Προσωρινό κείμενο

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ

JULIANE KOKOTT

της 22ας Μαΐου 2025 (1)

Υπόθεση C‑524/23

Ευρωπαϊκή Επιτροπή

κατά

Βασιλείου του Βελγίου

« Διαδικασία επί παραβάσει – Μεταφορά στο εθνικό δίκαιο της οδηγίας (ΕΕ) 2016/1164 – Κανόνες κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς – Νομοθετική αρμοδιότητα της Ένωσης – Άρθρο 115 ΣΛΕΕ – Μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της οδηγίας – Ελάχιστη εναρμόνιση – Έκταση της υποχρέωσης μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο »






I.      Εισαγωγή

1.        Η παρούσα διαδικασία επί παραβάσει εντάσσεται στον τομέα των κανόνων κατά πρακτικών φοροαποφυγής. Οι άμεσοι φόροι, όπως ο επίμαχος εν προκειμένω φόρος εταιριών, εμπίπτουν κατ’ αρχήν στην οικονομική και φορολογική κυριαρχία των κρατών μελών. Εντούτοις, το Συμβούλιο έκρινε σκόπιμο να καταπολεμηθούν οι πρακτικές φοροαποφυγής σε επίπεδο Ένωσης, προκειμένου να αποτραπεί ο κατακερματισμός της εσωτερικής αγοράς και να τερματισθούν αναντιστοιχίες και στρεβλώσεις της αγοράς. Για τον λόγο αυτόν, το Συμβούλιο εισήγαγε με την οδηγία (ΕΕ) 2016/1164, της 12ης Ιουλίου 2016 (2) («Anti-Tax Avoidance Directive», στο εξής: ATAD), ένα ελάχιστο επίπεδο προστασίας των εθνικών συστημάτων φορολόγησης των εταιριών έναντι των πρακτικών φοροαποφυγής σε ολόκληρη την Ένωση.

2.        Εκτός από έναν γενικό κανόνα για την αποφυγή των καταχρήσεων, η ATAD περιέχει έναν ειδικό κανόνα για την αντιμετώπιση των φορολογικών πλεονεκτημάτων που προκύπτουν από τη μετατόπιση κερδών σε αλλοδαπή θυγατρική εταιρία. Η κλασική περίπτωση είναι η ίδρυση θυγατρικής εταιρίας σε κράτος της αλλοδαπής με χαμηλή φορολογία, η οποία εφοδιάζεται με κεφάλαια και στη συνέχεια χορηγεί δάνειο στη μητρική εταιρία. Τα έσοδα από τόκους φορολογούνται με χαμηλό συντελεστή στην αλλοδαπή και εκπίπτουν ως λειτουργικές δαπάνες στην ημεδαπή, όπου φορολογούνται με υψηλότερο συντελεστή. Με τον τρόπο αυτόν, τα κέρδη μετατοπίζονται στην αλλοδαπή, όπου φορολογούνται με χαμηλό συντελεστή. Η ATAD υποχρεώνει τώρα το Βέλγιο να επιβάλει τη λεγόμενη φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού. Στο πλαίσιο αυτό, το εισόδημα που πραγματοποιεί η θυγατρική εταιρία στην αλλοδαπή λογίζεται ως εισόδημα της μητρικής εταιρίας στην ημεδαπή (συνυπολογίζεται σε αυτό) και επιβαρύνεται με τον (υψηλότερο) βελγικό φορολογικό συντελεστή. Το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD περιορίζει, ωστόσο, την εν λόγω έννομη συνέπεια. Συγκεκριμένα, ο (χαμηλότερος) φόρος που καταβλήθηκε στην αλλοδαπή από τη θυγατρική εταιρία πρέπει να μπορεί να εκπέσει από την (υψηλότερη) φορολογική οφειλή της μητρικής εταιρίας στην ημεδαπή.

3.        Ωστόσο, το Βασίλειο του Βελγίου δεν θέλησε να επιτρέψει μια τέτοια έκπτωση για λόγους μεγαλύτερης προστασίας της φορολογικής βάσης του και επικαλέσθηκε το γεγονός ότι η ATAD ρυθμίζει μόνο το ελάχιστο επίπεδο εναρμόνισης. Η Επιτροπή θεώρησε ότι τούτο συνιστά παράβαση υποχρέωσης εκ των Συνθηκών.

4.        Η διαδικασία επί παραβάσει που κινήθηκε ακολούθως αποτελεί φλέγον ζήτημα, αφενός, εκ του λόγου του ότι η αρμοδιότητα βάσει του δικαίου της Ένωσης για την εν λόγω οδηγία δεν είναι αδιαμφισβήτητη. Ακόμη και αν όλα τα κράτη μέλη έχουν εγκρίνει μια οδηγία, το γεγονός αυτό δεν μπορεί ούτε να θεμελιώσει ούτε να αντικαταστήσει μια αρμοδιότητα της Ένωσης που δεν προβλέπεται στις Συνθήκες. Αφετέρου, ανακύπτει το γενικό ζήτημα του δικαίου της Ένωσης σχετικά με το περιθώριο εκτίμησης που διαθέτουν τα κράτη μέλη κατά τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο των οδηγιών ελάχιστης εναρμόνισης που περιέχουν λεπτομερείς διατάξεις ακόμη και για εξαιρετικές περιπτώσεις.

II.    Το νομικό πλαίσιο

Α.      Το δίκαιο της Ένωσης

5.        Όπως προκύπτει από τον τίτλο της, η ATAD θεσπίζει κανόνες κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς.

6.        Αναφορικά με το πλαίσιο θέσπισης της οδηγίας, οι αιτιολογικές σκέψεις 1, 2, 3, 5, 11, 12, 14 και 16 διευκρινίζουν τα εξής:

«(1)       Οι τρέχουσες πολιτικές προτεραιότητες στον τομέα της διεθνούς φορολογίας υπογραμμίζουν την ανάγκη να διασφαλίζεται ότι καταβάλλεται φόρος εκεί όπου παράγονται κέρδη και αξία. Επομένως, είναι επιτακτική ανάγκη να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στον δίκαιο χαρακτήρα των φορολογικών συστημάτων και να επιτραπεί στις κυβερνήσεις να ασκήσουν αποτελεσματικά τη φορολογική τους κυριαρχία. […]

(2)       […] Είναι ουσιώδους σημασίας για την καλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς τα κράτη μέλη, ως ελάχιστη προϋπόθεση, να εφαρμόσουν τις δεσμεύσεις τους στο πλαίσιο της BEPS [(3)] και, γενικότερα, να λάβουν μέτρα για την αποθάρρυνση πρακτικών φοροαποφυγής και την εξασφάλιση δίκαιης και αποτελεσματικής φορολόγησης στην Ένωση κατά τρόπο επαρκώς συνεκτικό και συντονισμένο. […]

(3)       Είναι αναγκαίο να θεσπιστούν κανόνες προκειμένου να ενισχυθεί το μέσο επίπεδο προστασίας για την αντιμετώπιση του επιθετικού φορολογικού σχεδιασμού στην εσωτερική αγορά. […]

(5)       Είναι αναγκαίο να θεσπιστούν κανόνες κατά της διάβρωσης των φορολογικών βάσεων στην εσωτερική αγορά και της μετατόπισης των κερδών εκτός της εσωτερικής αγοράς. Απαιτούνται κανόνες στους ακόλουθους τομείς για την επίτευξη αυτού του στόχου: περιορισμοί στη δυνατότητα έκπτωσης των τόκων, φορολόγηση κατά την έξοδο, γενικός κανόνας απαγόρευσης των καταχρήσεων, κανόνες για τις ελεγχόμενες αλλοδαπές εταιρείες και κανόνες για ασυμφωνίες στη μεταχείριση υβριδικών μέσων. Όταν η εφαρμογή των κανόνων αυτών οδηγεί σε διπλή φορολόγηση, οι φορολογούμενοι θα πρέπει να λαμβάνουν ελάφρυνση μέσω της έκπτωσης του φόρου που έχει καταβληθεί σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτη χώρα, ανάλογα με την περίπτωση. Επομένως, οι κανόνες θα πρέπει να αποσκοπούν όχι μόνο να καταπολεμήσουν πρακτικές φοροαποφυγής, αλλά και να αποφύγουν τη δημιουργία άλλων εμποδίων στην αγορά, όπως η διπλή φορολόγηση.

(11)       Οι γενικοί κανόνες απαγόρευσης των καταχρήσεων (ΓΚΑΚ) περιλαμβάνονται στα φορολογικά συστήματα για την αντιμετώπιση των καταχρηστικών φορολογικών πρακτικών που δεν έχουν ακόμη αντιμετωπιστεί με ειδικά στοχοθετημένες διατάξεις. Ως εκ τούτου, η λειτουργία των ΓΚΑΚ έχει σκοπό να συμπληρώνει κενά, πράγμα που δεν θα πρέπει να θίγει την εφαρμογή ειδικών κανόνων κατά των καταχρήσεων. […]

(12)       Οι κανόνες για τις ελεγχόμενες αλλοδαπές εταιρείες (ΕΑΕ) έχουν ως αποτέλεσμα την ανακατανομή του εισοδήματος μιας ελεγχόμενης θυγατρικής με χαμηλή φορολογία προς τη μητρική της εταιρεία. Στη συνέχεια, η μητρική εταιρεία υπόκειται στον φόρο για το ανακατανεμημένο αυτό εισόδημα στο κράτος όπου είναι κάτοικος για φορολογικούς σκοπούς. […] Για να εξασφαλιστεί υψηλότερο επίπεδο προστασίας, τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να μειώσουν το κατώτατο όριο ελέγχου ή να χρησιμοποιήσουν υψηλότερο όριο στο πλαίσιο της σύγκρισης της πραγματικής εταιρικής φορολογίας με την εταιρική φορολογία που θα είχε επιβληθεί στο κράτος μέλος του φορολογούμενου. […]

(16)       Λαμβάνοντας υπόψη ότι βασικός στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να βελτιωθεί η ανθεκτικότητα της εσωτερικής αγοράς στο σύνολό της έναντι διασυνοριακών πρακτικών φοροαποφυγής, αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί επαρκώς από τα κράτη μέλη όταν ενεργούν μεμονωμένα. […] Ωστόσο, λόγω του γεγονότος ότι ένα μεγάλο μέρος των αδυναμιών της εσωτερικής αγοράς δημιουργεί πρωτίστως προβλήματα διασυνοριακού χαρακτήρα, θα πρέπει να θεσπιστούν διορθωτικά μέτρα στο επίπεδο της Ένωσης. […] Σύμφωνα με την αρχή της αναλογικότητας […], η παρούσα οδηγία δεν υπερβαίνει τα απαιτούμενα για την επίτευξη του προαναφερθέντος στόχου. Με τον καθορισμό ενός ελάχιστου επιπέδου προστασίας για την εσωτερική αγορά, η παρούσα οδηγία αποσκοπεί μόνο στο να επιτύχει το ελάχιστο αναγκαίο επίπεδο συντονισμού εντός της Ένωσης για τους σκοπούς της υλοποίησης των στόχων της.»

7.        Το άρθρο 3 της ATAD («Ελάχιστο επίπεδο προστασίας») ορίζει τα εξής:

«Η παρούσα οδηγία δεν αποκλείει την εφαρμογή εγχώριων ή βασιζόμενων σε συμφωνίες διατάξεων που αποσκοπούν στη διασφάλιση υψηλότερου επιπέδου προστασίας των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιρειών.»

8.        Το άρθρο 6 της ATAD, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικός κανόνας απαγόρευσης καταχρήσεων», ορίζει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:

«(1)       Για τον υπολογισμό της εταιρικής φορολογικής οφειλής, το κράτος μέλος δεν λαμβάνει υπόψη τυχόν διευθέτηση ή σειρά διευθετήσεων οι οποίες, έχοντας συσταθεί με κύριο σκοπό ή με έναν εκ των κύριων σκοπών την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που ματαιώνει το αντικείμενο ή το σκοπό των εφαρμοστέων φορολογικών διατάξεων, και συνεκτιμωμένων όλων των σχετικών στοιχείων και περιστάσεων, δεν είναι γνήσιες. Μια διευθέτηση μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα από ένα στάδια ή μέρη.

(2)       Για τους σκοπούς της παραγράφου 1, μια διευθέτηση ή σειρά διευθετήσεων θεωρείται μη γνήσια στον βαθμό που δεν τίθεται σε εφαρμογή για βάσιμους εμπορικούς λόγους που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα.»

9.        Το άρθρο 7 της ATAD περιέχει κανόνες σχετικά με τον συνυπολογισμό του εισοδήματος ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιριών στη φορολογική βάση του φορολογούμενου. Η παράγραφος 1 ορίζει την έννοια της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας· μεταξύ άλλων, ο φορολογούμενος πρέπει να κατέχει ποσοστό άνω του 50 τοις εκατό των δικαιωμάτων ψήφου ή του κεφαλαίου ή να δικαιούται να εισπράττει ποσοστό άνω του 50 τοις εκατό των κερδών. Για τη φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού, η παράγραφος 2 αφήνει τα κράτη μέλη, στα στοιχεία αʹ και βʹ, να επιλέξουν μεταξύ δύο δυνατοτήτων:

«Όταν μια οντότητα ή μόνιμη εγκατάσταση αντιμετωπίζεται ως ελεγχόμενη αλλοδαπή εταιρεία κατά τα οριζόμενα στην παράγραφο 1, το κράτος μέλος του φορολογουμένου συμπεριλαμβάνει στη φορολογική βάση:

α)       το μη διανεμηθέν εισόδημα της οντότητας ή το εισόδημα της μόνιμης εγκατάστασης το οποίο προκύπτει από τις ακόλουθες κατηγορίες: […],

ή

β)       το μη διανεμηθέν εισόδημα της οντότητας ή της μόνιμης εγκατάστασης το οποίο προκύπτει από μη γνήσιες διευθετήσεις που έχουν συσταθεί με ουσιαστικό σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος.

