Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Vijfde kamer)
9 juli 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Interne markt – Mededinging – Beroepsvoetbal – Artikel 101, lid 1, VWEU – Verbod van mededingingsregelingen – Reglement van een nationale voetbalbond – Aankoop van diensten bij derden ten aanzien van die bond – Activiteit van spelersmakelaars – Mededingingsbeperking naar strekking of naar gevolg – Uitzondering op het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU – Reikwijdte – Door deze regeling nagestreefde doelstellingen – Rechtvaardiging – Voorwaarden – Nastreven van legitieme doelstellingen van algemeen belang – Noodzaak – Evenredigheid ”
In zaak C‑428/23,
betreffende een verzoek om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland) bij beslissing van 13 juni 2023, ingekomen bij het Hof op 11 juli 2023, in de procedure
ROGON GmbH & Co. KG,
MVI Management GmbH,
DC
tegen
Deutscher Fußballbund e.V. (DFB),
wijst
HET HOF (Vijfde kamer),
samengesteld als volgt: M. L. Arastey Sahún, kamerpresident, J. Passer, E. Regan (rapporteur), D. Gratsias, en B. Smulders, rechters,
advocaat-generaal: N. Emiliou,
griffier: D. Dittert, hoofd van een administratieve eenheid,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 12 februari 2025,
gelet op de opmerkingen van:
– ROGON GmbH & Co. KG, MVI Management GmbH en DC, vertegenwoordigd door T. Bernhard, A. Fritzsche, S. Kirchgeßner en C. von Köckritz, Rechtsanwälte,
– Deutscher Fußballbund eV (DFB), vertegenwoordigd door D. Bischoff en M. Stopper, Rechtsanwälte,
– de Duitse regering, vertegenwoordigd door J. Möller en R. Kanitz als gemachtigden,
– de Franse regering, vertegenwoordigd door R. Bénard en T. Lechevallier als gemachtigden,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door S. Baches Opi, B. Cullen en G. Meeßen als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 15 mei 2025,
het navolgende
Arrest
1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing betreft de uitlegging van artikel 101, lid 1, VWEU.
2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen ROGON GmbH & Co. KG, MVI Management GmbH en DC, enerzijds, en de Deutscher Fußball-Bund eV (DFB) (Duitse nationale voetbalbond; hierna: „DFB”), anderzijds, over de rechtmatigheid van het door die bond vastgestelde reglement betreffende de activiteiten van spelersmakelaars.
Toepasselijke bepalingen
3 Artikel 101, lid 1, VWEU bepaalt het volgende:
„Onverenigbaar met de interne markt en verboden zijn alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst en met name die welke bestaan in:
a) het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan- of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden;
b) het beperken of controleren van de productie, de afzet, de technische ontwikkeling of de investeringen;
c) het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen;
d) het ten opzichte van handelspartners toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmede nadeel berokkenend bij de mededinging;
e) het afhankelijk stellen van het sluiten van overeenkomsten van de aanvaarding door de handelspartners van bijkomende prestaties welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.”
Hoofdgeding en prejudiciële vragen
4 De DFB is een overkoepelende organisatie van 27 Duitse voetbalbonden, waaronder met name de Deutsche Fußball Liga eV (DFL) (Duitse voetballiga; hierna: „DFL”). Zij omvat meer dan 25 000 clubs en heeft meer dan 7 miljoen leden.
5 ROGON is een door DC opgericht adviesbureau voor beroepsvoetbalspelers en jong talent in Duitsland. MVI Management is een rechtspersoon naar Oostenrijks recht die zich eveneens bezighoudt met de plaatsing van spelers.
6 Overeenkomstig artikel 16 bis van de statuten van de DFB worden de sportcompetities in de twee hoogste divisies georganiseerd door de DFL, een vereniging van de clubs die aan deze twee divisies deelnemen.
7 De clubs die deelnemen aan het kampioenschap van de Bundesliga (hoogste divisie) of de 2. Bundesliga (op een na hoogste divisie), zijn in hun hoedanigheid van gewone leden van de DFL verplicht de statuten van de DFB en de door die bond vastgestelde bindende reglementen na te leven. Om in de Bundesliga of in de 2. Bundesliga te kunnen uitkomen, moeten de spelers met de DFL een licentieovereenkomst sluiten die hen ertoe verplicht de toepasselijke regels van de DFB na te leven. Als lid van de Fédération internationale de football association (hierna: „FIFA”) is de DFB onderworpen aan de regels van de FIFA en is hij gehouden de besluiten ervan toe te passen.
8 De DFB heeft de Regulation für Spielervermittlung (reglement spelersbemiddeling; hierna: „RfSV”) vastgesteld, die op 1 april 2015 in werking is getreden. Dat reglement is gericht tot clubs en spelers, die verplicht zijn dat reglement na te leven. Het RfSV regelt het gebruik, door spelers en clubs, van de diensten van een makelaar voor het sluiten van overeenkomsten voor beroepsvoetballers en van transferovereenkomsten. In het RfSV wordt onder andere het volgende opgelegd:
– een registratieverplichting voor makelaars (§ 2, punt 3, en § 3, punten 2 en 3);
– de verplichting om een verklaring van de makelaar over te leggen waarin deze toezegt zich te onderwerpen aan de verschillende statuten, reglementen en regelingen van de FIFA, de DFB en de DFL, alsmede aan de jurisdictie van de bond (§ 2, punt 2, en § 3, punten 2 en 3, en bijlagen 1 en 2 erbij);
– de aanvullende verplichting om bij de registratie van een rechtspersoon een natuurlijke persoon te registreren (bijlage 2 erbij);
– een verbod voor de makelaar, in het geval van aankoopbemiddeling, om te delen in toekomstige transferopbrengsten van de club (§ 7, punt 3);
– een provisieverbod bij de bemiddeling van minderjarigen (§ 7, punt 7);
– een verplichting tot openbaarmaking van vergoedingen en betalingen aan makelaars (§ 6, punt 1), en
– sancties voor inbreuken op de in dat reglement opgelegde verplichtingen (§ 9).
