] υποχρεώνει όλα τα κράτη μέλη να θεσπίσουν μηχανισμό δεύτερης ευκαιρίας προκειμένου να αποτρέπεται το ενδεχόμενο να επιδιώκουν οι οφειλέτες τη μετεγκατάστασή τους σε άλλες χώρες στις οποίες προβλέπονται ήδη τέτοιοι μηχανισμοί, με το κόστος που αυτό συνεπάγεται τόσο για τον οφειλέτη όσο και για τους πιστωτές του. Ταυτοχρόνως, η θέσπιση ομοιόμορφων κανόνων στον συγκεκριμένο τομέα θεωρείται απαραίτητη για τη λειτουργία της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.

Μια από τις πιο ρηξικέλευθες αλλαγές που επέφερε η νέα ρύθμιση είναι ότι, αντί να εξαρτά την απαλλαγή από την εξόφληση ορισμένου είδους χρεών (όπως προέβλεπε το άρθρο 487, παράγραφος 2, του αναδιατυπωμένου κειμένου του νόμου περί αφερεγγυότητας), θεσπίζει ένα αξιολογικό σύστημα απαλλαγής, στο πλαίσιο του οποίου κάθε οφειλέτης, επιχειρηματίας ή μη, υπό την προϋπόθεση ότι πληροί την απαίτηση της καλής πίστης στην οποία βασίζεται ο συγκεκριμένος θεσμός, μπορεί να έχει πρόσβαση σε απαλλαγή από το σύνολο των χρεών του, πλην εκείνων που, κατ’ εξαίρεση και λόγω της ειδικής φύσης τους, θεωρείται ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν νομίμως αντικείμενο απαλλαγής. Διατηρείται η δυνατότητα, την οποία ο Ισπανός νομοθέτης είχε δεχθεί το 2015, της χορήγησης της απαλλαγής σε κάθε καλόπιστο οφειλέτη φυσικό πρόσωπο, επιχειρηματία ή μη.

[...]

Η καλή πίστη του οφειλέτη παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος του συστήματος απαλλαγής. Σύμφωνα με τις συστάσεις των διεθνών οργανισμών, η καλή πίστη οριοθετείται σε κανονιστικό επίπεδο διά παραπομπής σε ορισμένες αντικειμενικές συμπεριφορές οι οποίες απαριθμούνται εξαντλητικά (numerus clausus), χωρίς τη χρήση ασαφών ή αόριστων προτύπων συμπεριφοράς ή προτύπων συμπεριφοράς η απόδειξη των οποίων είναι αδύνατη για τον οφειλέτη. [...]

[...]

Η απαλλαγή από τα χρέη καταλαμβάνει το σύνολο των απαιτήσεων στο πλαίσιο της διαδικασίας αφερεγγυότητας και των απαιτήσεων κατά της πτωχευτικής περιουσίας. Οι εξαιρέσεις από την απαλλαγή στηρίζονται, σε ορισμένες περιπτώσεις, στην ιδιαίτερη σημασία που έχει η ικανοποίηση των απαιτήσεων στο πλαίσιο μιας δίκαιης και αλληλέγγυας κοινωνίας η οποία βασίζεται στο κράτος δικαίου (όπως χρέη από υποχρέωση διατροφής, χρέη που απορρέουν από απαιτήσεις δημοσίου δικαίου, χρέη που απορρέουν από ποινικά αδικήματα ή χρέη που απορρέουν από αδικοπρακτική ευθύνη). Κατά συνέπεια, η απαλλαγή από τα χρέη που απορρέουν από απαιτήσεις δημοσίου δικαίου υπόκειται σε ορισμένους περιορισμούς και μπορεί να λάβει χώρα μόνον κατά την πρώτη απαλλαγή και όχι στο πλαίσιο τυχόν επόμενης απαλλαγής. Σε άλλες περιπτώσεις, η εξαίρεση δικαιολογείται από τις συνέργειες ή τις αρνητικές εξωτερικές επιδράσεις που θα μπορούσαν να προκύψουν από την απαλλαγή από ορισμένα είδη χρεών: η απαλλαγή από χρέη για δικαστικά έξοδα ή δαπάνες που προκύπτουν από τη διαδικασία διεκπεραιώσεως της ίδιας της απαλλαγής θα μπορούσε να αποθαρρύνει ορισμένους τρίτους από το να συνεργαστούν με τον οφειλέτη για τον σκοπό αυτόν (επί παραδείματι δικηγόρους), γεγονός που θα δυσχέραινε την πρόσβαση του πτωχεύσαντος στον φάκελό του. Ομοίως, η απαλλαγή από τα εμπραγμάτως εξασφαλισμένα χρέη θα υπονόμευε, χωρίς καμία αιτιολόγηση, μία από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόσβαση στην πίστωση και, κατά συνέπεια, για την εύρυθμη λειτουργία των σύγχρονων οικονομιών, η οποία συνίσταται στην προστασία του εμπραγμάτως εξασφαλισμένου δανειστή από τις διακυμάνσεις του βαθμού αφερεγγυότητας ή την αθέτηση των υποχρεώσεων του οφειλέτη. Τέλος, κατ’ εξαίρεση, ο δικαστής δύναται να διατάξει την ολική ή μερική μη απαλλαγή από ορισμένα χρέη, όταν αυτό είναι αναγκαίο για να αποφευχθεί η αφερεγγυότητα του πιστωτή.