Για τους σκοπούς του παρόντος στοιχείου, διευθέτηση ή σειρά διευθετήσεων θεωρείται μη γνήσια στον βαθμό που η οντότητα ή η μόνιμη εγκατάσταση δεν θα είχε την κυριότητα των περιουσιακών στοιχείων ή δεν θα είχε αναλάβει τους κινδύνους που γεννά το σύνολο ή μέρος του εισοδήματός της, εάν δεν ελεγχόταν από εταιρεία στην οποία εκτελούνται τα καθήκοντα των σημαινόντων στελεχών, τα οποία άπτονται των εν λόγω περιουσιακών στοιχείων και κινδύνων, και στην οποία τα καθήκοντα αυτά συμβάλλουν ουσιαστικά στη δημιουργία του εισοδήματος της ελεγχόμενης εταιρείας.»

10.      Το άρθρο 8, παράγραφος 2 («Υπολογισμός του εισοδήματος των ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιρειών»), ορίζει τα εξής:

«Όταν εφαρμόζεται το άρθρο 7 παράγραφος 2 στοιχείο β), το εισόδημα που πρέπει να περιληφθεί στη φορολογική βάση του φορολογουμένου περιορίζεται στα ποσά που έχουν προκύψει μέσω περιουσιακών στοιχείων και κινδύνων συνδεόμενων με τα καθήκοντα των σημαινόντων στελεχών που εκτελεί η ελέγχουσα εταιρεία. Η κατανομή του εισοδήματος των ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιρειών υπολογίζεται σύμφωνα με την αρχή του πλήρους ανταγωνισμού.»

11.      Συναφώς, το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD προβλέπει τα εξής:

«Το κράτος μέλος του φορολογουμένου επιτρέπει έκπτωση του φόρου που έχει καταβάλει η οντότητα ή η μόνιμη εγκατάσταση από τη φορολογική οφειλή του φορολογουμένου στο κράτος της φορολογικής του κατοικίας ή εγκατάστασης. Η έκπτωση υπολογίζεται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο.»

Β.      Το βελγικό δίκαιο

12.      Το Βασίλειο του Βελγίου μετέφερε την ATAD στο εθνικό δίκαιο με τον νόμο της 25ης Δεκεμβρίου 2017 για τη μεταρρύθμιση του φόρου εταιριών (M.B., 29.12.2017, σ. 116422). Συγκεκριμένα, με αυτόν προστέθηκε στον κώδικα φορολογίας εισοδήματος του 1992 ένα νέο άρθρο 185/2, το οποίο –σύμφωνα με τη δυνατότητα την οποία παρέχει το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD– προέβλεπε φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού μόνο για περιπτώσεις μη γνήσιων διευθετήσεων. Η δυνατότητα έκπτωσης του φόρου σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD παραλήφθηκε.

III. Το ιστορικό της διαφοράς

13.      Μετά την εκπνοή της προθεσμίας μεταφοράς της οδηγίας στις 31 Δεκεμβρίου 2018 (άρθρο 11, παράγραφος 1, της ATAD), το Βασίλειο του Βελγίου κοινοποίησε στην Επιτροπή τους κανόνες που θέσπισε για τη μεταφορά της οδηγίας. Ο πίνακας αντιστοιχιών που απεστάλη μαζί με αυτούς ανέφερε, ως προς το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD, ότι δεν υπήρξε πρόβλεψη περί αυτής της δυνατότητας λόγω του άρθρου 3 της ATAD (ελάχιστο επίπεδο προστασίας). Με έγγραφο της 2ας Ιουλίου 2020, η Επιτροπή κάλεσε το Βασίλειο του Βελγίου, δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ, να διατυπώσει τις παρατηρήσεις του σχετικά με το γεγονός ότι τα κοινοποιηθέντα μέτρα δεν περιείχαν κανόνες για τη μεταφορά του άρθρου 4, παράγραφος 4, στοιχείο βʹ, του άρθρου 4, παράγραφος 7, και του άρθρου 8, παράγραφος 7. Αναφορικά με το άρθρο 4, το Βασίλειο του Βελγίου ανακοίνωσε στην απάντησή του της 24ης Νοεμβρίου 2020 ότι θα προβεί στις απαιτούμενες τροποποιήσεις, τις οποίες και κοινοποίησε στην Επιτροπή στις 9 Μαρτίου 2021. Το Βασίλειο του Βελγίου αρνήθηκε, αντιθέτως, να μεταφέρει στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 8, παράγραφος 7.

14.      Στις 2 Δεκεμβρίου 2021 η Επιτροπή κάλεσε το Βασίλειο του Βελγίου με αιτιολογημένη γνώμη να θεσπίσει εντός δύο μηνών τα απαραίτητα μέτρα για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7. Στην απάντησή του της 2ας Φεβρουαρίου 2022, το Βασίλειο του Βελγίου ανακοίνωσε ότι θα θεσπίσει τα αναγκαία μέτρα για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, κατά το πρώτο εξάμηνο του 2022. Στις 10 Ιανουαρίου 2023 οι βελγικές αρχές γνωστοποίησαν στην Επιτροπή ότι η Βελγική Κυβέρνηση δεν μπόρεσε να επιτύχει πολιτική συναίνεση σχετικά με τη λήψη των μέτρων για τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, και ότι, ως εκ τούτου, το Βασίλειο του Βελγίου θα ενέμενε στη θέση του αναφορικά με τη μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7. Η βελγική διάταξη εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση καταχρηστικών φορολογικών πρακτικών· σε αυτές έχει μεγάλη σημασία ο αποτρεπτικός χαρακτήρας και δεν είναι σκόπιμο να επιτραπεί η έκπτωση αλλοδαπών φόρων. Εν πάση περιπτώσει, δεν έχει υπάρξει ακόμη φορολόγηση τέτοιων εισοδημάτων, οπότε καμία επιχείρηση δεν έχει ζημιωθεί λόγω της εφαρμογής της εν λόγω διάταξης.

IV.    Τα αιτήματα και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου

15.      Με δικόγραφο της 11ης Αυγούστου 2023, η Επιτροπή άσκησε ενώπιον του Δικαστηρίου προσφυγή δυνάμει του άρθρου 258, δεύτερο εδάφιο, ΣΛΕΕ κατά του Βασιλείου του Βελγίου, ζητώντας

–        να διαπιστωθεί ότι το Βασίλειο του Βελγίου έχει παραβεί τις υποχρεώσεις εκ της οδηγίας και δεν έχει θεσπίσει τις νομοθετικές, κανονιστικές και διοικητικές διατάξεις που απαιτούνται για τη συμμόρφωση με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της οδηγίας αυτής·

–        να καταδικασθεί το Βασίλειο του Βελγίου στα δικαστικά έξοδα.

16.      Το Βασίλειο του Βελγίου ζητεί

–        να απορριφθεί η προσφυγή της Επιτροπής ως απαράδεκτη, επικουρικώς δε ως αβάσιμη·

–        να καταδικασθεί η Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

17.      Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών παρεμβαίνει προς υποστήριξη των αιτημάτων του Βασιλείου του Βελγίου.

18.      Οι διάδικοι κατέθεσαν γραπτές και –εξαιρουμένου του Βασιλείου των Κάτω Χωρών– προφορικές παρατηρήσεις κατά τη συνεδρίαση της 21ης Οκτωβρίου 2024.

V.      Νομική εκτίμηση

Α.      Επί του παραδεκτού της προσφυγής

19.      Το Βασίλειο του Βελγίου υποστηρίζει ότι η προσφυγή είναι απαράδεκτη για τον λόγο ότι η Επιτροπή δεν εξέθεσε τους επικαλούμενους λόγους με επαρκή σαφήνεια και ακρίβεια στην αιτιολογημένη γνώμη και στο δικόγραφο της προσφυγής. Ο ισχυρισμός αυτός είναι απορριπτέος.

20.      Σύμφωνα με το άρθρο 21, πρώτο εδάφιο, δεύτερη περίοδος, του Οργανισμού του Δικαστηρίου και το άρθρο 120, στοιχείο γʹ, του Κανονισμού Διαδικασίας, σε κάθε εισαγωγικό της δίκης έγγραφο πρέπει να διευκρινίζεται σαφώς και επακριβώς το αντικείμενο της διαφοράς, καθώς και η συνοπτική έκθεση των προβαλλόμενων επιχειρημάτων, ώστε ο καθού να δύναται να προετοιμάσει την άμυνά του και το Δικαστήριο να ασκήσει τον έλεγχό του (4).

21.      Κατά πάγια νομολογία, το αντικείμενο προσφυγής λόγω παραβάσεως δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ οριοθετείται με την αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής, οπότε η προσφυγή πρέπει να στηρίζεται στους ίδιους λόγους και ισχυρισμούς, όπως η αιτιολογημένη γνώμη (5). Τούτο δεν απαιτεί, ωστόσο, απόλυτη σύμπτωση μεταξύ της διατύπωσης των αιτημάτων της προσφυγής και των λόγων στο διατακτικό της αιτιολογημένης γνώμης· το δικόγραφο της προσφυγής δεν επιτρέπεται να διευρύνει ή να μεταβάλλει το αντικείμενο της διαφοράς, όπως προσδιορίσθηκε με την αιτιολογημένη γνώμη (6).

22.      Στην προσφυγή της 11ης Αυγούστου 2023, η Επιτροπή ζητεί να διαπιστωθεί ότι το Βασίλειο του Βελγίου, λόγω μη ορθής μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, παρέβη τις υποχρεώσεις της εκ της ATAD. Το γεγονός ότι, στο δικόγραφο της προσφυγής, η Επιτροπή αναφέρεται σε εσφαλμένη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD, ενώ στην αιτιολογημένη γνώμη γινόταν λόγος για μη μεταφορά, δεν συνιστά μεταβολή του αντικειμένου της διαφοράς. Η εσφαλμένη μεταφορά καλύπτει επίσης την υποπερίπτωση της μη μεταφοράς, όπερ εξηγεί την ορολογία της Επιτροπής. Στο δικόγραφο της προσφυγής της, η Επιτροπή εξακολουθεί να προβάλλει κατ’ ουσίαν τη μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD. Στο μέτρο αυτό, η προσφυγή στηριζόταν στους ίδιους λόγους και στους ίδιους ισχυρισμούς με την αιτιολογημένη γνώμη. Η προσφυγή είναι, ως εκ τούτου, παραδεκτή.

Β.      Επί της βασιμότητας της προσφυγής

23.      Αυτό που πρέπει να διευκρινισθεί είναι κατά πόσον το Βασίλειο του Βελγίου, το οποίο είχε επιλέξει τη φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού μόνο για περιπτώσεις μη γνήσιων διευθετήσεων σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, παρέβη την υποχρέωσή του εκ της οδηγίας, λόγω μη μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο της δυνατότητας της έκπτωσης του φόρου σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD.

24.      Τούτο, κατ’ αρχάς, προϋποθέτει ότι το Βασίλειο του Βελγίου είχε υποχρέωση να τη μεταφέρει στο εθνικό δίκαιο. Τούτο ισχύει, κατ’ αρχήν, μόνον εάν η πράξη της Ένωσης που πρέπει να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο θεσπίσθηκε επίσης εγκύρως. Ως εκ τούτου, θα εξετάσω κατ’ αρχάς την ύπαρξη αρμοδιότητας της Ένωσης για τη θέσπιση της ATAD, καθώς και το ζήτημα κατά πόσον το Δικαστήριο είναι εν τέλει αρμόδιο να εξετάσει το ζήτημα αυτό, στο πλαίσιο διαδικασίας επί παραβάσει, ανεξαρτήτως της υποβολής σχετικής ένστασης από τους διαδίκους (βλ. κατωτέρω υπό 1). Ακολούθως, θα εξετάσω τους αμυντικούς ισχυρισμούς του Βασιλείου του Βελγίου. Το τελευταίο υποστηρίζει, κατ’ αρχάς, ότι το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD παραπέμπει στο εθνικό δίκαιο για τον υπολογισμό της έκπτωσης του φόρου (βλ. κατωτέρω υπό 2). Επιπλέον, σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν εφαρμόζεται στη φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού, γεγονός που εγείρει ερωτήματα αναφορικά με τη σχέση προς τον γενικό κανόνα απαγόρευσης καταχρήσεων του άρθρου 6 ATAD (βλ. κατωτέρω υπό 3). Τέλος, σύμφωνα με το άρθρο 3 της ATAD, η οδηγία δεν εμποδίζει τα κράτη μέλη να διασφαλίζουν υψηλότερο επίπεδο προστασίας των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών (βλ. κατωτέρω υπό 4).

1.      Αρμοδιότητα της Ένωσης για τη θέσπιση της ATAD

25.      Στη νομική θεωρία υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες ως προς το αν η θέσπιση της ATAD εμπίπτει στις νομοθετικές αρμοδιότητες της Ένωσης (7). Στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας, ανησυχίες ως προς τη νομοθετική αρμοδιότητα εξέφρασαν επίσης η Μάλτα (8) και η Σουηδία (9) με αιτιολογημένες γνώμες. Πράγματι, οι αμφιβολίες αυτές φαίνονται δικαιολογημένες (βλ. κατωτέρω υπό 1). Το ζήτημα της αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη θέσπιση της ATAD δεν μπορεί, ωστόσο, να διευκρινισθεί στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας επί παραβάσει (βλ. κατωτέρω υπό 2).