9 Op 12 januari 2018 zond Deutsche Fußball Liga GmbH (hierna: „DFL GmbH”), een dochteronderneming die volledig in handen is van DFL, circulaire nr. 62 aan de clubverantwoordelijken en kapitaalvennootschappen van de Bundesliga en de 2. Bundesliga om hen onder meer te informeren over de bepalingen die van toepassing zijn op spelersmakelaars die door clubs zijn gemachtigd om verkoopbemiddelingsovereenkomsten te sluiten. In deze circulaire werd met name benadrukt dat de makelaarsvergoeding kon worden overeengekomen hetzij in de vorm van een eenmalige forfaitaire betaling, hetzij in de vorm van een vergoeding in gedeelten, gekoppeld aan de middels de verkoopbemiddeling behaalde transfervergoeding, maar niet in de vorm van een vergoeding die wordt berekend op basis van een percentage van die transfervergoeding.
10 Verzoekers in het hoofdgeding hebben elk bij het Landgericht Frankfurt am Main (rechter in eerste aanleg Frankfurt am Main, Duitsland) een vordering tot beëindiging van bepaalde in de RfSV neergelegde verplichtingen ingesteld, waarbij zij zich met name beroepen op het verbod van mededingingsregelingen.
11 Aangezien die rechter deze vorderingen slechts gedeeltelijk heeft toegewezen, hebben verzoekers in het hoofdgeding tegen dat vonnis hoger beroep ingesteld bij het Oberlandesgericht Frankfurt am Main (hoogste rechter van de deelstaat Hessen, Frankfurt am Main, Duitsland). Die rechter heeft, ten eerste, de DFB veroordeeld tot stopzetting van de praktijk waarbij spelersmakelaars slechts kunnen worden geregistreerd indien zij zich houden aan de bepalingen van de FIFA, de DFB en de DFL die de uitoefening van de activiteit van spelersmakelaars regelen, en, ten tweede, de DFB of elke organisator van wedstrijden in een voetbalcompetitie verboden de vrijheid van clubs te beperken om overeen te komen dat de aan spelersmakelaars verschuldigde commissies worden berekend op basis van een percentage van de opbrengsten uit vervolgtransfers. Het Oberlandesgericht heeft dat hoger beroep verworpen voor het overige, alsook het door de DFB ingestelde incidentele hoger beroep.
12 Verzoekers in het hoofdgeding en de DFB hebben bij het Bundesgerichtshof (hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken, Duitsland), de verwijzende rechter, beroep in Revision tegen het vonnis van het Oberlandesgericht Frankfurt am Main ingesteld, waarbij verzoekers de beëindiging van de nog steeds op hen rustende verplichtingen wensen te verkrijgen en de DFB de afwijzing van het beroep vordert.
13 De verwijzende rechter is geneigd te oordelen dat de regelingen in het RfSV een beperking inhouden die de mededinging tussen in verschillende lidstaten gevestigde ondernemingen ongunstig kan beïnvloeden. Stellig hebben deze regels niet rechtstreeks betrekking op spelersmakelaars, maar zijn zij tot clubs en spelers gericht. Aangezien clubs tot de afnemers van de door makelaars verrichte diensten behoren, hebben dergelijke regels evenwel tot gevolg dat hun economische handelingsvrijheid wordt beperkt.
14 Daarbij rijst echter de vraag of deze regels voldoen aan de voorwaarden om aan de toepassing van artikel 101 VWEU te ontkomen, zoals die voortvloeien uit de uitlegging die het Hof in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), aan dat artikel heeft gegeven, en of zij dus onder een uitzondering vallen.
15 Dat neemt niet weg dat deze uitzondering slechts is toegepast in gevallen met bijzondere kenmerken die uitsluitend verband hielden met, ten eerste, reglementen die door beroepsfederaties waren vastgesteld op een wettelijke grondslag en door een entiteit waaraan uitdrukkelijk een regelgevende bevoegdheid was verleend en, ten tweede, wat het Internationaal Olympisch Comité en de sportbonden betreft, regels met betrekking tot de organisatie van de sportactiviteit of het verloop van competities, die alle betrekking hadden op aangelegenheden die tot de eigen bevoegdheid van die bonden behoorden om hun interne verhoudingen te regelen.
16 Voorts is deze uitzondering volgens een deel van de rechtsleer niet van toepassing wanneer de regeling in kwestie betrekking heeft op markten die niet rechtstreeks verband houden met sportcompetities als zodanig en op de activiteiten van ondernemingen die niet bij de betrokken sportbond zijn aangesloten. Volgens een ander deel van de rechtsleer is deze uitzondering evenwel van toepassing voor zover er enig materieel verband kan worden gelegd tussen enerzijds de betrokken regeling en anderzijds de organisatie en het goede verloop van een sportcompetitie.
