Voorlopige editie

CONCLUSIE VAN ADVOCAAT-GENERAAL

N. EMILIOU

van 23 april 2026 (1)

Zaak C‑683/24

Spielerschutz Sigma Prozessfinanzierungs GmbH

tegen

Geissler Heilbock Hopf Ferox Legal Partnerschaft von Rechtsanwälten mbB

[verzoek van het Handelsgericht Wien (handelsrechter Wenen, Oostenrijk) om een prejudiciële beslissing]

„ Prejudiciële verwijzing – Bevoegdheid van het Hof – Ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing – Arresten Foglia I en Foglia II – Echt geschil – Noodzaak van een antwoord op de prejudiciële vragen – Justitiële samenwerking in burgerlijke en handelszaken – Erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in de lidstaten – Verordening (EU) nr. 1215/2012 – Artikelen 45 en 46 – Gronden voor weigering van erkenning en tenuitvoerlegging – Openbare-ordeclausule ”






I.      Inleiding

1.        Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing, dat is ingediend door het Handelsgericht Wien (handelsrechter Wenen, Oostenrijk), maakt deel uit van een reeks civielrechtelijke vorderingen(2) die consumenten bij rechterlijke instanties in (onder andere) Oostenrijk en Duitsland hebben ingesteld tegen in Malta gevestigde exploitanten van onlinekansspelen. Met een beroep op de regels inzake ongerechtvaardigde verrijking of onrechtmatige daad vorderen de consumenten in wezen de bedragen terug die zij bij de exploitanten hebben ingezet, op grond dat die exploitanten in strijd met de lokale kansspelwetgeving hebben gehandeld.

2.        Dat verzoek heeft in het bijzonder betrekking op de moeilijkheden die schuldeisers ondervinden wanneer zij de beslissingen tot toewijzing van dergelijke vorderingen in Malta ten uitvoer trachten te leggen. Met zijn vragen wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of een bepaling van Maltees recht, op grond waarvan een dergelijke beslissing in die staat niet wordt erkend of uitvoerbaar wordt geacht, verenigbaar is met de regels inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen die zijn neergelegd in verordening (EU) nr. 1215/2012 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken(3) (hierna: „Brussel I bis-verordening”).

3.        Die vragen zijn echter niet geformuleerd door een Maltese rechterlijke instantie in het kader van een procedure over de tenuitvoerlegging van een dergelijke beslissing, maar door een Oostenrijkse rechterlijke instantie, waaraan is verzocht uitspraak te doen over de aansprakelijkheid van een advocaat die voor een onderneming die dergelijke vorderingen financiert een advies heeft opgesteld dat juist over die kwestie van verenigbaarheid gaat. In die enigszins ongebruikelijke context wordt eerst de vraag opgeworpen of deze prejudiciële verwijzing ontvankelijk is.

II.    Toepasselijke bepalingen

A.      Unierecht

4.        Volgens artikel 36, lid 1, van de Brussel I bis-verordening wordt „[e]en in een lidstaat gegeven beslissing [...] in de overige lidstaten erkend zonder vorm van proces”.

5.        Krachtens artikel 39 van die verordening is „[e]en in een lidstaat gegeven beslissing die in die lidstaat uitvoerbaar is, [...] in andere lidstaten uitvoerbaar zonder dat een verklaring van uitvoerbaarheid is vereist”.

6.        Artikel 45, lid 1, onder a), van die verordening bepaalt dat „[d]e erkenning van een beslissing [...] op verzoek van een belanghebbende partij [wordt] geweigerd indien [...] de erkenning kennelijk strijdig is met de openbare orde (ordre public) van de aangezochte lidstaat”.

7.        Artikel 46 van de Brussel I bis-verordening bepaalt dat „[o]p verzoek van de persoon jegens wie om tenuitvoerlegging wordt verzocht, [...] de tenuitvoerlegging van een beslissing [wordt] geweigerd wanneer een van de in artikel 45 genoemde gronden zich voordoet”.

8.        Volgens artikel 48 van die verordening neemt „[h]et gerecht [...] onverwijld een besluit over het verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging”.

9.        Op grond van artikel 52 van die verordening wordt „[i]n geen geval [...] in de aangezochte lidstaat overgegaan tot een onderzoek van de juistheid van de in een lidstaat gegeven beslissing”.

B.      Nationaal recht

1.      Oostenrijks recht

10.      In § 1299 van het Allgemeine Bürgerliche Gesetzbuch (algemeen burgerlijk wetboek; hierna: „ABGB”) wordt bepaald:

„Wie in het openbaar een ambt, kunst, beroep of vak uitoefent, of wie zonder noodzaak uit vrije wil een taak op zich neemt waarvan de uitvoering eigen kunstzinnige kennis of ongewone toewijding vereist, geeft daarmee te kennen de noodzakelijke toewijding aan de dag te kunnen leggen en de vereiste ongebruikelijke kennis te bezitten. Voor een gebrek aan toewijding of kennis dient hij zich dan ook te verantwoorden. Indien de persoon die hem de taak heeft toevertrouwd echter op de hoogte was van zijn onervarenheid of deze door gewone oplettendheid had kunnen kennen, is die persoon eveneens aansprakelijk.”

11.      § 1300 ABGB luidt als volgt:

„Een deskundige is ook aansprakelijk indien hij tegen vergoeding op zijn gebied van kunst of wetenschap bij vergissing een nadelig advies verstrekt. Behalve in dit geval is een adviseur slechts aansprakelijk voor de schade die hij door het verstrekken van het advies bewust aan de ander heeft toegebracht.”(4)

2.      Maltees recht

12.      Artikel 56A van de Att dwar il-Logħob (wet op de kansspelen(5); hierna: „Maltese wet op de kansspelen”), ingevoerd bij Att tal-2023 li jemenda l-Att dwar il-Logħob (wet tot wijziging van de wet op de kansspelen)(6) bepaalt:

„Onverminderd enige bepaling van het wetboek van organisatie en burgerlijke rechtsvordering of enige andere wet geldt als beginsel van openbare orde dat:

a)      geen vordering mag worden ingesteld tegen een vergunninghouder, een huidige of voormalige medewerker en/of een bestuurder van de vergunninghouder met betrekking tot aangelegenheden die verband houden met het aanbieden van kansspeldiensten, of tegen een kansspeldeelnemer wegens de ontvangst van dergelijke kansspeldiensten, wanneer een dergelijke vordering:

i)      de rechtmatigheid van het aanbieden van kansspeldiensten in of vanuit Malta op grond van een door de overheid verleende vergunning, of de rechtmatigheid van een wettelijke verplichting of natuurlijke verbintenis die voortvloeit uit het aanbieden van dergelijke kansspeldiensten, aantast of ondermijnt; en

ii)      betrekking heeft op een toegestane activiteit die rechtmatig is op grond van de wet en andere toepasselijke regelgeving;

b)      de rechter weigert elk buitenlands vonnis of besluit dat voortvloeit uit een vordering als bedoeld onder a) in Malta te erkennen en/of ten uitvoer te leggen.”

III. Feiten, procedure en prejudiciële vragen

13.      Spielerschutz Sigma Prozessfinanzierungs GmbH (hierna: „Spielerschutz Sigma”), verzoekster in het hoofdgeding, is een onderneming die gespecialiseerd is in procesfinanciering. In het kader van haar activiteiten financiert zij onder andere vorderingen die door in Oostenrijk woonachtige spelers worden ingesteld tegen exploitanten met een Maltese vergunning die in die lidstaat onlinekansspeldiensten hebben verricht zonder dat zij beschikken over de naar Oostenrijks recht vereiste vergunning (hierna: „betreffende procedure”).

14.      Na de invoering van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen heeft Spielerschutz Sigma aan Geissler Heilbock Hopf Ferox Legal Partnerschaft von Rechtsanwälten mbB (hierna: „juridisch adviseur”), verweerster in het hoofdgeding, opdracht gegeven om een deskundigenadvies uit te brengen over de verenigbaarheid van die bepaling met het Unierecht, omdat zij wilde beoordelen welke risico’s die wijziging van de Maltese wetgeving voor haar bedrijfsmodel zou kunnen hebben.

15.      In het juridisch advies van 5 juli 2023 is de juridisch adviseur in wezen tot de volgende twee conclusies gekomen: (i) artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen was kennelijk in strijd met het Unierecht en derhalve was het ondenkbaar dat dit artikel kon worden toegepast door de Maltese rechterlijke instanties, en (ii) op grond van artikel 48 van de Brussel I bis-verordening moet een tenuitvoerleggingsprocedure in Malta in eerste aanleg binnen zes maanden worden afgerond.

16.      Op basis van dat advies is Spielerschutz Sigma de betreffende procedure in Oostenrijk blijven financieren. Zij deed dat tot 1 augustus 2023, toen een Maltese rechterlijke instantie, anders dan de juridisch adviseur had geadviseerd, op grond van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen de erkenning en tenuitvoerlegging krachtens de Brussel I bis-verordening weigerde in een door die onderneming gefinancierde procedure.

17.      Na die beslissing heeft Spielerschutz Sigma bij het Handelsgericht Wien een vordering ingesteld tot terugbetaling van de kosten die zij had betaald voor een volgens haar onjuist juridisch advies. Voorts heeft zij die rechterlijke instantie verzocht te verklaren dat de juridisch adviseur aansprakelijk is voor alle toekomstige verliezen als gevolg van de financiering van de betreffende procedure tussen 5 juli 2023 (de datum van het advies) en 1 augustus 2023 (de datum van de beslissing van de Maltese rechterlijke instantie waarbij de erkenning en tenuitvoerlegging is geweigerd).

18.      Aangezien de verwijzende rechter twijfels koestert over de uitlegging van de door partijen in het hoofdgeding aangevoerde Unierechtelijke bepalingen, heeft hij de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

„1)      Moet artikel 1, leden 1 en 2, van [de Brussel I bis-verordening], junctis artikel 45, lid 1, onder a), en de artikelen 46 en 52 ervan, aldus worden uitgelegd dat deze bepalingen zich verzetten tegen een regel van nationaal recht die, op basis van een in de nationale wet vastgelegd overeenkomstig beginsel van openbare orde, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen van rechterlijke instanties van andere lidstaten uitsluit voor alle procedures die zijn ingesteld tegen vergunninghouders en huidige en voormalige bestuurders en sleutelfiguren van een vergunninghouder wegens aangelegenheden die verband houden met het leveren van een kansspeldienst, wanneer een dergelijke vordering de rechtmatigheid van het leveren van kansspeldiensten in of vanuit Malta op grond van een door de overheid verleende vergunning of de rechtmatigheid van een wettelijke verplichting of natuurlijke verbintenis die voortvloeit uit de levering van dergelijke kansspeldiensten, aantast of ondermijnt en betrekking heeft op een toegestane activiteit die volgens die nationale wet en andere toepasselijke nationale regelgeving rechtmatig is?

2)      Moeten artikel 45, lid 1, en artikel 46 van [de Brussel I bis-verordening] aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een regel van nationaal recht die, los van een bij de aangezochte rechter/executierechter ingediend overeenkomstig verzoek en los van de uitputting van alle rechtsmiddelen in de lidstaat van de rechter in eerste aanleg door de schuldenaar en zonder onderzoek door de aangezochte/uitvoerende rechter, een erkenning (artikel 45 [van de Brussel I bis-verordening]) en tenuitvoerlegging (artikel 46 [van de Brussel I bis-verordening]) van beslissingen van rechterlijke instanties van andere lidstaten uitsluit voor alle procedures tegen vergunninghouders en huidige en voormalige bestuurders en sleutelfiguren van een vergunninghouder wegens aangelegenheden die verband houden met het leveren van een kansspeldienst, wanneer een dergelijke vordering de rechtmatigheid van het leveren van kansspeldiensten in of vanuit Malta op grond van een door de overheid verleende vergunning of de rechtmatigheid van een wettelijke verplichting of natuurlijke verbintenis die voortvloeit uit het leveren van dergelijke kansspeldiensten, aantast of ondermijnt en betrekking heeft op een toegestane activiteit die volgens die nationale wet en andere toepasselijke nationale regelgeving rechtmatig is?

3)      a)      Moeten artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van [de Brussel I bis-verordening] aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een regel van nationaal recht waarbij de erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen strijdig wordt verklaard met de openbare orde, met als enig doel houders van een onlinekansspelvergunning te beschermen tegen de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen van rechterlijke instanties van andere lidstaten in het kader van de ondersteuning van de particuliere sector door de staat, zoals is bepaald in de nationale grondwet?

3)      b)      Moeten artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van [de Brussel I bis-verordening] aldus worden uitgelegd dat zij zich verzetten tegen een weigering van de erkenning en tenuitvoerlegging door de aangezochte rechter in de staat van tenuitvoerlegging om redenen van openbare orde, wanneer die weigering uitsluitend is gebaseerd op het feit dat de erkenning van een dergelijk vonnis in strijd zou zijn met de economische en financiële belangen van de aangezochte lidstaat, aangezien kansspelaanbieders een wezenlijke bijdrage leveren aan de nationale economie en de inkomsten van die lidstaat?

