Προσωρινό κείμενο

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τρίτο τμήμα)

της 22ας Οκτωβρίου 2026 (*)

« Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Ζώντα φυτά και προϊόντα ανθοκομίας – Οδηγία 98/56/ΕΚ – Εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών – Άρθρο 2, σημείο 3 – Έννοιες της “εμπορίας” και της “διατήρησης προς διάθεση ή σε απόθεμα” – Αποκλεισμός της φύτευσης και της ανάπτυξης – Άρθρο 3, παράγραφος 1 – Απαγόρευση εμπορίας πολλαπλασιαστικού υλικού που δεν πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας – Άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ – Παρέκκλιση για τους σκοπούς της διατήρησης της γενετικής ποικιλότητας – Εύρος – Άρθρο 3, παράγραφος 3 – Κανόνες εφαρμογής της παρέκκλισης – Προαιρετικός χαρακτήρας – Απουσία τέτοιων κανόνων σε επίπεδο Ένωσης »

Στην υπόθεση C‑33/25,

με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικό εφετείο αρμόδιο επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες) με απόφαση της 21ης Ιανουαρίου 2025, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 21 Ιανουαρίου 2025, στο πλαίσιο της δίκης

T V.O.F.

κατά

Stichting Bloembollenkeuringsdienst,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τρίτο τμήμα),

συγκείμενο από τους Κ. Λυκούργο, πρόεδρο τμήματος, N. Fenger, S. Rodin, O. Spineanu-Matei και N. Piçarra (εισηγητή), δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: M. Szpunar

γραμματέας: C. Di Bella, διοικητικός υπάλληλος,

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 5ης Μαρτίου 2026,

λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:

–        η T V.O.F., εκπροσωπούμενη από τον R. de Bondt, advocaat,

–        το Stichting Bloembollenkeuringsdienst, εκπροσωπούμενo από τον E. K. Pinxterhuis, διευθυντή,

–        η Ολλανδική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από την P. P. Huurnink και τον J. Langer,

–        η Ελληνική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τις Ε. Λευθεριώτου και Α.-Ε. Βασιλοπούλου,

–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από την G. Koleva και τον M. ter Haar,

αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα που ανέπτυξε τις προτάσεις του κατά τη συνεδρίαση της 4ης Ιουνίου 2026,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του άρθρου 3, παράγραφος 3, και της αιτιολογικής σκέψης 10 της οδηγίας 98/56/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998, για την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών (ΕΕ 1998, L 226, σ. 16), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 652/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαΐου 2014 (ΕΕ 2014, L 189, σ. 1) (στο εξής: οδηγία 98/56).

2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ της T V.O.F., ομόρρυθμης εταιρίας με έδρα τις Κάτω Χώρες, και του Stichting Bloembollenkeuringsdienst (Ιδρύματος πιστοποίησης βολβών ανθέων, Κάτω Χώρες) (στο εξής: BKD) σχετικά με την ορθότητα απόφασης του Tuchtgerecht voor de Bloembollensector (πειθαρχικού συμβουλίου στον τομέα των βολβών ανθέων, Κάτω Χώρες) (στο εξής: πειθαρχικό συμβούλιο), με την οποία διαπιστώθηκε ότι η εταιρία αυτή είχε παραβεί, μεταξύ άλλων, το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56, καλλιεργώντας παρτίδες βολβών τουλιπών που είχαν προσβληθεί μερικώς από ιό και με την οποία της επιβλήθηκε πρόστιμο εξ αυτού του λόγου.

 Το νομικό πλαίσιο

 Το δίκαιο της Ένωσης

3        Οι αιτιολογικές σκέψεις 3 και 8 έως 10 της οδηγίας 98/56 έχουν ως εξής:

«3)      [εκτιμώντας] ότι η θέσπιση εναρμονισμένων όρων σε κοινοτικό επίπεδο θα διασφαλίσει ότι οι αγοραστές σε ολόκληρο το έδαφος της Κοινότητας θα παραλαμβάνουν πολλαπλασιαστικό υλικό καλής φυτοϋγειονομικής ποιότητας και κατάστασης·

[...]

8)      [εκτιμώντας] ότι, κατ’ αρχήν, αποτελεί ευθύνη των προμηθευτών πολλαπλασιαστικού υλικού να εξασφαλίζουν ότι τα προϊόντα τους πληρούν τους όρους που θεσπίζει η παρούσα οδηγία·

9)      [εκτιμώντας] ότι οι αρμόδιες αρχές των κρατών μελών, κατά τη διενέργεια ελέγχων και επιθεωρήσεων, θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι προμηθευτές πληρούν τους εν λόγω όρους·

10)      [εκτιμώντας] ότι θα πρέπει να θεσπισθούν κοινοτικά μέτρα ελέγχου για να εξασφαλισθεί η ομοιόμορφη εφαρμογή, σε όλα τα κράτη μέλη, των προδιαγραφών που θεσπίζει η παρούσα οδηγία·

[...]».

4        Το άρθρο 1 της οδηγίας ορίζει στην παράγραφο 1 τα ακόλουθα:

«Η παρούσα οδηγία εφαρμόζεται στην εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών εντός της Κοινότητας [...]».

5        Το άρθρο 2 της οδηγίας περιλαμβάνει τους ακόλουθους ορισμούς:

«[...]

1. “Πολλαπλασιαστικό υλικό”: το φυτικό υλικό που προορίζεται για:

–        τον πολλαπλασιασμό καλλωπιστικών φυτών, ή

ή

–        την παραγωγή καλλωπιστικών φυτών· ωστόσο, στην περίπτωση παραγωγής από πλήρη φυτά, αυτός ο ορισμός εφαρμόζεται μόνο στο μέτρο που το προκύπτον καλλωπιστικό φυτό προορίζεται για περαιτέρω εμπορία.

“Πολλαπλασιασμός”: η αναπαραγωγή με φυτικά ή άλλα μέσα.

2.      “Προμηθευτής”: κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που ασχολείται επαγγελματικά με την εμπορία ή την εισαγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού.

3.      “Εμπορία”: η πώληση ή παράδοση από τον προμηθευτή σε άλλο πρόσωπο. Η πώληση περιλαμβάνει τη διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα, την έκθεση με σκοπό την πώληση, την προσφορά προς πώληση.

[...]

5.      “Παρτίδα”: αριθμός μονάδων ενός προϊόντος, που χαρακτηρίζεται από ομοιογένεια σύνθεσης και καταγωγής.»

6        Το άρθρο 3 της οδηγίας έχει ως εξής:

«1.      Οι προμηθευτές δύνανται να θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό μόνον εφόσον πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας.

2.      Η παράγραφος 1 δεν ισχύει για το πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για:

α)      δοκιμές ή επιστημονικούς σκοπούς·

β)      εργασίες επιλογής· ή

γ)      τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας.

3.      Λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της παραγράφου 2 μπορούν να θεσπίζονται με τη διαδικασία του άρθρου 17.»

7        Το άρθρο 5 της οδηγίας 98/56 ορίζει τα εξής:

«1.      Με την επιφύλαξη των διατάξεων του άρθρου 1 και του άρθρου 4, το πολλαπλασιαστικό υλικό, όταν διατίθεται προς εμπορία:

–        πρέπει τουλάχιστον κατά το μακροσκοπικό έλεγχο, να είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς που υποβαθμίζουν την ποιότητα, ή από σημεία ή συμπτώματα αυτών, τα οποία μειώνουν τη χρησιμότητά του,

[...]