17 In casu richt het RfSV zich weliswaar tot clubs en spelers, maar ziet het eveneens op spelersmakelaars, die geen lid zijn van de DFB. Dat reglement heeft aldus gevolgen voor een aan de sportactiviteit voorafgaande markt, zodat de daarin vervatte mededingingsbeperkingen niet uitsluitend door de autonomie van sportfederaties kunnen worden gerechtvaardigd.
18 Uit de rechtspraak van het Hof kan niet ondubbelzinnig worden afgeleid of in een dergelijke situatie een regeling die de handelingsvrijheid van niet bij een bond aangesloten marktdeelnemers aanzienlijk beperkt, aan het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU kan ontsnappen op grond van de rechtspraak die voortvloeit uit de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492).
19 In die omstandigheden heeft het Bundesgerichtshof de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1) Zijn op het reglement van een sportvereniging dat zich richt tot [haar] leden [en de gebruikmaking van diensten van derde ondernemingen regelt] op een [aan de activiteit van die vereniging voorafgaande] markt de door het Hof in de arresten van 19 februari 2002 (C‑309/99, EU:C:2002:98), [en] 18 juli 2006 (C‑519/04 P, EU:C:2006:492) ontwikkelde beginselen van toepassing volgens welke bij de toepassing van het kartelverbod
– de algemene context waarbinnen het betrokken besluit is genomen of zijn werking ontplooit, en meer in het bijzonder de [door dat besluit nagestreefde] doelstelling [...] moet worden beoordeeld,
– en voorts moet worden onderzocht of de uit het besluit voortvloeiende mededingingsbeperkende gevolgen noodzakelijkerwijs verbonden zijn aan deze nagestreefde doeleinden,
– en of deze gevolgen, gelet op die doeleinden, evenredig zijn [...]?
2) Indien de eerste prejudiciële vraag bevestigend wordt beantwoord: moet in dat geval [deze beginselen] op alle regelingen van dat reglement worden toegepast of hangt deze toepassing af van inhoudelijke criteria zoals bijvoorbeeld de nabijheid of de afstand van de afzonderlijke regeling tot de sportieve activiteit van de vereniging?”
Beantwoording van de prejudiciële vragen
Eerste vraag
20 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat de door het Hof in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), geformuleerde uitzondering op de toepassing van deze bepaling die geldt voor mededingingsbeperkingen die een legitieme doelstelling van algemeen belang nastreven, ook kan gelden voor een regeling van een sportbond die zich weliswaar tot haar leden richt, maar tegelijk het gebruik regelt van diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren.
21 Vooraf moet in herinnering worden gebracht dat sportbeoefening, voor zover het daarbij gaat om een economische activiteit, onder de Unierechtelijke bepalingen valt die op een dergelijke activiteit van toepassing zijn (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 83 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 29).
22 Enkel bepaalde specifieke regels die uitsluitend zijn vastgesteld om niet-economische redenen en die betrekking hebben op kwesties waarbij het uitsluitend om de sport als zodanig gaat, kunnen worden beschouwd als regels die niets te maken hebben met een economische activiteit. Dat is met name het geval bij regels op grond waarvan buitenlandse spelers worden uitgesloten van deelname aan competities tussen teams die elk hun land vertegenwoordigen of waarbij criteria worden vastgesteld voor de selectie van atleten die individueel aan competities deelnemen (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 84 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 30).
23 Met uitzondering van die specifieke regels vallen regels die door sportverenigingen worden vastgesteld en, meer algemeen, de handelwijze van die federaties onder de VWEU-bepalingen betreffende het mededingingsrecht wanneer de voorwaarden voor toepassing van die bepalingen zijn vervuld (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 87 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 31).
24 In dit verband behoort het in het hoofdgeding aan de orde zijnde reglement niet tot de regels waarop de in punt 22 van het onderhavige arrest bedoelde uitzondering kan worden toegepast, ten aanzien waarvan het Hof herhaaldelijk in herinnering heeft geroepen dat deze beperkt moet blijven tot haar eigenlijke doel en dat zij niet kan worden aangewend om elke sportactiviteit van de werkingssfeer van de VWEU-bepalingen betreffende het economische recht van de Unie uit te sluiten (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 89 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 32).
25 Zoals blijkt uit de door de verwijzende rechter verstrekte gegevens, richt deze regeling zich immers niet alleen rechtstreeks tot clubs en spelers, doordat zij de voorwaarden regelt waaronder laatstgenoemden gebruik kunnen maken van de diensten van spelersmakelaars, maar heeft zij ook indirect betrekking op deze makelaars doordat zij hun bepaalde verplichtingen oplegt waaraan zij moeten voldoen om die clubs en spelers te vertegenwoordigen bij bepaalde transacties. Deze activiteit is aan te merken als economische activiteit, aangezien zij een dienstverrichting is die onder bezwarende titel wordt verricht en betrekking heeft op arbeidsbemiddeling voor sporters.
