<TI><P>Δεύτερος λόγος ακυρώσεως: Παρερμηνεία της έννοιας της υποκείμενης σε προσφυγή πράξεως</P></TI>27.Οι αναιρεσείουσες προβάλλουν ως δεύτερο λόγο αναιρέσεως ότι το Πρωτοδικείο παρερμήνευσε τη νομική έννοια της δυναμένης να προσβληθεί πράξεως. Κατά τις αναιρεσείουσες, το προσβαλλόμενο έγγραφο συνιστά, ενόψει των περιστάσεων υπό τις οποίες συντάχθηκε και του περιεχομένου του, μια απορριπτική απόφαση, κατά της οποίας μπορεί να ασκηθεί προσφυγή ακυρώσεως.Όσον αφορά το πλαίσιο των περιστάσεων στο οποίο εντάσσεται το προσβαλλόμενο έγγραφο, οι αναιρεσείουσες παραπέμπουν κυρίως στο έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992, με το οποίο η Επιτροπή ανήγγειλε τη διαβίβαση των συμπερασμάτων της. Η επιλογή αυτής της λέξεως υποδηλώνει τη διατύπωση μιας τελικής απόψεως, η οποία πραγματοποιήθηκε με το προσβαλλόμενο έγγραφο της 10ης Μαρτίου 1992. Το Πρωτοδικείο δεν έλαβε καθόλου υπόψη το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 και δεν αποφάνθηκε σχετικά με τον λόγο ακυρώσεως που στηριζόταν στη σημασία αυτού του εγγράφου, με αποτέλεσμα η Διάταξη του Πρωτοδικείου να είναι από αυτή την άποψη, ελλιπώς αιτιολογημένη. Επιπλέον οι αναιρεσείουσες ισχυρίζονται ότι υπάρχει μεγάλη ομοιότητα μεταξύ του προσβαλλόμενου εγγράφου και της άλλης επιστολής της Επιτροπής, της 10ης Μαρτίου 1992, που συνιστά αδιαμφισβήτητα απόφαση.
Όσον αφορά το προσβαλλόμενο έγγραφο καθαυτό, οι αναιρεσείουσες υποστηρίζουν ότι η απόφαση με την οποία η Επιτροπή απορρίπτει μια καταγγελία χαρακτηρίζεται από το ότι, πρώτον, θέτει τέρμα στην έρευνα που έχει τεθεί σε κίνηση, δεύτερον, περιέχει μια εκτίμηση των επίμαχων συμφωνιών και, τρίτον, εμποδίζει τον καταγγέλλοντα να απαιτήσει την επανέναρξη της έρευνας, εκτός αν προσκομίσει νέο αποδεικτικό υλικό. Το προσβαλλόμενο έγγραφο πληροί τις προϋποθέσεις αυτές, όπως δείχνουν το περιεχόμενό του και οι περιστάσεις υπό τις οποίες συντάχθηκε. Το Πρωτοδικείο στήριξε τη Διάταξη του στην απόφαση του στην υπόθεση Automec Ι, όμως εφάρμοσε εσφαλμένα τη νομολογία αυτή.
28.Κατ' αυτού του λόγου αναιρέσεως η Επιτροπή αντέταξε την ένσταση ότι αφορά πραγματικά ζητήματα και άρα πρέπει να θεωρηθεί απαράδεκτος. Αναφορικά με την ερμηνεία του προσβαλλόμενου εγγράφου η Επιτροπή υποστήριξε και πάλι την άποψη που είχε εκφράσει ήδη στον πρώτο βαθμό, ότι δηλαδή επρόκειτο απλώς για μια προσωρινή διατύπωση απόψεως.29.Καταρχάς θα πρέπει να εξετάσουμε την αιτίαση ότι η ερμηνεία του προσβαλλόμενου εγγράφου εκ μέρους του Πρωτοδικείου ήταν εσφαλμένη. Κατά τη γνώμη μου, εδώ πρόκειται για μια εκτίμηση πραγματικών περιστατικών, η οποία, επομένως, εκφεύγει του ελέγχου του ακυρωτικού δικαστηρίου. Είναι βέβαια ορθό ότι η διάκριση μεταξύ πραγματικών και νομικών ζητημάτων είναι πολύ δύσκολη. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί μάλιστα ότι σκοπός της ερμηνείας του επίμαχου εγγράφου είναι να εξακριβωθεί εάν πρόκειται για απόφαση υποκείμενη σε προσφυγή, πράγμα που σημαίνει ότι, σε τελική ανάλυση, τίθεται θέμα υπαγωγής σε έναν κανόνα δικαίου και, συνεπώς, πρόκειται για νομικό ζήτημα.Ωστόσο η ερμηνεία αυτή δεν θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, η προσήκουσα. Θα είχε ως συνέπεια την υπερβολικά διασταλτική ερμηνεία της έννοιας του νομικού ζητήματος, ώστε να καλύψει και την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών εκ μέρους του Πρωτοδικείου. Αυτό όμως θα ερχόταν σε αντίθεση προς τον σκοπό στον οποίο απέβλεπε η ίδρυση ενός πρωτοβάθμιου δικαστηρίου. Η καθιέρωση δύο βαθμών δικαιοδοσίας είχε σκοπό να βελτιώσει την έννομη προστασία εντός της Κοινότητας παρέχοντας στο Δικαστήριο τη δυνατότητα, ιδίως όσον αφορά προσφυγές που απαιτούν ενδελεχή έρευνα περίπλοκων πραγματικών περιστατικών, να συγκεντρώσει τη δραστηριότητα του στο κύριο έργο του, (...) τη διασφάλιση της ενότητας της ερμηνείας του κοινοτικού δικαίουΒλ. την τρίτη και τέταρτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως 88/591/ΕΚΑΧ, EOK, Ευρατόμ του Συμβουλίου, της 24ης Οκτωβρίου 1988, περί ιδρύσεως Πρωτοδικείου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΕΕ L 319, σ. 1), και την πρώτη αιτιολογική σκέψη της αποφάσεως 93/350/Ευρατόμ, ΕΚΑΧ, ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 8ης Ιουνίου 1993, περί τροποποιήσεως της αποφάσεως 88/591/ΕΚΑΧ, ΕΟΚ, Ευρατόμ (ΕΕ L 144, σ. 21).