4)      Moet artikel 52 van [de Brussel I bis-verordening] aldus worden uitgelegd dat het zich verzet tegen een regel van nationaal recht die de erkenning en/of tenuitvoerlegging uitsluit van een beslissing van een rechterlijke instantie van een andere lidstaat in procedures tegen vergunninghouders en huidige en voormalige bestuurders en sleutelfiguren van een vergunninghouder wegens aangelegenheden die verband houden met het leveren van een kansspeldienst, op grond dat de activiteit van de kansspelaanbieder, beoordeeld naar Maltees recht, zou zijn toegestaan?

5)      Moet artikel 48 van [de Brussel I bis-verordening] aldus worden uitgelegd dat de daarin neergelegde verplichting om onverwijld een besluit te nemen wordt geschonden wanneer binnen een termijn van zes maanden geen beslissing in eerste aanleg op het verzoek om erkenning is gegeven zonder dat dit te wijten is aan omstandigheden of vertragingen van partijen of derden in de concrete erkenningsprocedure?”

19.      Verzoekster en verweerster in het hoofdgeding, de Belgische, de Tsjechische, de Duitse, de Griekse, de Maltese en de Oostenrijkse regering en de Europese Commissie hebben schriftelijke opmerkingen ingediend.

IV.    Analyse

20.      Het onderhavige verzoek om een prejudiciële beslissing is mijns inziens niet-ontvankelijk omdat een antwoord op de prejudiciële vragen niet noodzakelijk lijkt voor de beslechting van het bij de verwijzende rechter aanhangige geding. Derhalve zal ik in het eerste onderdeel van deze conclusie de procedurele kwesties die in deze zaak aan de orde zijn gesteld, nader onderzoeken (A). Daarna zal ik slechts voor de volledigheid de prejudiciële vragen inhoudelijk behandelen (B).

A.      Procedurele kwesties

21.      De Duitse en de Maltese regering uiten in de onderhavige zaak twijfels over de bevoegdheid van het Hof tot beantwoording van de prejudiciële vragen en/of de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing. Naar hun mening wekken bepaalde kenmerken van het hoofdgeding twijfels over de vraag of er sprake is van een echt geding.

22.      Voorts voeren zij aan dat een antwoord op de prejudiciële vragen niet noodzakelijk is voor een beslissing door de verwijzende rechter. Ook als het Hof de Unierechtelijke bepalingen anders zou uitleggen dan in het betreffende juridisch advies, zou dat op zichzelf niet volstaan om vast te stellen dat de juridisch adviseur aansprakelijk is op grond van het nationale recht.

23.      In het licht van die argumenten is het zinvol om eerst enkele inleidende opmerkingen te maken over de (verschillende, maar elkaar aanvullende) begrippen „bevoegdheid” en „ontvankelijkheid”.

1.      Bevoegdheid van het Hof

24.      Het begrip „bevoegdheid” heeft in wezen betrekking op de omvang van de bevoegdheden die aan het Hof van Justitie van de Europese Unie in de Verdragen zijn toegedeeld teneinde zijn taak te vervullen om „de eerbiediging van het recht bij de uitlegging en toepassing van de Verdragen” te verzekeren (artikel 19, lid 1, VEU). Net als elke andere instelling van de Europese Unie moet het Hof handelen „binnen de grenzen van de bevoegdheden die haar in de Verdragen zijn toegedeeld en volgens de daarin bepaalde procedures, voorwaarden en doelstellingen” (artikel 13, lid 2, VEU).(7)

25.      Volgens artikel 267, eerste alinea, VWEU is het Hof „bevoegd, bij wijze van prejudiciële beslissing, een uitspraak te doen [...] over de uitlegging van de verdragen, [en] over de geldigheid en de uitlegging van de handelingen van de instellingen, de organen of de instanties van de Unie”. Hieruit volgt dat het Hof niet bevoegd is tot uitlegging van onder andere nationaal recht of internationale overeenkomsten waarbij de Unie geen partij is. Ook kan het Hof niet worden verzocht om het Unierecht toe te passen op de feiten van een specifieke zaak.(8)

26.      Indien een vraag betrekking heeft op de uitlegging van Unierechtelijke bepalingen – ruim opgevat als bepalingen in handelingen van primair recht of in door de instellingen of organen van de Unie vastgestelde handelingen die rechtsgevolgen kunnen hebben – is het Hof dus bevoegd, en in beginsel verplicht, om die vraag te beantwoorden(9), tenzij zijn bevoegdheid uitdrukkelijk is uitgesloten op grond van de bepalingen in de Verdragen.(10)

27.      Niettemin heeft het Hof duidelijk gemaakt dat het „in het kader van een prejudiciële verwijzing krachtens artikel 267 VWEU het Unierecht enkel binnen de grenzen van de aan het Hof toegekende bevoegdheden kan uitleggen”.(11) Op grond daarvan heeft het Hof zich onbevoegd verklaard wanneer de bepalingen van het Unierecht waarvan om uitlegging werd verzocht, geen verband hielden met het hoofdgeding, aangezien zij kennelijk ratione materiae, ratione temporis, ratione personae of ratione loci niet van toepassing waren.(12) Onder „kennelijk” moet worden begrepen dat het voor de hand lag en buiten kijf stond dat die bepalingen niet van toepassing waren. Het Hof blijft echter zonder twijfel bevoegd tot uitlegging van de strekking van Unierechtelijke bepalingen juist om na te gaan of zij in een bepaalde situatie van toepassing zijn.

28.      In dergelijke gevallen, waarin er geen verband bestaat tussen het Unierecht en het hoofdgeding, heeft het Hof geoordeeld dat de zaak buiten de werkingssfeer van het Unierecht valt. De vraag kan echter worden gesteld of die zaken niet beter kunnen worden beschouwd als gevallen van niet-ontvankelijkheid.(13)

29.      Dat neemt niet weg dat de verwijzende rechter in deze zaak verzoekt om de uitlegging van enkele bepalingen van de Brussel I bis-verordening. Dergelijke vragen vallen duidelijk onder de bevoegdheid van het Hof. Bovendien kan niet worden gesteld dat die Unierechtelijke bepalingen kennelijk geen verband houden met het hoofdgeding. Ten eerste heeft artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen – de nationale maatregel waarop de betrokken partijen kritiek hebben – namelijk betrekking op dezelfde materie als de bepalingen van de Brussel I bis-verordening: de erkenning en de tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen. Ten tweede lijkt het geding voort te vloeien uit of althans in zekere mate verband te houden met de moeilijkheden die bepaalde Unieburgers ondervinden wanneer zij beslissingen van rechterlijke instanties van andere lidstaten in Malta ten uitvoer trachten te leggen. Het Hof is derhalve bevoegd om kennis te nemen van de prejudiciële vragen.

2.      Ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing

30.      Daartegenover heeft het begrip „ontvankelijkheid” betrekking op de nakoming van de (hoofdzakelijk procedurele) voorwaarden waaronder het Hof zijn taak krachtens artikel 267 VWEU daadwerkelijk kan vervullen. Die voorwaarden kunnen structureel van aard zijn, zoals het vereiste dat de verwijzing afkomstig moet zijn van een „rechterlijke instantie van een der lidstaten”, of indirect, zoals het vereiste dat het antwoord op de prejudiciële vragen noodzakelijk moet zijn om de verwijzende rechter in staat te stellen uitspraak te doen, of dat het verzoek moet voldoen aan de formele vereisten van artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering van het Hof van Justitie.

31.      In casu zijn twee mogelijke gronden voor niet-ontvankelijkheid aangevoerd: ten eerste dat het geding fictief is (a), en ten tweede dat de prejudiciële vragen niet relevant zijn voor de beslechting van dat geding (b). Ik zal deze achtereenvolgens bespreken.

a)      Fictief geding

32.      Enkele partijen die in deze procedure opmerkingen hebben ingediend, voeren aan dat het hoofdgeding „fictief” is omdat het een „door de partijen opgezette procedurele constructie” is die erop gericht is de verenigbaarheid van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen met het Unierecht in twijfel te trekken. Zij beroepen zich in dat verband op de arresten van het Hof in de zaken Foglia I en Foglia II.(14)

33.      In mijn conclusie in de zaak European Lotto(15) heb ik al gewaarschuwd voor een al te gemakkelijk beroep op de Foglia-arresten om een verwijzing niet-ontvankelijk te verklaren op grond dat het hoofdgeding niet echt is.

34.      Het is niet noodzakelijk om de redenen voor dat standpunt hier integraal te herhalen. Twee punten zijn voldoende.

35.      Ten eerste werpt het begrip „echt geding” zowel conceptuele als praktische moeilijkheden op. Er is niets mis mee wanneer een partij een procedure inleidt om haar rechten te doen gelden, zelfs wanneer de partijen het in grote lijnen eens zijn over de betreffende juridische kwesties. Ook is het op zich niet bezwaarlijk dat partijen eventueel door middel van een proefproces duidelijkheid wensen te verkrijgen over hun rechten en verplichtingen en daartoe bij een rechterlijke instantie die volgens hen bevoegd is, een proefproces aanspannen.

36.      Voorts is het vaststellen van de werkelijke bedoelingen van de partijen in de praktijk vaak een lastige – zo niet onmogelijke – opgave. Wanneer de verwijzende rechter op grond van het nationale recht verplicht is het geding te beslechten, zou een weigering van het Hof om de prejudiciële vragen te beantwoorden die verwijzende rechter er bovendien toe dwingen ondanks zijn twijfels het Unierecht uit te leggen en toe te passen. Die uitkomst zou niet bepaald bevorderlijk zijn voor de eenvormige toepassing en de samenhang van het Unierecht.

37.      Ten tweede is het ook noemenswaard dat het Hof, naar mijn weten, na de arresten Foglia I en Foglia II geen verwijzing niet-ontvankelijk heeft verklaard enkel en alleen op grond dat het geding niet echt was, zelfs in zaken waar dat had kunnen worden vermoed. Die benadering lijkt te stroken met de in de rechtsleer geuite kritiek op de Foglia-arresten.(16)

38.      In die omstandigheden kan terecht de vraag worden gesteld of die lijn in de rechtspraak impliciet is afgewezen of op zijn minst zou moeten worden herzien.

39.      Mijns inziens hoeft de achterliggende ratio van die arresten echter niet volledig te worden losgelaten. Wanneer zij correct wordt uitgelegd en uitsluitend in uitzonderlijke gevallen wordt toegepast, kan zij toch nuttig zijn.

40.      Volgens vaste rechtspraak kunnen de justitiabelen zich in geval van bedrog of misbruik niet op het Unierecht beroepen.(17) De uitoefening van een door het Unierecht toegekend recht kan misbruik opleveren wanneer het door die regeling beoogde doel in weerwil van de formele naleving van de betreffende voorwaarden niet wordt bereikt en de partijen feitelijk de bedoeling hebben om ongerechtvaardigd een voordeel te verkrijgen door kunstmatig de vereiste voorwaarden te creëren.(18)

41.      Tegen die achtergrond kunnen de Foglia-arresten aldus worden opgevat dat zij betrekking hebben op gevallen van misbruik van procesrecht, te weten wanneer er duidelijke, objectieve en consistente aanwijzingen zijn dat het geding kunstmatig geconstrueerd is met als enige doel om een uitspraak van het Hof te verkrijgen.

42.      In bepaalde rechtsstelsels, waaronder in die van enkele lidstaten van de Unie, worden dergelijke procedurele constructies gewoonlijk omschreven als „misbruik van procesrecht”.(19) Dat begrip verwijst in wezen naar misbruik van een gerechtelijke procedure waarbij de procedure niet wordt aangespannen om materiële rechten af te dwingen door gebruik te maken van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming, maar eerder om een onrechtmatig voordeel te verkrijgen door misbruik te maken van de gerechtelijke procedure. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer een procedure wordt ingesteld om een zwakkere partij te intimideren of te tergen (om die partij ertoe te dwingen op een bepaalde manier te handelen of zelfs om haar failliet te laten gaan), om opzettelijk de rechtsgang te vertragen of om de toepassing van de Unieregels of de nationale regels die anders op de situatie van toepassing zouden zijn, op oneigenlijke wijze te omzeilen.

43.      Bij misbruik van procesrecht gaat het doorgaans om vorderingen die lichtzinnig, vexatoir of kennelijk ongegrond zijn. Om dergelijke gedragingen tegen te gaan bieden rechtsstelsels rechterlijke instanties doorgaans specifieke procedurele instrumenten of beginselen die hen in staat stellen passende maatregelen te nemen om de eventuele te goeder trouw handelende partij of partijen te beschermen en om de integriteit van het rechtsstelsel en een goede rechtsbedeling te waarborgen. Die maatregelen kunnen onder meer betrekking hebben op de afwijzing van de vordering in een verkorte procedure en de oplegging van financiële sancties of de veroordeling van de te kwader trouw handelende partij tot betaling van kosten of een schadevergoeding.