[...]»

12.      Το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC ορίζει τα εξής:

«Ο οφειλέτης που βρίσκεται σε μία από τις ακόλουθες καταστάσεις δεν μπορεί να επιτύχει την απαλλαγή από τα μη εξοφληθέντα χρέη:

[...]

2°      Όταν, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, του έχει επιβληθεί κύρωση με διοικητική απόφαση που κατέστη απρόσβλητη για πολύ σοβαρή φορολογική παράβαση ή για παράβαση στον τομέα της κοινωνικής ασφάλισης ή του κοινωνικού δικαίου ή όταν, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, έχει ληφθεί απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, ο ενδιαφερόμενος έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται.

Σε περίπτωση σοβαρών παραβάσεων, οι οφειλέτες στους οποίους έχουν επιβληθεί κυρώσεις ποσού άνω του πενήντα τοις εκατό του ποσού που είναι επιλέξιμο για απαλλαγή από την [AEAT] κατά το άρθρο 489, παράγραφος 1, σημείο 5, μπορούν να τύχουν απαλλαγής μόνον εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχουν εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνονται.»

3.      Ο γενικός φορολογικός νόμος 58/2003

13.      Το άρθρο 3 του Ley 58/2003 General Tributaria (γενικού φορολογικού νόμου 58/2003) (5), της 17ης Δεκεμβρίου 2003, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ορίζει τα εξής:

«1.      Η οργάνωση του φορολογικού συστήματος βασίζεται στην οικονομική ικανότητα των υπόχρεων καταβολής φόρων και στις αρχές της δικαιοσύνης, της γενικότητας, της ισότητας, της προοδευτικότητας, της δίκαιης κατανομής της φορολογικής επιβαρύνσεως και της μη δημεύσεως.

Για τον σκοπό αυτό απαγορεύεται η θέσπιση οποιουδήποτε έκτακτου μηχανισμού φορολογικής τακτοποίησης, ο οποίος θα είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της γεγενημένης φορολογικής οφειλής κατά την ισχύουσα νομοθεσία.

2.      Η εφαρμογή του φορολογικού συστήματος βασίζεται στις αρχές της αναλογικότητας, της αποτελεσματικότητας και του περιορισμού των έμμεσων δαπανών που προκύπτουν από την τήρηση τυπικών υποχρεώσεων και θα διασφαλίζει τον σεβασμό των δικαιωμάτων και των εγγυήσεων των φορολογουμένων.»

14.      Το άρθρο 41, παράγραφος 1, του νόμου αυτού ορίζει τα ακόλουθα:

«Ο νόμος μπορεί να ορίσει άλλα πρόσωπα ή οντότητες ως εις ολόκληρον οφειλέτες, από κοινού με τους κύριους οφειλέτες, ή ως δευτερεύοντες οφειλέτες για την φορολογική οφειλή. [...]»