26 Wat meer in het bijzonder de toepasselijkheid van artikel 101 VWEU betreft, zij eraan herinnerd dat deze bepaling slechts van toepassing is op „overeenkomsten tussen ondernemingen”, „besluiten van ondernemersverenigingen” of „onderling afgestemde feitelijke gedragingen”.
27 Volgens vaste rechtspraak wordt voor de toepassing van het mededingingsrecht van de Unie onder het begrip „onderneming” elke entiteit verstaan die een economische activiteit uitoefent bestaande in het aanbieden van producten of diensten op een bepaalde markt, ongeacht haar rechtsvorm en ongeacht of zij een winstoogmerk heeft (zie in die zin arresten van 24 maart 2022, GVN/Commissie, C‑666/20 P, EU:C:2022:225, punt 69, en 13 oktober 2022, Baltijas Starptautiskā Akadēmija en Stockholm School of Economics in Riga, C‑164/21 en C‑318/21, EU:C:2022:785, punt 68).
28 Artikel 101, lid 1, VWEU is dus van toepassing op elke entiteit die een economische activiteit uitoefent en die daartoe als „onderneming” moet worden aangemerkt, daaronder begrepen iedere entiteit die is opgericht in de vorm van een vereniging die volgens haar statuten tot doel heeft een bepaalde sport te organiseren en er controle op uit te oefenen, voor zover die entiteit een economische activiteit uitoefent die met die sport samenhangt. Bovendien is deze bepaling ook van toepassing op elke entiteit die, hoewel zij niet noodzakelijkerwijs een onderneming vormt, kan worden aangemerkt als „ondernemersvereniging” omdat zij marktdeelnemers groepeert die op deze markt actief zijn (zie in die zin arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punten 112‑114).
29 Het is juist dat een regeling van een beroepsorganisatie of een bond moet worden geacht te zijn vastgesteld door een particuliere vereniging of organisatie die niet handelt als ondernemersvereniging, maar optreedt als openbaar gezag wanneer zij handelt in het kader van de uitoefening van typische bevoegdheden van openbaar gezag (zie in die zin arrest van 18 januari 2024, Lietuvos notarų rūmai e.a., C‑128/21, EU:C:2024:49, punten 61 en 71), of althans in het kader van de uitoefening van een regelgevende bevoegdheid die haar uitdrukkelijk is verleend door de betrokken lidstaat, voor zover er aanwijzingen zijn dat deze beroepsorganisatie of bond daartoe verplicht is in het algemeen openbaar belang en onder effectief toezicht van de betrokken lidstaat (zie in die zin arresten van 5 december 2006, Cipolla e.a., C‑94/04 en C‑202/04, EU:C:2006:758, punt 49; 4 september 2014, API e.a., C‑184/13–C‑187/13, C‑194/13, C‑195/13 en C‑208/13, EU:C:2014:2147, punten 30 en 31, en 18 januari 2024, Lietuvos notarų rūmai e.a., C‑128/21, EU:C:2024:49, punten 72‑75 en 81).
30 Ook in zulke gevallen moeten de lidstaten er immers op toezien dat een dergelijke vereniging of beroepsorganisatie geen regeling vaststelt die het nuttige effect ontneemt aan de op ondernemingen toepasselijke mededingingsregels door die ondernemingen ertoe aan te zetten zich vrijwillig mededingingsbeperkend te gedragen. Dit neemt evenwel niet weg dat de aldus vastgestelde dwingende bepalingen als zodanig buiten de werkingssfeer van het mededingingsrecht vallen, aangezien zij niet voortvloeien uit een besluit van een entiteit die als onderneming of ondernemersvereniging handelt.
31 Hoewel – zoals de verwijzende rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing benadrukt – bepaalde door een beroepsvereniging op een wettelijke grondslag vastgestelde reglementen aan de toepassing van het mededingingsrecht kunnen ontkomen, moet worden benadrukt dat dit te wijten is aan het feit dat deze reglementen, gelet op het bestaan van de delegatie van bevoegdheden waarover de opsteller ervan beschikt, kunnen worden geacht te zijn vastgesteld door een bond die weliswaar voor bepaalde van haar activiteiten als onderneming of ondernemersvereniging moet worden aangemerkt, maar niet als zodanig kan worden beschouwd wanneer die vereniging deze reglementen heeft vastgesteld op grond van een regelgevende bevoegdheid die haar uitdrukkelijk is verleend door de betrokken lidstaat of door typische bevoegdheden van openbaar gezag.
32 In casu blijkt uit de aanwijzingen van de verwijzende rechter dat de DFB een overkoepelende organisatie is van 27 Duitse voetbalbonden, die onder haar leden clubs telt die economische activiteiten uitoefenen die bestaan in het aanbieden van producten of diensten op verschillende markten, zoals die voor sporttickets, sponsoring of merchandising. Derhalve kan de DFB worden geacht op deze markten en op de daaraan voorafgaande markten, zoals die voor de aanwerving van spelers of trainers of van makelaarsdiensten met het oog op de transfer van spelers of professionele trainers van de ene club naar de andere, de hoedanigheid van ondernemersvereniging te hebben.
33 Bovendien blijkt uit de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt niet dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regeling formeel is vastgesteld in het kader van de uitoefening van typische bevoegdheden van openbaar gezag of, althans, van een door de betrokken lidstaat aan de DFB verleende regelgevende bevoegdheid. Integendeel, in antwoord op een vraag hierover ter terechtzitting heeft de Duitse regering in wezen verklaard dat de DFB daartoe geen uitdrukkelijke machtiging van de Duitse wetgever had gekregen.