.
Η επιδιωκόμενη με αυτόν τον τρόπο μείωση του φόρτου εργασίας του Δικαστηρίου θα ματαιωνόταν, εάν στην έννοια του νομικού ζητήματος εδίδετο τόσο ευρεία ερμηνεία, ώστε να καλύπτει και την εξακρίβωση του περιεχομένου ενός εγγράφου. Διαφορετικά το Δικαστήριο θα όφειλε εν προκειμένω να εξετάσει το ίδιο εάν το προσβαλλόμενο έγγραφο της 10ης Μαρτίου 1992 συνιστά τελική απόφαση και να υποκαταστήσει έτσι την κρίση του σε εκείνη του Πρωτοδικείου. Στην περίπτωση αυτή το Δικαστήριο δεν θα ενεργούσε ως ακυρωτικό δικαστήριο, υπό την έννοια της Συνθήκης, αλλά μάλλον ως εφετείο.
30.Η άποψη ότι η έννοια του νομικού ζητήματος ενδείκνυται να ερμηνευθεί στενά βρίσκει επίσης έρεισμα στη νομολογία του Δικαστηρίου. Στο σημείο αυτό πρέπει να υπενθυμιστεί η απόφαση στην υπόθεση Vidrányi, με την οποία το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η αίτηση αναιρέσεως δεν μπορεί να στηρίζεται παρά μόνο σε λόγους που αφορούν την εκ μέρους του Πρωτοδικείου παράβαση νομικών κανόνων, ενώ αποκλείεται οποιαδήποτε εκτίμηση πραγματικών περιστατικώνΑπόφαση της 1ης Οκτωβρίου 1991 στην υπόθεση C-283/90P, Vidrányi κατά Επιτροπής, Συλλογή 1991, σ. I-4339, σκέψη 12 (η υπογράμμιση δική μου).
. Μια αίτηση αναιρέσεως είναι συνεπώς παραδεκτή μόνο κατά το μέρος κατά το οποίο στηρίζεται στον ισχυρισμό, ότι το Πρωτοδικείο αποφάνθηκε κατά παράβαση των κανόνων δικαίου, των οποίων την τήρηση όφειλε να εξασφαλίσειΌπ. π. (υποσημείωση 15), σκέψη 3.
.31.Ωστόσο η άποψη που υποστηρίζεται εδώ δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι το Πρωτοδικείο είναι απόλυτα ελεύθερο κατά την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών και ότι η εκτίμηση του αυτή είναι δυνατό να ελεγχθεί μόνο σε περίπτωση παραβάσεως νομικών κανόνων. Κατά τη γνώμη μου, θα ήταν κάλλιστα δυνατό (και λογικό) να είναι παραδεκτή η αίτηση αναιρέσεως και στην περίπτωση που το Πρωτοδικείο υπέπεσε κατά την εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών σε προφανή σφάλματα — για παράδειγμα σε παράβαση κανόνων της λογικής.32.Ωστόσο εν προκειμών το ενδεχόμενο αυτό δεν χρήζει, κατά τη γνώμη μου, περαιτέρω αναλύσεως, δεδομένου ότι εν πάση περιπτώσει δεν συντρέχει τέτοιο προφανές σφάλμα. Η ερμηνεία του περιεχομένου του προσβαλλόμενου εγγράφου της 10ης Μαρτίου 1992, στην οποία προέβη το Πρωτοδικείο θα μπορούσε να είναι βάσιμη.33.Οι αναιρεσείουσες επισημαίνουν βέβαια ορθώς ότι η διατύπωση αυτού του εγγράφου σε αρκετά σημεία δημιουργεί την εντύπωση, ότι η Επιτροπή είχε ήδη θέσει τέρμα στην έρευνα που είχε κινήσει κατόπιν της καταγγελίας της SFEI. Η παρατήρηση αυτή ισχύει κυρίως για τις πρώτες δύο φράσεις του αποσπάσματος που έχω ήδη παραθέσειΒλ. ανωτέρω, σημείο 9.