α)      Αμφιβολίες ως προς την αρμοδιότητα της Ένωσης για τη θέσπιση της ATAD

26.      Σύμφωνα με την αρχή της δοτής αρμοδιότητας (άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και παράγραφος 2, ΣΕΕ), η Ένωση είναι αρμόδια μόνο στο μέτρο που η νομοθετική αρμοδιότητα έχει απονεμηθεί σε αυτήν με συγκεκριμένο κανόνα περί αρμοδιότητας. Η Ένωση στήριξε την ATAD στο άρθρο 115 ΣΛΕΕ, το οποίο απονέμει στο Συμβούλιο τη νομοθετική αρμοδιότητα να εκδίδει «οδηγίες για την προσέγγιση των νομοθετικών, κανονιστικών και διοικητικών διατάξεων των κρατών μελών, οι οποίες έχουν άμεση επίπτωση στην εγκαθίδρυση ή τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς». Άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς θα μπορούσε να συναχθεί από την πρόκληση εμποδίων στις θεμελιώδεις ελευθερίες (10) ή περιπτώσεις αισθητών στρεβλώσεων του ανταγωνισμού μεταξύ των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων (11).

27.      Ο νομοθέτης της Ένωσης φαίνεται να θεωρεί ότι το όφελος για την εσωτερική αγορά συνίσταται πρωτίστως στην αποθάρρυνση πρακτικών φοροαποφυγής (12). Με τον τρόπο αυτόν, ωστόσο, η ATAD δεν εξαλείφει τα εμπόδια στις θεμελιώδεις ελευθερίες που απορρέουν από τις υφιστάμενες εθνικές διατάξεις. Επιβάλλοντας στα κράτη μέλη ενιαία ένα ενιαίο ελάχιστο επίπεδο προστασίας των εθνικών συστημάτων φορολογίας των εταιριών έναντι των πρακτικών φοροαποφυγής, περιορίζει, αντιθέτως, τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να δραστηριοποιούνται διασυνοριακά. Με τον τρόπο αυτόν, εμποδίζει την άσκηση των θεμελιωδών ελευθεριών αντί να τις προάγει (13).

28.      Μέχρι σήμερα, το Δικαστήριο έχει κρίνει παγίως ότι τα μέτρα για την αποθάρρυνση πρακτικών φοροαποφυγής συνιστούν περιορισμούς θεμελιωδών ελευθεριών, ως επί το πλείστον, της ελευθερία εγκατάστασης και της ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων, οι οποίοι πρέπει να είναι δικαιολογημένοι. Ειδικότερα, η φορολόγηση σε περίπτωση αποδημίας του φορολογουμένου (14), αλλά και η φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού (15) αποτέλεσαν, συναφώς, αντικείμενο της νομολογίας του Δικαστηρίου. Δεδομένου ότι η προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών των οικονομικών φορέων εξυπηρετεί ακριβώς τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, φαίνεται αντιφατικό να θεωρείται ότι ο περιορισμός των ιδίων θεμελιωδών ελευθεριών θα μπορούσε να προαγάγει τον ίδιο στόχο (16).

29.      Στο μέτρο που ο νομοθέτης της Ένωσης θεωρεί ότι το όφελος για την εσωτερική αγορά συνίσταται στην προσέγγιση των νομοθετικών διατάξεων και στη συνακόλουθη εξάλειψη των στρεβλώσεων της αγοράς (17), τούτο από μόνο του δεν αρκεί, κατ’ αρχήν, για τη θεμελίωση της αρμοδιότητας βάσει του άρθρου 115 ΣΛΕΕ. Η εναρμόνιση δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η αρχή της δοτής αρμοδιότητας θα καθίστατο κενή περιεχομένου, αν παρεχόταν στην Ένωση απεριόριστη εξουσία να εναρμονίζει το δίκαιο με την αιτιολογία ότι η εναρμόνιση προάγει καθαυτό τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς. Η απαίτηση της άμεσης επίπτωσης στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς θα ήταν, επομένως, παρωχημένη. Αντίστοιχα, το Δικαστήριο περιόρισε επίσης τη νομική βάση του άρθρου 100Α της Συνθήκης ΕΚ (νυν άρθρου 114 ΣΛΕΕ) στην αποτροπή αισθητών στρεβλώσεων του ανταγωνισμού (18).

30.      Συναφώς, σχετικά με το άρθρο 114 ΣΛΕΕ (πρώην άρθρο 100Α της Συνθήκης ΕΚ), το οποίο επιτρέπει την προσέγγιση των νομοθετικών διατάξεων των νομοθεσιών των κρατών μελών που έχουν ως αντικείμενο τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, το Δικαστήριο εξέθεσε, αναφορικά με την απαίτηση η επίπτωση αυτή να είναι αισθητή, τα εξής: (19)

«Στο πλαίσιο του ελέγχου της νομιμότητας μιας οδηγίας εκδοθείσας βάσει του άρθρου 100Α της Συνθήκης, το Δικαστήριο ελέγχει αν οι στρεβλώσεις του ανταγωνισμού στην εξάλειψη των οποίων σκοπεί η πράξη αυτή είναι αισθητές (παραπομπή). Χωρίς την επιταγή αυτή, η αρμοδιότητα του κοινοτικού νομοθέτη θα ήταν σχεδόν απεριόριστη. Πράγματι, οι εθνικές ρυθμίσεις διαφέρουν συχνά ως προς τις προϋποθέσεις ασκήσεως των δραστηριοτήτων που αφορούν, πράγμα το οποίο έχει άμεσο ή έμμεσο αντίκτυπο στους όρους ανταγωνισμού των ενδιαφερομένων επιχειρήσεων. Επομένως, η ερμηνεία του άρθρου 100Α και των άρθρων 57, παράγραφος 2, και 66 της Συνθήκης υπό την έννοια ότι ο κοινοτικός νομοθέτης μπορεί να στηριχτεί στα άρθρα αυτά για να καταργήσει ασήμαντες στρεβλώσεις του ανταγωνισμού θα ήταν ασυμβίβαστη με την […] αρχή ότι οι αρμοδιότητες της Κοινότητας είναι κατ’ ανάθεση αρμοδιότητες.»

31.      Η διαπίστωση αυτή ισχύει, κατά τη γνώμη μου, και για τον έλεγχο της νομιμότητας μιας οδηγίας που εκδόθηκε βάσει του άρθρου 115 ΣΛΕΕ. Συγκεκριμένα, από τη σύγκριση των νομικών βάσεων για την αρμοδιότητα στον τομέα των έμμεσων (άρθρο 113 ΣΛΕΕ, «είναι αναγκαία» για τη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς) και των άμεσων φόρων (άρθρο 115 ΣΛΕΕ, «έχουν άμεση επίπτωση […] στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς»), προκύπτει επίσης ότι η άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς απαιτεί στην περίπτωση των άμεσων φόρων μεγαλύτερη προσπάθεια κατά την αιτιολόγηση, απ’ ό,τι στην περίπτωση των έμμεσων φόρων, των οποίων η εναρμόνιση πρέπει απλώς «να είναι αναγκαία». Εν πάση περιπτώσει, εκ πρώτης όψεως δεν προκύπτει με ποιον τρόπο θα πρέπει να συμβαίνει αυτό στην περίπτωση των κανόνων της ATAD. Συναφώς, φαίνεται αμφίβολο κατά πόσον η ATAD μπορεί να στηριχθεί στη νομική βάση του άρθρου 115 ΣΛΕΕ.

β)      Επί της εξετάσεως της αρμοδιότητας στο πλαίσιο της διαδικασίας επί παραβάσει

32.      Εντούτοις, κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, υφίσταται τεκμήριο νομιμότητας των πράξεων της Ένωσης ακόμη και στο πλαίσιο προσφυγής λόγω παραβάσεως (20). Επομένως, σε περίπτωση μη μεταφοράς μιας οδηγίας στο εθνικό δίκαιο, ένα κράτος μέλος δεν μπορεί κανονικά να επικαλεσθεί στο πλαίσιο της άμυνάς του έναντι της προσφυγής την έλλειψη νομιμότητας της οδηγίας (21). Αντιθέτως, υπάρχει το ένδικο βοήθημα της προσφυγής περί ακυρώσεως προκειμένου να αμφισβητηθεί η νομιμότητα πράξης της Ένωσης (22).

33.      Από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει, ωστόσο, επίσης, ότι θα μπορούσε να ισχύει το αντίθετο μόνον εάν η επίμαχη πράξη είχε ιδιαιτέρως σοβαρές και προφανείς πλημμέλειες, με αποτέλεσμα να μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ανυπόστατη (23). Μέχρι σήμερα, το Δικαστήριο έχει αφήσει ανοικτό το ζήτημα κατά πόσον η έλλειψη νομοθετικής αρμοδιότητας συνιστά ιδιαιτέρως σοβαρή και προφανή πλημμέλεια (24).

34.      Το ζήτημα συνδέεται στενά με το κατά πόσον το Δικαστήριο μπορεί να εξετάσει ακόμη και αυτεπαγγέλτως τη νομοθετική αρμοδιότητα αναφορικά με τη νομική πράξη. Κανένας από τους διαδίκους δεν επικαλέσθηκε την έλλειψη αρμοδιότητας της Ένωσης. Επίσης, κανένα από τα κράτη μέλη δεν αμφισβήτησε την αρμοδιότητα της Ένωσης για τη θέσπιση της οδηγίας, επιλέγοντας να ασκήσει προσφυγή περί ακυρώσεως (25).

35.      Υπέρ της εξουσίας αυτεπάγγελτης εξέτασης συνηγορεί, ωστόσο, η ιδιαίτερη συνταγματική σημασία που αποδίδεται στην κατανομή των αρμοδιοτήτων στην Ένωση σε σχέση με την αρχή της δοτής αρμοδιότητας (άρθρο 5, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, και παράγραφος 2, ΣΕΕ) (26). Δεδομένου ότι ούτε η εν λόγω αρχή ούτε οι νομοθετικές αρμοδιότητες επηρεάζονται από τις αποφάσεις της πλειοψηφίας, η ομοφωνία που επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια της νομοθετικής διαδικασίας δεν μπορεί να μεταβάλει το αποτέλεσμα αυτό. Μόνο με τροποποίηση της Συνθήκης μπορούν να ανατεθούν στην Ένωση νέες αρμοδιότητες σύμφωνα με την αρχή της δοτής αρμοδιότητας. Ωστόσο, δεδομένου ότι αυτές υπόκεινται στην επικύρωση από τα εθνικά κοινοβούλια, η αρχή της δημοκρατίας (άρθρο 2, πρώτη περίοδος, ΣΕΕ) απαγορεύει επίσης τη διατήρηση σε ισχύ μιας νομικής πράξης της Ένωσης που αντίκειται στις αρμοδιότητές της. Ομοίως, στη νομολογία υπάρχουν ενδείξεις ότι, ελλείψει επαρκούς νομικής βάσης, ο δικαστικός έλεγχος της νομιμότητας μπορεί να λάβει χώρα αυτεπαγγέλτως (27).

36.      Η απόφαση να εξετάζεται πάντοτε αυτεπαγγέλτως η νομοθετική αρμοδιότητα της Ένωσης και στο πλαίσιο διαδικασίας επί παραβάσει θα έπρεπε, ωστόσο, να ληφθεί από το τμήμα μείζονος συνθέσεως του Δικαστηρίου. Το Δικαστήριο αποφάσισε προηγουμένως συνειδητά να μην παραπέμψει την υπόθεση αυτή στο τμήμα μείζονος συνθέσεως. Ως εκ τούτου, το ζήτημα αυτό πρέπει να παραμείνει ανοικτό στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας.

γ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα

37.      Παρά τις αμφιβολίες σχετικά με τη νομοθετική αρμοδιότητα της Ένωσης για την ATAD, το ζήτημα αυτό πρέπει να παραμείνει ανοικτό στο πλαίσιο της παρούσας διαδικασίας επί παραβάσει. Επί του παρόντος, το ζήτημα της αρμοδιότητας θα μπορούσε να αποσαφηνισθεί μόνο μέσω μιας διαδικασίας προδικαστικής παραπομπής που να εξετάζει το κύρος της ATAD.

2.      Σημασία της παραπομπής στο εθνικό δίκαιο για τον υπολογισμό της έκπτωσης φόρου στο άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD

38.      Επί της ουσίας, το Βασίλειο του Βελγίου υποστηρίζει προς άμυνά του ότι το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD, το οποίο παραπέμπει στο εθνικό δίκαιο για τον υπολογισμό της έκπτωσης φόρου που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 7, πρώτη περίοδος, της ATAD, παρέχει στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να απόσχουν ακόμη και εξ ολοκλήρου από την πρόβλεψη της έκπτωσης του φόρου. Εν τέλει, η έκπτωση, κατά το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD «υπολογίζεται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο».

39.      Τούτο δεν μπορεί να γίνει δεκτό, δεδομένου ότι το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD έχει διαφορετική λειτουργία. Εάν η θυγατρική εταιρία πραγματοποιεί στην αλλοδαπή μέρος μόνον του εισοδήματός της από μη γνήσιες διευθετήσεις κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, το άρθρο 8, παράγραφος 2, της ATAD προβλέπει ότι μόνον το εισόδημα αυτό πρέπει να περιλαμβάνεται στη φορολογική βάση του φορολογουμένου κατοίκου ημεδαπής (στο συγκεκριμένο παράδειγμα, της μητρικής εταιρίας) και, ως εκ τούτου, να φορολογείται στο κράτος εγκατάστασής του (εν προκειμένω, στο Βέλγιο). Το υπόλοιπο εισόδημα εξακολουθεί να φορολογείται στην αλλοδαπή. Εντούτοις, τούτο εξακολουθεί να μην παρέχει διευκρινίσεις ως προς τον τρόπο με τον οποίον πρέπει να υπολογίζεται το ύψος της καταβληθείσας από την ελεγχόμενη αλλοδαπή εταιρία φορολογικής επιβάρυνσης στο κράτος εγκατάστασής της το οποίο αντιστοιχεί στη μη γνήσια διευθέτηση, η οποία θα πρέπει, ως εκ τούτου, να εκπίπτει από τη φορολογική οφειλή του ημεδαπού φορολογούμενου.