15.      Το άρθρο 43, παράγραφος 1, στοιχείο b, του ίδιου νόμου έχει ως εξής:

«Τα ακόλουθα πρόσωπα ή οντότητες ευθύνονται από κοινού και εις ολόκληρον για τη φορολογική οφειλή:

[...]

β)      Οι de jure ή de facto διαχειριστές νομικών προσώπων που έχουν παύσει τις δραστηριότητές τους, για τις φορολογικές τους υποχρεώσεις που είναι γεγενημένες και οι οποίες εκκρεμούν κατά τον χρόνο της παύσης, εφόσον δεν έχουν λάβει τα αναγκαία μέτρα για την πληρωμή τους ή έχουν συνάψει συμφωνίες ή έχουν λάβει μέτρα που συνεπάγονται τη μη πληρωμή.»

III. Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

16.      Στις 10 Σεπτεμβρίου 2024, μετά το πέρας της διαδικασίας κοινής πτώχευσης του ζεύγους Óscar και Vanesa, οι τελευταίοι ζήτησαν την απαλλαγή τους από τις ανεξόφλητες οφειλές τους. Επικαλούμενη το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC, η ΑΕΑΤ αντιτάχθηκε στην απαλλαγή του Óscar από τα χρέη με το σκεπτικό ότι, στις 4 Ιανουαρίου 2016, είχε κηρυχθεί, με απόφαση η οποία κατέστη απρόσβλητη, από κοινού και εις ολόκληρον υπεύθυνος για τα φορολογικά χρέη της εταιρίας του από την περιφερειακή υπηρεσία είσπραξης φόρων της AEAT de Castilla y León (Ισπανία).

17.      Η απόφαση του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου απέρριψε την απαλλαγή του Óscar από τα χρέη.

18.      Ο τελευταίος άσκησε έφεση κατά της απόφασης αυτής ενώπιον του Audiencia Provincial του Βαγιαδολίδ (επαρχιακoύ εφετείου του Βαγιαδολίδ), υποστηρίζοντας ότι, με την εναντίωσή της στην απαλλαγή του από χρέη ύψους 282 000 ευρώ, που απέμεναν μετά την εκκαθάριση της περιουσίας του, συμπεριλαμβανομένης της κύριας κατοικίας του, καίτοι η απαλλαγή του από τις φορολογικές οφειλές μπορούσε να αφορά μόνο 10 000 ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί στο νόμιμο ανώτατο όριο, η AEAT καταχράστηκε τις εξουσίες της έναντι ενός καλόπιστου οφειλέτη και ότι θα παρέμεναν ανεξόφλητες φορολογικές οφειλές ύψους 20 547,19 ευρώ. Πρόσθεσε ότι, στο πλαίσιο της διαδικασίας εκκαθάρισης λόγω αφερεγγυότητας, είχαν αποπληρωθεί 17 856,95 ευρώ. Συνεπώς, οι εκκαλούντες θεωρούν ότι η άρνηση απαλλαγής από τα χρέη είναι δυσανάλογη, κατά την έννοια της νομολογίας του Δικαστηρίου (6).

19.      Η AEAT αντιτίθεται στο επιχείρημα αυτό υποστηρίζοντας ότι η έλλειψη αναλογικότητας δεν προβλέπεται στο άρθρο 487 του TRLC ως εξαίρεση από τους λόγους αποκλεισμού προκειμένου να επιτευχθεί απαλλαγή από τα χρέη.