34 Bijgevolg kan deze regeling binnen de werkingssfeer van artikel 101 VWEU vallen.
35 Volgens artikel 101, lid 1, VWEU zijn onverenigbaar met de interne markt en verboden alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
36 In dit verband volgt uit de rechtspraak van het Hof dat een overeenkomst tussen ondernemingen, een besluit van een ondernemersvereniging of een onderling afgestemde feitelijke gedraging die de handelingsvrijheid beperkt van de ondernemingen die partij zijn bij die overeenkomst, of die dat besluit moeten naleven dan wel aan die feitelijke gedraging deelnemen, niet noodzakelijkerwijs onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt. Uit het onderzoek van de economische en juridische context waarin bepaalde van die overeenkomsten, besluiten en feitelijke gedragingen moeten worden geplaatst, kan namelijk naar voren komen dat, ten eerste, deze worden gerechtvaardigd door het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn, ten tweede, de concrete middelen waarmee die doelstellingen worden nagestreefd daartoe werkelijk noodzakelijk zijn en, ten derde, ook als die middelen er onvermijdelijk toe leiden dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt of vervalst, dit onvermijdelijke gevolg niet verder gaat dan noodzakelijk is, wat met name wél het geval zou zijn wanneer de mededinging volledig zou worden uitgeschakeld (zie in die zin arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 183 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 91).
37 Deze rechtspraak kan evenwel niet worden toegepast op gedragingen die niet gewoon tot onvermijdelijk „gevolg” hebben dat de mededinging althans potentieel wordt beperkt doordat zij de handelingsvrijheid van bepaalde ondernemingen beknotten, maar voor de mededinging zodanig schadelijk zijn dat het gerechtvaardigd is om ze aan te merken als gedragingen die er juist „toe strekken” deze te verhinderen, te beperken of te vervalsen (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 186 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 92).
38 Gelet op het vereiste dat die gedragingen strikt noodzakelijk en evenredig moeten zijn, zij er bovendien op gewezen dat het onderzoek van dat vereiste – zoals blijkt uit de in punt 36 van het onderhavige arrest vermelde rechtspraak – inhoudt dat allereerst wordt nagegaan of de concrete middelen waarmee in een bepaald geval een legitieme doelstelling van algemeen belang wordt nagestreefd geschikt zijn om de verwezenlijking van dat doel te waarborgen, vervolgens wordt beoordeeld of het gebruik van die middelen noodzakelijk is om dat doel te bereiken, hetgeen impliceert dat die doelstelling niet even doeltreffend kan worden bereikt met andere maatregelen die minder beperkend zijn voor de mededinging, en ten slotte wordt nagegaan of de beperkende gevolgen van de vastgestelde maatregelen niet onevenredig zijn aan dat doel, in het bijzonder wanneer de mededinging op de betrokken markt volledig zou worden uitgeschakeld (arrest van 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 98).
39 Aangezien de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak toestaat dat een overeenkomst tussen ondernemingen, een besluit van een ondernemersvereniging of een onderling afgestemde feitelijke gedraging aan het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU ontkomt, geldt voor de toepassing ervan op een reglement van een sportbond – zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde is – die het kader vormt voor het gebruik, door haar leden, van diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren evenwel de veronderstelling dat vooraf wordt nagegaan of ten aanzien van dat reglement is voldaan aan de in die bepaling gestelde voorwaarden.
40 Daartoe is vereist dat dit reglement – zoals blijkt uit punt 35 van het onderhavige arrest – ten eerste een overeenkomst of een onderling afgestemde feitelijke gedraging tussen meerdere ondernemingen of een besluit van een ondernemersvereniging vormt, ten tweede de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden en, ten derde ertoe strekt of leidt dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst.
41 Met betrekking tot de eerste van die voorwaarden moet worden opgemerkt dat de gedragingen waarop zij betrekking kan hebben van uiteenlopende aard kunnen zijn en verschillende vormen kunnen aannemen.
42 Het Hof heeft reeds geoordeeld dat met name het besluit van een ondernemersvereniging tot vaststelling of uitvoering van een reglement dat een rechtstreekse uitwerking heeft op de voorwaarden waaronder de ondernemingen die al dan niet direct lid zijn van die vereniging hun economische activiteit uitoefenen, een dergelijk „besluit van een ondernemersvereniging” kan vormen in de zin van artikel 101, lid 1, VWEU (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 118 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 4 oktober 2024, FIFA, C‑650/22, EU:C:2024:824, punt 119).
43 Het is juist met betrekking tot een dergelijk besluit dat de verwijzende rechter het Hof verzoekt zich uit te spreken over de uitlegging van dat artikel, te weten een besluit waarbij een nationale sportbond een geheel van regels heeft vastgesteld en uitgevoerd die weliswaar tot doel hebben een wettelijke regeling vast te stellen die van toepassing is op spelersmakelaars, maar die daarom nog niet zonder gevolgen is voor de economische activiteit die de leden van die bond, te weten de voetbalclubs, uitoefenen.