44.      Het begrip „misbruik van procesrecht” is niet onbekend in het Unierecht. In de rechtspraak van de Unierechters(20) zijn enkele expliciete of impliciete verwijzingen te vinden, ook met betrekking tot het gebruik van de prejudiciële procedure.(21) Daarnaast heeft de Uniewetgever onlangs in richtlijn (EU) 2024/1069 inzake strategische rechtszaken tegen publieke participatie(22) een uitdrukkelijke bepaling opgenomen waarin dat begrip is neergelegd. Die richtlijn strekt ertoe te voorzien in waarborgen tegen kennelijk ongegronde vorderingen of misbruik van procesrecht in burgerlijke zaken met grensoverschrijdende gevolgen die aanhangig worden gemaakt tegen natuurlijke personen en rechtspersonen vanwege hun publieke participatie. In artikel 4, lid 3, van die richtlijn wordt een specifieke definitie van „misbruik van procesrecht” gegeven.(23)

45.      Naar mijn mening heeft de achterliggende ratio van de Foglia-arresten in wezen betrekking op misbruik van procesrecht.(24) Het Hof heeft in die zaken geoordeeld dat het geding een kunstmatige procedurele constructie vormde die was opgezet om een rechterlijke instantie van een lidstaat ertoe aan te zetten zich uit te spreken over de verenigbaarheid van de wetgeving van een andere lidstaat met het Unierecht. In wezen werd aangenomen dat de partijen zich bezighielden met een ongeoorloofde vorm van forumshopping door het geding weg te leiden van zijn „natuurlijke” forum.(25)

46.      Ik ben er echter niet geheel van overtuigd dat de procedures die tot de arresten Foglia I en Foglia II hebben geleid, inderdaad betrekking hadden op misbruik van procesrecht. Zoals ik in mijn conclusie in de zaak European Lotto(26) heb toegelicht, is het geenszins bezwaarlijk dat partijen een burgerlijk of een handelsgeding instellen bij een bevoegde rechter (bijvoorbeeld een Italiaanse rechter) en in dat kader een vraag stellen over de verenigbaarheid met het Unierecht van de wetgeving van een andere lidstaat (bijvoorbeeld een Franse wet) in plaats van een procedure bij de Franse rechter in te leiden. Niettemin komt het mij voor dat de ruimere logica van misbruik van procesrecht die aan die rechtspraak ten grondslag ligt, deugdelijk is en relevant kan blijven, zij het slechts in uitzonderlijke gevallen. Die gevallen hebben betrekking op situaties waarin het Hof op basis van duidelijke en consistente aanwijzingen tot het oordeel komt dat het hoofdgeding – of het verzoek aan de nationale rechter om een prejudiciële verwijzing in te dienen krachtens artikel 267 VWEU – misbruik van procesrecht oplevert. In dergelijke gevallen kan het Hof terecht aannemen dat de beantwoording van de prejudiciële vragen de verwezenlijking van het beoogde misbruik zou bevorderen, en kan het de verwijzing derhalve niet-ontvankelijk verklaren.

47.      Dergelijke situaties blijven echter de uitzondering. Bij ontbreken van overtuigend bewijs van misbruik zou het Hof voorzichtig moeten zijn met de conclusie dat een geding niet echt is.

48.      Net als in de zaak European Lotto(27) vind ik in deze zaak geen duidelijke, objectieve en consistente aanwijzingen dat er sprake is van misbruik van procesrecht.

b)      Is een antwoord op de prejudiciële vraag noodzakelijk?

49.      Daartegenover deel ik het standpunt van de Duitse en de Maltese regering dat het onderhavige verzoek niet-ontvankelijk is op grond dat een antwoord op de prejudiciële vragen niet noodzakelijk is voor de beslechting van het hoofdgeding door de verwijzende rechter.

50.      Blijkens artikel 267 VWEU moet de gevraagde prejudiciële beslissing voor de verwijzende rechterlijke instantie „noodzakelijk” zijn „voor het wijzen van haar vonnis” in de bij haar aanhangige zaak. De prejudiciële procedure is niet bedoeld om rechtsgeleerde adviezen over algemene of hypothetische vraagstukken te verstrekken, maar om nationale rechterlijke instanties te helpen bij de beslechting van concrete geschillen.(28)

51.      Het Hof heeft het vereiste van noodzakelijkheid traditioneel ruim uitgelegd, in overeenstemming met de geest van samenwerking die ten grondslag ligt aan artikel 267 VWEU.(29) De prejudiciële vraag hoeft niet bepalend te zijn voor de uitkomst van het geding en hoeft geen betrekking te hebben op de kern ervan. Het volstaat dat het antwoord relevant is voor de beslechting van het geding.

52.      Hoewel in de rechtspraak van het Hof nu en dan wordt verwezen naar relevantie en noodzakelijkheid als twee afzonderlijke voorwaarden voor de ontvankelijkheid van prejudiciële vragen, zijn zij feitelijk gewoon twee manieren om dezelfde idee uit te drukken. Zoals advocaat-generaal Bobek treffend heeft opgemerkt, betreffen „[r]elevantie en noodzakelijkheid [...] twee zijden van dezelfde medaille: een vraag is relevant indien het antwoord op deze vraag noodzakelijk is voor de nationale rechterlijke instantie om uitspraak te kunnen doen in het hoofdgeding en omgekeerd”.(30) In de vaste rechtspraak van het Hof wordt gesproken van een vermoeden van relevantie voor prejudiciële vragen krachtens artikel 267 VWEU(31), terwijl een daarbij aansluitend autonoom vermoeden van noodzakelijkheid amper te vinden is.(32)

53.      Die overwegingen geven logischerwijs aanleiding tot de volgende vraag: wanneer moet een antwoord op een prejudiciële vraag als relevant voor de beslechting van een geding worden beschouwd? In dat verband lijkt het beslissende criterium of er een zaak aanhangig is bij de verwijzende rechter waarin die rechter wordt verzocht een beslissing te geven waarbij rekening kan worden gehouden met de prejudiciële beslissing.(33)

54.      De rechtspraak van het Hof biedt in dat verband nuttige aanwijzingen. Daaruit wordt duidelijk dat er voor de vaststelling van „noodzakelijkheid” in de zin van artikel 267 VWEU sprake moet zijn van een zodanig verband – dat voldoende rechtstreeks en niet slechts bijkomstig is(34) – tussen het bij de verwijzende rechter aanhangige geding en de bepalingen van Unierecht waarvan om uitlegging wordt verzocht, dat die uitlegging objectief noodzakelijk is voor de door de verwijzende rechter te nemen beslissing. Volgens het Hof kan een zodanig verband aan de orde zijn wanneer: (i) het geding ten minste gedeeltelijk inhoudelijk wordt beheerst door het Unierecht; (ii) de vraag betrekking heeft op de uitlegging van Unierechtelijke procedurevoorschriften die van toepassing kunnen zijn, of (iii) het gevraagde antwoord de verwijzende rechter een uitlegging van het Unierecht kan bieden die hem in staat stelt om procedurele kwesties van nationaal recht op te lossen alvorens uitspraak ten gronde te doen.(35)

55.      Naar mijn mening volgt hieruit dat vragen ontvankelijk zijn wanneer de verwijzende rechter juridisch bindende gevolgen kan trekken uit de door het Hof gegeven antwoorden(36), of zij nu inhoudelijk of procedureel van aard zijn, met het oog op het hoofdgeding. Die gevolgen moeten concreet, specifiek en voorzienbaar zijn(37); zij kunnen niet zuiver hypothetisch, theoretisch of louter speculatief zijn(38). Een verzoek om een prejudiciële beslissing waarbij wordt verzocht om uitleggingsgegevens met betrekking tot het Unierecht die slechts van ondergeschikt belang zijn of die de verwijzende rechter uiteindelijk zonder gevolgen voor zijn beslissing buiten beschouwing zou kunnen laten, moet derhalve niet-ontvankelijk worden verklaard.(39)

56.      In het licht van die overwegingen moet worden beoordeeld of de prejudiciële vragen in casu ontvankelijk zijn.

57.      Het lijkt in deze zaak heel duidelijk dat de situatie niet valt onder de hierboven in punt 54 genoemde tweede en derde categorie. De verwijzing moet in beginsel worden onderzocht in het licht van de bovengenoemde eerste categorie voor zover de verwijzende rechter verzoekt om de uitlegging van een aantal materiële bepalingen van Unierecht, te weten de artikelen 1, 45, 46, 48 en 52 van de Brussel I bis-verordening.

58.      De kernvraag is derhalve of er een voldoende rechtstreeks inhoudelijk verband bestaat tussen die bepalingen en het bij de verwijzende rechter aanhangige geding.

59.      Volgens mij is er geen sprake van een dergelijk rechtstreeks verband.

60.      Het hoofdgeding heeft betrekking op het vermeende gebrek aan zorgvuldigheid van een juridisch adviseur bij het opstellen van een juridisch advies over de verenigbaarheid van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen met het Unierecht. De kernvraag is dus niet of artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen inderdaad verenigbaar is met het Unierecht maar of de beoordeling door de juridisch adviseur destijds zorgvuldig is verricht.

61.      Die beoordeling valt onder het nationale recht en houdt normaliter een vergelijking in met het gedrag dat wordt verwacht van een redelijk omzichtige en normaal geïnformeerde advocaat. Wat in dat verband telt, is niet of het advies uiteindelijk juist blijkt te zijn, maar of het redelijkerwijs verdedigbaar was in het licht van het rechtskader en de destijds beschikbare informatie.

62.      Een dergelijke beoordeling valt niet onder de bevoegdheid van het Hof krachtens artikel 267 VWEU. Het Hof is bevoegd tot uitlegging van het Unierecht maar kan niet bepalen of een bepaald juridisch advies aannemelijk of voldoende zorgvuldig was.

63.      De antwoorden van het Hof kunnen van enig belang voor de verwijzende rechter zijn. Op basis daarvan kan hij echter geen juridisch bindende conclusies trekken voor de beslechting van het geding. Zij vormen hoogstens factoren waarmee die rechter, indien hij dat passend acht, rekening zou kunnen houden.

64.      In die omstandigheden is het verband tussen de betreffende bepalingen van Unierecht en het hoofdgeding te onzeker en indirect ter rechtvaardiging van het vereiste van noodzakelijkheid.

65.      Anders zou de kans bestaan dat de grenzen van de prejudiciële procedure worden overschreden. Er vallen gemakkelijk vergelijkbare situaties te bedenken – zoals geschillen over academische beoordelingen of pleitwedstrijden (aangenomen dat daarover wordt geprocedeerd voor een nationale rechter) – waarin incidenteel vragen over het Unierecht kunnen worden opgeworpen die niet werkelijk noodzakelijk zijn voor de beslechting van het geschil.

66.      Mijns inziens rechtvaardigen dergelijke situaties niet dat artikel 267 VWEU wordt ingeroepen.

67.      Die conclusie wordt ondersteund door de beschikking van het Hof in de zaak Horn(40), die betrekking had op een vergelijkbare situatie betreffende een geschil tussen een advocaat en een van zijn cliënten. De advocaat had zijn cliënt geadviseerd geen procedure bij een Duitse rechter in te stellen tegen de Bondsrepubliek Duitsland tot vergoeding van schade die in de toekomst zou kunnen ontstaan als gevolg van het vermeende onrechtmatige karakter van de in 2000 op Unieniveau overeengekomen diplomatieke maatregelen tegen Oostenrijk.(41) De nationale rechterlijke instantie die het geschil behandelde, vond het voor haar beoordeling echter noodzakelijk om het Hof een aantal vragen te stellen over de verenigbaarheid van die maatregelen met diverse bepalingen van het Unierecht.

68.      Bij een beknopte beschikking verklaarde het Hof dat de verwijzing kennelijk niet-ontvankelijk was. Het merkte in het bijzonder op dat het enkele feit dat het advies van de advocaat betrekking had op de kansen op succes van een tegen de Bondsrepubliek Duitsland ingestelde vordering tot schadevergoeding na vaststelling van de maatregelen tegen de Republiek Oostenrijk door de andere lidstaten, niet impliceert dat de gegrondheid van de vordering tot betaling van kosten afhankelijk is van de geldigheid van die maatregelen. Voorts benadrukte het Hof dat de rechtmatigheid en de behoorlijke nakoming van de wederzijdse verplichtingen van de partijen bij de juridische advisering in het hoofdgeding losstaan van de geldigheid van de rechtshandelingen en feiten waarop het hoofdgeding betrekking heeft.(42) Mijns inziens gelden die overwegingen ook voor de onderhavige verwijzing.

69.      Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging het verzoek om een prejudiciële beslissing in deze zaak niet-ontvankelijk te verklaren.

70.      Voor het geval het Hof een ander oordeel is toegedaan en voor de volledigheid zal ik nu echter ingaan op de belangrijkste inhoudelijke kwesties die in de prejudiciële vragen aan de orde worden gesteld.