20.      Οι μη εξοφληθείσες φορολογικές οφειλές, για τις οποίες είχε κινηθεί διαδικασία αναγκαστικής είσπραξης κατά της εταιρίας της οποίας ο Óscar ήταν διαχειριστής, προέκυψαν από προσαύξηση λόγω εκπρόθεσμης υποβολής χρεωστικής δήλωσης φόρου, από προσωρινές πράξεις εκκαθάρισης παρακρατηθέντων φόρων και επιβολής τόκων υπερημερίας, καθώς και από χρεωστική φορολογική δήλωση με αίτημα αναβολής πληρωμής ή από χρεωστικές φορολογικές δηλώσεις από τις οποίες προέκυψε φόρος που δεν καταβλήθηκε κατά τις χρήσεις 2010 έως 2013. Κατά την παύση της δραστηριότητας της εν λόγω εταιρίας κατά το έτος 2014, οι μη καταβληθείσες φορολογικές οφειλές ανέρχονταν σε 40 397,63 ευρώ. Η εν λόγω εταιρία κηρύχθηκε σε πτώχευση με απόφαση της 16ης Οκτωβρίου 2015.

21.      Κατ’ εφαρμογή του πλέγματος ανάλυσης της απόφασης Corván και Bacigánτο , το Audiencia Provincial de Valladolid (επαρχιακό εφετείο του Βαγιαδολίδ) εξετάζει, κατά πρώτον, την αναλογικότητα του άρθρου 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC, στο συνολικό πλαίσιο της εθνικής έννομης τάξης. Θεωρεί ότι είναι δυσανάλογος ο προβλεπόμενος από την εν λόγω διάταξη αποκλεισμός των προσώπων εις βάρος των οποίων έχει ληφθεί, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, απόφαση επέκτασης της ευθύνης για φορολογικές οφειλές η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, έχουν εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνονται. Το εν λόγω δικαστήριο εκτιμά ότι η εξαίρεση αυτή δεν αιτιολογήθηκε κατά τη μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα και ότι η αρχή της συνεισφοράς στο σύστημα δημόσιων βαρών, η οποία κατοχυρώνεται στο άρθρο 31 του ισπανικού Συντάγματος και στο άρθρο 3 του γενικού φορολογικού νόμου 58/2003, δεν συνιστά επαρκή αιτιολόγηση. Κρίνει ότι η επέκταση της ευθύνης σε άλλο πρόσωπο αντιβαίνει στη συνταγματική αρχή της συνεισφοράς στα δημόσια βάρη σύμφωνα με τις οικονομικές δυνατότητες, επί της οποίας βασίζεται το φορολογικό σύστημα. Επιπλέον, επισημαίνει ότι οι ενέργειες της AEAT για την έκδοση αποφάσεων επέκτασης της ευθύνης δεν υπόκεινται σε χρονικό περιορισμό και ότι η εν λόγω αρχή μπορεί να επιβάλει κυρώσεις για απλή αμέλεια, ανεξάρτητα από τη φοροδοτική ικανότητα του διαχειριστή που έχει κηρυχθεί υπεύθυνος, γεγονός που δημιουργεί δυσχέρειες ως προς την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας.

22.      Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο θεωρεί ότι η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας δεν διασφαλίζεται στην περίπτωση του Óscar, δεδομένου ότι, αρχικά, η φορολογική οφειλή ανερχόταν σε 40 397,63 ευρώ έναντι συνολικού χρέους 282 000 ευρώ και ότι ο ίδιος απέδειξε την καλή του πίστη με την πώληση της κατοικίας του. Ως εκ τούτου, η AEAT αντιτίθεται στην απαλλαγή του Óscar από τα χρέη ανεξάρτητα από τη συμπεριφορά του και τις οικονομικές του δυνατότητες, προκειμένου να μην απωλεσθεί το ποσό των 10 000 ευρώ, που αντιστοιχεί στο ανώτατο όριο απαλλαγής από φορολογικές οφειλές.

23.      Κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο υπενθυμίζει ότι η άμεση ισχύς των οδηγιών περιορίζεται στη δημιουργία δικαιωμάτων για τους ιδιώτες τα οποία μπορούν να προβληθούν έναντι του κράτους, κρίνοντας ότι δεν έχει την εξουσία να μην εφαρμόσει τον κανόνα που απορρέει από το άρθρο 487, παράγραφος 1, στο σημείο 2, του TRLC ως αντίθετο προς το δίκαιο της Ένωσης και ότι η συνταγματική νομολογία του επιβάλλει να υποβάλει προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο.