44 De door de makelaars verrichte diensten vormen immers input voor de voetbalclubs, die als ondernemingen moeten worden aangemerkt, zodat de kosten van die diensten van invloed kunnen zijn op de winstgevendheid van deze clubs. Daarnaast is de wederzijdse marktpositie van die clubs op de verschillende markten waarop zij aanwezig zijn – zoals die voor sporttickets, sponsoring of merchandising – hoofdzakelijk afhankelijk van de prestaties van die clubs bij hun deelname aan sportcompetities, welke nauw samenhangen met de samenstelling van de teams en waarop de makelaars een zekere invloed uitoefenen.
45 Met betrekking tot de tweede in punt 40 van het onderhavige arrest genoemde voorwaarde, namelijk dat de overeenkomst tussen ondernemingen, het besluit van een ondernemersvereniging of de betrokken feitelijke gedraging de handel tussen de lidstaten ongunstig kan beïnvloeden, moet worden opgemerkt dat een van oorsprong particuliere regeling die het gehele grondgebied van een lidstaat bestrijkt, naar haar aard aan deze voorwaarde kan voldoen, aangezien zij een versterking van de nationale drempelvorming tot gevolg heeft, hetgeen de in het VWEU beoogde economische vervlechting doorkruist (zie in die zin arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a., C‑309/99, EU:C:2002:98, punt 95, en 18 juli 2013, Consiglio Nazionale dei Geologi, C‑136/12, EU:C:2013:489, punt 50).
46 In casu kan de betrokken regeling weliswaar in hoofdzaak slechts van invloed zijn op de nationale markt voor de aanwerving van spelers, terwijl de internationale markt voor de werving van spelers door de FIFA wordt gereguleerd, maar dit neemt niet weg dat deze regeling bovenal van invloed is op de markt voor makelaarsdiensten die verband houdt met de eerste van de twee genoemde markten. Op de nationale markt zijn immers ook dienstverrichters uit andere lidstaten actief, die wegens de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regeling ervan kunnen worden weerhouden om hun diensten op de nationale markt aan te bieden. Aldus moet een regeling zoals die welke aan de orde is in het hoofdgeding en die de activiteit van spelersmakelaar beoogt te reguleren, worden geacht de handel tussen de lidstaten ongunstig te kunnen beïnvloeden.
47 Wat de in punt 40 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte derde voorwaarde betreft zij eraan herinnerd dat, om in een bepaald geval te kunnen vaststellen dat een overeenkomst, een besluit van een ondernemersvereniging of een onderling afgestemde feitelijke gedraging onder het verbod van artikel 101, lid 1, VWEU valt, volgens de bewoordingen van die bepaling dient te worden aangetoond dat die overeenkomst, dat besluit of die feitelijke gedraging ertoe strekt de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, dan wel dat zij een dergelijk gevolg hebben (arresten van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 158 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en 30 april 2026, CD Tondela e.a., C‑133/24, EU:C:2026:361, punt 36).
48 Aangezien de omstandigheid dat een door een sportbond vastgestelde regeling die weliswaar tot haar leden is gericht, maar tegelijk het gebruik regelt van de diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren, op zich niet uitsluit dat deze regeling ertoe strekt of tot gevolg heeft dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst, staat het in dit verband aan de verwijzende rechter om te bepalen of de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regeling ertoe strekt of tot gevolg heeft dat een dergelijke mededingingsbeperking wordt ingevoerd.
49 Bovendien is de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak alleen van toepassing indien ook aan de in de punten 36 tot en met 38 van het onderhavige arrest genoemde toepassingsvoorwaarden is voldaan.
50 Geen van deze voorwaarden kan echter aldus worden uitgelegd dat zij expliciet of impliciet tot gevolg heeft dat elke door een sportbond vastgestelde regeling die zich weliswaar tot de leden van die bond richt, maar tegelijk het kader vormt voor het gebruik van de diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren, wordt uitgesloten van het voordeel van de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak.
51 Om te beginnen kan de enkele omstandigheid dat een door een sportbond vastgestelde regeling tot haar leden is gericht en tegelijk het gebruik regelt van de diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren, op zich geen kenmerk vormen op grond waarvan kan worden geconcludeerd dat deze regeling moet worden gekoppeld aan een vorm van coördinatie tussen ondernemingen die naar hun aard moeten worden geacht bijzonder schadelijk te zijn voor de goede werking van de normale mededinging in de economische en juridische context waar het in het hoofdgeding over gaat.
52 Er zij immers aan herinnerd dat het begrip „beperking naar strekking” verwijst naar elke overeenkomst tussen ondernemingen, elk besluit van een ondernemersvereniging of elke onderling afgestemde feitelijke gedraging die zodanige kenmerken vertoont dat zij een vorm van coördinatie tussen ondernemingen oplevert die naar haar aard moet worden geacht schadelijk te zijn voor de goede werking van de normale mededinging in de economische en juridische context die in het hoofdgeding aan de orde is (zie in die zin arrest van 29 juli 2024, Banco BPN/BIC Português e.a., C‑298/22, EU:C:2024:638, punten 43, 45 en 46 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
53 Vervolgens kan een dergelijk kenmerk niet worden geacht uit te sluiten dat met deze regeling een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang kunnen worden nagestreefd die op zich geen mededingingsverstorend karakter hebben, noch dat zij geschikt is om een dergelijk doel te verwezenlijken.