2.      Το πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο, βάσει ορατών ενδείξεων ή συμπτωμάτων, δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από την παρουσία επιβλαβών οργανισμών, υποβάλλεται στην κατάλληλη αγωγή ή, κατά περίπτωση, απομακρύνεται.

[...]

4.      Στην περίπτωση βολβών ανθέων, πρέπει επίσης να πληρούται η ακόλουθη απαίτηση:

–        το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να προέρχεται απευθείας από υλικό το οποίο ελέγχθηκε στο στάδιο της ανάπτυξης και διαπιστώθηκε ότι είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών.

[...]»

8        Το άρθρο 7 της οδηγίας ορίζει τα ακόλουθα:

«1.      Οι προμηθευτές που ασχολούνται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού,

–        εντοπίζουν και παρακολουθούν τα κρίσιμα σημεία της διαδικασίας παραγωγής τους τα οποία επηρεάζουν την ποιότητα του υλικού,

–        διατηρούν τις πληροφορίες, προκειμένου να ελεγχθούν κατόπιν αιτήματος του αρμόδιου επίσημου οργανισμού, σχετικά με την παρακολούθηση που ορίζεται στην πρώτη περίπτωση,

–        λαμβάνουν δείγματα, όταν χρειάζεται, για ανάλυση σε εργαστήριο με κατάλληλες εγκαταστάσεις και τεχνογνωσία,

–        εξασφαλίζουν ότι, κατά την παραγωγή, είναι δυνατός ο εντοπισμός των επί μέρους παρτίδων του πολλαπλασιαστικού υλικού.

2.      Σε περίπτωση εμφάνισης, στους χώρους ενός προμηθευτή που ασχολείται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού, επιβλαβούς οργανισμού [που διαγιγνώσκεται βάσει του κανονισμού (ΕΕ) 2016/2031 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 26ης Οκτωβρίου 2016, σχετικά με προστατευτικά μέτρα κατά των επιβλαβών για τα φυτά οργανισμών, την τροποποίηση των κανονισμών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου (ΕΕ) αριθ. 228/2013, (ΕΕ) αριθ. 652/2014 και (ΕΕ) αριθ. 1143/2014, και την κατάργηση των οδηγιών του Συμβουλίου 69/464/ΕΟΚ, 74/647/ΕΟΚ, 93/85/ΕΟΚ, 98/57/ΕΚ, 2000/29/ΕΚ, 2006/91/ΕΚ και 2007/33/ΕΚ (ΕΕ 2016, L 317, σ. 4) ή περιλαμβάνεται] σε οποιοδήποτε μέτρο θεσπίζεται βάσει της παραγράφου 5 του άρθρου 5, ο προμηθευτής ενημερώνει τον αρμόδιο επίσημο οργανισμό και εφαρμόζει τα τυχόν μέτρα που θεσπίζει ο οργανισμός αυτός.

[...]»

9        Το άρθρο 8, παράγραφος 3, της οδηγίας έχει ως εξής:

«Οι απαιτήσεις που αφορούν την ετικέτα ή το έγγραφο που αναφέρονται στην παράγραφο 2 καθορίζονται με τη διαδικασία του άρθρου 17. [...] Οι απαιτήσεις για τη συσκευασία πολλαπλασιαστικού υλικού μπορούν να θεσπίζονται με την ίδια διαδικασία.»

10      Το άρθρο 12, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας ορίζει τα εξής:

«Τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε οι προμηθευτές να λαμβάνουν όλα τα αναγκαία μέτρα για να εξασφαλίζουν την τήρηση των απαιτήσεων της παρούσας οδηγίας. Προς τούτο, τα κράτη μέλη μεριμνούν ώστε το πολλαπλασιαστικό υλικό να επιθεωρείται επισήμως:

–        τουλάχιστον με τυχαίους ελέγχους και

–        τουλάχιστον όσον αφορά την εμπορία σε πρόσωπα που ασχολούνται επαγγελματικά με την παραγωγή ή την πώληση καλλωπιστικών φυτών ή πολλαπλασιαστικών φυτών,

για να διαπιστώνεται η τήρηση των απαιτήσεων. Τα κράτη μέλη δύνανται επίσης να λαμβάνουν δείγματα προκειμένου να διαπιστώνουν την τήρηση των απαιτήσεων. Κατά τη διενέργεια της εποπτείας και της παρακολούθησης, οι αρμόδιοι επίσημοι οργανισμοί έχουν ελεύθερη πρόσβαση σε όλα τα μέρη των εγκαταστάσεων των προμηθευτών ανά πάσα εύλογη στιγμή.

[...]»

11      Κατά το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56:

«Εάν διαπιστωθεί ότι το πολλαπλασιαστικό υλικό που διαθέτει προς εμπορία ένας συγκεκριμένος προμηθευτής δεν πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας, το οικείο κράτος μέλος μεριμνά ώστε να λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα έναντι του προμηθευτή αυτού.»

12      Το άρθρο 14, παράγραφος 4, της οδηγίας έχει ως εξής:

Η [Ευρωπαϊκή] Επιτροπή, ενεργώντας σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 17, προβαίνει στους απαραίτητους διακανονισμούς για τη διεξαγωγή των συγκριτικών δοκιμών και αναλύσεων επί δειγμάτων. [...]»

13      Το άρθρο 15 της οδηγίας ορίζει τα εξής:

«Το πολλαπλασιαστικό υλικό που πληροί τις απαιτήσεις της παρούσας οδηγίας δεν υπόκειται σε περιορισμούς εμπορίας όσον αφορά τον προμηθευτή, την ποιότητα, τα φυτοϋγειονομικά θέματα, την επισήμανση και τη συσκευασία, εκτός από εκείνους που προβλέπει η παρούσα οδηγία.»

14      Το άρθρο 17 της οδηγίας, το οποίο προστέθηκε στον τίτλο IX που επιγράφεται «Διαδικασίες της Επιτροπής», ορίζει στην παράγραφο 1 ότι, για τους σκοπούς της εφαρμογής της οδηγίας 98/56, η Επιτροπή επικουρείται από επιτροπή κατά την έννοια του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 182/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 16ης Φεβρουαρίου 2011, για τη θέσπιση κανόνων και γενικών αρχών σχετικά με τους τρόπους ελέγχου από τα κράτη μέλη της άσκησης των εκτελεστικών αρμοδιοτήτων από την Επιτροπή (ΕΕ 2011, L 55, σ. 13).

 Το ολλανδικό δίκαιο

15      Το άρθρο 1 της Landbouwkwaliteitsbesluit του 2007 (κανονιστικής απόφασης για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων), της 19ης Σεπτεμβρίου 2007 (Stb. 2007, αριθ. 344), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: κανονιστική απόφαση για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων), ορίζει τα εξής:

«Για τους σκοπούς της παρούσας κανονιστικής απόφασης και των διατάξεων που θεσπίζονται βάσει αυτής, νοούνται ως:

[...]

–        “εμπορία”: η διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα, η έκθεση με σκοπό την πώληση ή η προσφορά προς πώληση, η πώληση, η κατοχή προς τον σκοπό πώλησης καθώς και η εξ επαχθούς ή χαριστικής αιτίας διάθεση, παράδοση ή μεταβίβαση σε άλλα πρόσωπα, στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας στην ελεύθερη αγορά·

[...]».