24.      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Audiencia Provincial de Valladolid (επαρχιακό εφετείο του Βαγιαδολίδ) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Σε περίπτωση που, κατόπιν εκτίμησης της αναλογικότητας υπό το πρίσμα της απόφασης [Corván και Bacigán], συναχθεί το συμπέρασμα ότι το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC δεν τηρεί την αρχή της αναλογικότητας, αντιβαίνει η διάταξη αυτή στο άρθρο 20 της οδηγίας [για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα];

2)      Ποιες πρακτικές συνέπειες –πιθανό ανιόν κάθετο άμεσο αποτέλεσμα της [οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα]– έχει η ενδεχόμενη έλλειψη αναλογικότητας του άρθρου 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC, λαμβανομένου υπόψη ότι, σύμφωνα με την εθνική νομολογία σε σχέση με τη νομολογία του [Δικαστηρίου], το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι δεν μπορεί να εφαρμοστεί η αρχή της σύμφωνης προς το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας του εθνικού δικαίου διότι δεν είναι δυνατή η συναγωγή contra legem συμπεράσματος;»

25.      Γραπτές παρατηρήσεις υπέβαλαν ο Óscar, η Ισπανική Κυβέρνηση και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

IV.    Ανάλυση

26.      Με το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, από το Δικαστήριο να διευκρινίσει εάν το άρθρο 20 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα έχει την έννοια ότι επιτρέπει σε εθνικό δικαστήριο, ενώπιον του οποίου εκκρεμεί διαφορά μεταξύ ιδιώτη και κράτους μέλους, ή ενός από τους φορείς του, να εφαρμόσει άμεσα τη διάταξη αυτή και να αφήσει ανεφάρμοστη μια εθνική διάταξη εισάγουσα παρέκκλιση, που έχει θεσπιστεί από το εν λόγω κράτος μέλος, εφόσον το εν λόγω δικαστήριο διαπιστώσει ότι η διάταξη αυτή δεν είναι σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας και δεν μπορεί να ερμηνευθεί σύμφωνα με το δίκαιο της Ένωσης χωρίς τη συναγωγή contra legem συμπεράσματος.

27.      Με άλλα λόγια, το αιτούν δικαστήριο επιδιώκει να διαπιστώσει εάν το άρθρο 20 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα μπορεί να έχει άμεση ισχύ σε διαφορά μεταξύ ιδιωτών και της AEAT, η οποία θα του επέτρεπε να μην εφαρμόσει μια εθνική διάταξη την οποία θεωρεί δυσανάλογη και μη επιδεχόμενη σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνείας.

28.      Φρονώ ότι, αφ’ ης στιγμής το αιτούν δικαστήριο εξετάζει το ζήτημα της τήρησης της αρχής της αναλογικότητας σε σχέση με μια εξαίρεση από την αρχή της πλήρους απαλλαγής από τα χρέη που προβλέπεται στο άρθρο 20 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, πρέπει να εξετασθεί το άρθρο 23 της εν λόγω οδηγίας προκειμένου να εκτιμηθεί εάν έχει άμεση ισχύ (7).

29.      Ωστόσο, η ιδιαιτερότητα του άρθρου 23 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα συνίσταται στο ότι καταλείπει ευρύ περιθώριο διακριτικής ευχέρειας στα κράτη μέλη για τη θέσπιση εξαιρέσεων από το καθεστώς απαλλαγής από τα χρέη. Η παράγραφος 2 του εν λόγω άρθρου προβλέπει μη εξαντλητικό κατάλογο καταστάσεων για τις οποίες τα κράτη μέλη μπορούν να διατηρήσουν ή να θεσπίσουν διατάξεις που αποκλείουν ή περιορίζουν την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη. Όσον αφορά την παράγραφο 4 του εν λόγω άρθρου, αυτή θεσπίζει μη εξαντλητικό κατάλογο συγκεκριμένων κατηγοριών απαιτήσεων που μπορούν να εξαιρούνται από την απαλλαγή από τα χρέη. Επομένως, το εν λόγω άρθρο 23 προβλέπει μόνο μια ελάχιστη εναρμόνιση των εξαιρέσεων από την αρχή της πλήρους απαλλαγής από τα χρέη.