40.      Το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD αποσαφηνίζει το ζήτημα αυτό και αποτρέπει, συναφώς, το ενδεχόμενο οι εθνικές φορολογικές αρχές του κράτους εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου να είναι αναγκασμένες να προβούν σε υποθετική εξέταση της φορολογικής επιβάρυνσης που θα διαμορφωνόταν εάν δεν υπήρχε η μη γνήσια διευθέτηση, σύμφωνα με το δίκαιο του κράτους εγκατάστασης της ελέγχουσας αλλοδαπής εταιρίας. Στο πλαίσιο αυτό, επιτρέπει τον υπολογισμό σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο.

41.      Όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD παρέχει στα κράτη μέλη, ως εκ τούτου, μόνον την εξουσία να καθορίζουν τη μέθοδο υπολογισμού της έκπτωσης του φόρου, όχι όμως και τη δυνατότητα να απόσχουν εξ ολοκλήρου από αυτήν. Τούτο προκύπτει επίσης από τη διατύπωση της παραγράφου, η οποία χρησιμοποιεί τη λέξη «υπολογίζεται» και, επομένως, αναφέρεται μόνο στο ζήτημα του «ύψους» της έκπτωσης, πλην όμως προϋποθέτει ήδη την (καταφατική) απάντηση στο «εάν». Η μη πρόβλεψη της δυνατότητας έκπτωσης του οικείου φόρου που καταβλήθηκε στην αλλοδαπή δεν ήταν, συνεπώς, δυνατή λόγω του άρθρου 8, παράγραφος 7, δεύτερη περίοδος, της ATAD.

3.      Εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ

42.      Το Βασίλειο του Βελγίου θεωρεί επίσης ότι, σε περίπτωση εφαρμογής του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, δεν είναι απαραίτητη η μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD. Το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD αφορά μόνο μη γνήσιες διευθετήσεις που έχουν συσταθεί με ουσιαστικό σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος και, επομένως, μόνο τεχνητές μεθοδεύσεις για φορολογικούς λόγους. Ήδη στις περιπτώσεις αυτές, δεν υφίσταται πραγματική διακίνηση αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων εντός της εσωτερικής αγοράς. Ως εκ τούτου, η μη έκπτωση στις περιπτώσεις αυτές δεν συνιστά εμπόδιο στην αγορά.

43.      Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν τις οδηγίες στο εθνικό δίκαιο ορθώς και κατά τρόπο πλήρη (28). Τούτο σημαίνει, κατ’ αρχήν, το σύνολο των διατάξεων της οδηγίας (29). Ωστόσο, εάν το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν εφαρμοζόταν εξαρχής στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, τα κράτη μέλη θα απαλλάσσονταν από την υποχρέωση μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD στο πλαίσιο της μεταφοράς της τελευταίας αυτής δυνατότητας. Τούτο πρέπει να διερευνηθεί μέσω της ερμηνείας (30) της εν λόγω διάταξης.

44.      Όπως ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, η διατύπωση του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD, σε αντίθεση με το άρθρο 8, παράγραφοι 1 και 2, της ATAD, δεν περιορίζεται στο στοιχείο αʹ ή στο στοιχείο βʹ, του άρθρου 7, παράγραφος 2, της ATAD. Τούτο συνηγορεί υπέρ της απόψεως ότι η δυνατότητα έκπτωσης που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD θα έπρεπε, σύμφωνα με τη βούληση του νομοθέτη της Ένωσης, να εφαρμοσθεί και στις μη γνήσιες διευθετήσεις που ρυθμίζονται στο άρθρο 7, παράγραφος 2 στοιχείο βʹ, της ATAD και, ως εκ τούτου, πρέπει επίσης να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο.

45.      Εντούτοις, φρονώ ότι το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν μπορεί να εφαρμοσθεί, από συστηματικής και τελολογικής απόψεως, στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD. Συγκεκριμένα, σε περίπτωση μη γνήσιων διευθετήσεων, δεν υφίσταται, κατά κανόνα, διπλή φορολόγηση, οπότε η ρύθμιση θα καθίστατο άνευ αντικειμένου [(βλ. κατωτέρω υπό α)]. Στο μέτρο που εξακολουθεί στην πράξη να υφίσταται, παρά ταύτα, υπολειπόμενος κίνδυνος ή κίνδυνος αυξημένων εξόδων για την αποφυγή της διπλής φορολόγησης, τούτο λειτουργεί αποτρεπτικά έναντι μη γνησίων διευθετήσεων οι οποίες αποσκοπούν στη μετατόπιση κερδών στην αλλοδαπή με χαμηλή φορολογία [(βλ. κατωτέρω υπό β)].

α)      Η δυνατότητα έκπτωσης σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, καθίσταται συνήθως άνευ αντικειμένου στις περιπτώσεις του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ

46.      Πρέπει να διευκρινισθεί αν το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD (έκπτωση φόρου) μπορεί, εν τέλει, να εφαρμοσθεί στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD (μη γνήσιες διευθετήσεις που μετατοπίζουν κέρδη σε κράτη με χαμηλή φορολογία) ή αν, από συστηματικής και τελολογικής απόψεως, τούτο δεν πρέπει να συμβεί.

47.      Το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD εισάγει την αρχή ότι το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας που προέρχεται από μη γνήσιες διευθετήσεις περιλαμβάνεται στη φορολογική βάση του φορολογούμενου κατοίκου ημεδαπής. Ο εν λόγω κανόνας αποσκοπεί στο να φορολογηθεί ο φορολογούμενος με τον τρόπο που θα φορολογούνταν, εάν δεν υπήρχε η μη γνήσια διευθέτηση. Ως εκ τούτου, το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας συνυπολογίζεται, στο μέτρο που προέρχεται από μη γνήσιες διευθετήσεις, στο εισόδημα του ελέγχοντος φορολογουμένου. Το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD παρεκκλίνει, συναφώς, από την αρχή αυτή στο μέτρο που, λόγω της εκπτώσεως φόρου που προβλέπει, το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας δεν φορολογείται πλέον στο σύνολό του στην ημεδαπή, αλλά μόνο μέχρι του ύψους της διαφοράς μεταξύ των δύο συντελεστών φορολογίας εταιριών στην ημεδαπή και στην αλλοδαπή.

1)      Αξιολογική αντινομία σε σχέση με τη γενική έννομη συνέπεια μιας μη γνήσιας διευθέτησης

48.      Οι διατάξεις της ATAD για την αντιμετώπιση των καταχρηστικών πρακτικών βασίζονται, εντούτοις, στη γενική ιδέα ότι οι τεχνητές μεθοδεύσεις βάσει του εταιρικού δικαίου, οι οποίες αποβλέπουν ουσιαστικά στην απόκτηση φορολογικών πλεονεκτημάτων, δεν λαμβάνονται υπόψη καθόλου από φορολογικής απόψεως. Το φορολογικό δίκαιο στηρίζεται για τον υπολογισμό του φόρου στην οικονομική κατάσταση και όχι στις μεθοδεύσεις βάσει του εταιρικού δικαίου ή των συμβάσεων. Τούτο καθίσταται πρόδηλο στο άρθρο 6, παράγραφος 1, της ATAD, το οποίο περιέχει τον γενικό κανόνα περί αποφυγής καταχρηστικών πρακτικών. Το άρθρο αυτό προβλέπει τα εξής: «Για τον υπολογισμό της εταιρικής φορολογικής οφειλής, το κράτος μέλος δεν λαμβάνει υπόψη τυχόν διευθέτηση ή σειρά διευθετήσεων οι οποίες, έχοντας συσταθεί με κύριο σκοπό ή με έναν εκ των κύριων σκοπών την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος που ματαιώνει το αντικείμενο ή το σκοπό των εφαρμοστέων φορολογικών διατάξεων, και συνεκτιμωμένων όλων των σχετικών στοιχείων και περιστάσεων, δεν είναι γνήσιες».

49.      Η έννομη συνέπεια μιας μη γνήσιας διευθέτησης είναι, επομένως, η ανατροπή της. Πρέπει να αποκατασταθούν τα πράγματα στην κατάσταση που θα υφίστατο εάν δεν υπήρχε αυτή, όπως έχει διαπιστώσει επανειλημμένως και το Δικαστήριο εκτός του πεδίου εφαρμογής της ATAD (31).

50.      Τούτο ισχύει τόσο για το κράτος μέλος εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου όσο και για το κράτος μέλος εγκατάστασης της ελεγχόμενης εταιρίας, όπως προκύπτει επίσης από τη [γερμανική] διατύπωση του άρθρου 6, παράγραφος 1, της ATAD («berücksichtigen die Mitgliedstaaten diese […] nicht.»). Σε τελική ανάλυση, το άρθρο 6 της ATAD κατανέμει τις εξουσίες φορολόγησης των διασυνοριακών υποθέσεων μεταξύ των οικείων κρατών μελών, καθορίζοντας ποιο είναι αρμόδιο για τη φορολόγηση του εισοδήματος που προέρχεται από μη γνήσιες διευθετήσεις. Το ίδιο εισόδημα δεν μπορεί να φορολογηθεί για δεύτερη φορά από το άλλο κράτος μέλος (εν προκειμένω, το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης εταιρίας).

51.      Η αρχή που εκφράζεται στο άρθρο 6 της ATAD, σύμφωνα με την οποία οι μη γνήσιες διευθετήσεις δεν λαμβάνονται υπόψη, είναι επίσης σημαντική για τις μη γνήσιες διευθετήσεις που καλύπτονται από το άρθρο 7, παράγραφος 2 στοιχείο βʹ, της ATAD. Βεβαίως, το άρθρο 6, παράγραφος 2, της ATAD ορίζει τις μη γνήσιες διευθετήσεις κάπως γενικότερα (32) ως διευθετήσεις που δεν τίθενται σε εφαρμογή για βάσιμους εμπορικούς λόγους που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα. Ο ορισμός που περιλαμβάνεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD συγκεκριμενοποιεί, εν τέλει, αυτόν τον γενικό ορισμό μόνο για την περίπτωση των ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιριών.

52.      Το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD αποτελεί, συναφώς, ειδική περίπτωση εφαρμογής του άρθρου 6 της ATAD. Αφενός, το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, πρώτο εδάφιο, της ATAD αναφέρεται ρητά σε τέτοιες «μη γνήσιες διευθετήσεις που έχουν συσταθεί με ουσιαστικό σκοπό την απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος». Αφετέρου, το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, δεύτερο εδάφιο, αναφέρεται στην ιδιαίτερη κατάσταση στο πλαίσιο μιας σχέσης ελέγχου. Συγκεκριμένα, το γεγονός ότι η ελεγχόμενη εταιρία, σε περίπτωση που οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων της ελέγχουσας εταιρίας δεν είχαν εκτελέσει καίριες λειτουργίες, δεν θα είχε την κυριότητα των περιουσιακών στοιχείων ή δεν θα είχε αναλάβει τους επιχειρηματικούς κινδύνους βάσει των οποίων αποκτά το εισόδημά της συνιστά ακριβώς περίπτωση διευθέτησης που δεν τέθηκε σε εφαρμογή για βάσιμους εμπορικούς λόγους που απηχούν την οικονομική πραγματικότητα.

53.      Η εγγύτητα του περιεχομένου του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD με το άρθρο 6 της ATAD είναι πρόδηλη. Ως εκ τούτου, πρέπει να εναρμονισθούν μεταξύ τους και οι έννομες συνέπειες. Η έννομη συνέπεια του άρθρου 6 της ATAD είναι, ωστόσο, ότι η μη γνήσια διευθέτηση δεν λαμβάνεται υπόψη από αμφότερα τα κράτη μέλη και ότι φορολογείται, αντ’ αυτής, η γνήσια διευθέτηση. Το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης εταιρίας, η οποία αποκτά εισόδημα από μη γνήσια διευθέτηση, πρέπει, ως εκ τούτου, να μεταχειρίζεται επίσης το εισόδημα αυτό, ως εάν είχε πραγματοποιηθεί εξαρχής μόνο στο κράτος εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου.

54.      Σε επίπεδο προϋποθέσεων εφαρμογής, το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD υπερισχύει ως lex specialis του γενικού κανόνα περί αποφυγής καταχρηστικών πρακτικών του άρθρου 6 της ATAD (βλ. αιτιολογική σκέψη 11). Σε επίπεδο έννομων συνεπειών, το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν μπορεί, ωστόσο, να εφαρμοσθεί, χωρίς περαιτέρω εξέταση, στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD. Διαφορετικά, θα προέκυπτε αξιολογική αντινομία σε σχέση με την έννομη συνέπεια που προβλέπει το άρθρο 6, η οποία συνίσταται στο να μη λαμβάνεται καθόλου υπόψη η μη γνήσια διευθέτηση.

2)      Είναι νοητή διπλή φορολόγηση σε περίπτωση μη γνήσιας διευθέτησης;

55.      Στο πλαίσιο αυτό, ανακύπτει επίσης το ζήτημα εάν είναι νοητή διπλή φορολόγηση σε περίπτωση μη γνήσιας διευθέτησης κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD. Προς την κατεύθυνση αυτή κινείται και η επιχειρηματολογία του Βασιλείου των Κάτω Χωρών, όταν υποστηρίζει ότι, ήδη σύμφωνα με τους μηχανισμούς που προβλέπει η οδηγία, το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας φορολογήθηκε σε κάθε περίπτωση μόνο μία φορά, είτε στην αλλοδαπή είτε στην ημεδαπή.