16      Το άρθρο 9 της κανονιστικής απόφασης ορίζει τα εξής:

«Το πολλαπλασιαστικό υλικό των βολβών ανθέων μπορεί να διατίθεται στην αγορά μόνο εφόσον τηρούνται τα άρθρα 3 έως 9 της [οδηγίας 98/56] και οι διατάξεις που περιλαμβάνονται στην παρούσα κανονιστική απόφαση ή θεσπίζονται βάσει αυτής.»

 Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

17      Η προσφεύγουσα της κύριας δίκης καλλιεργεί και εμπορεύεται βολβούς τουλιπών στις Κάτω Χώρες και είναι μέλος του BKD, το οποίο είναι επιφορτισμένο με τον έλεγχο της κατ’ επάγγελμα εμπορίας βολβών.

18      Με πέντε αποφάσεις που εξέδωσε μεταξύ της 20ής Απριλίου 2020 και της 15ης Ιουνίου 2020, το BKD χαρακτήρισε ακατάλληλες πέντε παρτίδες βολβών τουλιπών που είχε φυτεύσει η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, με την αιτιολογία ότι οι παρτίδες αυτές είχαν εν μέρει μολυνθεί από τον ιό Tulipbreaking.

19      Με μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της 21ης Ιανουαρίου 2021, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης ζήτησε από το BKD παρέκκλιση προκειμένου να της επιτραπεί η φύτευση των πέντε αυτών παρτίδων.

20      Με έγγραφο της 25ης Ιανουαρίου 2021, το BKD διέταξε την προσφεύγουσα της κύριας δίκης να καταστρέψει τρεις από τις πέντε επίμαχες παρτίδες εντός προθεσμίας δεκατεσσάρων ημερών, επισημαίνοντας ότι, σε αντίθετη περίπτωση, θα παρέπεμπε την υπόθεση στο πειθαρχικό συμβούλιο. Αντιθέτως, της χορήγησε παρέκκλιση υπό όρους για τις υπόλοιπες δύο παρτίδες, επισημαίνοντας συγχρόνως ότι θα παρέπεμπε, εν πάση περιπτώσει, την υπόθεση στο πειθαρχικό συμβούλιο για τον λόγο ότι οι παρτίδες αυτές είχαν φυτευθεί πριν από τη χορήγηση της παρέκκλισης και ότι η σχετική αίτηση είχε υποβληθεί εκπροθέσμως.

21      Ενώπιον του πειθαρχικού συμβουλίου, το BKD προσήψε στην προσφεύγουσα της κύριας δίκης ότι παρέβη το άρθρο 9 της κανονιστικής απόφασης για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων, σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 1, και το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56, καθόσον, στο πλαίσιο της επαγγελματικής δραστηριότητάς της, φύτευσε ή καλλιέργησε βολβούς τουλιπών που δεν προέρχονταν απευθείας από υλικό ελεγχθέν κατά το στάδιο της ανάπτυξης και διαπιστωμένα απαλλαγμένο ουσιαστικά από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών.

22      Με απόφαση της 13ης Ιανουαρίου 2022, το πειθαρχικό συμβούλιο, αφού έκρινε ότι οι προσαπτόμενες στην προσφεύγουσα της κύριας δίκης πράξεις αποδείχθηκαν και ότι συνιστούσαν παραβάσεις των διατάξεων που μνημονεύθηκαν στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης, της επέβαλε πρόστιμο ύψους 12 500 ευρώ. Συναφώς, επισήμανε ότι η προσφεύγουσα της κύριας δίκης είχε αποφασίσει να φυτεύσει τις επίμαχες παρτίδες, μολονότι το BKD της είχε κοινοποιήσει αποφάσεις σχετικά με τον χαρακτηρισμό των εν λόγω παρτίδων ως ακατάλληλων και τα μέτρα που έλαβε εις βάρος της. Επιπλέον, δέχθηκε ως επιβαρυντική περίσταση το γεγονός ότι η προσφεύγουσα της κύριας δίκης είχε ήδη καταδικαστεί επανειλημμένα για παρόμοιες παραβάσεις.

23      Κατόπιν τούτου, η προσφεύγουσα άσκησε προσφυγή ενώπιον του College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικού εφετείου αρμόδιου επί οικονομικών υποθέσεων, Κάτω Χώρες), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, με αίτημα την ακύρωση της απόφασης αυτής.

24      Προς στήριξη της προσφυγής της, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει, αφενός, ότι εκμεταλλεύεται επιχείρηση καλλιέργειας και εμπορίας τουλίπας κήπου, συσταθείσα το 1951, της οποίας η σειρά προϊόντων περιελάμβανε, κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης της κύριας δίκης, 455 ποικιλίες και, αφετέρου, ότι είναι η μόνη που καλλιεργεί ορισμένες από τις ποικιλίες αυτές με σκοπό τη διατήρηση και όχι την εμπορία. Σε περίπτωση ασθένειας ή ιού, προκρίνει την εξυγίανση με την απομάκρυνση των μολυσμένων βολβών προκειμένου να αποφευχθεί η εξαφάνιση της οικείας ποικιλίας, διαδικασία η οποία είναι πιο δαπανηρή από την καταστροφή του συνόλου των βολβών.

25      Εν προκειμένω, η προσφεύγουσα της κύριας δίκης υποστηρίζει ότι φύτευσε τις πέντε επίμαχες παρτίδες το 2020 χωρίς πρόθεση να τις διαθέσει προς εμπορία και ότι παρέμεινε ιδιοκτήτρια των παρτίδων αυτών καθ’ όλη τη διάρκεια της καλλιέργειάς τους. Μετά την εκρίζωση των βολβών το 2021, προέβη στην επιλογή των μολυσμένων βολβών σε δύο από τις πέντε παρτίδες και κατέστρεψε πλήρως τις λοιπές τρεις παρτίδες. Κατά την άποψή της, οι δραστηριότητες αυτές ουδόλως εμπίπτουν στην έννοια της «εμπορίας», δεδομένου ότι η έννοια αυτή αφορά μόνον τις μεταγενέστερες της συγκομιδής δραστηριότητες.

26      Το BKD υποστηρίζει, αντιθέτως, ότι η φύτευση παρτίδων βολβών που χαρακτηρίστηκαν ακατάλληλες, αντιβαίνει στις διατάξεις του άρθρου 3, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56, και ότι υφίσταται «εμπορία», κατά την έννοια του άρθρου 1 της κανονιστικής απόφασης για τη διασφάλιση της ποιότητας των γεωργικών προϊόντων και του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας αυτής, ήδη από τη φύτευση των βολβών, οι οποίοι «διατηρούνται προς διάθεση» από το χρονικό αυτό σημείο. Κατά το BKD, η έννοια της «εμπορίας» περιλαμβάνει την έννοια της «διατήρησης προς διάθεση».

27      Επιπλέον, το BKD υποστηρίζει ότι η έννοια της «διατήρησης της γενετικής ποικιλότητας», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας, ως σκοπός ικανός να δικαιολογήσει παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα της παραγράφου 1 του άρθρου αυτού, δεν καλύπτει τη «διατήρηση συγκεκριμένης ποικιλίας» τουλίπας, αλλά μόνον «την τουλίπα ως ειδικό φυτικό είδος». Εν πάση περιπτώσει, κατά το BKD, η προσφεύγουσα δεν μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας, ελλείψει λεπτομερών κανόνων εφαρμογής κατά τα οριζόμενα στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας. Αντίθετη ερμηνεία θα έδινε τη δυνατότητα σε «κάθε καλλιεργητή» να παρακάμπτει τον έλεγχο όσον αφορά τις απαιτήσεις της οδηγίας 98/56 ορίζοντας ως προορισμό του πολλαπλασιαστικού υλικού τη διατήρηση.