30.      Κάνοντας χρήση των δυνατοτήτων που παρέχει η διάταξη αυτή, ο Ισπανός νομοθέτης προέβλεψε, στο άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC, τον αποκλεισμό από την απαλλαγή από τα χρέη ενός οφειλέτη «[ό]ταν, κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που προηγούνται της αίτησης απαλλαγής, [...] έχει ληφθεί απόφαση επέκτασης της ευθύνης η οποία κατέστη απρόσβλητη, εκτός εάν, κατά την ημερομηνία υποβολής της αίτησης απαλλαγής, [ο οφειλέτης] έχει εξοφλήσει το σύνολο των οφειλών για τις οποίες ευθύνεται».

31.      Το Δικαστήριο έχει ήδη κρίνει ότι το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν αντιτίθεται σε τέτοια εθνική ρύθμιση, εφόσον από το εθνικό δίκαιο προκύπτει ότι ο εν λόγω αποκλεισμός δικαιολογείται από την επιδίωξη θεμιτού σκοπού δημοσίου συμφέροντος, ζήτημα το οποίο εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει (8).

32.      Επομένως, τίθεται το ερώτημα αν μια τέτοια εθνική διάταξη, η οποία προβλέπει μια επιπλέον περίπτωση αποκλεισμού από την πρόσβαση στην απαλλαγή από τα χρέη σε σχέση με τον μη εξαντλητικό κατάλογο του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, και η οποία, σύμφωνα με το αιτούν δικαστήριο, δεν είναι ούτε αναλογική ούτε επιδέχεται ερμηνεία σύμφωνη με την εν λόγω οδηγία, μπορεί να μην εφαρμοσθεί από το εν λόγω δικαστήριο.

33.      Η εκτίμηση του αναλογικού χαρακτήρα της διάταξης αυτής εναπόκειται στο εθνικό δικαστήριο, υπό τον έλεγχο του ανώτατου δικαστηρίου του. Όσον αφορά τη σύμφωνη με την οδηγία ερμηνεία, από την ίδια τη διατύπωση της αίτησης προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι τα ισπανικά δικαστήρια έχουν εκδώσει πολλές αντιφατικές αποφάσεις, γεγονός που φαίνεται να υποδηλώνει ότι θα ήταν δυνατό να ερμηνευθεί η εθνική διάταξη σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 23, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας.

34.      Ωστόσο, προκειμένου να απαντηθεί το δεύτερο προδικαστικό ερώτημα, θα πρέπει να προσδιοριστεί, με βάση αυτές τις δύο παραδοχές που μου φαίνονται αμφιλεγόμενες, εάν το άρθρο 487, παράγραφος 1, σημείο 2, του TRLC μπορεί να μην εφαρμοσθεί λόγω της άμεσης ισχύος της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα.

35.      Υπενθυμίζεται ότι η νομολογία του Δικαστηρίου είναι παγιωμένη όσον αφορά την υπεροχή του δικαίου της Ένωσης, της οποίας συνέπεια αποτελεί η άμεση ισχύς ορισμένων διατάξεών του. Η υποχρέωση του εθνικού δικαστηρίου να αφήσει ανεφάρμοστη διάταξη του εσωτερικού δικαίου που αντιβαίνει προς διάταξη του δικαίου της Ένωσης, καίτοι απορρέει από την υπεροχή που αναγνωρίζεται στην τελευταία αυτή διάταξη, εξαρτάται, εντούτοις, από το κατά πόσον αυτή έχει άμεσο αποτέλεσμα στη διαφορά της οποίας έχει επιληφθεί το ανωτέρω δικαστήριο. Ως εκ τούτου, εθνικό δικαστήριο δεν υποχρεούται, βάσει του δικαίου της Ένωσης και μόνο, να αφήσει ανεφάρμοστη διάταξη του εσωτερικού δικαίου του που αντιβαίνει προς διάταξη του δικαίου της Ένωσης, εάν η τελευταία στερείται άμεσου αποτελέσματος (9).