, στις οποίες χρησιμοποιείται δύο φορές η λέξη would. Επίσης στο σημείο αυτό θα ήταν δυνατό να επισημανθεί και η φράση we do no propose to pursue enquiries under Article 86, που χρησιμοποιείται στην τελευταία παράγραφο του εγγράφου αυτού. Η τελευταία αυτή έκφραση φαίνεται βέβαια — παρόλο που, φυσικά, δεν θα ισχυριστώ ότι είμαι σε θέση να ερμηνεύσω κατά τρόπο αυθεντικό μια έννοια διατυπωμένη σε ξένη γλώσσα — να μην αποκλείει και μια διαφορετική ερμηνεία.Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι στο έγγραφο δεν υπάρχει καμία ένδειξη για το ότι πρόκειται απλώς για μια προσωρινή λήψη θέσεως ούτε εφιστάται η προσοχή του παραλήπτη του εγγράφου στη δυνατότητα του να προβάλει περαιτέρω επιχειρήματα. Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου ότι η ίδια η Επιτροπή στην 20ή Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού για την οποία θα γίνει λόγος και αργότερα — δήλωσε, ότι στο μέλλον θα μεριμνά ώστε η διατύπωση των διοικητικών εγγράφων της να μην είναι διφορούμενη και να μη δημιουργείται στον καταγγέλλοντα η εντύπωση ότι η καταγγελία του απορρίφθηκε οριστικά20ή Εχθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού (1990), Βρυξέλλες/Λουξεμβούργο 1991, αριθμός 165.
. Η άποψη που υποστηρίχθηκε από τον εκπρόσωπο της Επιτροπής κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση, ότι δηλαδή το έγγραφο περιέχει σιωπηρή πρόσκληση προς τον παραλήπτη να γνωστοποιήσει στην Επιτροπή αν συμμερίζεται την άποχή της, δύσκολα θα εύρισκε έρεισμα στο έγγραφο αυτό.
34.Πρέπει εξάλλου να ληφθεί υπόψη ότι το προσβαλλόμενο έγγραφο δεν περιέχει καμία ρητή εκτίμηση, με κριτήριο το άρθρο 86, των περιστατικών, που είχε εκθέσει η SFEI στη Επιτροπή. Όπως ορθώς έκρινε το Πρωτοδικείο, το έγγραφο απλώς διασαφηνίζει την απόφαση περί ελέγχου της συγχωνεύσεως της 2ας Δεκεμβρίου 1991, καθώς και τη συνάφεια που υπήρχε κατά την άποψη της Επιτροπής μεταξύ της αποφάσεως αυτής και της καταγγελίας της SFEIΟπ. π. (υποσημείωση 1), σκέψη 42.
. Στο προσβαλλόμενο έγγραφο η Επιτροπή επισημαίνει ότι με την απόφαση της της 2ας Δεκεμβρίου 1991 είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ίδρυση της κοινής επιχειρήσεως από τα Γαλλικά Ταχυδρομεία και τις άλλες επιχειρήσεις δεν δημιουργούσε ούτε ενίσχυε δεσπόζουσα θέση, η οποία να παρεμποδίζει σημαντικά τη διατήρηση πραγματικού ανταγωνισμού.Κατά την εξέταση του συμβατού της κοινής επιχειρήσεως με γνώμονα τον κανονισμό ελέγχου των συγχωνεύσεων εξετάστηκε και η κατάσταση που επικρατεί στη γαλλική αγοράΒλ. σημεία 33 και 42 επ. της αποφάσεως της 2ας Δεκεμβρίου 1991. Μέχρι στιγμής το πλήρες κείμενο της αποφάσεως αυτής δεν έχει ακόμη δημοσιευθεί απ' όσο γνωρίζω — ούτε σε κανένα περιοδικό ούτε αλλαχού, διατίθεται όμως (με εξαίρεση τα στοιχεία που συνιστούν επιχειρηματικά απόρρητα) από την Επιτροπή.
. Συνεπώς μπορεί ευλόγως να υποτεθεί ότι οι διαπιστώσεις που περιέχονταν στην απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 1991 προδίκαζαν ήδη την απόφαση που θα λαμβανόταν σχετικά με το ζήτημα αν στην προκείμενη περίπτωση συνέτρεχε — όπως ισχυριζόταν η SFEI με την καταγγελία της — καταχρηστική εκμετάλλευση δεσπόζουσας θέσεως στην αγορά. Σε αυτό στηριζόταν προφανώς και το έγγραφο της Επιτροπής της 10ης Μαρτίου 1992. Ωστόσο δεν περιέχεται στο έγγραφο αυτό η ρητή διαπίστωση ότι δεν συντρέχει τέτοιου είδους καταχρηστική εκμετάλλευση. Εάν εξετάσουμε ιδίως τις δύο παραγράφους του προσβαλλόμένου εγγράφου, τις οποίες παρέθεσα δεν μπορούμε παρά να σχηματίσουμε την εντύπωση ότι αναφέρονται με πολλά λόγια, οι συνέπειες που είχε η απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 1991 για απάντηση στην καταγγελία της SFEI, χωρίς όμως να υπάρχει πολλή ουσία. Αυτή η έλλειψη ουσίας — και σαφήνειας — είναι λυπηρή, όμως ουδόλως επηρεάζει το γεγονός ότι η ερμηνεία που έδωσε το Πρωτοδικείο στα λεγόμενα αυτά είναι βάσιμη.