56.      Η ομοιόμορφη ερμηνεία και εφαρμογή των κανόνων περί αποφυγής καταχρηστικών πρακτικών σε επίπεδο Ένωσης και, επομένως, και της φορολόγησης με τη μέθοδο του συνυπολογισμού που προβλέπεται στο άρθρο 7 της ATAD διασφαλίζονται, εν τέλει, από το Δικαστήριο. Επομένως, δεν μπορεί να υπάρξει διπλή φορολόγηση. Εάν η μετατόπιση εισοδήματος στην αλλοδαπή συνιστά μη γνήσια διευθέτηση, το Βέλγιο φορολογεί το εισόδημα, δεδομένου ότι αυτό θα είχε αποκτηθεί στο Βέλγιο, εάν δεν υπήρχε η μη γνήσια διευθέτηση. Εάν δεν υφίσταται μη γνήσια διευθέτηση, το εισόδημα δεν συνυπολογίζεται στο Βέλγιο και φορολογείται στην αλλοδαπή.

57.      Εάν, ωστόσο, υπάρχουν διαφορές μεταξύ των κρατών μελών ως προς την ύπαρξη μη γνήσιας διευθέτησης, αυτές θα έπρεπε πιθανώς να επιλυθούν σύμφωνα με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας (άρθρο 4, παράγραφος 3, πρώτο εδάφιο, ΣΕΕ) μέσω των αρχών που διατυπώνονται στην οδηγία για την επίλυση των διαφορών (33).

58.      Ως εκ τούτου, η έκπτωση του φόρου στις μη γνήσιες διευθετήσεις που καλύπτονται από το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD είναι περιττή, όταν η μετατόπιση κερδών πραγματοποιείται μεταξύ δύο κρατών μελών. Στην περίπτωση της μετατόπισης κερδών σε τρίτα κράτη, οι συμβάσεις περί αποφυγής διπλής φορολογίας περιέχουν, αντιθέτως, συνήθως, κανόνες σχετικά με αντίστοιχες διαδικασίες φιλικού διακανονισμού (βλ., για παράδειγμα, άρθρο 25 του υποδείγματος φορολογικής σύμβασης του ΟΟΣΑ).

59.      Συνεπώς, σε περίπτωση ομοιόμορφης εφαρμογής της έννοιας της μη γνήσιας διευθέτησης δεν υφίσταται διπλή φορολόγηση. Επομένως, δεν είναι αναγκαία η έκπτωση του φόρου που καταβλήθηκε –αχρεωστήτως, εν προκειμένω– στην αλλοδαπή.

3)      Η έκπτωση φόρου σε περίπτωση μη γνήσιας διευθέτησης είναι αντιπαραγωγική

60.      Ούτε ο σκοπός της οδηγίας, ο οποίος συνίσταται στην αποτελεσματική καταπολέμηση των μη γνήσιων διευθετήσεων, συνηγορεί υπέρ της απόψεως ότι το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD (ήτοι η έκπτωση του φόρου) δεν μπορεί να εφαρμοσθεί στις μη γνήσιες διευθετήσεις που καλύπτονται από το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD.

61.      Τούτο καθίσταται σαφές από το ακόλουθο παράδειγμα. Επομένως, είναι –ακόμη και κατά την άποψη της Επιτροπής– συμβατό με τον σκοπό του ελάχιστου επιπέδου εναρμόνισης να προβλέπεται φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού σε περίπτωση μικρής διαφοράς των φορολογικών συντελεστών που απαιτούνται σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, στοιχείο βʹ, της ATAD για τον χαρακτηρισμό ως ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας. Επομένως, θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι υφίσταται μη γνήσια διευθέτηση ήδη σε περίπτωση κάρπωσης της διαφοράς φορολογικού συντελεστή ύψους, για παράδειγμα, 5 %. Εάν, ωστόσο, η ελεγχόμενη αλλοδαπή εταιρία έχει ήδη καταβάλει συντελεστή φόρου εταιριών ύψους, για παράδειγμα, 15 %, πλην όμως στο κράτος εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου πρέπει ομοίως να καταβληθεί φόρος εταιριών ύψους 20 % μόνο, το κίνητρο για την αντιμετώπιση μη γνήσιων διευθετήσεων είναι μάλλον χαμηλό, δεδομένου ότι τα ίδια φορολογικά έσοδα περιορίζονται, στην περίπτωση αυτή, απλώς στη διαφορά (στο παράδειγμα, σε ύψος 5 %). Η έκπτωση φόρου θα μείωνε απλώς το κίνητρο για την καταπολέμηση των μη γνήσιων διευθετήσεων και έχει, συναφώς, αντιπαραγωγικό αποτέλεσμα.

62.      Κατά τα λοιπά, η εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD θα αντέβαινε, συναφώς, στη φορολογική κυριαρχία του κράτους εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου, καθόσον αναγκάζει το τελευταίο να παραιτηθεί από το υφιστάμενο δικαίωμά του να επιβάλει φόρο στο ύψος του φόρου που καταβλήθηκε στην αλλοδαπή, ενώ ο φορολογούμενος έχει επιλέξει να προβεί σε μη γνήσια διευθέτηση. Κανονικά, δεν εναπόκειται στον φορολογούμενο να αποφασίσει μέσω μιας μη γνήσιας διευθέτησης ποιος δικαιούται τα φορολογικά έσοδα.

63.      Η εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν είναι, ως εκ τούτου, ούτε απαραίτητη ούτε σκόπιμη σε περιπτώσεις μη γνήσιων διευθετήσεων κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD. Τούτο θα ερχόταν επίσης σε αντίθεση με την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία ουδείς μπορεί να επικαλείται καταχρηστικώς τους κανόνες του δικαίου της Ένωσης (34). Δεδομένου ότι ο συνυπολογισμός του φόρου εξαιτίας μιας μη γνήσιας διευθέτησης κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD αποτελεί ειδική περίπτωση του άρθρου 6 της ATAD (το οποίο, σύμφωνα με τον τίτλο του, αποσκοπεί στην απαγόρευση καταχρήσεων και αφορά μη γνήσιες διευθετήσεις), ουδείς φορολογούμενος που έχει επιλέξει να προβεί σε μη γνήσια διευθέτηση δύναται να επικαλεσθεί, σύμφωνα με τη νομολογία αυτή, το πλεονέκτημα που προκύπτει από τη δυνατότητα έκπτωσης σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD.

64.      Εάν, ωστόσο, ισχύει αυτό, το κράτος μέλος δεν χρειάζεται καν να προβλέψει τέτοια δυνατότητα στο εθνικό δίκαιο. Συγκεκριμένα –όπως έχει αποφανθεί ρητά το Δικαστήριο (35)–, ο σεβασμός της εν λόγω γενικής αρχής (σύμφωνα με την οποία ουδείς δύναται να επικαλείται κανόνες δικαίου της Ένωσης καταχρηστικώς) είναι αναγκαστικός. Ως επιτακτική γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης, δεν μπορεί επίσης να εκτοπισθεί από το παράγωγο δίκαιο.

4)      Επί της πραγματικής έννοιας του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD

65.      Αυτή η συστηματική και τελολογική ερμηνεία δεν καθιστά, ωστόσο, περιττή τη ρύθμιση του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD. Η έκπτωση φόρου που προβλέπεται στο άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD είναι, συγκεκριμένα, αναγκαία κατά τη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο της δυνατότητας την οποία παρέχει το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της ATAD. Στο πλαίσιο αυτής, το παθητικό εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας φορολογείται κατ’ αποκοπήν από το κράτος εγκατάστασης του φορολογουμένου, χωρίς να απαιτείται να αποδειχθεί ότι ουσιαστικός σκοπός της μεθόδευσης είναι η απόκτηση φορολογικού πλεονεκτήματος.

66.      Τα κέρδη αυτά δεν εμπίπτουν στη φορολογική κυριαρχία του κράτους εγκατάστασης του φορολογουμένου εξαιτίας της αρχής της μη λήψης υπόψη των τεχνητών μεθοδεύσεων, η οποία εκφράζεται στο άρθρο 6 της ATAD. Ως εκ τούτου, το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας δεν έχει, κατ’ αρχάς, κανέναν λόγο να απόσχει από τη φορολόγηση του αυτού εισοδήματος. Η εφαρμογή του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ, της ATAD θα μπορούσε, ως εκ τούτου, να οδηγήσει σε διπλή φορολόγηση, εάν δεν εφαρμοζόταν το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD. Κατά συνέπεια, η ρύθμιση του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD διατηρεί την αυτοτέλειά της, έστω και αν πρέπει να περιορισθεί από συστηματικής και τελολογικής απόψεως.

β)      Οι εναπομένοντες στην πράξη κίνδυνοι είναι προς το συμφέρον της καταπολέμησης μη γνήσιων διευθετήσεων

67.      Ακόμη και αν δεν μπορεί, επομένως, να υπάρξει διπλή φορολόγηση σε περιπτώσεις μη γνήσιων διευθετήσεων –τουλάχιστον μεταξύ κρατών μελών–, πρέπει να γίνει δεκτό ότι στην πράξη ελλοχεύει, εν πάση περιπτώσει, κίνδυνος αυξημένων εξόδων από την υποχρέωση αντιπαράθεσης τόσο με το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας όσο και το κράτος εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου. Συγκεκριμένα, ενώ το κράτος εγκατάστασης του ελέγχοντος φορολογουμένου έχει συμφέρον για μια ευρεία αντίληψη της μη γνήσιας διευθέτησης, η οποία συνεπάγεται για αυτό φορολογικά έσοδα, το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης εταιρίας έχει συμφέρον για μια στενή αντίληψη της μη γνήσιας διευθέτησης, δεδομένου ότι, διαφορετικά, το φορολογητέο εισόδημα δεν υπόκειται στη φορολογική του κυριαρχία.

68.      Οι πραγματικοί αυτοί κίνδυνοι δεν έρχονται, ωστόσο, σε αντίθεση με τη βασική φιλοσοφία της οδηγίας. Το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει. Συγκεκριμένα, εάν εφαρμοσθεί η δυνατότητα έκπτωσης σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, σε περιπτώσεις του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, ο ελέγχων φορολογούμενος θα έπρεπε, σε περίπτωση αποκάλυψης της μη γνήσιας διευθέτησης, να επωμισθεί μόνο τη φορολογική επιβάρυνση στο κράτος εγκατάστασής του, αφαιρουμένης της φορολογικής επιβάρυνσης στο κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας.

69.      Ο ελέγχων φορολογούμενος θα έπρεπε, επομένως, στη χειρότερη των περιπτώσεων, να καταβάλει φόρους στο ίδιο ύψος με εκείνους που θα έπρεπε να καταβάλει εάν δεν υπήρχε η μη γνήσια διευθέτηση· στην καλύτερη των περιπτώσεων, η μη γνήσια διευθέτηση δεν αποκαλύπτεται ποτέ, τα δε κέρδη μετατοπίσθηκαν επιτυχώς σε κράτος με χαμηλή φορολογία. Αυτό δίνει ουσιαστικά κίνητρο να «επιχειρηθούν» μη γνήσιες διευθετήσεις, διότι δεν υπάρχει τίποτε να χαθεί, μπορεί όμως κάτι να κερδηθεί. Τούτο προλαμβάνεται με το αποτρεπτικό αποτέλεσμα των πρακτικών κινδύνων που εκτέθηκαν μόλις.

γ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα

70.      Ως εκ τούτου, η δυνατότητα έκπτωσης σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν εφαρμόζεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ. Αντιθέτως, το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD πρέπει να περιορισθεί από τελολογικής απόψεως, δεδομένου ότι ο σκοπός της διάταξης να αποφευχθεί η διπλή φορολόγηση δεν τυγχάνει εφαρμογής εν προκειμένω. Διαφορετικά, θα προέκυπτε, εξάλλου, αξιολογική αντινομία σε σχέση με την έννομη συνέπεια του άρθρου 6 της ATAD (μη λήψη υπόψη της μη γνήσιας διευθέτησης) και σε σχέση με τη νομολογία του ίδιου του Δικαστηρίου, σύμφωνα με την οποία ουδείς δύναται να επικαλείται καταχρηστικώς το δίκαιο της Ένωσης. Η εφαρμογή του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD περιορίζεται, ως εκ τούτου, στον συνυπολογισμό του φόρου σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο αʹ.

71.      Το Βασίλειο του Βελγίου, το οποίο είχε επιλέξει τη δυνατότητα την οποία παρέχει το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD αναφορικά με τους κανόνες για τις ελεγχόμενες αλλοδαπές εταιρίες, δεν ήταν υποχρεωμένο, για αυτόν ακριβώς τον λόγο, να μεταφέρει στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD. Για τον λόγο αυτόν και μόνο, η προσφυγή της Επιτροπής είναι αβάσιμη.

4.      Ελάχιστη εναρμόνιση

72.      Το Βασίλειο του Βελγίου υποστηρίζει, περαιτέρω, στην άμυνά του ότι η ATAD, σύμφωνα με το άρθρο 3, αποσκοπεί στην ελάχιστη εναρμόνιση των διατάξεων για την προστασία των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών. Διά της μη προβλέψεως εκπτώσεως φόρου βάσει του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD σε περιπτώσεις καταχρήσεων, διασφαλίζεται απλώς ένα υψηλότερο επίπεδο προστασίας των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών.