36.      Ωστόσο, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, όταν οι διατάξεις οδηγίας είναι, από απόψεως του περιεχομένου τους, απαλλαγμένες αιρέσεων και αρκούντως ακριβείς, οι ιδιώτες μπορούν να τις επικαλούνται έναντι του κράτους μέλους ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων, μεταξύ άλλων, σε περίπτωση κατά την οποία το κράτος μέλος μετέφερε πλημμελώς την οδηγία στην εσωτερική έννομη τάξης (10). Το Δικαστήριο έχει επίσης υπενθυμίσει ότι μια διάταξη του δικαίου της Ένωσης είναι, αφενός, απαλλαγμένη αιρέσεων όταν θεσπίζει υποχρέωση η οποία δεν συνοδεύεται από καμία επιφύλαξη και δεν απαιτείται για την εκτέλεσή της ή την επαγωγή των αποτελεσμάτων της η έκδοση κάποιας πράξεως, είτε των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης είτε των κρατών μελών, και, αφετέρου, είναι αρκούντως ακριβής ώστε να μπορούν να την επικαλεσθούν οι ιδιώτες και να την εφαρμόσει δικαστήριο όταν θεσπίζει υποχρέωση χωρίς αμφίσημη διατύπωση (11).

37.      Εν προκειμένω, δεν αμφισβητείται ότι η AEAT υπάγεται στο ισπανικό κράτος και, ως εκ τούτου, μπορεί να προβληθεί έναντι αυτής μια ανεπιφύλακτη και αρκούντως ακριβής διάταξη μιας οδηγίας.

38.      Περαιτέρω, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν συνιστά ανεπιφύλακτη διάταξη, δεδομένου ότι θεσπίζει μη εξαντλητικό κατάλογο εξαιρέσεων από την αρχή της απαλλαγής από τα χρέη. Επομένως, κάθε κράτος μέλος πρέπει να καθορίσει τις εξαιρέσεις που επιθυμεί να εφαρμόσει, γεγονός που συνιστά παρέμβαση κατά την έννοια της νομολογίας που αναφέρεται στο σημείο 36 των παρουσών προτάσεων. Για τον ίδιο λόγο, θεωρώ ότι ούτε το άρθρο 20 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο θεσπίζει την αρχή της απαλλαγής από τα χρέη, συνιστά ανεπιφύλακτη διάταξη, δεδομένου ότι το ίδιο το γράμμα της εν λόγω οδηγίας προβλέπει κατάλογο εξαιρέσεων, ο οποίος μπορεί να συμπληρωθεί από τα κράτη μέλη.

39.      Τέλος, το άρθρο 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα δεν είναι αρκούντως ακριβές. Πράγματι, από τη στιγμή που ένα κράτος μέλος κάνει χρήση της δυνατότητας που παρέχει το γράμμα της οδηγίας να προσθέσει εξαιρέσεις στην απαλλαγή από τα χρέη, το εν λόγω άρθρο δεν είναι αρκούντως ακριβές ώστε να δικαιολογεί τη μη εφαρμογή μιας αντίθετης προς αυτό εθνικής διάταξης. Μια αντίθετη απόφαση θα σήμαινε ότι θα επιτρεπόταν στους εθνικούς δικαστές να αφήνουν ανεφάρμοστες όλες τις εθνικές διατάξεις με τις οποίες τα κράτη μέλη αποφάσισαν να προβλέψουν πρόσθετες εξαιρέσεις, ενώ η αρχή της ύπαρξης εξαιρέσεων προβλέπεται ρητά από οδηγία. Οι ίδιοι λόγοι ισχύουν όσον αφορά τον αρκούντως ακριβή χαρακτήρα του άρθρου 20 της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα.

40.      Επομένως, τόσο το άρθρο 23, παράγραφος 2 όσο και το άρθρο 20 της εν λόγω οδηγίας στερούνται άμεσης ισχύος. Κατά συνέπεια, ο εθνικός δικαστής δεν υποχρεούται να αφήσει ανεφάρμοστη μια εθνική διάταξη την οποία θα θεωρούσε αντίθετη προς τις εν λόγω διατάξεις του δικαίου της Ένωσης.