Τέλος πρέπει ακόμη να εξετάσουμε το επιχείρημα των αναιρεσειουσών ότι ήταν υποχρεωμένες να θεωρήσουν την προσβαλλόμενη επιστολή ως απόφαση, δεδομένου ότι είχε αποσταλεί την ίδια ημέρα με το έγγραφο που αφορούσε το άρθρο 92 και παρουσίαζε μεγάλη ομοιότητα μ' αυτό. Ο εκπρόσωπος της Επιτροπής απέκρουσε με πειστικό τρόπο το επιχείρημα αυτό κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση παραθέτοντας το κείμενο του εν λόγω εγγράφου. Το έγγραφο υπ' αριθ. 06873 κάνει λόγο σαφώς για την απόφαση της Επιτροπής να θέσει τέρμα στην εξέταση της καταγγελίας βάσει του άρθρου 92Η τελευταία φράση του εγγράφου αυτού (το οποίο έχει τεθεί υπόψη του Πρωτοδικείου) έχει ως εξής: Je suis donc au regret de vous faire part de la décision des services compétents de clôturer, en raison des circonstances précisées ci-dessus, le dossier ouvert à la suite de votre demande du 21. 12. 1990. [Με λύπη μου σας ανακοινώνω την απόφαση των αρμοδίων υπηρεσιών να θέσουν τέρμα, για τους λόγους που αναφέρθηκαν ανωτέρω, στη διαδικασία που κινήθηκε κατόπιν της αιτήσεώς σας της 21. 12. 1990.]
. Το έγγραφο που πρέπει να εξεταστεί εν προκειμένω δεν έχει τέτοια σαφή διατύπωση.
35.Κατόπιν της — επικουρικής — εξετάσεως του προσβαλλόμένου εγγράφου της 10ης Μαρτίου 1992, καταλήγω στο συμπέρασμα ότι ανευρίσκονται σε αυτό στοιχεία που υποδηλώνουν την οριστική απόρριψη της καταγγελίας. Από την άλλη πλευρά, μπορούν να αναφερθούν επίσης σημαντικά στοιχεία ικανά να στηρίξουν τον ισχυρισμό της Επιτροπής ότι επρόκειτο απλώς για μια προσωρινή διατύπωση απόψεως. Κατά τη γνώμη μου, υπερισχύουν τα τελευταία, με αποτέλεσμα να είναι ορθή η εκτίμηση του Πρωτοδικείου.Η Επιτροπή όμως, δεν μπορεί παρά να αποδεχθεί την κατηγορία ότι με τη διατύπωση του εγγράφου της δημιούργησε ακριβώς αυτήν την ασάφεια, την οποία το Πρωτοδικείο είχε ήδη επικρίνει με την απόφαση του στην υπόθεση Automec Ι και στην οποία η ίδια η Επιτροπή είχε δεσμευθεί με την 20ή Έκθεση επί της πολιτικής ανταγωνισμού να δώσει τέλος. Όμως τα ελαττώματα αυτά δεν αρκούν, κατά την άποψη μου για να δικαιολογήσουν τον χαρακτηρισμό του προσβαλλόμένου εγγράφου, κατ' εφαρμογή της θεωρίας της προστασίας της καλής πίστεως — όπως προτείνουν οι αναιρεσείουσες — ως υποκείμενη σε προσφυγή απόφαση. Η ερμηνεία της έννοιας της υποκείμενης σε προσφυγή αποφάσεως πρέπει (όπως θα καταδείξουμε κατωτέρω) να βασίζεται σε αντικειμενικά κριτήρια. Προκειμένου να τηρηθεί η γενική αρχή ότι ο δηλών φέρει την ευθύνη για τις ασάφειες της δηλώσεως του, αρκεί να ληφθεί η αρχή αυτή δεόντως υπόψη κατά την επιδίκαση των δικαστικών εξόδων.
36.Στο σημείο αυτό πρέπει να εξετάσουμε την αιτίαση ότι το Πρωτοδικείο δεν έλαβε υπόψη το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992. Και εδώ φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, να πρόκειται για ένα πραγματικό ζήτημα, το οποίο δεν θα έπρεπε να υπόκειται στον έλεγχο του ακυρωτικού δικαστηρίου. 'Ωστόσο η θεώρηση αυτή θα ήταν, κατά τη γνώμη μου, λανθασμένη. Η εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών από το Πρωτοδικείο πρέπει βέβαια — όπως έχω ήδη αναφέρει — να υπόκειται σε πολύ περιορισμένο έλεγχοΒλ. ανωτέρω, σημείο 31.