54 Bovendien kan dit kenmerk als zodanig niet in de weg staan aan de vaststelling dat de betrokken doelstellingen niet even doeltreffend met andere middelen kunnen worden bereikt.
55 Ten slotte moet met betrekking tot de beoordeling van de evenredigheid in strikte zin van de veroorzaakte mededingingsbeperkende gevolgen ten opzichte van de nagestreefde doelstelling of doelstellingen van algemeen belang worden opgemerkt dat dit kenmerk als zodanig niet kan worden geacht uit te sluiten dat aan deze voorwaarde is voldaan, aangezien het voldoen aan die voorwaarde ten eerste afhangt van de aard van de nagestreefde doelstelling of doelstellingen, en ten tweede een dergelijk kenmerk op zich niet van dien aard is dat daardoor elke mededinging wordt uitgeschakeld op de markt waarop de betrokken derde ondernemingen actief zijn.
56 Uit de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak volgt overigens niet dat een regeling slechts op basis van die rechtspraak kan worden gerechtvaardigd indien zij enkel gevolgen kan hebben voor de leden van de vereniging of van de bond die haar heeft vastgesteld.
57 De omstandigheid dat een regeling van een vereniging zoals de DFB bepaalde gevolgen heeft, niet alleen ten aanzien van de leden van deze bond of vereniging, maar ook ten aanzien van ondernemingen die weliswaar derden zijn en betrekkingen onderhouden met die leden, kan immers noodzakelijk zijn voor het nastreven van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang die op zich geen mededingingsverstorend karakter hebben.
58 Dit kan met name het geval zijn wanneer een sportbond met het oog op de verwezenlijking van die doelstellingen een regeling moet vaststellen die gevolgen kan hebben voor het specifieke gebied dat die bond reguleert en controleert.
59 Zoals de advocaat-generaal in punt 65 van zijn conclusie in wezen heeft benadrukt, moeten in de sector van het beroepsvoetbal en het semiberoepsvoetbal verschillende categorieën marktdeelnemers (zoals clubs, nationale bonden, spelers en makelaars) met elkaar interageren en in zekere mate samenwerken om de levensvatbaarheid van de sector en de aantrekkelijkheid ervan voor supporters en toeschouwers te waarborgen. Indien de einddiensten, te weten wedstrijden en toernooien, niet aantrekkelijk genoeg zouden zijn en niet naar behoren zouden worden uitgezonden, zouden al deze verschillende categorieën marktdeelnemers daarvan immers negatieve gevolgen ondervinden.
60 In die omstandigheden kan een regeling als die welke aan de orde is in het hoofdgeding niet worden geacht niets vandoen te hebben met de doelstelling van algemeen belang die verband houdt met de integriteit van sportcompetities op de enkele grond dat zij ook gevolgen heeft voor de activiteit van spelersmakelaars.
61 Overigens kan worden opgemerkt dat het Hof in andere sectoren reeds heeft erkend dat de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak van toepassing kan zijn op een regeling die is vastgesteld door een organisatie die de leden van een beroepsgroep verenigt en die betrekking heeft op het door hun klanten verschuldigde minimumbedrag van de honoraria, mits is voldaan aan de voorwaarden voor de toepassing van die rechtspraak (zie in die zin en naar analogie arresten van 18 juli 2013, Consiglio Nazionale dei Geologi, C‑136/12, EU:C:2013:489, punten 53 en 54, en 23 november 2017, CHEZ Elektro Bulgaria en FrontEx International, C‑427/16 en C‑428/16, EU:C:2017:890, punten 53‑55). Hoewel die regelingen gericht waren tot de leden van de betrokken organisatie, hadden zij niettemin ook gevolgen voor hun klanten, die derden waren ten opzichte van die organisatie.
62 Bijgevolg kan een door een sportbond vastgestelde regeling niet van het voordeel van de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak worden uitgesloten op de enkele grond dat zij weliswaar tot haar leden is gericht, maar tegelijk het gebruik regelt van de diensten van derde ondernemingen die niet tot deze bond behoren. Daarentegen moet concreet worden nagegaan of een regeling als die welke aan de orde is in het hoofdgeding, ten eerste, niet kan worden aangemerkt als een overeenkomst tussen ondernemingen of een besluit van een ondernemersvereniging met als doel de mededinging te beperken en, ten tweede, wordt gerechtvaardigd door het nastreven van een legitieme doelstelling van algemeen belang waaraan zij op passende, noodzakelijke en strikt evenredige wijze bijdraagt.
63 In casu staat het aan de verwijzende rechter om te bepalen of de betrokken regeling voldoet aan alle in de punten 36 tot en met 38 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte voorwaarden voor toepassing van die rechtspraak.
64 Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat de door het Hof in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), geformuleerde uitzondering op de toepassing van deze bepaling die geldt voor mededingingsbeperkingen die een legitieme doelstelling van algemeen belang nastreven, ook kan gelden voor een regeling van een sportbond die zich weliswaar tot haar leden richt, maar tegelijk het gebruik regelt van diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren, voor zover die regeling:
– door die bond is vastgesteld daartoe handelend als onderneming of ondernemersvereniging en zij de handel tussen de lidstaten ongunstig kan beïnvloeden;
– niet kan worden aangemerkt als een overeenkomst tussen ondernemingen of een besluit van een ondernemersvereniging met als doel de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, en
– een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang nastreeft die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn, en evenredig is aan het nastreven van dat doel of die doelen, hetgeen inhoudt dat deze regeling, ten eerste, geschikt is om de verwezenlijking daarvan te waarborgen, ten tweede, niet verder gaat dan hetgeen noodzakelijk is, in die zin dat het doel of die doelen niet met een minder beperkende maatregel even doeltreffend kunnen worden bereikt, en, ten derde, geen gevolgen voor de mededinging heeft die onevenredig zijn aan het algemeen belang dat wordt gediend door de verwezenlijking van dat doel of die doelen, met name doordat elke mededinging wordt uitgeschakeld.