28      Σύμφωνα με τις διευκρινίσεις του αιτούντος δικαστηρίου, προκειμένου αυτό να εκτιμήσει αν ορθώς το πειθαρχικό συμβούλιο διαπίστωσε ότι η προσφεύγουσα της κύριας δίκης παρέβη το άρθρο 3, παράγραφος 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56, καθόσον προέβη στην εκ νέου φύτευση πέντε παρτίδων βολβών οι οποίες είχαν χαρακτηριστεί ακατάλληλες λόγω μερικής μόλυνσης από τον ιό Tulipbreaking, πρέπει να κρίνει, πρώτον, αν η προσφεύγουσα της κύριας δίκης, φυτεύοντας εκ νέου τις παρτίδες αυτές, τις διατήρησε προς διάθεση και, ως εκ τούτου, τις εμπορεύθηκε, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας, και, δεύτερον, αν αυτή η εκ νέου φύτευση, με σκοπό τη διατήρηση συγκεκριμένης ποικιλίας τουλίπας, εμπίπτει στην έννοια της «διατήρησης της γενετικής ποικιλότητας», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της εν λόγω οδηγίας. Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν αυτή η εκ νέου φύτευση μπορεί να επιτραπεί δυνάμει της τελευταίας αυτής διάταξης, ελλείψει «λεπτομερ[ών] κανόν[ων] για την εφαρμογή της παραγράφου 2», περί των οποίων γίνεται λόγος στην παράγραφο 3 του άρθρου 3.

29      Όσον αφορά το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο προκρίνει μια ερμηνεία της έννοιας της «πώλησης», η οποία περιέχεται στη δεύτερη περίοδο του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56, η οποία να συνάδει προς την ευρύτερη έννοια της «εμπορίας» κατά την πρώτη περίοδο της διάταξης αυτής και να αποκλείει από το πεδίο εφαρμογής τους τους βολβούς ανθέων που βρίσκονται ακόμη στο στάδιο της ανάπτυξης και, ως εκ τούτου, δεν αποτελούν ακόμη τελικό προϊόν. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι η ερμηνεία αυτή επιρρωννύεται από το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, κατά το οποίο το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να επιθεωρείται επισήμως «τουλάχιστον όσον αφορά την εμπορία», όπερ προϋποθέτει, κατά τη γνώμη του, την ύπαρξη σταδίου πριν από την εμπορία, το οποίο περιλαμβάνει κατ’ ανάγκην το στάδιο της φύτευσης.

30      Αν υποτεθεί ότι ο όρος «εμπορία» του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56 έχει την έννοια ότι δεν καλύπτει το στάδιο της φύτευσης του υλικού αυτού, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν κράτος μέλος έχει την ευχέρεια να συμπεριλάβει τη φύτευση του πολλαπλασιαστικού υλικού στο πεδίο εφαρμογής της έννοιας αυτής, στο πλαίσιο της μεταφοράς της οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη του. Διερωτάται, τέλος, αν επιτρέπεται στα κράτη μέλη να προβλέπουν την επιβολή προστίμων στους προμηθευτές σε περίπτωση παράβασης των διατάξεων της οδηγίας.

31      Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι η οδηγία 98/56 δεν ορίζει την έννοια της «γενετικής ποικιλότητας» και, επομένως, δεν καθιστά δυνατό να διευκρινιστεί αν η έννοια αυτή αφορά αποκλειστικά τα φυτικά είδη ή και τις ειδικές ποικιλίες εντός ενός είδους. Τάσσεται, ωστόσο, υπέρ μιας ερμηνείας του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας αυτής υπό την έννοια ότι η διατήρηση της «γενετικής ποικιλότητας» καλύπτει όχι μόνον τη διατήρηση ενός φυτικού είδους, αλλά και τη διατήρηση μιας συγκεκριμένης ποικιλίας ενός φυτικού είδους.

32      Εξάλλου, εκτιμά, αντιθέτως προς το BKD, ότι δεν είναι δυνατόν να συναχθεί από την οδηγία 98/56 ότι ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής μόνον εφόσον έχουν προηγουμένως θεσπιστεί οι «λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της παραγράφου 2», οι οποίοι μνημονεύονται στην παράγραφο 3 του άρθρου αυτού.

33      Υπό τις συνθήκες αυτές, το College van Beroep voor het bedrijfsleven (διοικητικό εφετείο αρμόδιο επί οικονομικών υποθέσεων) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Έχει η φράση “διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα”, στο άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας [98/56], την έννοια ότι καταλαμβάνει και την περίπτωση κατά την οποία πολλαπλασιαστικό υλικό υπό μορφή βολβών ανθέων έχει φυτευθεί, αλλά δεν έχει ακόμη συγκομισθεί, ούτως ώστε και η φύτευση βολβών ανθέων να συνιστά εμπορία αυτών κατά την έννοια της εν λόγω διάταξης;

2)      Καταλαμβάνει η παρέκκλιση του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [98/56] και την περίπτωση κατά την οποία καλλιεργητής φυτεύει βολβούς ανθέων με σκοπό τη διατήρηση μιας συγκεκριμένης [ποικιλίας];

3)      Μπορεί να γίνει επίκληση της παρέκκλισης του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας [98/56] και στην περίπτωση που δεν έχουν ακόμη θεσπιστεί κανόνες εφαρμογής κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 3, της οδηγίας αυτής;

4)      Επιτρέπει η οδηγία [98/56] –ερμηνευόμενη επίσης υπό το πρίσμα της δέκατης αιτιολογικής της σκέψης– στα κράτη μέλη να προσδώσουν, με τις διατάξεις της εθνικής νομοθεσίας περί μεταφοράς της οδηγίας αυτής στο εσωτερικό δίκαιο οι οποίες παραπέμπουν στα άρθρα 3 έως 9 της οδηγίας, ευρύτερο περιεχόμενο στην έννοια της “εμπορίας” από εκείνο του άρθρου 2, σημείο 3, της εν λόγω οδηγίας, ούτως ώστε η φύτευση βολβών ανθέων να θεωρείται επίσης ως “εμπορία” και οι παραβάσεις της εθνικής νομοθεσίας να επισύρουν χρηματικά πρόστιμα;»

 Επί των προδικαστικών ερωτημάτων

 Επί του πρώτου και του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος

34      Με το πρώτο και το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν, κατ’ ορθή ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, η έννοια της «εμπορίας», όπως ορίζεται στη διάταξη αυτή, και, ειδικότερα, το συστατικό στοιχείο της που αφορά τη «διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα» καλύπτει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών πριν από τη συγκομιδή του και, σε περίπτωση αρνητικής απάντησης, αν τα κράτη μέλη δύνανται να προσδώσουν τέτοιο περιεχόμενο στις έννοιες αυτές κατά τη μεταφορά της οδηγίας στην εσωτερική έννομη τάξη τους και να προβλέψουν την επιβολή προστίμων στους προμηθευτές του υλικού αυτού οι οποίοι παραβιάζουν τις διατάξεις της οδηγίας.

35      Όπως προκύπτει από τον τίτλο και από το άρθρο 1 της οδηγίας 98/56, σκοπός της είναι να ρυθμίσει την «εμπορία» εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης του «πολλαπλασιαστικού υλικού», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 1, της οδηγίας αυτής, ήτοι φυτικού υλικού που προορίζεται για τον πολλαπλασιασμό ή την παραγωγή καλλωπιστικών φυτών. Η έννοια του «πολλαπλασιασμού» ορίζεται ως «η αναπαραγωγή με φυτικά ή άλλα μέσα».