. Στην περίπτωση όμως που το Πρωτοδικείο, με την απόφαση του, δεν εξετάζει καθόλου έναν ισχυρισμό του ενδιαφερόμενου διαδίκου, ουδόλως πρόκειται για εκτίμηση πραγματικών περιστατικών. Αντίθετα, πρόκειται — όπως έκρινε το Δικαστήριο στην υπόθεση Vidrányi — για μια ανεπαρκή αιτιολογία, ισοδύναμη με έλλειψη αιτιολογίας, δηλαδή για μία παράβαση της γενικής αρχής που επιβάλλει σε κάθε δικαστήριο την υποχρέωση να αιτιολογεί τις αποφάσεις του, εκθέτοντας κυρίως τους λόγους που το οδήγησαν να μη δεχθεί ισχυρισμούς που προβλήθηκαν ρητά ενώπιόν τουΌπ. π. (υποσημείωση 15), σκέψη 29.
.37.Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι στην προαναφερθείσα απόφαση επρόκειτο για παράβαση κανόνα δικαίου, επί της οποίας το Πρωτοδικείο είχε παραλείψει, κατά την άποψη του προσφεύγοντος να αποφανθεί. Εδώ όμως πρόκειται για ένα έγγραφο, στο οποίο το Πρωτοδικείο δεν έδωσε, κατά τη γνώμη των αναιρεσειουσών, τη δέουσα προσοχή. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι το Πρωτοδικείο υποχρεούται να εξετάζει, με την απόφαση του, όλα τα πραγματικά περιστατικά που έχουν προβληθεί από τους διαδίκους κατά τη διάρκεια της δίκης. Αντίθετα, θα πρέπει να δεχόμαστε την ύπαρξη νομικού σφάλματος, το οποίο υπόκειται σε διόρθωση από το ακυρωτικό δικαστήριο, μόνο αν πρόκειται για ουσιώδες πραγματικό περιστατικό, που, αν είχε ληφθεί υπόψη από το Πρωτοδικείο, θα μπορούσε να οδηγήσει στην έκδοση διαφορετικής αποφάσεως.38.Ωστόσο, η εξέταση του ζητήματος αυτού θα μπορούσε, κατόπιν της προσφάτως εκδοθείσας αποφάσεως στην υπόθεση PincherleΑπόφαση της 22ας Δεκεμβρίου 1993 στην υπόθεση C-244/91 P, Pincherle κατά Επιτροπής, Συλλογή 1993, σ. I-6965.
, να είναι περιττή. Στην υπόθεση εκείνη ο αναιρεσείων είχε ισχυριστεί μεταξύ άλλων, ότι το Πρωτοδικείο, με την απόφαση την οποία αυτός προσέβαλλε, δεν είχε λάβει υπόψη τρία έγγραφα που είχε προσκομίσει. Το Δικαστήριο απέρριψε αυτήν την αιτίαση με το αιτιολογικό ότι δεν αποδείχθηκε ότι το Πρωτοδικείο δεν είχε εξετάσει τα επίμαχα έγγραφαΌπ. π. (υποσημείωση 24), σκέψη 33.
.Προσωπικά κλείνω υπέρ της απόψεως ότι η εκτίμηση αυτή του Δικαστηρίου ήταν κομμένη στα μέτρα των ιδιαίτερων περιστάσεων της υποθέσεως που είχε υποβληθεί τότε στην κρίση του. Θα ήταν οπωσδήποτε άτοπο να αναγάγουμε την εκτίμηση αυτή σε γενικό κανόνα, αφού θα ήταν πλέον αδύνατο για τον αναιρεσείοντα, οσάκις το Πρωτοδικείο έχει παραβλέψει με απόφαση του ουσιώδη πραγματικά περιστατικά, να προβάλει αυτήν την αιτίαση με πιθανότητες επιτυχίας, δεδομένου ότι δύσκολα είναι σε θέση να αποδείξει ότι το Πρωτοδικείο διέπραξε ένα τέτοιο σφάλμα, αφού το μόνο έρεισμα για την απόδειξη αυτή είναι η ίδια η απόφαση του Πρωτοδικείου, στην οποία ακριβώς δεν γίνεται φυσικά καμία αναφορά στα επίμαχα περιστατικά.