B.      Inhoudelijke kwesties

1.      (On)verenigbaarheid van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen met de regels van de Brussel I bis-verordening (vragen 1 tot en met 4)

71.      Met zijn eerste vier vragen wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of de artikelen 36, 39 en 52 van de Brussel I bis-verordening zich ertegen verzetten dat een lidstaat een bepaling, zoals artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen, vaststelt op grond waarvan een beslissing in burgerlijke en handelszaken die tegen een exploitant van onlinekansspelen met een in die staat afgegeven vergunning wordt uitgesproken door een rechterlijke instantie van een andere lidstaat, om redenen van openbare orde niet wordt erkend of ten uitvoer gelegd, indien in die beslissing de door die exploitant verrichte diensten in die andere lidstaat als onrechtmatig worden beschouwd, hoewel die diensten op grond van het recht van de eerste lidstaat rechtmatig zijn.

72.      Hierna zal ik eerst de ratio legis van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen schetsen (a) voordat ik de verenigbaarheid ervan met de Brussel I bis-verordening zal onderzoeken (b).

a)      Ratio legis van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen

73.      Op een gegeven moment hebben de Maltese autoriteiten economisch beleid vastgesteld dat erop gericht is Malta te positioneren als een Europese „hub” voor de snelgroeiende onlinekansspelsector. Daartoe hebben zij (onder andere) een betrekkelijk liberaal regelgevings- en toezichtskader ingesteld, waaronder een vergunningenstelsel dat thans valt onder de Maltese wet op de kansspelen.

74.      Zoals de Maltese regering toelicht, is de Maltese kansspelvergunning bedoeld als een „point of supply”-vergunning op grond waarvan exploitanten niet alleen in Malta, maar ook vanuit Malta in andere staten kansspeldiensten mogen verrichten zolang die exploitanten voldoen aan de Maltese wetgeving en er een „legitieme rechtsgrond” bestaat om in die staten hun diensten te verrichten.(43) Meer in het algemeen hebben de Maltese autoriteiten zich steeds op het standpunt gesteld dat kansspelexploitanten met die vergunning op grond van die bepaling, in combinatie met artikel 56 VWEU, hun diensten mogen aanbieden in de gehele interne markt – of in elk geval in de lidstaten „met een onterecht beperkend rechtskader,” zolang zij voldoen aan de Maltese wetgeving.(44) Een aanzienlijk aantal exploitanten van onlinekansspelen heeft er feitelijk voor gekozen om een onderneming in Malta op te richten en een dergelijke vergunning te verkrijgen om hun diensten hoofdzakelijk in het buitenland te verrichten.

75.      Tegen die achtergrond zijn exploitanten met een Maltese vergunning zich met name gaan richten op markten zoals Oostenrijk en Duitsland (door middel van reclame, het opzetten van websites in het Duits enzovoort) en verrichten zij daar onlinekansspeldiensten zonder aan de in die staten geldende nationale regels te voldoen. Volgens de Maltese regering handelden die exploitanten op basis van het „redelijke vermoeden” dat zij op grond van hun Maltese vergunning en artikel 56 VWEU daartoe gerechtigd waren en dat de betreffende nationale regelingen huns inziens „onterecht beperkend” waren.

76.      In de afgelopen jaren heeft een aanzienlijk aantal consumenten in die lidstaten bij hun nationale rechterlijke instanties civiele vorderingen ingesteld tot terugbetaling van de geldbedragen die zij hadden ingezet en verloren doordat zij van dergelijke diensten gebruik hadden gemaakt.(45) Die vorderingen zijn doorgaans gebaseerd op het argument dat de met de Maltese kansspelexploitanten gesloten kansspelovereenkomsten nietig zijn op grond van het nationale recht, aangezien de diensten in strijd met lokale wettelijke vereisten zijn verricht en derhalve in de betrokken lidstaat onrechtmatig zijn, hoewel de exploitanten voldoen aan de Maltese wetgeving. Bijgevolg zijn die exploitanten verplicht tot terugbetaling van de ingezette geldbedragen ingevolge de regels inzake ongerechtvaardigde verrijking.(46) Het lijkt erop dat duizenden van dergelijke vorderingen zijn ingesteld of thans aanhangig zijn bij onder andere rechterlijke instanties in Oostenrijk en Duitsland.(47)

77.      Hoewel de betreffende exploitanten hebben aangevoerd dat de in die lidstaten van bestemming verrichte diensten feitelijk rechtmatig waren (met name omdat de lokale kansspelwetgeving onverenigbaar is met artikel 56 VWEU en dus buiten toepassing moet worden gelaten)(48), hebben de rechterlijke instanties van de betreffende lidstaten die argumenten in het merendeel van de gevallen afgewezen en de vorderingen tot terugbetaling toegewezen.

78.      De Maltese wetgever werd geconfronteerd met steeds meer van dergelijke beslissingen en heeft daarop ingegrepen. Omdat deze wetgever zich op het standpunt stelde dat die beslissingen, doordat daarbij de door exploitanten krachtens geldige Maltese kansspelvergunningen verrichte diensten als onrechtmatig werden beschouwd, het Maltese regelgevings- en toezichtskader „ongegrond betwistten”(49), is Bill 55 (wetsvoorstel nr. 55) aangenomen waarbij artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen is ingevoerd.

79.      Krachtens die bepaling moeten Maltese rechterlijke instanties om redenen van openbare orde – „onverminderd enige bepaling van het wetboek van organisatie en burgerlijke rechtsvordering of enige andere wet” – elke buitenlandse beslissing waarbij in wezen (i) een vordering tegen een kansspelexploitant met een Maltese vergunning wordt toegewezen (ii) op basis van de onrechtmatigheid van de door die exploitant in een lidstaat verrichte diensten (in het algemeen of met betrekking tot een specifiek kansspel), hoewel (iii) die diensten naar Maltees recht rechtmatig zijn, „weigeren in Malta te erkennen en/of ten uitvoer te leggen”.(50)

80.      Hieruit volgt dat beslissingen van de hierboven omschreven aard – waaronder met name de in de vorige punten besproken beslissingen waarbij vorderingen van spelers tot terugbetaling worden toegewezen – in Malta niet ten uitvoer kunnen worden gelegd, zodat schuldeisers de toegang tot het vermogen in Malta van Maltese kansspelexploitanten wordt ontzegd. Bijgevolg is het vrijwel onmogelijk voor degenen die dergelijke vorderingen instellen om betaling te verkrijgen.(51)

b)      Tekortkomingen van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen

81.      In mijn conclusie in de zaak European Lotto heb ik uiteengezet dat de rechterlijke instanties van een lidstaat, hoewel zij in geschillen tussen particulieren bevoegd zijn om te beoordelen of de wetgeving van andere lidstaten verenigbaar is met het Unierecht (daaronder begrepen de verwijzende rechter in het geding tussen Spielerschutz Sigma en de juridisch adviseur met betrekking tot artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen), bij de uitoefening van die bevoegdheid terughoudendheid moeten betrachten. Dat geldt temeer wanneer het Unierecht de nationale autoriteiten een beoordelingsmarge laat (zoals in casu het geval is, zie punt 89 hieronder). Om bezorgdheid weg te nemen over de legitimiteit van die rechterlijke instanties met betrekking tot de toetsing van de soevereine keuzen van een andere lidstaat zouden zij de wetgeving van een andere lidstaat alleen moeten bekritiseren in gevallen van kennelijke onverenigbaarheid - wanneer bijvoorbeeld in de rechtspraak van het Hof de grenzen van de beoordelingsmarge van de lidstaten op het betreffende gebied duidelijk en consistent worden afgebakend.

82.      Mijns inziens is in casu sprake van een dergelijk geval. Zoals alle belanghebbenden die opmerkingen bij het Hof hebben ingediend, hebben gesteld (uiteraard met uitzondering van de Maltese regering), is een bepaling als artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen kennelijk onverenigbaar met de in hoofdstuk III van de Brussel I bis-verordening neergelegde regels inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen, zoals zij in de vaste rechtspraak van het Hof worden uitgelegd.

83.      De beslissingen waarop artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen betrekking heeft, voor zover (i) zij zien op „burgerlijke en handelszaken” in de zin van artikel 1, lid 1, van de Brussel I bis-verordening, en (ii) zijn gegeven door de rechterlijke instanties van andere lidstaten, vallen binnen de werkingssfeer van de regels van hoofdstuk III van die verordening.(52) Dit geldt in het bijzonder voor de in het vorige onderdeel besproken beslissingen die onder andere worden gegeven door de rechterlijke instanties van verschillende lidstaten en waarbij de vorderingen van spelers tot terugbetaling worden toegewezen. Derhalve worden de erkenning en de tenuitvoerlegging van die beslissingen in Malta (uitsluitend)(53) beheerst door die regels.

84.      Op grond van de artikelen 36 en 39 van de Brussel I bis-verordening moeten dergelijke beslissingen in alle overige lidstaten zonder vorm van proces of verklaring van uitvoerbaarheid worden erkend en ten uitvoer gelegd.(54) Die bepalingen geven uitdrukking aan de fundamentele doelstelling van de verordening, te weten het „vrije verkeer van beslissingen” in de Europese Unie – een doelstelling die op haar beurt bijdraagt aan de goede werking van de interne markt en aan de daadwerkelijke bescherming van het recht op toegang tot de rechter binnen die markt.(55) Een nationale bepaling op grond waarvan de erkenning of tenuitvoerlegging van die beslissingen moet worden geweigerd, is derhalve lijnrecht in tegenspraak met die regels.

85.      Het is juist dat in de Brussel I bis-verordening beperkte afwijkingen van de beginselen in de artikelen 36 en 39 zijn neergelegd. Krachtens artikel 45, lid 1, moet de erkenning van een door de rechterlijke instantie van een lidstaat gegeven beslissing in de aangezochte lidstaat op verzoek van een belanghebbende partij (enkel) op een van de daarin uitputtend opgesomde gronden voor niet-erkenning kunnen worden geweigerd.(56) Voorts kan de tenuitvoerlegging van een dergelijke beslissing in de aangezochte lidstaat op verzoek van de persoon jegens wie om tenuitvoerlegging wordt verzocht, (enkel) op diezelfde gronden worden geweigerd. Een van die gronden is neergelegd in artikel 45, lid 1, onder a), en doet zich voor wanneer de erkenning (of de tenuitvoerlegging) van de betreffende beslissing in de aangezochte lidstaat „kennelijk strijdig is met de openbare orde (ordre public)” van die lidstaat.

86.      De Maltese regering beroept zich in casu op die afwijking. Volgens haar vormt artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen een „declaratoire bepaling” die ertoe strekt „de rechters in Malta te ondersteunen” bij de toepassing van de in artikel 45, lid 1, onder a), van de Brussel I bis-verordening neergelegde „openbare-ordeclausule”.(57) In die bepaling wordt louter „verduidelijkt”(58) (of bevestigd(59)) dat de betreffende beslissingen op grond van artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van die verordening niet in Malta moeten worden erkend of ten uitvoer gelegd voor zover die erkenning of tenuitvoerlegging kennelijk strijdig zou zijn met de Maltese „openbare orde”.

87.      In dat verband voert de Maltese regering aan dat de vorderingen tot terugbetaling die zijn ingesteld tegen exploitanten met een Maltese vergunning, opportunistisch zijn, neerkomen op misbruik van de door artikel 56 VWEU gewaarborgde vrijheid om diensten te ontvangen(60) en gebaseerd zijn op nationale kansspelwetgeving die volgens haar „onterecht beperkend” in de zin van die bepaling is. Zij betoogt dat de Oostenrijkse en Duitse rechterlijke instanties, door dergelijke vorderingen toe te wijzen en de door die exploitanten verrichte diensten in hun lidstaten als onrechtmatig aan te merken, „geen maatregelen nemen om de tekortkomingen en het ongerechtvaardigde karakter van een nationale beperkende regeling te verhelpen” in het licht van artikel 56 VWEU en bovendien voorbijgaan aan het feit dat de betrokken exploitanten beschikten over een geldige Maltese vergunning en voldeden aan het Maltese regelgevings- en toezichtskader. De erkenning of tenuitvoerlegging van dergelijke beslissingen in Malta zou dan ook een kennelijke schending van artikel 56 VWEU – dat deel uitmaakt van de „openbare orde” van Malta – opleveren en zou daarnaast de „integriteit” van dat regelgevingskader ondermijnen doordat met name de geldigheid van die vergunningen in twijfel wordt getrokken en daarmee de rechtszekerheid wordt verzwakt die zij beogen te waarborgen voor die exploitanten op de interne markt.

88.      Dit betoog kan mij niet overtuigen. Het is duidelijk dat artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van de Brussel I bis-verordening in werkelijkheid niet zien op een bepaling als artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen.