36      Η έννοια της «εμπορίας» ορίζεται στο σημείο 3 του άρθρου αυτού ως «η πώληση ή παράδοση από τον προμηθευτή σε άλλο πρόσωπο», η δε πώληση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, «τη διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα».

37      Κατά πάγια νομολογία, οι όροι που χρησιμοποιούνται σε διάταξη του δικαίου της Ένωσης η οποία δεν περιέχει καμία ρητή παραπομπή στο δίκαιο των κρατών μελών για τον προσδιορισμό της έννοιας και του πεδίου εφαρμογής της πρέπει κατά κανόνα να ερμηνεύονται κατά τρόπο αυτοτελή και ομοιόμορφο σε ολόκληρη την Ένωση σύμφωνα με τη συνήθη σημασία τους στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται και των σκοπών που επιδιώκει η κανονιστική ρύθμιση στην οποία εντάσσονται (πρβλ. αποφάσεις της 29ης Ιουλίου 2024, LivaNova, C‑713/22, EU:C:2024:642, σκέψη 61, και της 10ης Ιουλίου 2025, Farmacija, C‑715/23, EU:C:2025:548, σκέψη 47).

38      Όσον αφορά, κατά πρώτον, τη διατύπωση του ορισμού της «εμπορίας» που περιέχεται στο άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56, επισημαίνεται, αφενός, ότι αυτή δεν καλύπτει ρητώς ούτε τη δραστηριότητα «φύτευσης» ούτε οποιαδήποτε άλλη ισοδύναμη δραστηριότητα. Αφετέρου, το σύνηθες νόημα των εννοιών «εμπορία» και «πώληση» στην καθημερινή γλώσσα δεν καλύπτει τη δραστηριότητα της «φύτευσης», εν προκειμένω, του πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών, αλλά αφορά κυρίως τελικά προϊόντα, εν προκειμένω εκείνα που προκύπτουν από μεταγενέστερη συγκομιδή.

39      Όσον αφορά ειδικότερα την έννοια της «διατήρησης προς διάθεση ή σε απόθεμα», υπογραμμίζεται ότι η έννοια αυτή συνδέεται ρητώς, στο άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας, με την έννοια της «πώλησης», για την οποία διαπιστώθηκε, στην προηγούμενη σκέψη της παρούσας απόφασης, ότι δεν καλύπτει τη δραστηριότητα της «φύτευσης».

40      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, κατά γραμματική ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας, η έννοια της «εμπορίας», κατά τη διάταξη αυτή, δεν καλύπτει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού.

41      Κατά δεύτερον, η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται από την ανάλυση του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται η εν λόγω διάταξη. Πράγματι, όταν ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να αναφερθεί στο στάδιο της φύτευσης ή της ανάπτυξης, το έπραξε ρητώς, χωρίς ωστόσο να επεκτείνει την έννοια της «εμπορίας» στις δραστηριότητες που εμπίπτουν στο στάδιο αυτό.

42      Συγκεκριμένα, το άρθρο 5, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56 προβλέπει ότι, στην περίπτωση βολβών ανθέων, το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να προέρχεται απευθείας από υλικό που έχει ελεγχθεί «κατά το στάδιο της ανάπτυξης» και είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών. Όπως διευκρίνισε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 80 των προτάσεών του, το μητρικό υλικό (ή πηγή) πρέπει να ελέγχεται κατά το στάδιο της ανάπτυξης και να είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από τους ως άνω επιβλαβείς οργανισμούς και ασθένειες, σημεία ή συμπτώματα αυτών, ανεξαρτήτως του αν το εν λόγω μητρικό υλικό θα διατεθεί προς εμπορία ή όχι, ενώ το παραγόμενο πολλαπλασιαστικό υλικό, το οποίο προορίζεται για εμπορία, πρέπει να προέρχεται από μητρικό υλικό το οποίο πληροί τη φυτοϋγειονομική αυτή απαίτηση.

43      Επιπλέον, όπως παρατηρεί το αιτούν δικαστήριο, από το άρθρο 12, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής –κατά το οποίο το πολλαπλασιαστικό υλικό πρέπει να επιθεωρείται επισήμως «τουλάχιστον όσον αφορά την εμπορία»–, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης της 9, προκύπτει ότι η διάταξη αυτή προϋποθέτει ότι υπάρχει στάδιο προγενέστερο της «εμπορίας». Επομένως, το εν λόγω «προηγούμενο στάδιο» δεν πρέπει να συγχέεται με το μεταγενέστερο της «εμπορίας».

44      Επιπροσθέτως, το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 2, της εν λόγω οδηγίας αφορά ειδικώς την ιδιαίτερη περίπτωση των «προμηθευτών», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, οι οποίοι, όχι μόνον ασχολούνται «επαγγελματικά με την εμπορία ή την εισαγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού», κατά την έννοια του σημείου 1 του εν λόγω άρθρου 2, αλλά παράγουν επίσης το εν λόγω υλικό. Το άρθρο 7, παράγραφοι 1 και 2, επιβάλλει στους εν λόγω καλλιεργητές βολβών ορισμένες φυτοϋγειονομικές υποχρεώσεις οι οποίες δεν σχετίζονται με την έννοια της «εμπορίας», όπως αυτή διευκρινίζεται στις σκέψεις 38 έως 40 της παρούσας απόφασης.

45      Μεταξύ των υποχρεώσεων αυτών περιλαμβάνονται η υποχρέωση εντοπισμού και παρακολούθησης των κρίσιμων σημείων της διαδικασίας παραγωγής τα οποία επηρεάζουν την ποιότητα του υλικού, η υποχρέωση εξασφάλισης του ότι, κατά τη διάρκεια της παραγωγής, είναι δυνατός ο εντοπισμός των επιμέρους παρτίδων του πολλαπλασιαστικού υλικού, κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 5, της οδηγίας 98/56, καθώς και, σε περίπτωση εμφάνισης επιβλαβούς οργανισμού «στους χώρους ενός προμηθευτή που ασχολείται με την παραγωγή πολλαπλασιαστικού υλικού», η υποχρέωση σχετικής ενημέρωσης του αρμόδιου επίσημου οργανισμού και εφαρμογής των τυχόν μέτρων που αυτός θεσπίζει.

46      Κατά τρίτον, η ερμηνεία σύμφωνα την οποία η έννοια της «εμπορίας», κατά το άρθρο 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56, δεν περιλαμβάνει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών επιρρωννύεται επίσης από τους σκοπούς που επιδιώκει η οδηγία αυτή.

47      Πράγματι, η αιτιολογική σκέψη 3, κατά την οποία η θέσπιση εναρμονισμένων όρων θα διασφαλίσει ότι οι «αγοραστές» σε ολόκληρο το έδαφος της Ένωσης θα παραλαμβάνουν πολλαπλασιαστικό υλικό καλής φυτοϋγειονομικής κατάστασης και ποιότητας, επιβεβαιώνει ότι, μολονότι η οδηγία 98/56 έχει εφαρμογή στο πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για εμπορία εντός της Ένωσης, περιέχει επίσης διατάξεις, όπως οι εξετασθείσες στις σκέψεις 42 έως 45 της παρούσας απόφασης, οι οποίες αφορούν το στάδιο της φύτευσης ή της ανάπτυξης του υλικού αυτού, χωρίς ωστόσο να το συγχέει με το στάδιο της «εμπορίας», κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας αυτής.