39.Τίθεται συνεπώς το ερώτημα αν το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 ελήφθη υπόψη από το Πρωτοδικείο και, αν όχι, αν το εν λόγω έγγραφο έχει θεμελιώδη σημασία για την προκείμενη υπόθεση. Η Επιτροπή υποστήριξε, βέβαια, ότι οι περιστάσεις καταρτίσεως του προσβαλλόμένου εγγράφου δεν έχουν σημασία, εάν η σημασία του εγγράφου προκύπτει με σαφήνεια από το περιεχόμενό του και μόνο. Ωστόσο αυτό δεν συμβαίνει εν προκειμένω. Ακόμη και ο εκπρόσωπος της Επιτροπής αναγκάστηκε να παραδεχθεί κατά την επ' ακροατηρίου συζήτηση ότι το προσβαλλόμενο έγγραφο περιέχει ένα διφορούμενο σημείο.Στο πρώτο ερώτημα είναι, κατά τη γνώμη μου, σχετικά εύκολο να δοθεί απάντηση. Το Πρωτοδικείο αναφέρει βέβαια το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 σε αρκετά σημεία (στις σκέψεις 17, 24 και 25 της Διατάξεως του), στα οποία εκθέτει τα επιχειρήματα των διαδίκων. Αντίθετα, στο πλαίσιο της νομικής εκτιμήσεως το έγγραφο αυτό δεν εμφανίζεται πλέον. Μόνο στη σκέψη 46 της Διατάξεως θα μπορούσε κανείς ενδεχομένως να διαβλέψει στην παραπομπή στη σκέψη 25 μια αναφορά στο έγγραφο αυτό. Το περιεχόμενο όμως της σκέψεως αυτής δεν επιτρέπει την ερμηνεία αυτή. Το Πρωτοδικείο αναφέρει αντιθέτως στη σκέψη αυτή ότι το έγγραφο της SFEI προς την Επιτροπή, της 15ης Νοεμβρίου 1991, δεν είναι δυνατό να ερμηνευθεί ως πρόσκληση προς την Επιτροπή να λάβει θέση επί του σχετικού ζητήματος, υπό την έννοια του άρθρου 175 της Συνθήκης ΕΚ. Όσον αφορά το ζήτημα αν οι σκέψεις αυτές της Διατάξεως ήταν αναγκαίες για την επίλυση της διαφοράς, δεν χρειάζεται να εκφέρω άποψη σχετικά. Δεν έχω πάντως καμία αμφιβολία ότι το Πρωτοδικείο δεν αποφαίνεται ούτε στο σημείο αυτό ούτε σε κανένα άλλο σημείο της Διατάξεως του σχετικά με την πιθανή σημασία του εγγράφου της 9ης Ιανουαρίου 1992 για την ερμηνεία του προσβαλλόμενου εγγράφου.
40.Σε τελική ανάλυση όμως, αυτό το ζήτημα δεν χρήζει, κατά τη γνώμη μου, περαιτέρω αναλύσεως, δεδομένου ότι, εν πάση περιπτώσει, το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 δεν συμβάλλει ουσιωδώς στην ερμηνεία του υπό εξέταση εδώ εγγράφου. Με το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 ο γενικός διευθυντής της ΓΔ IV παραπέμπει στην απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 1991 και τις πιθανές συνέπειες της όσον αφορά την απόφαση επί της καταγγελίας της SFEI. Ο γενικός διευθυντής αυτός γνωστοποιεί ότι η Επιτροπή θα λάβει προσεχώς θέση επί του θέματος αυτού. Η υπόθεση ότι επρόκειτο για την προαναγγελία του ότι η Επιτροπή θα ελάμβανε προσωρινά θέση, πράγμα που έπραξε στη συνέχεια με το προσβαλλόμενο εν προκειμένω έγγραφο, είναι καθ' όλα βάσιμη.Οι αναιρεσείουσες έδωσαν ιδιαίτερη βαρύτητα στο γεγονός ότι στο σημείο αυτό το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 κάνει λόγο για συμπεράσματα [conclusions]. Η ερμηνεία τους, ότι δηλαδή η έννοια αυτή υποδηλώνει την οριστική λήψη θέσεως, θα μπορούσε να είναι απόλυτα βάσιμη. Όμως δεν μου φαίνεται πειστική (ούτε βέβαια δεσμευτική). Η χρησιμοποίηση αυτής της εκφράσεως συμβιβάζεται απόλυτα με την υπόθεση ότι το προσβαλλόμενο έγγραφο συνιστά μια προσωρινή λήψη θέσεως. Στην περίπτωση αυτή το έγγραφο της 9ης Ιανουαρίου 1992 θα πρέπει να θεωρηθεί — όπως υποστηρίζει η Επιτροπή — ως απλή προαναγγελία αυτής της προσωρινής λήψεως θέσεως.
41.Με βάση τα όσα αναφέρθηκαν μέχρι τώρα, η ερμηνεία που έδωσε το Πρωτοδικείο στο προσβαλλόμενο έγγραφο πρέπει να θεωρηθεί καθ' όλα δυνατή και βάσιμη. Όπως ήδη ανέφερα υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που συνηγορούν υπέρ της ερμηνείας που υποστηρίζουν οι αναιρεσείουσες. Όμως, δεδομένου ότι η ερμηνεία του Πρωτοδικείου δεν παρουσιάζει προφανή ελαττώματα, δεν θα μπορούσε να προσβληθεί μόνο γι' αυτό τον λόγο.42.Ας εξετάσουμε τώρα το ζήτημα αν το Πρωτοδικείο ερμήνευσε ορθά την έννοια της δυναμένης να προσβληθεί πράξεως κατά το άρθρο 173. Το ζήτημα της ερμηνείας μιας νομικής έννοιας είναι επίσης νομικό ζήτημα, το οποίο μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο λόγου αναιρέσεως, όπως προκύπτει από τη μέχρι τούδε νομολογία του ΔικαστηρίουΒλ. την απόφαση της 28ης Νοεμβρίου 1991 στην υπόθεση C-132/90 Ρ, Schwedler κατά Κοινοβουλίου (Συλλογή 1991, σ. I-5745, σκέψη 13), και απόφαση της 17ης Ιανουαρίου 1992 στην υπόθεση C-107/90 Ρ, Hochbaum κατά Επιτροπής (Συλλογή 1992, α I-157, σκέψη 16).