89.      Hoewel het, zoals de Maltese regering opmerkt, in beginsel aan elke lidstaat is om de inhoud van zijn „openbare orde” te bepalen, is die beoordelingsmarge niet onbeperkt. Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet artikel 45, lid 1, onder a) – in afwijking van de algemene regels inzake erkenning en tenuitvoerlegging die zijn neergelegd in de artikelen 36 en 39 van de Brussel I bis-verordening – „strikt” worden uitgelegd en mag de „openbare-ordeclausule” „slechts in uitzonderlijke gevallen [...] worden gehanteerd”, opdat de met dat instrument nagestreefde doelstelling van het vrije verkeer van beslissingen niet wordt ondermijnd. Derhalve is het Hof gerechtigd en zelfs verplicht om „toezicht te houden op de grenzen waarbinnen de rechter van een lidstaat dit begrip kan inroepen om een beslissing van een andere lidstaat niet te erkennen”.(61) Een bepaling zoals artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen overschrijdt die grenzen onmiskenbaar.

90.      Meer bepaald moet ten eerste in herinnering worden gebracht – wat betreft de stelling dat de beslissingen waarop artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen betrekking heeft, onrechtmatig zouden zijn – dat de rechterlijke instanties van een lidstaat in het algemeen niet op grond van de „openbare-ordeclausule” mogen weigeren een beslissing uit een andere lidstaat te erkennen of ten uitvoer te leggen enkel omdat zij van mening zijn dat het Unierecht – waaronder artikel 56 VWEU – in die beslissing onjuist is toegepast.(62)

91.      Indien een beslissing van een rechterlijke instantie van een lidstaat – bijvoorbeeld in een procedure betreffende een vordering tot terugbetaling die wordt ingesteld door een speler tegen een Maltese kansspelexploitant – inderdaad berust op een onjuiste toepassing van artikel 56 VWEU, is het aan de betrokken exploitant om op te komen tegen die beslissing in de lidstaat van herkomst door gebruik te maken van de middelen die het rechtsstelsel van die lidstaat hem biedt. Dat stelsel, aangevuld door de prejudiciële procedure van artikel 267 VWEU, biedt de justitiabelen in dat verband voldoende garanties.

92.      Zodra een beslissing in de lidstaat van herkomst definitief is geworden, eventueel nadat alle beschikbare beroepsmiddelen in die lidstaat zijn uitgeput, moeten de partijen in beginsel alle vaststellingen daarin aanvaarden.(63) In het bijzonder kunnen inhoudelijke Unierechtelijke kwesties in de fase van erkenning en tenuitvoerlegging niet opnieuw worden onderzocht door de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat. Artikel 52 van de Brussel I bis-verordening sluit een dergelijk onderzoek uitdrukkelijk uit door te bepalen dat in „geen geval [...] in de aangezochte lidstaat [wordt] overgegaan tot een onderzoek van de juistheid van de in een lidstaat gegeven beslissing”. Dat verbod belet dat de aangezochte rechter onder andere de juistheid nagaat van de beoordeling van de feiten of het recht door de rechter van de staat van herkomst. Derhalve moeten in de lidstaten gegeven beslissingen in beginsel in de overige lidstaten worden erkend en ten uitvoer gelegd ondanks eventuele (vermeende) Unierechtelijke fouten daarin.(64)

93.      Ten tweede is het vaste rechtspraak van het Hof dat de „openbare-ordeclausule” van artikel 45, lid 1, onder a), van de Brussel I bis-verordening, gelet op de voorgaande overwegingen, slechts in „uitzonderlijke gevallen” kan worden gehanteerd wanneer de erkenning of tenuitvoerlegging van de betreffende beslissing in de aangezochte lidstaat „op onaanvaardbare wijze zou botsen met de rechtsorde” van die staat omdat zij zou bestaan in „kennelijke schending van een rechtsregel die in de rechtsorde van de aangezochte lidstaat van essentieel belang wordt geacht, of van een in die rechtsorde als fundamenteel erkend recht”.(65) Die drempel is bijzonder hoog.

94.      Ik aanvaard volledig dat het in het vorige punt geschetste scenario betrekking kan hebben op een scenario waarbij de erkenning of tenuitvoerlegging van een buitenlandse beslissing een „kennelijke schending” oplevert van „een rechtsregel die [...] van essentieel belang wordt geacht” in het Unierecht(66), aangezien die regel integraal deel uitmaakt van de rechtsorde van die staat. Tevens ben ik bereid te aanvaarden dat artikel 56 VWEU een dergelijke „regel” vormt.(67) Het inroepen van de „openbare-ordeclausule” moet echter ook een uitzondering blijven wanneer sprake is van schending van een materiële regel, zoals artikel 56 VWEU. Zoals ik hierboven in herinnering heb gebracht, zou die clausule alleen moeten worden gehanteerd wanneer de erkenning of tenuitvoerlegging van een buitenlandse beslissing op onaanvaardbare wijze zou botsen met de rechtsorde van de Unie.(68) Daarvan kan slechts sprake zijn wanneer de erkenning of tenuitvoerlegging van een dergelijke beslissing – die wordt gegeven nadat de betreffende exploitant de beschikbare rechtsmiddelen in de lidstaat van herkomst heeft uitgeput – zou leiden tot een flagrante schending van de vrijheid van dienstverrichting, zoals directe discriminatie op grond van nationaliteit, waarvoor geen enkele rechtvaardiging kan worden aangevoerd.(69)

95.      In de onderhavige zaak had de Maltese wetgever niet op abstracte en algemene wijze mogen vaststellen, zoals in artikel 56A wordt gedaan, dat elke beslissing in burgerlijke en handelszaken waarbij de door een exploitant met een Maltese vergunning verrichte diensten in een lidstaat als onrechtmatig worden beschouwd – hoewel die diensten naar Maltees recht rechtmatig zijn – noodzakelijkerwijs onverenigbaar is met artikel 56 VWEU, laat staan dat de erkenning of tenuitvoerlegging van een dergelijke beslissing zou leiden tot een flagrante, „onaanvaardbare” schending zoals in het vorige punt is bedoeld.

96.      Een dergelijk algemeen oordeel is in strijd met het beginsel dat ten grondslag ligt aan de regels inzake erkenning en tenuitvoerlegging van de Brussel I bis-verordening, namelijk het beginsel van „wederzijds vertrouwen”, op grond waarvan de lidstaten vertrouwen moeten hebben in elkaars rechtsstelsels en rechterlijke instanties.(70) Op basis daarvan konden de Maltese autoriteiten ter rechtvaardiging van de vaststelling van een maatregel zoals artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen niet aannemen dat de rechterlijke instanties van andere lidstaten nationale kansspelwetgeving „stelselmatig” en „blindelings” (in de woorden van de Maltese regering) in strijd met artikel 56 VWEU toepassen, of „schaamteloze inschikkelijkheid” aan de dag leggen jegens vorderingen van spelers tot terugbetaling(71), met name doordat zij het Hof niet verzoeken om een prejudiciële beslissing over de betreffende kwestie.(72)

97.      Voorts berust artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen duidelijk op een bijzonder ruime uitlegging van artikel 56 VWEU, zoals hierboven in punt 74 uiteengezet(73), namelijk dat exploitanten met een Maltese kansspelvergunning krachtens artikel 56 VWEU hun diensten vrijelijk en rechtmatig in de gehele Unie mogen verrichten, zolang zij voldoen aan de Maltese wetgeving.

98.      Die uitlegging van de vrijheid om diensten op het gebied van kansspelen te verrichten is echter stelselmatig door het Hof afgewezen. Het Hof heeft bij herhaling benadrukt dat de lidstaten een ruime beoordelingsbevoegdheid hebben om de op hun grondgebied verrichte kansspeldiensten overeenkomstig hun nationale recht te regelen, aangezien kansspelen – met name online aangeboden kansspelen – aanzienlijke maatschappelijke risico’s inhouden (onder andere verslaving, financiële schade, witwassen) en er op dat gebied „tussen de lidstaten aanzienlijke morele, religieuze en culturele verschillen” bestaan.(74)

99.      Voorts kunnen de lidstaten hun nationale kansspelwetgeving in beginsel ook toepassen op exploitanten die op hun grondgebied vanuit een andere lidstaat, zoals Malta, diensten voor consumenten verrichten.(75) In dat kader is het „land-van-oorsprongbeginsel” – op basis waarvan alleen de lidstaat van vestiging bevoegd zou zijn om de betreffende diensten te regelen – niet van toepassing op het gebied van onlinekansspelen.(76)

100. Bovendien zijn de lidstaten, bij gebreke van harmonisatie van vergunningvoorwaarden op het niveau van de Unie, niet verplicht om door andere lidstaten verleende kansspelvergunningen te erkennen en dus ook niet om exploitanten met een dergelijke vergunning toe te staan alleen op die basis diensten op hun grondgebied te verrichten.(77) Bij de huidige stand van het Unierecht is een Maltese kansspelvergunning in beginsel slechts geldig op het grondgebied van Malta en, indien van toepassing, in die lidstaten die ervoor kiezen om dergelijke vergunningen te erkennen.(78)

101. Ook het in het verleden door de Maltese regering aangevoerde argument(79) dat het „onnodig” (en bijgevolg krachtens artikel 56 VWEU onevenredig) is om de in de kansspelwetgeving van de lidstaat van ontvangst neergelegde beperkende voorwaarden toe te passen op exploitanten met een in Malta afgegeven vergunning – op grond dat het Maltese recht, in combinatie met het door de Maltese autoriteiten uitgeoefende toezicht, al een hoog niveau van bescherming tegen gokverslaving, verkwisting of witwaspraktijken waarborgt – is door het Hof stelselmatig afgewezen. Op het gebied van kansspelen moet de evenredigheid van nationale regelgevende maatregelen enkel worden getoetst aan de morele, religieuze en culturele context in de betrokken lidstaat en aan het niveau van bescherming dat die staat op zijn grondgebied wil waarborgen. Malta heeft ervoor gekozen om kansspelactiviteiten op een bepaalde wijze te regelen met inachtneming van zijn eigen kenmerken, maar het staat de overige lidstaten dus vrij om andere en ook meer beperkende regels vast te stellen die aansluiten bij hun eigen maatschappij en beoordeling van de betreffende risico’s. Dergelijke regels kunnen niet, alleen om die reden, als „onnodig” worden beschouwd ten aanzien van Maltese exploitanten. Wat het door de Maltese Gaming Authority uitgeoefende toezicht betreft, volstaat het eraan te herinneren dat een lidstaat volgens vaste rechtspraak van het Hof niet verplicht is te „vertrouwen op controles die de autoriteiten van een andere lidstaat hebben uitgevoerd door middel van een regelgevingskader waar hij geen vat op heeft”.(80)

102. Kortom, andere lidstaten mogen hun nationale kansspelwetgeving toepassen op exploitanten met een in Malta afgegeven vergunning. Zij kunnen die exploitanten verplichten tot naleving van nationale regels die, naargelang van het geval, van toepassing zijn op monopolies, vergunningsvereisten en overige beperkingen die samenhangen met het toezicht. Zij kunnen er ook voor kiezen om bepaalde kansspelen geheel te verbieden of deze te reguleren op een wijze die significant afwijkt van de in Malta gevolgde benadering.(81) Derhalve zullen zich onvermijdelijk situaties voordoen waarin de door een kansspelexploitant met een Maltese vergunning verrichte diensten, of een bepaald door hem aangeboden kansspel, in een lidstaat onrechtmatig zijn maar naar Maltees recht wel rechtmatig zijn – zonder dat die tegenstelling zelf in strijd is met artikel 56 VWEU.(82) Het feit dat exploitanten van onlinekansspelen met een in Malta afgegeven vergunning wellicht niet alleen moeten voldoen aan de Maltese wetgeving, maar ook aan de wetgeving van de lidstaat of lidstaten waarop hun diensten gericht zijn – en dat het niet-voldoen daaraan civielrechtelijke gevolgen kan hebben op grond van het lokale recht, zoals nietigheid van de met lokale consumenten gesloten kansspelovereenkomsten – komt louter doordat verschillende nationale toezichtsstelsels naast elkaar bestaan. In die context moeten rechterlijke beslissingen waarbij dergelijke civielrechtelijke gevolgen worden opgelegd, in beginsel in de gehele Unie worden erkend en ten uitvoer gelegd, waaronder begrepen in die lidstaten waar de betreffende diensten rechtmatig zijn op grond van de daar geldende kansspelwetgeving.

103. Enkele beslissingen waarop artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen betrekking heeft, kunnen inderdaad uitvoering geven aan nationale kansspelwetgeving die, althans gedeeltelijk, moeilijk te rijmen is met artikel 56 VWEU. Het Hof heeft ook al de gelegenheid gehad om in te gaan op dergelijke spanningen.(83) Voorts kunnen er gevallen zijn, zelfs wanneer die wetgeving in beginsel verenigbaar is met artikel 56 VWEU, waarin de toewijzing van tegen exploitanten met een Maltese vergunning ingestelde vorderingen tot terugbetaling onevenredig en dus in strijd met die bepaling blijkt te zijn.(84) Niettemin ben ik er niet van overtuigd dat de erkenning en tenuitvoerlegging van die specifieke beslissingen in de regel zouden voldoen aan de hierboven in punt 94 vastgestelde hoge drempel van „onaanvaardbaarheid”. Hoe dan ook kan die beoordeling alleen door de Maltese rechterlijke instanties van geval tot geval worden uitgevoerd.