48      Από τα προεκτεθέντα προκύπτει ότι, κατ’ ορθή ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56 η έννοια της «εμπορίας», όπως ορίζεται στο άρθρο αυτό, και, ειδικότερα, το συστατικό στοιχείο της που αφορά τη «διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα» δεν καλύπτει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών πριν από τη συγκομιδή του.

49      Όσον αφορά το ζήτημα αν τα κράτη μέλη μπορούν να επεκτείνουν τις έννοιες αυτές ώστε να καλύπτουν τη φύτευση ή την ανάπτυξη του εν λόγω πολλαπλασιαστικού υλικού, όταν μεταφέρουν την οδηγία 98/56 στο εθνικό τους δίκαιο, πρέπει να υπομνησθεί ότι, κατά το άρθρο 15 της οδηγίας, η εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού που πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας δεν υπόκειται σε κανέναν περιορισμό όσον αφορά τον προμηθευτή, την ποιότητα, τα φυτοϋγειονομικά θέματα, την επισήμανση και τη συσκευασία, εκτός από εκείνους που προβλέπει η οδηγία. Επιπλέον, από το άρθρο 1 της οδηγίας 98/56, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 3, προκύπτει ότι το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας περιορίζεται στην εμπορία εντός της Ένωσης πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών.

50      Επομένως, από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι η οδηγία 98/56 προβαίνει σε πλήρη εναρμόνιση όσον αφορά μόνον την εμπορία εντός της Ένωσης πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών.

51      Ως εκ τούτου, όπως επισήμανε ο γενικός εισαγγελέας στο σημείο 98 των προτάσεών του, ο καθορισμός των φυτοϋγειονομικών και ποιοτικών απαιτήσεων τις οποίες πρέπει να πληροί το πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν προορίζεται για εμπορία εμπίπτει στις αρμοδιότητες των κρατών μελών, δεδομένου ότι οι απαιτήσεις αυτές δεν διέπονται από την οδηγία 98/56 (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 19ης Μαρτίου 2026, Almirall, C‑589/24, EU:C:2026:217, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

52      Επομένως, τα κράτη μέλη έχουν την ευχέρεια να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες που επιβάλλουν φυτοϋγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις εφαρμοστέες στο πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν διατίθεται προς εμπορία, ενδεχομένως πανομοιότυπες ή παρόμοιες με αυτές της οδηγίας 98/56, οι οποίες αποσκοπούν στη ρύθμιση του πολλαπλασιαστικού υλικού των καλλωπιστικών φυτών που προορίζονται για εμπορία. Αντιθέτως, οι εθνικοί αυτοί κανόνες δεν μπορούν να επεκτείνουν την έννοια της «εμπορίας», κατά το άρθρο 2, σημείο 3, της εν λόγω οδηγίας, προκειμένου να συμπεριλάβουν τη φύτευση και την ανάπτυξη πολλαπλασιαστικού υλικού. Πράγματι, αν αναγνωριζόταν στα κράτη μέλη η ευχέρεια να αλλοιώνουν το περιεχόμενο της εναρμονισμένης αυτής έννοιας, τούτο θα έθιγε τις απαιτήσεις που απορρέουν από την ομοιόμορφη εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, κατά την έννοια της νομολογίας που μνημονεύθηκε στη σκέψη 37 της παρούσας απόφασης.

53      Τέλος, όσον αφορά το ζήτημα αν η παράβαση των διατάξεων του εθνικού δικαίου για τη μεταφορά της οδηγίας 98/56 στην εσωτερική έννομη τάξη μπορεί να επισύρει κυρώσεις υπό τη μορφή επιβολής προστίμων, από το άρθρο 13, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να λαμβάνουν «κατάλληλα μέτρα» έναντι των προμηθευτών που θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο δεν πληροί τις απαιτήσεις της εν λόγω οδηγίας. Τέτοια μέτρα μπορούν να είναι μεταξύ άλλων και τα πρόστιμα, υπό τον όρο ότι, ελλείψει εναρμόνισης της νομοθεσίας της Ένωσης όσον αφορά τις κυρώσεις που επιβάλλονται σε περίπτωση μη συμμόρφωσης προς το οικείο νομικό καθεστώς, η επιβολή τους είναι σύμφωνη προς το δίκαιο της Ένωσης και τις γενικές αρχές του και, κατά συνέπεια, προς την αρχή της αναλογικότητας [πρβλ. αποφάσεις της 9ης Φεβρουαρίου 2012, Urbán, C‑210/10, EU:C:2012:64, σκέψη 23, της 21ης Νοεμβρίου 2024, Еkоstroy, C‑61/23, EU:C:2024:974, σκέψη 41, και της 11ης Δεκεμβρίου 2025, Staatssecretaris Jeugd, Preventie en Sport (Ηλεκτρονικά τσιγάρα), C‑665/24, EU:C:2025:960, σκέψη 42].

54      Αντιθέτως, όσον αφορά πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο δεν προορίζεται για εμπορία και το οποίο υπόκειται, εντός του οικείου κράτους μέλους, σε εθνικούς κανόνες που θεσπίζουν ορισμένες φυτοϋγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις, οι κυρώσεις που ενδεχομένως επιβάλλονται σε περίπτωση μη τήρησης των απαιτήσεων αυτών μπορούν να στηρίζονται μόνο στο εθνικό δίκαιο.

55      Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στο πρώτο και στο τέταρτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι, κατ’ ορθή ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας, η έννοια της «εμπορίας», όπως ορίζεται στη διάταξη αυτή, και, ειδικότερα, το συστατικό στοιχείο της που αφορά τη «διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα» δεν καλύπτει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών πριν από τη συγκομιδή του. Μολονότι τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να επεκτείνουν την έννοια της «εμπορίας» ώστε να περιλαμβάνει και τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού, εντούτοις έχουν την ευχέρεια να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες, ενδεχομένως πανομοιότυπους ή παρόμοιους με τους προβλεπόμενους στην οδηγία αυτή, οι οποίοι επιβάλλουν φυτοϋγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις για το πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν διατίθεται προς εμπορία. Οι κυρώσεις που ενδεχομένως προβλέπονται για τη διασφάλιση της τήρησης των κανόνων αυτών, οι οποίοι έχουν εφαρμογή στο πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν διατίθεται προς εμπορία, διέπονται αποκλειστικά από το εθνικό δίκαιο.

 Επί του δεύτερου και του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος

56      Με το δεύτερο και το τρίτο προδικαστικό ερώτημα, τα οποία πρέπει να εξεταστούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 έχει την έννοια ότι ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί τη διάταξη αυτή προκειμένου να θέσει σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό καλλωπιστικών φυτών που δεν πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας αυτής, όταν το υλικό αυτό προορίζεται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, ακόμη και ελλείψει λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης θεσπισθέντων είτε σε επίπεδο Ένωσης, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, είτε σε εθνικό επίπεδο.

57      Σύμφωνα με τον σκοπό της οδηγίας 98/56 ο οποίος συνίσταται στη ρύθμιση της εμπορίας εντός της Ένωσης πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών, το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής προβλέπει ότι οι προμηθευτές μπορούν να θέτουν σε εμπορία το υλικό αυτό μόνον εφόσον πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας. Όπως αναφέρεται στην αιτιολογική σκέψη 8 της οδηγίας, εναπόκειται, κατ’ αρχήν, στους προμηθευτές πολλαπλασιαστικού υλικού να διασφαλίζουν ότι τα προϊόντα τους πληρούν τις προϋποθέσεις της οδηγίας.