.43.Η Διάταξη του Πρωτοδικείου στηρίχθηκε εμφανώς στην απόφαση του επί της υποθέσεως Automec ΙΒλ. υποσημείωση 2.
. Στην εν λόγω απόφαση το Πρωτοδικείο είχε αποφανθεί ότι, στο πλαίσιο της εξελίξεως της διαδικασίας την οποία ακολουθεί η Επιτροπή για τη διερεύνηση μιας καταγγελίας και η οποία διέπεται από τα άρθρα 3 του κανονισμού 17 και 6 του κανονισμού 99/63Κανονισμός 99/63/ΕΟΚ της Επιτροπής της 25ης Ιουλίου 1963, περί των ακροάσεων που προβλέπονται στο άρθρο 19, παράγραφοι 1 και 2, του κανονισμού 17 του Συμβουλίου (ΕΕ ειδ. έκδ. 08/001, σ. 37). Κατά το άρθρο 19, παράγραφος 1, του κανονισμού 17η Επιτροπή οφείλει πριν τη λήψη μιας αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 3 να ακούει τους ενδιαφερόμενους. Το άρθρο 6 του κανονισμού 99/63 ορίζει τα εξής: Όταν η Επιτροπή, έχοντας λάβει μι αίτηση σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 2, του κανονισμού 17, κρίνει ότι τα στοιχεία που έχει στη διάθεση της δεν δικαιολογούν την αποδοχή της αιτήσεως, πληροφορεί σχετικά τους προσφεύγοντες [αιτούντες] και τους καθορίζει προθεσμία για να υποβάλουν γραπτώς τις ενδεχόμενες παρατηρήσεις τους.
, πρέπει να γίνεται διάκριση μεταξύ τριών διαδοχικών φάσεων:Κατά την πρώτη, που ακολουθεί την κατάθεση της καταγγελίας, η Επιτροπή συλλέγει, όπως αναφέρεται στο άρθρο 6 του κανονισμού 99/63/ΕΟΚ, τα στοιχεία που θα της επιτρέψουν να εκτιμήσει ποια συνέχεια πρέπει να δώσει στην καταγγελία. Η φάση αυτή μπορεί να περιλαμβάνει ιδίως άτυπη ανταλλαγή απόψεων και πληροφοριών μεταξύ της Επιτροπής και του καταγγέλοντος, με σκοπό να διευκρινιστούν τα πραγματικά και νομικά στοιχεία που αποτελούν αντικείμενο της καταγγελίας και να παράσχουν στον καταγγέλλοντα την ευκαιρία να αναπτύξει τους ισχυρισμούς του, ενδεχομένως ενόψει μιας πρώτης αντιδράσεως των υπηρεσιών της Επιτροπής. Δεν νοούνται ως δυνάμενες να προσβληθούν πράξεις οι προκαταρκτικές παρατηρήσεις των υπηρεσιών της Επιτροπής στο πλαίσιο των εν λόγω ατύπων επαφών.
Σε μια δεύτερη φάση ακολουθεί η προβλεπόμενη στο άρθρο 6 του κανονισμού 99/63 κοινοποίηση, με την οποία η Επιτροπή γνωστοποιεί στον καταγγέλλοντα τους λόγους για τους οποίους κρίνει ότι δεν δικαιολογείται η αποδοχή της αιτήσεως του και του παρέχει τη δυνατότητα να υποβάλει εντός προθεσμίας που καθορίζει συναφώς τις ενδεχόμενες παρατηρήσεις του. Η κοινοποίηση αυτή (...) δεν μπορεί να θεωρηθεί (...) ως απόφαση (...).
Κατά την τρίτη φάση της διαδικασίας, η Επιτροπή λαμβάνει γνώση των παρατηρήσεων του καταγγέλλοντος. Παρ' όλον ότι το άρθρο 6 του κανονισμού 99/63/ΕΟΚ δεν προβλέπει ρητώς τη δυνατότητα αυτή, η εν λόγω φάση μπορεί να τερματιστεί με τη λήψη τελικής αποφάσεως (...).Όπ. π. (υποσημείωση 2), σκέψεις 45 έως 47.