104. Ten derde wil ik de volgende opmerkingen maken met betrekking tot het argument dat de erkenning en tenuitvoerlegging in Malta van de in artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen bedoelde beslissingen het liberale Maltese rechtskader inzake kansspelen, de „geldigheid” van Maltese vergunningen of althans de „rechtszekerheid” die die vergunningen aan de vergunninghouders beogen te bieden en als zodanig de taak van de Maltese Staat om „particulier ondernemerschap aan te moedigen” overeenkomstig artikel 18 van de Maltese grondwet zouden „ondermijnen”.

105. Zelfs als wordt aangenomen dat artikel 18 van de Maltese grondwet een „essentiële regel” in de Maltese rechtsorde vormt, zie ik niet in hoe de erkenning of tenuitvoerlegging van de betreffende beslissingen de taak van de Maltese Staat om „particulier ondernemerschap aan te moedigen” zou „ondermijnen”. Die beslissingen staan er geenszins aan in de weg dat die Staat op het gebied van kansspelen die taak vervult door een liberaal rechtskader op zijn eigen grondgebied vast te stellen en te handhaven. In die beslissingen worden louter de extraterritoriale gevolgen in twijfel getrokken die de Maltese autoriteiten aan dat kader willen verbinden. Uit die beslissingen blijken hoogstens de beperkingen van een stelling dat naleving van het betreffende rechtskader Maltese vergunninghouders het recht zou geven om hun diensten in de gehele Unie vrij te verrichten.

106. Zoals de Duitse regering terecht heeft opgemerkt, kan een lidstaat echter niet op grond van zijn eigen grondwet stellen dat hij de bevoegdheid heeft om een economische activiteit buiten zijn eigen grondgebied, in andere staten, te reguleren en te liberaliseren. Evenzo mag een lidstaat niet weigeren een in een andere lidstaat gegeven beslissing te erkennen die inhoudt dat de activiteiten van een bepaalde exploitant op zijn grondgebied volgens zijn kansspelwetgeving onrechtmatig zijn, louter omdat die activiteiten volgens de liberalere kansspelwetgeving van de aangezochte staat rechtmatig zouden zijn. Een dergelijke benadering zou in feite afdoen aan de bevoegdheid van de lidstaten om kansspelactiviteiten op hun eigen grondgebied te reguleren, zoals krachtens artikel 56 VWEU is toegestaan.

107. Ten vierde blijkt dat artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen, zoals alle belanghebbenden – behalve de Maltese regering – hebben aangevoerd, naast het grondwettelijk label dat op die bepaling wordt geplakt, in de kern strekt tot bescherming. Dat artikel heeft als doel een bedrijfstak, die de Maltese regering zelf omschrijft als „essentieel” voor de nationale economie(85), te beschermen tegen de grote financiële gevolgen die kunnen ontstaan indien de betrokken exploitanten verplicht worden de vorderingen van spelers te voldoen. Die vorderingen kunnen voorts bredere gevolgen voor de bedrijfstak hebben en uiteindelijk van invloed zijn op de werkgelegenheid en de overheidsinkomsten van die lidstaat. Zij kunnen zelfs tot op zekere hoogte gevolgen hebben voor het economisch beleid van de Maltese autoriteiten om van Malta de Europese „hub” voor de onlinekansspelsector te maken.

108. Niettemin volgt uit vaste rechtspraak van het Hof dat het feit dat de tenuitvoerlegging van bepaalde buitenlandse beslissingen ernstige economische gevolgen kan hebben voor een nationale exploitant, een bedrijfstak of zelfs de aangezochte lidstaat, geen rechtvaardiging vormt om de „openbare-ordeclausule” van artikel 45, lid 1, onder a), van de Brussel I bis-verordening in te roepen.(86) Meer in het algemeen kan een lidstaat ter bevordering van zijn eigen economische belangen – of het nu gaat om concurrentievermogen, bruto binnenlands product, werkgelegenheid of belastinginkomsten – niet zijn industrie beschermen tegen de civielrechtelijke aansprakelijkheid die voortvloeit uit de (eventueel onrechtmatige) activiteiten ervan in andere lidstaten. Een dergelijke benadering zou niet alleen de nuttige werking van mogelijk wettige nationale regelingen tenietdoen, maar ook de mededinging verstoren en een ongelijk speelveld binnen de interne markt creëren.

109. Ik maak nog een laatste opmerking. Indien de Maltese autoriteiten daadwerkelijk van mening zijn dat bepaalde lidstaten met hulp van hun nationale rechterlijke instanties kansspelwetgeving handhaven die in strijd is met artikel 56 VWEU, ten koste van exploitanten met een Maltese vergunning en indirect van de Maltese economie, kan de vaststelling van een bepaling zoals artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen niet als een passende reactie worden beschouwd. Lidstaten mogen niet hun toevlucht nemen tot eenzijdige „retorsiemaatregelen” in reactie op vermeende schendingen van het Unierecht door andere lidstaten.(87) De juiste handelwijze zou eerder zijn om een niet-nakomingsprocedure krachtens artikel 259 VWEU in te leiden.

110. Gelet op het voorgaande geef ik in overweging om op de eerste vier prejudiciële vragen te antwoorden dat de artikelen 36, 39 en 52 van de Brussel I bis-verordening zich ertegen verzetten dat een lidstaat een bepaling als artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen vaststelt op grond waarvan een beslissing in burgerlijke en handelszaken van een rechterlijke instantie van een andere lidstaat tegen een exploitant van onlinekansspelen met een in die staat afgegeven vergunning om redenen van openbare orde niet wordt erkend of ten uitvoer gelegd, indien de door die exploitant in die andere lidstaat verrichte diensten volgens die beslissing onrechtmatig zijn, hoewel die diensten op grond van het recht van de eerste lidstaat rechtmatig zijn. Meer bepaald ziet de in artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van die verordening geregelde afwijking niet op een dergelijke bepaling.

2.      Vermeende vertragingen aan de zijde van de Maltese rechterlijke instanties (vraag 5)

111. Met zijn vijfde vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 48 van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat de verplichting voor de rechterlijke instanties die een verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging van een in een andere lidstaat gegeven beslissing behandelen om „onverwijld” een besluit te nemen wordt geschonden wanneer die rechterlijke instanties niet binnen zes maanden een beslissing in eerste aanleg op het verzoek hebben gegeven en die vertraging niet te wijten is aan de partijen of derden die bij de procedure betrokken zijn.

112. Die vraag vloeit voort uit de bewering van Spielerschutz Sigma dat procedures bij de Maltese rechterlijke instanties over de tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen tot toewijzing van terugbetalingsvorderingen van spelers in de praktijk maanden of zelfs jaren kunnen duren voordat een beslissing in eerste aanleg wordt gegeven, zonder dat voor dergelijke vertragingen enige verklaring wordt gegeven.

113. In artikel 48 van de Brussel I bis-verordening wordt bepaald dat wanneer de persoon jegens wie om tenuitvoerlegging van een beslissing wordt verzocht, krachtens artikel 46 ervan verzoekt om weigering van de tenuitvoerlegging, de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat „onverwijld een besluit over [dat] verzoek [...] [nemen]”.

114. Op grond van die bepaling zijn die rechterlijke instanties dus verplicht dergelijke verzoeken snel af te handelen. Die verplichting beoogt te zorgen voor „een snelle [...] erkenning en tenuitvoerlegging van in een lidstaat gegeven [beslissingen]”(88), zodat zij bijdraagt aan de goede werking van de interne markt en aan de daadwerkelijke toegang tot de rechter in de Unie.

115. Niettemin volgt uit de huidige bewoordingen van artikel 48 van de Brussel I bis-verordening dat er geen specifieke termijn is vastgesteld. Zoals de Commissie opmerkt, kan het feit dat de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat niet binnen zes maanden na indiening van het verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging daarop hebben beslist, op zichzelf dan ook niet worden beschouwd als een schending van die bepaling. Of de verplichting tot snelle afhandeling is nageleefd, moet per geval worden beoordeeld, rekening houdend met alle omstandigheden van het geval. Die beoordeling omvat niet alleen de handelwijze van de partijen en derden die bij de procedure betrokken zijn, maar ook de complexiteit van de zaak.(89) Er valt niet uit te sluiten dat zich een scenario voordoet waarin een verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging wordt gedaan en lastige kwesties worden opgeworpen, waardoor verschillende malen stukken moeten worden uitgewisseld en al met al, ongeacht die handelwijze, meer dan zes maanden verstrijken voordat een beslissing wordt gegeven.

116. In het licht van de opmerkingen die de belanghebbenden hebben ingediend in verband met de situatie in Malta, moet echter het volgende worden benadrukt. Zoals ik in het vorige onderdeel heb toegelicht, moeten de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat volgens artikel 52 van de Brussel I bis-verordening bij hun beslissing op een verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging niet overgaan tot toetsing van de feitelijke en juridische vaststellingen door het gerecht van oorsprong, maar moeten zij louter vaststellen of er sprake is van een van de weigeringsgronden van artikel 45, lid 1, van die verordening. Hieruit volgt dat de rechterlijke instanties van de aangezochte staat vertragingen in hun beslissing op dergelijke verzoeken niet kunnen rechtvaardigen door zonder recht de juistheid van de betreffende beslissing te onderzoeken.

117. Voorts is de handelwijze van die rechterlijke instanties ook van belang wanneer wordt bepaald of de verplichting van artikel 48 van de Brussel I bis-verordening in een bepaald geval is geschonden. In dat verband is een lange periode van passiviteit van hun zijde, waarvoor geen verklaring wordt gegeven, niet verenigbaar met die verplichting.(90) Dergelijke onverklaarde vertragingen kunnen in de praktijk leiden tot een „constructieve” weigering van de erkenning of tenuitvoerlegging, voor zover de tenuitvoerlegging van de betreffende beslissing in de aangezochte lidstaat daardoor in buitensporige mate kan worden opgeschort of zelfs oneindig kan worden uitgesteld. Indien dergelijke vertragingen systematisch zijn, kunnen zij ook uitstelgedrag in de hand werken bij executieschuldenaren die in de verleiding kunnen komen om alleen voor dat doel niet-serieuze verzoeken tot weigering van de tenuitvoerlegging in te dienen. Uiteindelijk houden dergelijke situaties het risico in dat het in artikel 39 van die verordening verankerde beginsel van uitvoerbaarheid zijn nuttige werking verliest.

118. Gelet op het voorgaande geef ik in overweging om op de vijfde vraag te antwoorden dat artikel 48 van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat de verplichting voor de rechterlijke instanties die een verzoek tot weigering van de tenuitvoerlegging van een in een andere lidstaat gegeven beslissing behandelen om „onverwijld” een besluit te nemen niet wordt geschonden wanneer die rechterlijke instanties niet binnen zes maanden een beslissing in eerste aanleg op het verzoek hebben gegeven en die vertraging niet te wijten is aan de partijen of derden die bij de procedure betrokken zijn. De vraag of die verplichting is geschonden, moet per geval worden beoordeeld in het licht van alle relevante omstandigheden, waaronder de handelwijze van de betrokken partijen en derden, de complexiteit van de zaak en de handelwijze van de rechterlijke instanties van de aangezochte lidstaat.

V.      Conclusie

119. Gelet op een en ander geef ik het Hof in overweging de prejudiciële vragen van het Handelsgericht Wien niet-ontvankelijk te verklaren.


1      Oorspronkelijke taal: Engels.


2      Zie mijn conclusies in de zaken Wunner (C‑77/24, EU:C:2025:432, punten 19‑22; hierna: „mijn conclusie in de zaak Wunner”); European Lotto and Betting en Deutsche Lotto- und Sportwetten (C‑440/23; EU:C:2025:668, punten 16‑18; hierna: „mijn conclusie in de zaak European Lotto”); Mr Green (C‑198/24, EU:C:2025:852, punten 1‑5), en Tipico (C‑530/24; EU:C:2026:230, punt 1; hierna: „mijn conclusie in de zaak Tipico”).


3      Verordening van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2012 (PB 2012, L 351, blz. 1). In deze conclusie zal ik zonder onderscheid verwijzen naar beslissingen die niet alleen betrekking hebben op die verordening, maar ook op haar voorgangers, te weten verordening (EG) nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 2001, L 12, blz. 1), en het te Brussel op 27 september 1968 ondertekende Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (PB 1972, L 299, blz. 32). De uitlegging die het Hof aan de bepalingen van het Verdrag van Brussel en de Brussel I-verordening heeft gegeven, kan namelijk worden toegepast op de Brussel I bis-verordening wanneer de betreffende bepalingen als gelijkwaardig worden beschouwd (zie met name arrest van 15 juni 2017, Kareda, C‑249/16, EU:C:2017:472, punt 27). Dat is het geval voor de bepalingen die in casu relevant zijn.