58      Το άρθρο 5, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56 απαιτεί, μεταξύ άλλων, το πολλαπλασιαστικό υλικό, όταν διατίθεται προς εμπορία, να είναι, τουλάχιστον κατά τον μακροσκοπικό έλεγχο, ουσιαστικά απαλλαγμένο από επιβλαβείς οργανισμούς που υποβαθμίζουν την ποιότητα ή από σημεία ή συμπτώματα των οργανισμών αυτών τα οποία μειώνουν τη χρησιμότητά του και να είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από οποιαδήποτε ελαττώματα θα μπορούσαν να υποβαθμίσουν την ποιότητά του ως πολλαπλασιαστικού υλικού. Η παράγραφος 2 του άρθρου αυτού απαιτεί το πολλαπλασιαστικό υλικό το οποίο, βάσει ορατών ενδείξεων ή συμπτωμάτων, δεν είναι ουσιαστικά απαλλαγμένο από την παρουσία επιβλαβών οργανισμών να υποβάλλεται στην κατάλληλη αγωγή ή, κατά περίπτωση, να απομακρύνεται.

59      Κατά παρέκκλιση από το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, η παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, του άρθρου αυτού επιτρέπει στους προμηθευτές να θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν πληροί τις εν λόγω απαιτήσεις, όταν το υλικό προορίζεται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας.

60      Λαμβανομένων υπόψη των αμφιβολιών που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο, υπογραμμίζεται εκ προοιμίου ότι, σύμφωνα με το σύνηθες νόημα των όρων αυτών στην καθημερινή γλώσσα, η έννοια της «γενετικής ποικιλότητας» περιλαμβάνει το σύνολο των κληρονομικών παραλλαγών που υφίστανται εντός συγκεκριμένου είδους, και ειδικότερα εκείνες που εκδηλώνονται μέσω των διαφόρων ποικιλιών που συνθέτουν το είδος αυτό. Επομένως, αντιθέτως προς όσα υποστηρίζει το BKD, η έννοια της «διατήρησης της γενετικής ποικιλότητας», κατά το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56, αφορά όχι μόνον τη διατήρηση ενός φυτικού είδους, αλλά και τη διατήρηση συγκεκριμένης ποικιλίας φυτικού είδους.

61      Κατόπιν της διευκρίνισης αυτής, υπογραμμίζεται, πρώτον, ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56, ως παρέκκλιση από τον γενικό κανόνα του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας, πρέπει να ερμηνεύεται στενά (πρβλ. αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2011, Football Association Premier League κ.λπ., C‑403/08 και C‑429/08, EU:C:2011:631, σκέψη 162, και της 29ης Ιουλίου 2019, Spiegel Online, C‑516/17, EU:C:2019:625, σκέψη 53).

62      Συναφώς, όπως επισήμανε η Επιτροπή με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η διατήρηση ποικιλίας η οποία δεν απειλείται με εξαφάνιση δεν μπορεί να θεωρηθεί αναγκαία για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας του οικείου καλλωπιστικού φυτού, κατά την έννοια του άρθρου 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ. Πράγματι, ερμηνεία σύμφωνα με την οποία θα μπορούσε να γίνει επίκληση της παρέκκλισης που προβλέπει η διάταξη αυτή για τη διατήρηση οποιασδήποτε ποικιλίας ενός καλλωπιστικού φυτού, ανεξαρτήτως του κινδύνου εξαφάνισής της, θα καθιστούσε άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας τον γενικό κανόνα του άρθρου 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 98/56, παρέχοντας στους προμηθευτές τη δυνατότητα να επικαλεστούν την παρέκκλιση αυτή για κάθε πολλαπλασιαστικό υλικό.

63      Όπως επισήμανε, εν συνόψει, ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 105 και 116 των προτάσεών του, από το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής προκύπτει ότι η παράγραφος αυτή, όπως και η παράγραφος 1 του ίδιου άρθρου, ρυθμίζει την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού και επιτρέπει στους προμηθευτές να θέτουν σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό χωρίς να τηρούν τις απαιτήσεις της εν λόγω οδηγίας, υπό την προϋπόθεση ότι το υλικό αυτό προορίζεται για έναν από τους σκοπούς που απαριθμούνται στο άρθρο αυτό, ήτοι για δοκιμές ή επιστημονικούς σκοπούς, για εργασίες επιλογής ή για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας. Ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί την παρέκκλιση αυτή μόνον όσον αφορά το πολλαπλασιαστικό υλικό που προορίζεται για εμπορία.

64      Με τις γραπτές παρατηρήσεις της, η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι μία από τις πέντε επίμαχες στην υπόθεση της κύριας δίκης παρτίδες είχε τεθεί σε εμπορία, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει. Μόνο στην περίπτωση μιας τέτοιας εμπορίας μπορούν να εφαρμοστούν οι διατάξεις του άρθρου 3 της οδηγίας 98/56 στα πραγματικά περιστατικά της διαφοράς της κύριας δίκης.

65      Δεύτερον, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56, οι λεπτομερείς κανόνες εφαρμογής του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής, όπως ερμηνεύθηκε στη σκέψη 63 της παρούσας απόφασης, «μπορούν να θεσπίζονται» σύμφωνα με τη λεγόμενη διαδικασία «της επιτροπής» του άρθρου 17 της εν λόγω οδηγίας.

66      Ούτε από τη διατύπωση του άρθρου 3, παράγραφος 2, της οδηγίας ούτε από τη διατύπωση του άρθρου 3, παράγραφος 3, προκύπτει ότι η δυνατότητα εφαρμογής της παρέκκλισης που προβλέπεται στην πρώτη από τις διατάξεις αυτές εξαρτάται από τη θέσπιση των λεπτομερών κανόνων εφαρμογής που προβλέπονται στη δεύτερη από αυτές. Ειδικότερα, η χρήση, στην παράγραφο 3 του εν λόγω άρθρου 3, των όρων «μπορούν να θεσπίζονται» υποδηλώνει, κατά τρόπο μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση, ότι η θέσπιση τέτοιων κανόνων εφαρμογής έχει προαιρετικό χαρακτήρα.

67      Η τελευταία αυτή ερμηνεία επιρρωννύεται από τη σύγκριση του γράμματος του άρθρου 3, παράγραφος 3, με το γράμμα του άρθρου 8, παράγραφος 3, και του άρθρου 14, παράγραφος 4, της οδηγίας 98/56. Πράγματι, οι δύο τελευταίες αυτές διατάξεις χρησιμοποιούν, σε αντίθεση με την πρώτη, διατυπώσεις που εκφράζουν υποχρέωση προς ενέργεια. Ορίζουν, αντιστοίχως, ότι, «[ο]ι απαιτήσεις που αφορούν την ετικέτα ή το έγγραφο που αναφέρονται στην παράγραφο 2 [του άρθρου 8] καθορίζονται με τη διαδικασία του άρθρου 17», αλλά όχι και εκείνες που αφορούν τη συσκευασία του πολλαπλασιαστικού υλικού, οι οποίες «μπορούν να θεσπίζονται με την ίδια διαδικασία», και ότι «[η] Επιτροπή, ενεργώντας σύμφωνα με τη διαδικασία του άρθρου 17, προβαίνει στους απαραίτητους διακανονισμούς για τη διεξαγωγή των συγκριτικών δοκιμών και αναλύσεων επί δειγμάτων», επιβεβαιώνοντας έτσι, κατ’ αντιδιαστολήν, την πρόθεση του νομοθέτη της Ένωσης να προσδώσει προαιρετικό χαρακτήρα στη θέσπιση των λεπτομερών κανόνων εφαρμογής που μνημονεύονται στο εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 3, μέσω της χρήσης της φράσης «μπορούν να θεσπίζονται».