73.      Η Επιτροπή αντιτείνει ότι η ορθή μεταφορά της ATAD στο εθνικό δίκαιο απαιτεί επίσης τη μεταφορά του άρθρου 8, παράγραφος 7. Σύμφωνα με αυτήν, η ελάχιστη εναρμόνιση επιτρέπει απλώς τη συμπλήρωση ή ενίσχυση των μέτρων που προβλέπονται στην οδηγία, για παράδειγμα, μέσω της μειώσεως του κατώτατου ορίου για την άσκηση ελέγχου κατά την έννοια του άρθρου 7, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, στοιχείο αʹ, της ATAD (βλ. αιτιολογική σκέψη 12), αλλά όχι τη μη μεταφορά στο σύνολό της στο εθνικό δίκαιο.

74.      Σύμφωνα με το άρθρο 288, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, οι οδηγίες δεσμεύουν τα κράτη μέλη όσον αφορά το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, αλλά αφήνουν την επιλογή του τύπου και των μέσων στην αρμοδιότητα των εθνικών αρχών. Όπως εκτέθηκε ανωτέρω, τα κράτη μέλη υποχρεούνται να μεταφέρουν τις οδηγίες στο εθνικό δίκαιο ορθώς και κατά τρόπο πλήρη (36), δηλαδή, κατ’ αρχήν, να μεταφέρουν στο εθνικό δίκαιο το σύνολο των διατάξεων της οδηγίας (37).

75.      Στην περίπτωση οδηγιών ελάχιστης εναρμόνισης, ο νομοθέτης της Ένωσης παρέχει συνειδητά στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να διατηρήσουν ή να θεσπίσουν αυστηρότερα μέτρα. Η θέσπιση ή η διατήρηση αυστηρότερων κανόνων τελεί υπό την προϋπόθεση ότι αυτοί δεν είναι ικανοί να θέσουν σε σοβαρό κίνδυνο το επιδιωκόμενο από την επίμαχη οδηγία αποτέλεσμα και ότι συνάδουν με το πρωτογενές δίκαιο (38). Οι περιορισμοί των θεμελιωδών ελευθεριών που προκύπτουν, μπορεί να δικαιολογούνται, στο πλαίσιο της ελάχιστης εναρμόνισης, από τους σκοπούς της οδηγίας, ως λόγους συνδεόμενους με τη δημόσια τάξη (39), στον βαθμό που δεν βαίνουν πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του επιδιωκομένου σκοπού (40).

76.      Κατά κανόνα, τούτο αφορά την περίπτωση κατά την οποία το κράτος μέλος μεταφέρει στο εθνικό δίκαιο μια γενική διάταξη οδηγίας θεσπίζοντας μια ειδικότερη, αυστηρότερη ρύθμιση ή, για παράδειγμα, τροποποιεί κατά τη μεταφορά ένα κατώτατο όριο που έχει καθορισθεί στην οδηγία ως ελάχιστο πρότυπο και ενισχύει, με τον τρόπο αυτόν, τις νομικές απαιτήσεις.

77.      Η υπό κρίση υπόθεση διαφέρει από τις περιπτώσεις αυτές εκ του λόγου ότι το Βασίλειο του Βελγίου δεν μετέφερε στο εθνικό δίκαιο μια διάταξη της οδηγίας απλώς κατά τρόπο αυστηρότερο, αλλά με το άρθρο 8, παράγραφος 7, δεν μετέφερε καθόλου μια συγκεκριμένη διάταξη της ATAD. Συναφώς, το Βασίλειο του Βελγίου υποστηρίζει ότι μόνο το άρθρο 7 και το άρθρο 8, παράγραφοι 1 έως 4, της ATAD περιέχουν το ελάχιστο επίπεδο προστασίας των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών που πρέπει κατ’ ανάγκην να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο από τα κράτη μέλη. Οι προβλεπόμενες στο άρθρο 8, παράγραφοι 5 έως 7, της ATAD εξαιρέσεις από τον συνυπολογισμό στη φορολογική βάση, οι οποίες αποσκοπούν στην αποφυγή της διπλής φορολόγησης, περιορίζουν, αντιθέτως, την υλοποίηση του σκοπού αυτού και, ως εκ τούτου, δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να μεταφερθούν στο εθνικό δίκαιο από τα κράτη μέλη. Συγκεκριμένα, όταν ένα κράτος μέλος δεν προβλέπει έκπτωση φόρου σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD σε περιπτώσεις μη γνήσιας διευθέτησης, διασφαλίζεται απλώς ένα υψηλότερο επίπεδο προστασίας των εθνικών βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών.

78.      Το Δικαστήριο χρειάσθηκε ήδη να ασχοληθεί με οδηγίες που προέβλεπαν ένα ελάχιστο επίπεδο εναρμόνισης, πλην όμως στο πλαίσιο του δικαίου προστασίας των καταναλωτών. Και στην περίπτωση αυτή, ο εθνικός νόμος περί μεταφοράς της οδηγίας αποσκοπούσε στην υλοποίηση του σκοπού της οδηγίας σε μεγαλύτερο βαθμό και, ως εκ τούτου, –όπως εν προκειμένω– δεν μετέφερε στο εθνικό δίκαιο μια εξαίρεση που προβλεπόταν στην οδηγία.

79.      Τούτο έπρεπε να κριθεί από το Δικαστήριο, για παράδειγμα στην υπόθεση Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (41). Η υπόθεση εκείνη αφορούσε την οδηγία 93/13/ΕΟΚ σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές (42), της οποίας το άρθρο 4, παράγραφος 2, ορίζει ότι ο καταχρηστικός χαρακτήρας μιας ρήτρας δεν μπορεί να προκύπτει ούτε από τον καθορισμό του κυρίου αντικειμένου της σύμβασης ούτε από τη σχέση μεταξύ παροχής και αντιπαροχής, εφόσον η ρήτρα αυτή είναι διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό. Σύμφωνα με το άρθρο 8 της οδηγίας, τα κράτη μέλη μπορούν να θεσπίζουν ή να διατηρούν, στον τομέα που διέπεται από την οδηγία, αυστηρότερες διατάξεις σύμφωνες προς τη Συνθήκη, για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή. Η ισπανική ρύθμιση για τη μεταφορά της οδηγίας 93/13 στο εθνικό δίκαιο δεν υιοθέτησε τις εξαιρέσεις που προβλέπει το άρθρο 4, παράγραφος 2, της οδηγίας. Αντιθέτως, μια ρήτρα, βάσει της οδηγίας αυτής, διατυπωμένη κατά τρόπο σαφή και κατανοητό μπορεί επίσης να θεωρηθεί καταχρηστική λόγω του κυρίου αντικειμένου της ή της αναλογίας τιμής-παροχής. Ακολουθώντας τις προτάσεις της γενικής εισαγγελέα V. Trstenjak (43), το Δικαστήριο έκρινε ότι αυτή η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο της εξαίρεσης ήταν επιτρεπτή, δεδομένου ότι η ισπανική ρύθμιση ήταν σύμφωνη με τον σκοπό της ελάχιστης εναρμόνισης (44) και αποσκοπούσε σε υψηλότερο επίπεδο προστασίας του καταναλωτή (45).

80.      Εξ αυτού μπορεί να συναχθεί ότι, σε περίπτωση απλώς ελάχιστης εναρμόνισης, η υποχρέωση των κρατών μελών να μεταφέρουν την οδηγία στο εθνικό δίκαιο δεν καλύπτει τέτοιες εξαιρέσεις, των οποίων η μη μεταφορά υλοποιεί τον σκοπό που επιδιώκει η οδηγία σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι θα συνέβαινε σε περίπτωση μεταφοράς τους στο εθνικό δίκαιο. Με άλλα λόγια, στην περίπτωση οδηγίας ελάχιστης εναρμόνισης, μια εξαίρεση που περιορίζει την υλοποίηση του σκοπού της οδηγίας δεν πρέπει κατ’ ανάγκην να μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο.

81.      Όπως και στην υπόθεση Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid η οδηγία 93/13 επέτρεπε αυστηρότερες διατάξεις των κρατών μελών, «για να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη προστασία του καταναλωτή» (46), ομοίως, στην υπό κρίση υπόθεση, το άρθρο 3 της ATAD παρέχει τη δυνατότητα της «εφαρμογή[ς] εγχώριων ή βασιζόμενων σε συμφωνίες διατάξεων που αποσκοπούν στη διασφάλιση υψηλότερου επιπέδου προστασίας των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιρειών». Επομένως, και η ATAD συντελεί στον σκοπό της ελάχιστης εναρμόνισης.

82.      Προκειμένου να κριθεί αν το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD, το οποίο δεν έχει μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο, συνιστά εξαίρεση που περιορίζει την υλοποίηση του σκοπού της οδηγίας, πρέπει να εξετασθεί εκ νέου ο ρυθμιστικός μηχανισμός. Το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD εισάγει την αρχή ότι το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας που προέρχεται από μη γνήσιες διευθετήσεις περιλαμβάνεται στη φορολογική βάση του φορολογούμενου κατοίκου ημεδαπής. Ο εν λόγω κανόνας αποσκοπεί στο να φορολογηθεί ο φορολογούμενος με τον τρόπο που θα φορολογούνταν, εάν δεν υπήρχε η μη γνήσια διευθέτηση. Ως εκ τούτου, το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας συνυπολογίζεται, στο μέτρο που προέρχεται από μη γνήσιες διευθετήσεις, στο εισόδημα του ελέγχοντος φορολογουμένου. Το άρθρο 8, παράγραφος 7, της ATAD παρεκκλίνει, συναφώς, από την αρχή αυτή στο μέτρο που, λόγω της έκπτωσης φόρου που προβλέπει, το εισόδημα της ελεγχόμενης αλλοδαπής εταιρίας δεν φορολογείται πλέον στο σύνολό του στην ημεδαπή. Με τον τρόπο αυτόν, ο σκοπός της ρύθμισης (προστασία της εγχώριας βάσης υπολογισμού του φόρου εταιριών) περιορίζεται. Το «θύμα» μιας μη γνήσιας διευθέτησης λαμβάνει λιγότερα φορολογικά έσοδα απ’ ό,τι εάν είχε επιλεγεί μια γνήσια φορολογική διευθέτηση.

83.      Συναφώς, η ως άνω αρχή που συνάγεται από την υπόθεση Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid τυγχάνει εφαρμογής εν προκειμένω. Σύμφωνα με αυτήν, η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD δεν θα συνιστούσε παράβαση της Συνθήκης από το Βασίλειο του Βελγίου, στο μέτρο που συμβάλλει στην υλοποίηση του σκοπού της οδηγίας σε μεγαλύτερο βαθμό [(βλ. κατωτέρω υπό α)] και δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου [(βλ. κατωτέρω υπό β)].

α)      Υλοποίησησε μεγαλύτερο βαθμό του σκοπού της οδηγίας μέσω της μη μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7

84.      Η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD θα έπρεπε, κατ’ αρχάς, να συμβάλλει στην εκτενέστερη υλοποίηση του σκοπού της ATAD. Πρέπει, ως εκ τούτου, να αποφασισθεί από ποια στοιχεία θα συναχθεί ο σκοπός της ATAD.

85.      Στην προαναφερθείσα υπόθεση Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid, τούτο έγινε, συναφώς, βάσει της προστασίας των καταναλωτών που αναφέρεται στο άρθρο 8 της οδηγίας 93/13, το οποίο θεσπίζει το ελάχιστο πρότυπο εναρμόνισης. Eν προκειμένω, θα έπρεπε να ληφθεί ως βάση το άρθρο 3 της ATAD.

86.      Η «προστασία των εγχώριων βάσεων υπολογισμού του φόρου εταιριών» που αναφέρεται στο άρθρο 3 της ATAD υλοποιείται σε μεγαλύτερο βαθμό λόγω της μη μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο της δυνατότητας έκπτωσης του φόρου σύμφωνα με το άρθρο 8, παράγραφος 7. Κυρίως, όμως, ο κίνδυνος να πρέπει να αντιμετωπισθεί η πρόσθετη φορολόγηση από το κράτος εγκατάστασης της ελεγχόμενης εταιρίας επενεργεί αποτρεπτικά ως προς τη μετατόπιση του εισοδήματος στην αλλοδαπή και προστατεύει, με τον τρόπο αυτόν, έτι πλέον την εγχώρια βάση υπολογισμού του φόρου εταιριών.

87.      Αντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζει η Επιτροπή, η οποία αναφέρεται συναφώς μόνο στην αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας 2016/1164, η ταυτόχρονη αποφυγή εμποδίων στην αγορά, όπως η διπλή φορολόγηση, που μνημονεύεται σε αυτήν, δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτοτελής σκοπός της οδηγίας. Ειδικότερα, η διπλή φορολόγηση προκύπτει από την ίδια την οδηγία 2016/1164, δηλαδή από την υποχρέωση φορολόγησης με τη μέθοδο του συνυπολογισμού και τούτο μόνον εάν υποτεθεί ότι το κράτος με χαμηλή φορολογία διαθέτει δική του φορολογική βάση λόγω της μη γνήσιας διευθέτησης. Δεν θα ήταν, επομένως, συνεπές να αποδοθεί στην οδηγία ο σκοπός της αποφυγής της διπλής φορολόγησης όταν ο κίνδυνος προκύπτει από την ίδια την οδηγία (εν προκειμένω, μέσω της υποχρέωσης φορολόγησης με τη μέθοδο του συνυπολογισμού).

88.      Τούτο επιβεβαιώνεται από τη διεξοδικότερη εξέταση της ATAD. Σύμφωνα με τον τίτλο της, η ATAD θεσπίζει «κανόνες κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς». Ο σκοπός της οδηγίας περιγράφεται ήδη με τη φράση «κατά πρακτικών φοροαποφυγής». Η προσθήκη της φράσης «που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς» περιορίζει τον κύκλο των πρακτικών φοροαποφυγής που καλύπτονται όσον αφορά τη νομική βάση του άρθρου 115 ΣΛΕΕ (βλ. ανωτέρω υπό 1), χωρίς να προσδιορίζει δικό της σκοπό.