4      Uit het antwoord van de verwijzende rechter op het verzoek om informatie van het Hof blijkt dat er geen specifieke aansprakelijkheidsregeling voor advocaten in het Oostenrijkse recht is opgenomen. Volgens de relevante rechtspraak moeten advocaten worden beschouwd als deskundigen in de zin van §§ 1299 en 1300 ABGB, zodat die bepalingen van toepassing zijn op hun aansprakelijkheid. Hoewel in de Rechtsanwaltsordnung (advocatenwet) regels zijn opgenomen over de beroepsverplichtingen van advocaten, zijn de nationale rechterlijke instanties van mening dat die bepalingen geen afdwingbare rechten toekennen aan personen die schadevergoeding vorderen vanwege niet-nakoming ervan, maar louter de zorgvuldigheidsnorm weergeven die al geldt op grond van § 1299 ABGB.


5      Supplement to the Malta Government Gazette nr. 19991 van 15 mei 2018, Section A, blz. A 509.


6      Supplement to the Malta Government Gazette nr. 21071 van 16 juni 2023, Section A, blz. A 473.


7      Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Gullotta en Farmacia di Gullotta Davide & C. (C‑497/12, EU:C:2015:168).


8      Zie bijvoorbeeld arrest van 16 juni 2022, DuoDecad (C‑596/20, EU:C:2022:474, punten 34 en 37).


9      Zie in die zin arrest van 29 juli 2024, Valančius (C‑119/23, EU:C:2024:653, punten 31 en 33).


10      Zie met name artikel 24, lid 1, tweede alinea, VEU en artikel 275, eerste alinea, VWEU.


11      Zie bijvoorbeeld arrest van 15 november 2016, Ullens de Schooten (C‑268/15, EU:C:2016:874, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


12      Zie respectievelijk arresten van 27 maart 2014, Torralbo Marcos (C‑265/13, EU:C:2014:187, punt 30); 27 juni 2018, Varna Holideis (C‑364/17, EU:C:2018:500, punten 17 en 18); 3 juni 2021, Servicio Aragonés de Salud (C‑942/19, EU:C:2021:440, punten 36 en 37), en 19 oktober 2017, Solar Electric Martinique (C‑303/16, EU:C:2017:773, punten 23 en 24).


13      De rechtspraak is op dit punt niet altijd consequent geweest. Zie onder meer Wahl, N., et al., „The Gatekeepers of Article 267 TFEU: On Jurisdiction and Admissibility of References for Preliminary Rulings”, Common Market Law Review, deel 55(2), 2018, blz. 513‑516, en Iannuccelli, P., „L’indépendance du juge national et la recevabilité de la question préjudicielle concernant sa propre qualité de ‚juridiction’”, Il Diritto dell'Unione Europea, 2021, blz. 828‑831.


14      Arresten van 11 maart 1980, Foglia (104/79, EU:C:1980:73; hierna: „arrest Foglia I”), en 16 december 1981, Foglia (244/80, EU:C:1981:302; hierna: „arrest Foglia II”) (hierna samen: „Foglia-arresten”).


15      Punten 78‑89 ervan.


16      Zie mijn conclusie in de zaak European Lotto, voetnoot 67.


17      Zie met name arrest van 13 maart 2014, SICES e.a. (C‑155/13, EU:C:2014:145, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


18      Zie met name arrest van 17 juli 2014, Torresi (C‑58/13 en C‑59/13, EU:C:2014:2088, punten 44‑46). Zie over het verbod op misbruik van recht binnen het Unierecht ook arrest van 21 december 2023, BMW Bank e.a. (C‑38/21, C‑47/21 en C‑232/21, EU:C:2023:1014, punten 281‑283).


19      Zie bijvoorbeeld Taruffo, M. (red.), Abuse of Procedural Rights: Comparative Standards of Procedural Fairness, Kluwer, 1999.


20      Zie onder meer arresten van 5 maart 1980, Simmenthal/Commissie (243/78, EU:C:1980:65, punt 11); 14 februari 1989, Bossi/Commissie (346/87, EU:C:1989:59, punten 31‑35); 14 november 2012, Nexans France en Nexans/Commissie (T‑135/09, EU:T:2012:596, punt 108), en 10 juli 2025, Chmieka (C‑99/24, EU:C:2025:563, punt 72 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


21      Zie bijvoorbeeld arresten van 8 november 1990, Gmurzynska-Bscher (C‑231/89, EU:C:1990:386, punt 23), en 7 maart 1996, Associazione Italiana per il WWF e.a. (C‑118/94, EU:C:1996:86, punt 15).


22      Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad van 11 april 2024 betreffende bescherming van bij publieke participatie betrokken personen tegen kennelijk ongegronde vorderingen of misbruik van procesrecht (PB L, 2024/1069).


23      De definitie berust in de eerste plaats op het doel van de procedures: gerechtelijke procedures „die niet worden ingeleid om daadwerkelijk een recht te doen gelden of uit te oefenen, maar die als voornaamste doel het voorkomen, beperken of bestraffen van publieke participatie hebben, waarbij vaak misbruik wordt gemaakt van ongelijke machtsverhoudingen tussen de partijen en ongegronde vorderingen worden ingesteld”. Die definitie wordt aangevuld met een reeks aanwijzingen voor een dergelijk doel, zoals „de onevenredige, buitensporige of onredelijke aard van de vordering of een deel daarvan, [...]”, „het bestaan van meerdere procedures die door de eiser of met hem of haar gelieerde partijen aanhangig zijn gemaakt in verband met soortgelijke aangelegenheden”, „intimidatie, pesterijen of bedreigingen door de eiser of diens vertegenwoordigers [...]”, „het te kwader trouw gebruiken van procedurele tactieken, zoals het vertragen van de procedure, forumshoppen door middel van fraude of misbruik van procesrecht of het te kwader trouw stopzetten van zaken in een later stadium van de procedure”.


24      Zie in dat verband Mancini, F., „Short note on abuse of procedure in Community law”, in Taruffo, M. (red.), voetnoot 20, op. cit., blz. 234 en 235.


25      Zie over deze kwestie bijvoorbeeld Lipstein, K., „Foglia v. Novello – Some Unexplored Aspects”, in Capotorti, F., e.a. (red.), Du droit international au droit de l’integration. Festschrift Liber Amicorum Pierre Pescatore, Nomos, 1987, blz. 382 en 383, en Ginés Martín, D., „The Court of Justice in the Archives Project – Analysis of the Foglia case (244/80)”, Academy of European Law, werkdocument 2021/03, blz. 25‑27.


26      Punten 40‑67.


27      Zie mutatis mutandis de punten 86‑89 infra.


28      Zie arrest van 9 januari 2024, G. e.a. (Benoeming van rechters in de gewone rechterlijke instanties in Polen) (C‑181/21 en C‑269/21, EU:C:2024:1, punten 62 en 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


29      Zie arrest van 20 april 2023, Autorità Garante della Concorrenza e del Mercato (Gemeente Ginosa), C‑348/22, EU:C:2023:301, punt 81 en aldaar aangehaalde rechtspraak.


30      Conclusie in de gevoegde zaken Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim e.a. (C‑748/19–C‑754/19, EU:C:2021:403, punt 77). Deze visie strookt ook met de wijze waarop de rechtspraak van het Hof wordt opgevat in de rechtsleer. Zie bijvoorbeeld Broberg, M. en Fenger, N., Broberg and Fenger on Preliminary References to the European Court of Justice, 3e druk, Oxford University Press, 2021, blz. 142; en Lenaerts, K., Gutman, K. en Nowak, J.T., EU Procedural Law, Oxford University Press, 2023, blz. 92.


31      Zie onder meer arrest van 2 december 2025, Stichting Right to Consumer Justice en Stichting App Stores Claims (C‑34/24, EU:C:2025:936, punt 39).


32      In de hele rechtspraak van het Hof kon ik slechts één geval vinden waarin het Hof heeft verwezen naar een vermoeden van noodzakelijkheid en relevantie: arrest van 19 oktober 2017, Paper Consult (C‑101/16, EU:C:2017:775, punt 29).


33      Zie in die zin onder meer arrest van 9 januari 2024, G. e.a. (Benoeming van rechters in de gewone rechterlijke instanties in Polen) (C‑181/21 en C‑269/21, EU:C:2024:1, punt 64 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


34      Zie in die zin arresten van 16 juli 1992, Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:332, punt 28), en 22 maart 2022, Prokurator Generalny (Tuchtkamer van de Sąd Najwyższy – Benoeming) (C‑508/19, EU:C:2022:201, punt 71). Zie ook de conclusie van advocaat-generaal Tesauro in de zaak Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:178, punt 7).


35      Zie arrest van 26 maart 2020, Miasto Łowicz en Prokurator Generalny (C‑558/18 en C‑563/18, EU:C:2020:234, punten 48‑51 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


36      Zie in die zin arresten van 17 juli 1997, Leur-Bloem (C‑28/95, EU:C:1997:369, punt 29), en 16 juni 2015, Gauweiler e.a. (C‑62/14, EU:C:2015:400, punt 12 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zie ook advies 1/91 (EER-Overeenkomst – I) van 14 december 1991 (EU:C:1991:490, punt 61).


37      Zie in die zin arrest van 16 juni 2015, Gauweiler e.a. (C‑62/14, EU:C:2015:400, punt 14).


38      Zie eveneens de conclusie van advocaat-generaal Bobek in de gevoegde zaken Prokuratura Rejonowa w Mińsku Mazowieckim e.a. (C‑748/19–C‑754/19, EU:C:2021:403, punt 106). Zie ook arrest van 16 juli 1992, Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:332, punten 30‑33).


39      Zie in die zin beschikking van 16 mei 1994, Monin Automobiles (C‑428/93, EU:C:1994:192, punten 12‑16). Zie voorts de conclusies van advocaat-generaal Tesauro in de zaak Meilicke (C‑83/91, EU:C:1992:178, punt 5); advocaat-generaal Léger in de zaak Der Weduwe (C‑153/00, EU:C:2002:247, punt 51), en advocaat-generaal Tizzano in de zaak Bacardi-Martini en Cellier des Dauphins (C‑318/00, EU:C:2002:544, punt 35).


40      Beschikking van 24 juli 2003 (C‑44/03, EU:C:2003:419).


41      Het ging om bilaterale maatregelen van de andere veertien lidstaten van de Unie na de toetreding van de door Jörg Haider geleide extreemrechtse FPÖ tot de Oostenrijkse regeringscoalitie. Zie de verklaring van het Portugese voorzitterschap van de Europese Unie namens XIV lidstaten (31 januari 2000), die online beschikbaar is.


42      Beschikking van 24 juli 2003, Horn (C‑44/03, EU:C:2003:419, punt 15).


43      Zie Maltese Gaming Authority (MGA, Maltese kansspelautoriteit), „Amendments to the Gaming Act introduced through Bill 55”, 21 juni 2023 (https://www.mga.org.mt/amendments-to-the-gaming-act-introduced-through-bill-55/).


44      Zoals de Maltese regering heeft toegelicht, zijn kansspelexploitanten met een in Malta afgegeven vergunning verplicht om „een beoordeling te verrichten met betrekking tot de beginselen van de interne markt en de relevante rechtspraak van het Hof” voordat zij hun diensten in een bepaalde lidstaat gaan aanbieden.


45      Die rechterlijke instanties ontlenen hun bevoegdheid aan de forum-actorisregel, die ten behoeve van de consument is neergelegd in artikel 18, lid 1, van de Brussel I bis-verordening. Die vorderingen blijken ook in veel gevallen te worden gefinancierd door in procesfinanciering gespecialiseerde ondernemingen in ruil voor een deel van het terugbetaalde bedrag of de schadevergoeding dat of die uiteindelijk aan de spelers wordt toegekend. Spielerschutz Sigma is een van die ondernemingen.


46      In sommige gevallen vorderen partijen subsidiair vergoeding van hun verliezen uit hoofde van onrechtmatige daad en betogen zij dat het verrichten van kansspeldiensten in strijd met de lokale kansspelregels een onrechtmatige daad vormt die leidt tot aansprakelijkheid [zie mijn conclusies in de zaken Wunner (punten 12 en 21) en Tipico (punten 25 en 29)].


47      Zie Pena, P., Schumann, H., en Peigné, M., „EU citizens lose out as Malta regulatory ‚sledgehammer’ protects gambling giants”, Investigate Europe, 6 maart 2025. Soortgelijke vorderingen blijken aanhangig te zijn bij Nederlandse rechtbanken (zie De Graef, M., „The House Doesn’t Always Win: Gambling Providers Must Pay”, Solv. blog.)


48      Zie mijn conclusie in de zaak Tipico (punten 26 en 48).


49      Zie in dat verband MGA, voetnoot 43, op. cit.


50      In de toelichting bij wetsvoorstel nr. 55 is aangegeven dat de bepaling strekt tot „codificatie van het overheidsbeleid van Malta dat er al lang op gericht is om kansspelexploitanten die hun diensten lokaal en grensoverschrijdend aanbieden op een wijze die in overeenstemming is met de lokale wetgeving, aan te moedigen zich in Malta te vestigen teneinde particulier ondernemerschap overeenkomstig artikel 18 van de Maltese grondwet aan te moedigen”.