41.      Βάσει των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα ότι η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια να αφήνουν ανεφάρμοστη διάταξη του εθνικού δίκαιου η οποία δεν είναι συμβατή προς τις διατάξεις του άρθρου 20 και του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα, δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές στερούνται άμεσου αποτελέσματος. Ωστόσο, οι αρχές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, οφείλουν να προβαίνουν, κατά το μέτρο του δυνατού, σε μια σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας τους που να καθιστά δυνατή την επίτευξη ενός αποτελέσματος συμβατού με τον σκοπό που επιδιώκει εν λόγω οδηγία.

V.      Συμπέρασμα

42.      Κατόπιν των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που υπέβαλε το Audiencia Provincial de Valladolid (επαρχιακό εφετείο του Βαγιαδολίδ, Ισπανία) ως εξής:

Η αρχή της υπεροχής του δικαίου της Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν επιβάλλει στα εθνικά δικαστήρια να αφήνουν ανεφάρμοστη διάταξη του εθνικού δίκαιου η οποία δεν είναι συμβατή προς τις διατάξεις του άρθρου 20 και του άρθρου 23, παράγραφος 2, της οδηγίας (ΕΕ) 2019/1023 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 20ής Ιουνίου 2019, περί πλαισίου για την προληπτική αναδιάρθρωση, την απαλλαγή από τα χρέη και τις ανικανότητες ή την έκπτωση οφειλετών, καθώς και περί μέτρων βελτίωσης των διαδικασιών αυτών, και για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2017/1132 (Οδηγία για την αναδιάρθρωση και την αφερεγγυότητα), δεδομένου ότι οι διατάξεις αυτές στερούνται άμεσου αποτελέσματος. Ωστόσο, οι αρχές των κρατών μελών, συμπεριλαμβανομένων των δικαστηρίων, οφείλουν να προβαίνουν, κατά το μέτρο του δυνατού, σε μια σύμφωνη με το δίκαιο της Ένωσης ερμηνεία της εθνικής νομοθεσίας τους που να καθιστά δυνατή την επίτευξη ενός αποτελέσματος συμβατού με τον σκοπό που επιδιώκει η εν λόγω οδηγία.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γαλλική.


i      Η ονομασία που έχει δοθεί στην παρούσα υπόθεση είναι πλασματική. Δεν αντιστοιχεί στο πραγματικό όνομα κανενός διαδίκου.


2      ΕΕ 2019, L 172, σ. 18.


3      ΒΟΕ αριθ. 127, της 7ης Μαΐου 2020, σ. 31518.


4      BOE αριθ. 214, της 6ης Σεπτεμβρίου 2022, σ. 123682.


5      BOE αριθ. 302, της 18ης Δεκεμβρίου 2003, σ. 44987.


6      Αναφέρονται ιδίως στην απόφαση της 7ης Νοεμβρίου 2024, Corván και Bacigán (C‑289/23 και C‑305/23, στο εξής: απόφαση Corván και Bacigán, EU:C:2024:934).


7      Βλ. απόφαση της 10ης Απριλίου 2025, Amilla (C‑723/23, EU:C:2025:262, σκέψη 43).


8      Βλ απόφαση Corván και Bacigán (σκέψη 47).


9      Απόφαση της 24ης Ιουνίου 2019, Popławski (C‑573/17, EU:C:2019:530, σκέψη 68 και μνημονευόμενη στις σκέψεις 64 έως 67 νομολογία).


10      Βλ. αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 1986, Marshall (152/84, EU:C:1986:84, σκέψεις 95 και 46), και της 23ης Οκτωβρίου 2025, Kosmiro (C‑232/24, EU:C:2025:820, σκέψη 71 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


11      Βλ. απόφαση της 23ης Οκτωβρίου 2025, Kosmiro (C‑232/24, EU:C:2025:820, σκέψη 72 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).