89.      Η αιτιολογική σκέψη 1 της οδηγίας 2016/1164 επισημαίνει ήδη την ανάγκη «να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στον δίκαιο χαρακτήρα των φορολογικών συστημάτων» και «να επιτραπεί στις κυβερνήσεις να ασκήσουν αποτελεσματικά τη φορολογική τους κυριαρχία». Ομοίως, οι αιτιολογικές σκέψεις 2, 3, 5, 14 και 16 αναφέρονται επίσης στην καταπολέμηση πρακτικών φοροαποφυγής ως σκοπό της οδηγίας.

90.      Κατά τα λοιπά, η οδηγία 2016/1164διαβλέπει το εμπόδιο στην αγορά πρωτίστως στις ίδιες τις πρακτικές φοροαποφυγής. Τούτο φαίνεται ήδη στον τίτλο της οδηγίας («Κανόνες κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς») και επιβεβαιώνεται από την αιτιολογική σκέψη 2 της οδηγίας, η οποία αναφέρει τα εξής: «Είναι ουσιώδους σημασίας για την καλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς τα κράτη μέλη, ως ελάχιστη προϋπόθεση, να εφαρμόσουν τις δεσμεύσεις τους στο πλαίσιο της BEPS και, γενικότερα, να λάβουν μέτρα για την αποθάρρυνση πρακτικών φοροαποφυγής και την εξασφάλιση δίκαιης και αποτελεσματικής φορολόγησης στην Ένωση κατά τρόπο επαρκώς συνεκτικό και συντονισμένο […]». Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η αιτιολογική σκέψη 16, η οποία αναφέρει τα εξής: «Λαμβάνοντας υπόψη ότι βασικός στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να βελτιωθεί η ανθεκτικότητα της εσωτερικής αγοράς στο σύνολό της έναντι διασυνοριακών πρακτικών φοροαποφυγής […]».

91.      Μόνον η αιτιολογική σκέψη 5 της οδηγίας 2016/1164 αναφέρεται στην αποφυγή «εμποδίων στην αγορά, όπως η διπλή φορολόγηση». Ωστόσο, θα δινόταν υπερβολική βαρύτητα στη σημασία μιας μεμονωμένης αιτιολογικής σκέψης, αν συναγόταν από αυτήν ένας πρόσθετος, αυτοτελής σκοπός της οδηγίας, ενώ ο αδιαμφισβήτητος κύριος στόχος της οδηγίας απαντά τουλάχιστον σε πέντε αιτιολογικές σκέψεις, στον τίτλο και στην ίδια τη διάταξη (βλ. άρθρο 3 της ATAD). Καμία από τις ουσιαστικές διατάξεις της ATAD δεν ασχολείται περισσότερο με το ζήτημα της διπλής φορολόγησης μεταξύ των κρατών μελών, εξαιρουμένου του άρθρου 8, παράγραφος 7, το οποίο, ωστόσο, επίσης αφορά «μόνο» τη διπλή φορολόγηση που ανάγεται σε υπαιτιότητα του φορολογουμένου. Είναι εύλογο, η αποφυγή της διπλής φορολόγησης στις περιπτώσεις που αυτή μπορεί να εμφανισθεί βάσει της οδηγίας να θεωρείται έκφραση της αρχής της αναλογικότητας.

92.      Η τρίτη περίοδος της αιτιολογικής σκέψης 5 αναφέρει τα εξής: «Όταν η εφαρμογή των κανόνων αυτών οδηγεί σε διπλή φορολόγηση, οι φορολογούμενοι θα πρέπει να λαμβάνουν ελάφρυνση μέσω της έκπτωσης του φόρου που έχει καταβληθεί σε άλλο κράτος μέλος ή σε τρίτη χώρα, ανάλογα με την περίπτωση». Ως προς τη φορολόγηση με τη μέθοδο του συνυπολογισμού σε περίπτωση ελεγχόμενων αλλοδαπών εταιριών, η οποία ρυθμίζεται στο άρθρο 7, παράγραφος 2, της ATAD, τούτο αφορά, ωστόσο, μόνο τη δυνατότητα την οποία παρέχει το στοιχείο αʹ, στο πλαίσιο της οποίας μόνο μπορεί να προκύψει διπλή φορολόγηση από δύο κράτη μέλη. Στις περιπτώσεις του στοιχείου βʹ, αντιθέτως, δεν μπορεί να προκύψει διπλή φορολόγηση μεταξύ κρατών μελών, σύμφωνα με όσα εκτέθηκαν ανωτέρω (σημεία 46 επ.).

93.      Επομένως, παρέλκει η εξέταση του ζητήματος κατά πόσον η Ένωση έχει αρμοδιότητα για τη θέσπιση οδηγίας για την εν γένει εξάλειψη της διπλής φορολόγησης στο δίκαιο της άμεσης φορολογίας των κρατών μελών. Συγκεκριμένα, η διπλή φορολόγηση προκύπτει από την άσκηση της φορολογικής κυριαρχίας εκ μέρους των κρατών μελών. Συναφώς, το Δικαστήριο έχει υπογραμμίσει επανειλημμένως ότι τα μειονεκτήματα που τυχόν απορρέουν από την εκ παραλλήλου άσκηση των φορολογικών αρμοδιοτήτων των διαφόρων κρατών μελών δεν συνιστούν απαγορευόμενους από τις Συνθήκες περιορισμούς, κατά το μέτρο που η άσκηση αυτή δεν συνεπάγεται διακρίσεις (47).

94.      Εν κατακλείδι, η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD οδηγεί σε υλοποίηση του σκοπού της οδηγίας σε μεγαλύτερο βαθμό, όπως αυτός ορίζεται στο άρθρο 3, ήτοι της προστασίας της εγχώριας βάσης υπολογισμού του φόρου εταιριών, απ’ ό,τι θα συνέβαινε αν αυτό είχε μεταφερθεί στο εθνικό δίκαιο.

β)      Τήρηση της επιταγής περί μη υπερβάσεως του αναγκαίου μέτρου

95.      Η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο είναι επίσης αναγκαία, δεδομένου ότι ήδη στις περιπτώσεις του άρθρου 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD δεν υφίσταται, κατά κανόνα, κίνδυνος διπλής φορολόγησης (βλ. ανωτέρω σημεία 46 επ.). Η μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD συνεπάγεται για τις οικείες επιχειρήσεις, οι οποίες επέλεξαν να προβούν σε αντίστοιχη μη γνήσια διευθέτηση, πρόσθετη επιβάρυνση υπό το πρίσμα των πρακτικών δυσχερειών (βλ. ανωτέρω σημεία 67 επ.). Από την άποψη αυτή, η πρόσθετη αυτή επιβάρυνση λειτουργεί αποτρεπτικά, αντιστρέφοντας το οικονομικό κίνητρο για τη μετατόπιση των κερδών σε άλλα κράτη με χαμηλότερο συντελεστή φορολογίας εταιριών. Με τον τρόπο αυτόν, το μέτρο δεν βαίνει πέραν του αναγκαίου μέτρου για την επίτευξη του επιδιωκομένου σκοπού.

γ)      Ενδιάμεσο συμπέρασμα

96.      Η προβλεπόμενη στο άρθρο 8, παράγραφος 7, έκπτωση του φόρου που καταβλήθηκε στην αλλοδαπή από την ελεγχόμενη αλλοδαπή εταιρία, ως εξαιρετική διάταξη που περιορίζει την επίτευξη αυτού ακριβώς του σκοπού της οδηγίας, δεν καλυπτόταν, επομένως, από την υποχρέωση μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο της ATAD ως οδηγίας ελάχιστης εναρμόνισης. Μη μεταφέροντας στο εθνικό δίκαιο το άρθρο 8, παράγραφος 7, το Βασίλειο του Βελγίου δεν παρέβη, συνεπώς, την υποχρέωσή του περί μεταφοράς. Και για τον λόγο αυτό, η προσφυγή της Επιτροπής είναι αβάσιμη.

Γ.      Σύνοψη

97.      Επομένως, η αιτίαση περί παραβάσεως λόγω μη μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 8, παράγραφος 7, της ATAD, σε περίπτωση επιλογής της φορολόγησης με τη μέθοδο του συνυπολογισμού σύμφωνα με το άρθρο 7, παράγραφος 2, στοιχείο βʹ, της ATAD, είναι αβάσιμος, ήδη υπό το πρίσμα της τελολογικής ερμηνείας της διάταξης αυτής, αλλά και, εν πάση περιπτώσει, λόγω της ελάχιστης εναρμόνισης στην οποία προβαίνει η οδηγία σύμφωνα με το άρθρο 3.

VI.    Επί των δικαστικών εξόδων

98.      Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα δικαστικά έξοδα εφόσον υπήρχε σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Επιτροπή ηττήθηκε, πρέπει να καταδικασθεί στα δικαστικά έξοδα, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα του Βασιλείου του Βελγίου.

99.      Κατά το άρθρο 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα κράτη μέλη και τα θεσμικά όργανα της Ένωσης που παρεμβαίνουν στη δίκη πρέπει να φέρουν τα δικαστικά έξοδά τους. Κατ’ εφαρμογήν της διάταξης αυτής, το Βασίλειο των Κάτω Χωρών φέρει τα δικαστικά του έξοδα.

VII. Πρόταση

100. Υπό το πρίσμα των προεκτεθέντων, προτείνω στο Δικαστήριο να αποφανθεί ως εξής:

1)       Απορρίπτει την προσφυγή.

2)      Καταδικάζει την Επιτροπή στα δικαστικά έξοδα.

3)      Το Βασίλειο των Κάτω Χωρών φέρει τα δικαστικά του έξοδα.


1      Γλώσσα του πρωτοτύπου: η γερμανική.


2      Οδηγία (ΕΕ) 2016/1164 για τη θέσπιση κανόνων κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς (ΕΕ 2016, L 193, σ. 1), όπως τροποποιήθηκε με την οδηγία (ΕΕ) 2017/952 του Συμβουλίου, της 29ης Μαΐου 2017, για την τροποποίηση της οδηγίας (ΕΕ) 2016/1164 όσον αφορά τις ασυμφωνίες στη μεταχείριση υβριδικών μέσων με τρίτες χώρες (ΕΕ 2017, L 144, σ. 1). Οι τροποποιήσεις δεν αφορούν, ωστόσο, διατάξεις σχετικές με την υπό κρίση υπόθεση.


3      Συστάσεις του προγράμματος του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για την καταπολέμηση της διάβρωσης της φορολογητέας βάσης και μετατόπισης των κερδών (Base Erosion and Profit Shifting – BEPS).


4      Αποφάσεις της 10ης Μαΐου 2012, Επιτροπή κατά Εσθονίας (C‑39/10, EU:C:2012:282, σκέψη 24), της 24ης Μαρτίου 2011, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑375/10, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:184, σκέψη 10), και της 12ης Φεβρουαρίου 2009, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C‑475/07, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2009:86, σκέψη 43).


5      Πρβλ. απόφαση της 8ης Δεκεμβρίου 2005, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου (C‑33/04, EU:C:2005:750, σκέψη 36 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


6      Αποφάσεις της 7ης Σεπτεμβρίου 2006, Επιτροπή κατά Ηνωμένου Βασιλείου (C‑484/04, EU:C:2006:526, σκέψη 25), και της 14ης Ιουλίου 2005, Επιτροπή κατά Γερμανίας (C‑433/03, EU:C:2005:462, σκέψη 28).


7      Βλ., για παράδειγμα, de Graaf, A./Visser, K. J., «ATAD Directive: Some Observations Regarding Formal Aspects», EC Tax Review 25 (2016), σ. 199 (204)· Traversa, E./Possoz M., «L’équilibre délicat entre la lutte contre l’évasion fiscale internationale et l’achèvement du marché intérieur: réflexion sur la mise en œuvre du plan BEPS de l’OCDE au sein de l’Union européenne», Revue des affaires européennes 2018, σ. 611 (624 επ.)· Brokelind C., «The Anti-Tax Avoidance Directive under Scrutiny: A Matter of Competence?», σε Monsénégo, J./Bjuvberg, J. (επιμ.), International Taxation in a Changing Landscape – Liber Amicorum in Honour of Bertil Wiman, Alphen aan den Rijn, 2019, σ. 45 (48 επ.)· Haslehner, W., «The General Scope of the ATAD and its Position in the EU Legal Order“, σε Haslehner, W. et al. (επιμ.), A Guide to the Anti-Tax Avoidance Directive, Cheltenham, 2020, σ. 32 (38 επ.)· Hey, J., «Harmonisierung der Missbrauchsabwehr durch die Anti-Tax-Avoidance-Directive (ATAD)», Steuer und Wirtschaft 2017, σ. 248 (254, 262)· Oppel, F., «BEPS in Europe: (Schein-) Harmonisierung der Missbrauchsabwehr durch neue Richtlinie 2016/1164 mit Nebenwirkungen», Internationales Steuerrecht 2016, σ. 797 (798 επ.).


8      Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – Επιτροπή Νομικών Θεμάτων, 5.9.2016, Αιτιολογημένη γνώμη του Κοινοβουλίου της Μάλτας σχετικά με την πρόταση οδηγίας κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς [COM(2016)0026 – C8‑0031/2016 – 2016/0011(CNS)].


9      Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – Επιτροπή Νομικών Θεμάτων, 25.4.2016, Αιτιολογημένη γνώμη του Κοινοβουλίου της Σουηδίας σχετικά με την πρόταση οδηγίας για τη θέσπιση κανόνων κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς [COM(2016)0026 – C8‑0031/2016 – 2016/0011(CNS)].