Tweede vraag
65 Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat, om te bepalen of de uitzondering die is geformuleerd in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), toepassing vindt, de desbetreffende voorwaarden moeten worden beoordeeld in het licht van elk van de bepalingen van de betrokken regeling, dan wel of er rekening moet worden gehouden met criteria die zien op de mate waarin deze bepalingen verband houden met de organisatie en de uitoefening van de sportactiviteit van de bond.
66 In dit verband zij eraan herinnerd dat, zoals blijkt uit punt 38 van het onderhavige arrest, de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak voor haar toepassing het bestaan veronderstelt van een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang, alsook een evenredige verhouding tussen enerzijds de maatregelen waarin de betrokken regeling voorziet en anderzijds die doelstellingen.
67 Aangezien de bepalingen van dezelfde regeling verschillende doelstellingen kunnen nastreven of verschillende gevolgen kunnen hebben, moet in een dergelijk geval de evenredigheid van elke bepaling afzonderlijk worden onderzocht. Hetzelfde geldt voor een geheel van bepalingen die een ander doel nastreven of een ander effect sorteren.
68 Omgekeerd kunnen er, zoals de advocaat-generaal in punt 79 van zijn conclusie in wezen heeft benadrukt, situaties zijn waarin het kunstmatig zou zijn om een geheel van bepalingen op te splitsen, hetzij omdat zij onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, hetzij omdat sommige ervan ondergeschikt zijn aan andere.
69 De mate waarin de verschillende bepalingen van dezelfde regeling verband houden met de organisatie en de uitoefening van de betrokken activiteit of met het maatschappelijk doel van de bond die deze bepalingen heeft vastgesteld, is niet doorslaggevend voor de vraag of de toepassingsvoorwaarden van de in punt 36 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak moeten worden onderzocht in het licht van elke bepaling afzonderlijk, van een geheel van bepalingen of zelfs van de regeling als geheel waarin die bepalingen zijn neergelegd.
70 Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 101, lid 1, VWEU aldus moet worden uitgelegd dat, om te bepalen of de uitzondering die is ontwikkeld in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), toepassing vindt, de desbetreffende voorwaarden niet noodzakelijkerwijs moeten worden beoordeeld in het licht van elke bepaling van de betrokken regeling, maar ten aanzien van reeksen bepalingen die een afzonderlijk doel nastreven of een afzonderlijk effect sorteren.
Kosten
71 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Vijfde kamer) verklaart voor recht:
1) Artikel 101, lid 1, VWEU
moet aldus worden uitgelegd dat
de door het Hof in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), geformuleerde uitzondering op de toepassing van deze bepaling die geldt voor mededingingsbeperkingen die een legitieme doelstelling van algemeen belang nastreven, van toepassing kan zijn op een regeling van een sportbond die zich weliswaar tot haar leden richt, maar tegelijk het gebruik regelt van diensten van derde ondernemingen die niet tot die bond behoren, voor zover die regeling:
– door die bond is vastgesteld daartoe handelend als onderneming of ondernemersvereniging en zij de handel tussen de lidstaten ongunstig kan beïnvloeden,
– niet kan worden aangemerkt als een overeenkomst tussen ondernemingen of een besluit van een ondernemersvereniging met als doel de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen, en
– een of meer legitieme doelstellingen van algemeen belang nastreeft die als zodanig niet mededingingsverstorend zijn, en evenredig is aan het nastreven van dat doel of die doelen, hetgeen inhoudt dat deze regeling, ten eerste, geschikt is om de verwezenlijking daarvan te waarborgen, ten tweede, niet verder gaat dan hetgeen noodzakelijk is, in die zin dat het doel of die doelen niet met een minder beperkende maatregel even doeltreffend kunnen worden bereikt, en, ten derde, geen gevolgen voor de mededinging heeft die onevenredig zijn aan het algemeen belang dat wordt gediend door de verwezenlijking van dat doel of die doelen, met name doordat elke mededinging wordt uitgeschakeld.
2) Artikel 101, lid 1, VWEU
moet aldus worden uitgelegd dat,
om te bepalen of de uitzondering die is ontwikkeld in de arresten van 19 februari 2002, Wouters e.a. (C‑309/99, EU:C:2002:98), en 18 juli 2006, Meca-Medina en Majcen/Commissie (C‑519/04 P, EU:C:2006:492), toepassing vindt, de desbetreffende voorwaarden niet noodzakelijkerwijs moeten worden beoordeeld in het licht van elke bepaling van de betrokken regeling, maar ten aanzien van reeksen bepalingen die een afzonderlijk doel nastreven of een afzonderlijk effect sorteren.
ondertekeningen
* Procestaal: Duits.