51      Juist om die reden heeft de Commissie op 18 juni 2025 een inbreukprocedure tegen Malta ingeleid omdat zij van mening is dat artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen in strijd is met de bepalingen van de Brussel I bis-verordening [INNFR(2025)2100].


52      Zie artikel 2, onder a), van de Brussel I bis-verordening. Daarentegen vallen beslissingen waarop artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen weliswaar betrekking heeft, maar die niet in „burgerlijke en handelszaken” worden gegeven en/of door rechterlijke instanties van derde landen zijn gegeven, buiten de werkingssfeer van de Brussel I bis-verordening.


53      Indien de regels van hoofdstuk III van de Brussel I bis-verordening van toepassing zijn, zijn de interne regels inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen van de aangezochte lidstaat van toepassing uitgesloten (zie arrest van 9 december 2003, Gasser, C‑116/02, EU:C:2003:657, punt 72).


54      Mits de beslissing uitvoerbaar is in de lidstaat waar zij is gegeven.


55      Zie overwegingen 1, 3, 4 en 6 van de Brussel I bis-verordening.


56      Zie overweging 30 van de Brussel I bis-verordening en arrest van 23 oktober 2014, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, punt 46).


57      Het voorbehoud „onverminderd [...] enige andere wet” aan het begin van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen zou impliciet verwijzen naar (onder andere) artikel 45, lid 1, onder a), en artikel 46 van de Brussel I bis-verordening. Die regering stelt dat wanneer Maltese rechters bepalen dat dergelijke beslissingen geen rechtsgevolgen hebben, zij dat doen op basis van die bepalingen, gelezen in het licht van artikel 56A.


58      Zie MGA, voetnoot 43, op. cit.


59      Ik breng in herinnering dat artikel 56A volgens de toelichting bij wetsvoorstel nr. 55 louter strekt tot „codificatie van het overheidsbeleid van Malta” op dat gebied.


60      Volgens die regering hebben spelers geprofiteerd van die vrijheid om een onberispelijke grensoverschrijdende dienst te ontvangen, maar hebben zij vervolgens gesteld, om hun verliezen terug te vorderen, dat die dienst naar nationaal recht onrechtmatig is. Zie verder mijn conclusie in de zaak European Lotto (punten 90‑98).


61      Zie onder meer arresten van 28 maart 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164, punten 21‑23); 16 juli 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punten 41 en 42), en 7 september 2023, Charles Taylor Adjusting (C‑590/21, EU:C:2023:633, punten 32‑34).


62      Zie arresten van 11 mei 2000, Renault (C‑38/98, EU:C:2000:225, punt 33), en 16 juli 2015, Diageo Brands  (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 49).


63      In dat kader heeft het Hof herhaaldelijk benadrukt dat het Unierecht, gelet op het belang van het beginsel van het gezag van gewijsde voor de stabiliteit van het recht en de rechtsbetrekkingen en voor een goede rechtsbedeling, in de regel een nationale rechter niet gebiedt om een definitieve beslissing met bindende werking opzij te zetten, zelfs indien die beslissing onverenigbaar is met het Unierecht (zie onder meer arrest van 2 april 2020, CRPNPAC en Vueling Airlines,  C‑370/17 en C‑37/18, EU:C:2020:260, punten 88 en 89 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Niettemin kan een lidstaat aansprakelijk worden gesteld wanneer de rechterlijke instanties van die staat het Unierecht kennelijk onjuist hebben toegepast (zie in die zin arresten van 30 september 2003, Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, punten 50 en 59, en 16 juli 2015, Diageo Brands, C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 66).


64      Zie onder meer arresten van 28 maart 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164, punt 36); 16 juli 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 43), en 4 oktober 2024, Real Madrid Club de Fútbol (C‑633/22, EU:C:2024:843, punt 36). Zie de conclusie van advocaat-generaal Alber in de zaak Renault (C‑38/98, EU:C:1999:325, punten 60, 65 en 66).


65      Zie onder meer arresten van 28 maart 2000, Krombach (C‑7/98, EU:C:2000:164, punt 37); 16 juli 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 44), en 7 september 2023, Charles Taylor Adjusting (C‑590/21, EU:C:2023:633, punt 35).


66      Zie bijvoorbeeld arrest van 7 september 2023, Charles Taylor Adjusting (C‑590/21, EU:C:2023:633, punten 37‑40).


67      Zie naar analogie arrest van 1 juni 1999, Eco Swiss (C‑126/97, EU:C:1999:269, punt 36).


68      Zie in die zin arrest van 16 juli 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punten 48 en 50), en de conclusie van advocaat-generaal Alber in de zaak Renault (C‑38/98, EU:C:1999:325, punt 67).


69      Zie over discriminatie op grond van nationaliteit als de onaanvaardbaarste vorm van beperking van het Unierecht inzake de interne markt de conclusie van advocaat-generaal Wahl in de zaak Oostenrijk/Duitsland (C‑591/17, EU:C:2019:99, punten 1 en 2).


70      Zie overweging 26 van de Brussel I bis-verordening en arresten van 9 december 2003, Gasser (C‑116/02, EU:C:2003:657, punt 72), en 16 juli 2015, Diageo Brands (C‑681/13, EU:C:2015:471, punt 63).


71      In dat verband breng ik in herinnering dat advocaat-generaal Saugmandsgaard Øe in zijn conclusie in de gevoegde zaken CRPNPAC en Vueling Airlines (C‑370/17 en C‑37/18, EU:C:2019:592, punt 103) heeft benadrukt dat op grond van het beginsel van wederzijds vertrouwen „[e]en nationale rechter [...] niet [kan] worden verdacht van protectionisme, aangezien zijn onafhankelijkheid veronderstelt dat hij zijn taak objectief uitoefent en bij de oplossing van het geding geen ander belang nastreeft dan de strikte toepassing van het recht”.


72      Een aanname die bovendien onjuist bleek te zijn aangezien na de vaststelling van artikel 56A van de Maltese wet op de kansspelen diverse verzoeken om een prejudiciële beslissing bij het Hof zijn ingediend over de verenigbaarheid van nationale kansspelregels en vorderingen tot terugbetaling. Zie onder meer de verzoeken om een prejudiciële beslissing in de aanhangige zaken C‑530/24 en C‑9/25, Tipico.


73      Zie bijvoorbeeld ook arrest van 15 september 2011, Dickinger en Ömer (C‑347/09, EU:C:2011:582, punten 94‑96).


74      Zie onder meer arresten van 24 maart 1994, Schindler (C‑275/92, EU:C:1994:119, punt 60); 8 september 2009, Liga Portuguesa de Futebol Profissional en Bwin International  (C‑42/07, EU:C:2009:519, punt 57), en 24 januari 2013, Stanleybet International e.a. (C‑186/11 en C‑209/11, EU:C:2013:33, punt 24).


75      De Maltese regering noemt het „grensoverschrijdende karakter” van de door exploitanten met een Maltese vergunning aangeboden diensten vaak als reden waarom op die diensten alleen Maltees recht van toepassing zou moeten zijn en niet het recht van de staten van vestiging van de ontvangers van die diensten. In dat verband wil ik benadrukken dat de door die exploitanten verrichte diensten doorgaans niet enkel toegankelijk zijn vanuit die andere staten zonder enige specifieke intentie van de exploitanten om zaken te doen met de consumenten in die staten, maar zelfs gericht zijn op die andere staten en hun consumenten (via websites in de taal van het land van bestemming, het gebruik van een topleveldomein van het betreffende land, reclame en dergelijke). Dat rechtvaardigt ook dat de kansspelwetgeving van de betreffende staten van toepassing is (zie naar analogie mijn conclusie in de zaak Wunner (punten 63‑66).


76      Onlinekansspeldiensten in het bijzonder zijn uitgesloten van het toepassingsgebied van richtlijn 2000/31/EG van het Europees Parlement en de Raad van 8 juni 2000 betreffende bepaalde juridische aspecten van de diensten van de informatiemaatschappij, met name de elektronische handel, in de interne markt („richtlijn inzake elektronische handel”) (PB 2000, L 178, blz. 1) [artikel 1, lid 5, onder d)] en van richtlijn 2010/13/EU van het Europees Parlement en de Raad van 10 maart 2010 betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de lidstaten inzake het aanbieden van audiovisuele mediadiensten (richtlijn audiovisuele mediadiensten) (gecodificeerde versie) (PB 2010, L 95, blz. 1) (zie overweging 22), die overigens het „land-van-oorsprongbeginsel” toepassen.


77      Zie onder meer arresten van 8 september 2010, Stoß e.a. (C‑316/07, C‑358/07–C‑360/07, C‑409/07 en C‑410/07, EU:C:2010:504, punten 108‑116), en 12 september 2013, Biasci e.a. (C‑660/11 en C‑8/12, EU:C:2013:550, punt 41). Zie ook mijn conclusie in de zaak Tipico, punt 38.


78      Zie mijn conclusie in de zaak Tipico (punten 55 en 56).


79      Zie bijvoorbeeld arrest van 15 september 2011, Dickinger en Ömer (C‑347/09, EU:C:2011:582, punten 94‑96).


80      Zie onder meer arrest van 12 september 2013, Biasci e.a. (C‑660/11 en C‑8/12, EU:C:2013:550, punt 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


81      Zie in die zin mijn conclusie in de zaak Tipico (punten 31, 32 en 37).


82      Zie onder meer arrest van 22 juni 2017, Unibet International (C‑49/16, EU:C:2017:491, punt 37 en aldaar aangehaalde rechtspraak). De Maltese regering betoogt echter dat exploitanten met een in Malta afgegeven vergunning naar Maltees recht slechts rechtmatig diensten mogen verrichten in de lidstaten waarvan de kansspelwetgeving krachtens artikel 56 VWEU „onterecht beperkend” is. Dat standpunt moet echter op twee punten worden verduidelijkt. Ten eerste lijkt de Maltese regering ervan uit te gaan, zoals in punt 101 hierboven is aangegeven, dat elke kansspelwet die de mogelijkheid voor een kansspelexploitant met een in Malta afgegeven vergunning beperkt om op het grondgebied van een lidstaat diensten te verrichten, in de regel „onterecht beperkend” is (aangezien het Maltese regelgevingskader elk openbaar belang dat op het spel kan staan al voldoende beschermt). Ten tweede hebben Maltese kansspelexploitanten niet automatisch het recht om hun diensten te verrichten op het grondgebied van de betreffende lidstaat, ook niet indien lokale regelgeving niet blijkt te voldoen aan artikel 56 VWEU. Volgens vaste rechtspraak van het Hof is een lidstaat niet verplicht „de kansspelmarkt [te] liberaliseren, als hij van oordeel is dat liberalisering niet verenigbaar is met het niveau van bescherming van de consument en van de maatschappelijke orde dat hij wil waarborgen” (zie onder meer arrest van 24 januari 2013, Stanleybet International e.a., C‑186/11 en C‑209/11, EU:C:2013:33, punt 46). In die omstandigheden staat het een lidstaat nog „vrij” om zijn regelgeving „te hervormen” teneinde deze in overeenstemming te brengen met artikel 56 VWEU.


83      Zie bijvoorbeeld met betrekking tot de tekortkomingen van het Duitse monopolie op sportweddenschappen arresten van 8 september 2010, Stoß e.a. (C‑316/07, C‑358/07–C‑360/07, C‑409/07 en C‑410/07, EU:C:2010:504), en 8 september 2010, Carmen Media Group (C‑46/08, EU:C:2010:505).


84      Zie in dat verband mijn conclusie in de zaak Tipico (punten 75‑86). Daarentegen heb ik in mijn conclusie in de zaak European Lotto (punten 94‑97) al uiteengezet waarom dergelijke vorderingen, anders dan de Maltese regering aanvoert, geen misbruik van de vrijheid om diensten te ontvangen kunnen opleveren. Het beginsel van het verbod van misbruik van het Unierecht doet in de onderhavige context niet ter zake, aangezien dergelijke vorderingen volledig op het nationale recht gebaseerd zijn.


85      De Maltese regering heeft aangegeven dat de kansspelsector in 2023 goed was voor ongeveer 7 % van de nationale economie, terwijl de werkgelegenheid binnen die sector ongeveer 5,2 % van de totale werkgelegenheid in Malta uitmaakte.


86      Zie arrest van 23 oktober 2014, flyLAL-Lithuanian Airlines (C‑302/13, EU:C:2014:2319, punten 56‑58).


87      Zie onder meer arrest van 23 mei 1996, Hedley Lomas (C‑5/94, EU:C:1996:205, punt 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).


88      Zie overweging 4 van de Brussel I bis-verordening.


89      Zie naar analogie EHRM, 21 juli 2022, Bieliński tegen Polen, CE:ECHR:2022:0721JUD004876219, § 42 en aldaar aangehaalde rechtspraak.


90      Zie naar analogie EHRM, 24 november 1994, Beaumartin tegen Frankrijk, CE:ECHR:1994:1124JUD001528789, § 33.