10      Ήδη στην κατεύθυνση αυτή –χωρίς ωστόσο να αφορά το άρθρο 115 ΣΛΕΕ–, απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2000, Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑376/98, EU:C:2000:544, σκέψη 95)· ομοίως, επί του άρθρου 115 ΣΛΕΕ, μέρος της γερμανόφωνης θεωρίας: Korte, S., σε Calliess/Ruffert, EUV/AEUV, 6η έκδοση 2022, AEUV, άρθρο 115, σημείο 9· Tietje, C., σε Grabitz/Hilf/Nettesheim, Das Recht der Europäischen Union, 83ο συμπλήρωμα Ιουλίου 2024, AEUV, άρθρο 115, σημεία 22 επ.· Herrnfeld, H.-H., σε Schwarze/Becker/Hatje/Schoo, EU-Kommentar, 4η έκδοση 2019, AEUV, άρθρο 115, σημείο 4.


11      Απόφαση της 18ης Μαρτίου 1980, Επιτροπή κατά Ιταλίας (91/79, EU:C:1980:85, σκέψη 8).


12      Βλ., για παράδειγμα, αιτιολογική σκέψη 2: «[…] Είναι ουσιώδους σημασίας για την καλή λειτουργία της εσωτερικής αγοράς τα κράτη μέλη, ως ελάχιστη προϋπόθεση, να εφαρμόσουν τις δεσμεύσεις τους στο πλαίσιο της BEPS και, γενικότερα, να λάβουν μέτρα για την αποθάρρυνση πρακτικών φοροαποφυγής και την εξασφάλιση δίκαιης και αποτελεσματικής φορολόγησης στην Ένωση […]», καθώς και αιτιολογική σκέψη 16: «[…] βασικός στόχος της παρούσας οδηγίας είναι να βελτιωθεί η ανθεκτικότητα της εσωτερικής αγοράς στο σύνολό της έναντι διασυνοριακών πρακτικών φοροαποφυγής, […]».


13      Haslehner, W., «The General Scope of the ATAD and its Position in the EU Legal Order», σε Haslehner, W. et al. (επιμ.), A Guide to the Anti-Tax Avoidance Directive, Cheltenham, 2020, σ. 32 (39)· de Graaf, A./Visser, K. J., «ATAD Directive: Some Observations Regarding Formal Aspects», EC Tax Review 25 (2016), σ. 199 (202)· Schönfeld, J./Ellenrieder, B., «Das Verhältnis von Primär- und Sekundärrecht – oder: Gibt es “gegen Primärrecht immunisiertes Recht”?», Steuer und Wirtschaft 2019, σ. 253 (261 επ.).


14      Αποφάσεις της 21ης Μαΐου 2015, Verder LabTec (C‑657/13, EU:C:2015:331, σκέψη 36), της 23ης Ιανουαρίου 2014, DMC (C‑164/12, EU:C:2014:20, σκέψη 43), της 29ης Νοεμβρίου 2011, National Grid Indus (C‑371/10, EU:C:2011:785, σκέψη 41), και της 7ης Σεπτεμβρίου 2006, N (C‑470/04, EU:C:2006:525, σκέψεις 32 έως 39).


15      Αποφάσεις της 26ης Φεβρουαρίου 2019, X (Εγκατεστημένες σε τρίτες χώρες ενδιάμεσες εταιρίες) (C‑135/17, EU:C:2019:136, σκέψεις 55 έως 58), και της 12ης Σεπτεμβρίου 2006, Cadbury Schweppes και Cadbury Schweppes Overseas (C‑196/04, EU:C:2006:544, σκέψη 46).


16      Ομοίως, αναφορικά με τον νεοεισαχθέντα κανόνα της υποχρεωτικής αντιστοιχίας στην οδηγία για τις μητρικές και τις θυγατρικές εταιρίες, Desens, M., «Ist die neue Korrespondenzregel in der Mutter-Tochter-Richtlinie mit dem primären Unionsrecht vereinbar?», Internationales Steuerrecht 2014, σ. 825 (828).


17      Βλ. αιτιολογική σκέψη 2: «[…] Επιπλέον, μόνο ένα κοινό πλαίσιο θα μπορούσε να αποτρέψει τον κατακερματισμό της αγοράς και τον τερματισμό υφιστάμενων αναντιστοιχιών και στρεβλώσεων της αγοράς. […]»


18      Απόφαση της 11ης Ιουνίου 1991, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (C‑300/89, EU:C:1991:244, σκέψη 23, όπου αυτές θεωρείται ότι υφίστανται μόνο σε περίπτωση που οι κανόνες οδηγούν σε διαφορετικό κόστος παραγωγής). Πρβλ., επίσης, απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2000, Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑376/98, EU:C:2000:544, σκέψεις 106 επ.).


19      Απόφαση της 5ης Οκτωβρίου 2000, Γερμανία κατά Κοινοβουλίου και Συμβουλίου (C‑376/98, EU:C:2000:544, σκέψεις 106 και 107).


20      Απόφαση της 15ης Ιουνίου 1994, Επιτροπή κατά BASF κ.λπ. (C‑137/92 P, EU:C:1994:247, σκέψεις 48 έως 50 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


21      Απόφαση της 5ης Μαρτίου 2015, Επιτροπή κατά Λουξεμβούργου (C‑502/13, EU:C:2015:143, σκέψη 56 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


22      Απόφαση της 26ης Ιουνίου 2003, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑404/00, EU:C:2003:373, σκέψη 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


23      Απόφαση της 6ης Μαρτίου 2008, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑196/07, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2008:146, σκέψη 35 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


24      Απόφαση της 11ης Οκτωβρίου 2016, Επιτροπή κατά Ιταλίας (C‑601/14, EU:C:2016:759, σκέψεις 33 επ.).


25      Βλ., ωστόσο, τη γνώμη του Κοινοβουλίου της Σουηδίας και του Κοινοβουλίου της Μάλτας στο πλαίσιο της νομοθετικής διαδικασίας βάσει του άρθρου 6 του Πρωτοκόλλου (αριθ. 2) σχετικά με την εφαρμογή των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας (ΕΕ 2008, C 115, σ. 206): Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – Επιτροπή Νομικών Θεμάτων, 25.4.2016, Αιτιολογημένη γνώμη του Κοινοβουλίου της Σουηδίας σχετικά με την πρόταση οδηγίας για τη θέσπιση κανόνων κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς [COM(2016)0026 – C8-0031/2016 – 2016/0011(CNS)]· Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – Επιτροπή Νομικών Θεμάτων, 5.9.2016, Αιτιολογημένη γνώμη του Κοινοβουλίου της Μάλτας σχετικά με την πρόταση οδηγίας κατά πρακτικών φοροαποφυγής που έχουν άμεση επίπτωση στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς [COM(2016)0026 – C8-0031/2016 – 2016/0011(CNS)].


26      Απόφαση της 14ης Ιουνίου 2016, Κοινοβούλιο κατά Συμβουλίου (C‑263/14, EU:C:2016:435, σκέψη 42)· βλ., περαιτέρω, γνωμοδότηση 2/00 (Πρωτόκολλο της Καρθαγένης για την πρόληψη των προερχόμενων από τη βιοτεχνολογία κινδύνων) της 6ης Δεκεμβρίου 2001 (EU:C:2001:664, σκέψη 5).


27      Βλ., επ’ αυτού, προτάσεις μου στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις ΕΚΤ κατά Corneli και Επιτροπή κατά ΕΚΤ (C‑777/22 P και C‑789/22 P, EU:C:2024:973, σημείο 130, με παραπομπή στην απόφαση του Γενικού Δικαστηρίου της 12ης Ιουνίου 2019, RV κατά Επιτροπής, T‑167/17, EU:T:2019:404, σκέψεις 59 έως 61), καθώς και τις προτάσεις του γενικού εισαγγελέα P. Pikamäe στην υπόθεση EUIPO κατά Neoperl (C‑93/23 P, EU:C:2024:751, σημεία 72 επ.)


28      Αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Gavieiro Gavieiro και Iglesias Torres (C‑444/09 και C‑456/09, EU:C:2010:819, σκέψη 64), και της 27ης Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C‑311/10, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:702, σκέψη 59).


29      Απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2010, Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (C‑343/08, EU:C:2010:14, σκέψεις 39 έως 42).


30      Για την ερμηνεία σύμφωνα με το γράμμα, το πλαίσιο και τον σκοπό της διάταξης, πρβλ. απόφαση της 4ης Μαΐου 2010, TNT Express Nederland (C‑533/08, EU:C:2010:243, σκέψη 44 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


31      Αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2024, UP CAFFE (C‑171/23, EU:C:2024:840, σκέψη 40), της 22ας Νοεμβρίου 2017, Cussens κ.λπ. (C‑251/16, EU:C:2017:881, σκέψη 46), της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Weald Leasing (C‑103/09, EU:C:2010:804, σκέψη 48), και της 21ης Φεβρουαρίου 2006, Halifax κ.λπ. (C‑255/02, EU:C:2006:121, σκέψη 94). Διαφορετικά, αντιθέτως, η απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψεις 107 επ.).


32      Τις διαφορές υπογραμμίζουν οι Böhmer, J./Gebhardt, R./Krüger, S./Orlet, P./Pinetz, E., σε Hagemann, T./Kahlenberg, C. (επιμ.), ATAD Kommentar, 2019, άρθρο 7, σημείο 198.


33      Οδηγία (ΕΕ) 2017/1852 του Συμβουλίου, της 10ης Οκτωβρίου 2017, για τους μηχανισμούς επίλυσης φορολογικών διαφορών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ 2017, L 265, σ. 1).


34      Αποφάσεις της 4ης Οκτωβρίου 2024, UP CAFFE (C‑171/23, EU:C:2024:840, σκέψη 36), της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 70), της 11ης Ιουλίου 2018, Επιτροπή κατά Βελγίου (C‑356/15, EU:C:2018:555, σκέψη 99), και της 12ης Σεπτεμβρίου 2006, Cadbury Schweppes και Cadbury Schweppes Overseas (C‑196/04, EU:C:2006:544, σκέψη 35).


35      Απόφαση της 26ης Φεβρουαρίου 2019, T Danmark και Y Denmark (C‑116/16 και C‑117/16, EU:C:2019:135, σκέψη 71), με παραπομπή στις αποφάσεις της 11ης Ιουλίου 2018, Επιτροπή κατά Βελγίου (C‑356/15, EU:C:2018:555, σκέψη 99), της 22ας Νοεμβρίου 2017, Cussens κ.λπ. (C‑251/16, EU:C:2017:881, σκέψη 27), και της 5ης Ιουλίου 2007, Kofoed (C‑321/05, EU:C:2007:408, σκέψη 38).


36      Αποφάσεις της 27ης Οκτωβρίου 2011, Επιτροπή κατά Πολωνίας (C‑311/10, μη δημοσιευθείσα, EU:C:2011:702, σκέψη 59), και της 22ας Δεκεμβρίου 2010, Gavieiro Gavieiro και Iglesias Torres (C‑444/09 και C‑456/09, EU:C:2010:819, σκέψη 64).


37      Απόφαση της 14ης Ιανουαρίου 2010, Επιτροπή κατά Τσεχικής Δημοκρατίας (C‑343/08, EU:C:2010:14, σκέψεις 39 έως 42).


38      Απόφαση της 7ης Ιουλίου 2016, Muladi (C‑447/15, EU:C:2016:533, σκέψη 43 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).


39      Για περιορισμούς της ελεύθερης κυκλοφορίας, πρβλ. αποφάσεις της 2ας Μαρτίου 2023, PrivatBank κ.λπ. (C‑78/21, EU:C:2023:137, σκέψη 63), και της 18ης Ιουνίου 2020, Επιτροπή κατά Ουγγαρίας (Διαφάνεια των οργανώσεων) (C‑78/18, EU:C:2020:476, σκέψη 89).


40      Αποφάσεις της 18ης Ιανουαρίου 2024, Regionalna direktsia «Avtomobilna administratsia» Pleven (C‑227/22, EU:C:2024:57, σκέψη 35), και της 7ης Ιουλίου 2016, Muladi (C‑447/15, EU:C:2016:533, σκέψη 44).


41      Απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010 (C‑484/08, EU:C:2010:309).


42      Οδηγία του Συμβουλίου της 5ης Απριλίου 1993 (ΕΕ 1993, L 95, σ. 29) στην αρχική της έκδοση. Οι τροποποιήσεις μέσω της οδηγίας 2011/83/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 25ης Οκτωβρίου 2011, σχετικά με τα δικαιώματα των καταναλωτών (ΕΕ 2011, L 304, σ. 64), και της οδηγίας (ΕΕ) 2019/2161 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 27ης Νοεμβρίου 2019 (ΕΕ 2019, L 328, σ. 7), δεν είχαν ακόμη σχέση με την υπόθεση C‑484/08.


43      Στην υπόθεση Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2009:682, σημείο 87).


44      Απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2010:309, σκέψεις 28 επ.).


45      Απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Caja de Ahorros y Monte de Piedad de Madrid (C‑484/08, EU:C:2010:309, σκέψη 40).


46      Άρθρο 8 της οδηγίας 93/13.


47      Απόφαση της 3ης Ιουνίου 2010, Επιτροπή κατά Ισπανίας (C‑487/08, EU:C:2010:310, σκέψη 56)· πρβλ. αποφάσεις της 16ης Ιουλίου 2009, Damseaux (C‑128/08, EU:C:2009:471, σκέψη 27), της 20ής Μαΐου 2008, Orange European Smallcap Fund (C‑194/06, EU:C:2008:289, σκέψεις 41, 42 και 47), και της 14ης Νοεμβρίου 2006, Kerckhaert και Morres (C‑513/04, EU:C:2006:713, σκέψεις 19, 20 και 24).