68      Η Ολλανδική και η Ελληνική Κυβέρνηση υποστήριξαν ότι, ελλείψει λεπτομερών κανόνων εφαρμογής σε επίπεδο Ένωσης, η δυνατότητα εφαρμογής της παρέκκλισης που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 εξαρτάται από τη θέσπιση τέτοιων κανόνων σε εθνικό επίπεδο, ιδίως προκειμένου να ρυθμιστούν η τοποθεσία των παρτίδων για τις οποίες ισχύει η παρέκκλιση αυτή και οι λεπτομέρειες διαχωρισμού μεταξύ των παρτίδων αυτών και των γειτονικών παρτίδων που υπόκεινται στις απαιτήσεις της οδηγίας. Κατά την επ’ ακροατηρίου συζήτηση, η Ολλανδική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι τέτοιοι κανόνες έχουν θεσπιστεί σε εθνικό επίπεδο, όπερ εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εξακριβώσει.

69      Μολονότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56 παραπέμπει στη λεγόμενη διαδικασία «της επιτροπής» που προβλέπεται στο άρθρο 17 της οδηγίας αυτής, τα κράτη μέλη έχουν επίσης την ευχέρεια να θεσπίζουν λεπτομερείς κανόνες για την εφαρμογή της παρέκκλισης που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της εν λόγω οδηγίας. Πράγματι, μολονότι το εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 3, προσδιορίζει τη διαδικασία θέσπισης σε επίπεδο Ένωσης, δεν αποκλείει τη δυνατότητα των κρατών μελών να θεσπίζουν τέτοιους λεπτομερείς κανόνες σε περίπτωση που η Ένωση δεν έχει κάνει χρήση της εξουσιοδοτήσεως που παρέχει το εν λόγω άρθρο 3, παράγραφος 3.

70      Εντούτοις, η εφαρμογή της παρέκκλισης αυτής δεν μπορεί να εξαρτάται από τη θέσπιση τέτοιων λεπτομερών κανόνων εφαρμογής, είτε σε επίπεδο Ένωσης είτε σε εθνικό επίπεδο.

71      Συναφώς, υπενθυμίζεται ότι η ερμηνεία διάταξης του δικαίου της Ένωσης δεν μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να καθίσταται άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας το σαφές και ακριβές γράμμα της διάταξης αυτής. Επομένως, εφόσον η έννοια μιας τέτοιας διάταξης προκύπτει σαφώς από το ίδιο το γράμμα της, το Δικαστήριο δεν μπορεί να αποκλίνει από την ερμηνεία αυτή (απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Banca Mediolanum, C‑92/24 έως C‑94/24, EU:C:2025:599, σκέψη 31).

72      Επομένως. καθόσον το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 98/56 προβλέπει, κατά τρόπο σαφή και ακριβή, απλή ευχέρεια, η εφαρμογή της παρέκκλισης που προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας αυτής δεν μπορεί να εξαρτάται από την ύπαρξη λεπτομερών κανόνων εφαρμογής.

73      Εξάλλου, όπως επισήμανε, εν συνόψει, ο γενικός εισαγγελέας στα σημεία 116 και 125 των προτάσεών του, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί να εμποδίσει τη δυνατότητα εφαρμογής της παρέκκλισης αυτής παραλείποντας να θεσπίσει τέτοιους κανόνες. Συναφώς, υπογραμμίζεται ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας 98/56 είναι αρκούντως ακριβές και ανεπιφύλακτο ώστε να θεωρηθεί ότι έχει άμεσο αποτέλεσμα. Επομένως, ακόμη και ελλείψει λεπτομερών κανόνων εφαρμογής σε εθνικό επίπεδο, ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί την παρέκκλιση που προβλέπει η διάταξη αυτή, η οποία πρέπει να εφαρμόζεται από τις διοικητικές αρχές καθώς και από τα δικαστήρια των κρατών μελών.

74      Κατόπιν των ανωτέρω σκέψεων, στο δεύτερο και στο τρίτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56 έχει την έννοια ότι ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί τη διάταξη αυτή προκειμένου να θέσει σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό καλλωπιστικών φυτών που δεν πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας, όταν το υλικό αυτό προορίζεται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, ακόμη και ελλείψει λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης θεσπισθέντων είτε σε επίπεδο Ένωσης, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, είτε σε εθνικό επίπεδο.

 Επί των δικαστικών εξόδων

75      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τρίτο τμήμα) αποφαίνεται:

1)      Κατ’ ορθή ερμηνεία του άρθρου 2, σημείο 3, της οδηγίας 98/56/ΕΚ του Συμβουλίου, της 20ής Ιουλίου 1998, για την εμπορία πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 652/2014 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 15ης Μαΐου 2014, σε συνδυασμό με το άρθρο 1, παράγραφος 1, της οδηγίας αυτής, όπως έχει τροποποιηθεί:

η έννοια της «εμπορίας», όπως ορίζεται στη διάταξη αυτή, και, ειδικότερα, το συστατικό στοιχείο της που αφορά τη «διατήρηση προς διάθεση ή σε απόθεμα» δεν καλύπτει τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού καλλωπιστικών φυτών πριν από τη συγκομιδή του. Μολονότι τα κράτη μέλη δεν επιτρέπεται να επεκτείνουν την έννοια της «εμπορίας» ώστε να περιλαμβάνει και τη φύτευση πολλαπλασιαστικού υλικού, εντούτοις έχουν την ευχέρεια να θεσπίζουν εθνικούς κανόνες, ενδεχομένως πανομοιότυπους ή παρόμοιους με τους προβλεπόμενους στην οδηγία αυτή, όπως έχει τροποποιηθεί, οι οποίοι επιβάλλουν φυτοϋγειονομικές και ποιοτικές απαιτήσεις για το πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν διατίθεται προς εμπορία. Οι κυρώσεις που ενδεχομένως προβλέπονται για τη διασφάλιση της τήρησης των κανόνων αυτών, οι οποίοι έχουν εφαρμογή στο πολλαπλασιαστικό υλικό που δεν διατίθεται προς εμπορία, διέπονται αποκλειστικά από το εθνικό δίκαιο.

2)      Το άρθρο 3, παράγραφος 2, στοιχείο γʹ, της οδηγίας 98/56, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 652/2014,

έχει την έννοια ότι:

ο προμηθευτής μπορεί να επικαλεστεί τη διάταξη αυτή προκειμένου να θέσει σε εμπορία πολλαπλασιαστικό υλικό καλλωπιστικών φυτών που δεν πληροί τις απαιτήσεις της οδηγίας, όπως έχει τροποποιηθεί, όταν το υλικό αυτό προορίζεται για τη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας, ακόμη και ελλείψει λεπτομερών κανόνων για την εφαρμογή της εν λόγω διάταξης θεσπισθέντων είτε σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως προβλέπεται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της εν λόγω οδηγίας, όπως έχει τροποποιηθεί, είτε σε εθνικό επίπεδο.

(υπογραφές)


*      Γλώσσα διαδικασίας: η ολλανδική.