44.Η ανάλυση αυτή του Πρωτοδικείου μου φαίνεται απόλυτα ικανή να δώσει μια σαφή εικόνα της εξέλιξης της διαδικασίας για τη διερεύνηση μιας καταγγελίας. Τα επιμέρους ζητήματα που αναφύονται από αυτές τις σκέψεις, δεν χρειάζεται να εξετασθούν εν προκειμένωΗ τελευταία παράγραφος του προπαρατεθέντος αποσπάσματος της αποφάσεως αφήνει ανοιχτό το θέμα αν η Επιτροπή —στην περίπτωση που σκοπεύει να μη δώσει συνέχεια στην καταγγελία —υποχρεούται (και όχι απλώς δύναται), αν το απαιτήσει ο καταγγέλλων, να απορρίψει την καταγγελία με τυπική απόφαση, την οποία ο καταγγέλλων μπορεί στη συνέχεια να προσβάλει δυνάμει του άρθρου 173 της Συνθήκης ΕΚ. Κατά τη γνώμη μου, πρέπει να γίνει δεκτό ότι υφίσταται τέτοια αξίωση του καταγγέλλοντος. Συμφωνώ συνεπώς απόλυτα με την απόφαση του Πρωτοδικείου στην υπόθεση Automec Π (απόφαση της 18ης Σεπτεμβρίου 1992 στην υπόθεση Τ-24/90, Automec κατά Επιτροπής, Συλλογή 1992, σ. ΙΙ-2223), που φαίνεται να έχει αυτό το περιεχόμενο (βλ. τη σκέψη 85 της αποφάσεως αυτής).
. Στην περίπτωση που κατά την εξέταση μιας πράξεως δεν είναι βέβαιο αν η πράξη αυτή έχει χαρακτήρα αποφάσεως ή όχι, το σχήμα αυτό επιτρέπει την κατάταξη της εν λόγω πράξεως στο εκάστοτε στάδιο της διαδικασίας.45.Η προσβαλλόμενη Διάταξη του Πρωτοδικείου δημιουργεί ωστόσο σε διάφορα σημεία εντύπωση ότι το Πρωτοδικείο ακολούθησε αντίστροφη συλλογιστική πορεία: Ένα μέτρο δεν μπορεί να συνιστά υποκείμενη σε προσφυγή πράξη, επειδή κατατάσσεται στο πρώτο (ή το δεύτερο) από τα προαναφερθέντα στάδια της διαδικασίας. Πρόκειται συγκεκριμένα για τις σκέψεις 41 έως 43 της προσβαλλόμενης Διατάξεως. Η επιχειρηματολογία αυτή δεν αποτελεί φυσικά παρά απόδειξη διά του αποδεικτέου. Το ίδιο μπορεί, εξάλλου, να λεχθεί και για το επιχείρημα της Επιτροπής ότι το προσβαλλόμενο έγγραφο δεν θα μπορούσε να αποτελεί απόφαση, δεδομένου ότι η Επιτροπή δεν είχε προηγουμένως αποστείλει στους καταγγέλλοντες κανένα έγγραφο, όπως προβλέπεται στο άρθρο 6 του κανονισμού 99/63 (με το οποίο οι τελευταίοι θα είχαν κληθεί να αναπτύξουν την άποψη τους)Το επιχείρημα αυτό χρησιμοποιήθηκε εξάλλου και από το Πρωτοδικείο στην υπόθεση Automec Ι (όπ. π. υποσημείωση 2, σκέψη 56).
.Εάν αυτή ήταν όντως η άποψη του Πρωτοδικείου, θα έπρεπε φυσικά να αποκρουσθεί. Κατά την πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, το ζήτημα της υπάρξεως πράξεως που μπορεί να προσβληθεί δυνάμει του άρθρου 173 εξαρτάται από το εάν η εν λόγω πράξη προορίζεται να παραγάγει έννομα αποτελέσματα, χωρίς να έχει οποιαδήποτε σημασία η μορφή τηςΑπόφαση της 31ης Μαΐου 1971 στην υπόθεση 22/70, Επιτροπή κατά Συμβουλίου (Sig. 1971, σ. 263, σκέψη 42). βλ. προσφάτως την απόφαση της 16ης Ιουνίου 1993 στην υπόθεση C-325/91, Γαλλία κατά Επιτροπής (Συλλογή 1993, σ. I-3283, σκέψη 9).
. Όταν πρόκειται για πράξεις που εκδίδονται κατόπιν διαδικασίας η οποία περιλαμβάνει περισσότερα του ενός στάδια, συνιστούν κατ' αρχήν πράξεις προσβλητές μόνο τα μέτρα που καθορίζουν οριστικώς τη θέση της Επιτροπής και όχι τα προπαρασκευαστικά μέτραΒλ. την απόφαση της 11ης Νοεμβρίου 1981 στην υπόθεση 60/81, IBM κατά Επιτροπής (Συλλογή 1981, σ. 2639, σκέψεις 9 επ.).
. Όμως πάντα καθοριστικό είναι το περιεχόμενο των εν λόγω μέτρων.
46.Το Δικαστήριο καθιέρωσε στην υπόθεση Philip Morris ορισμένα κριτήρια, που μπορούν να εφαρμόζονται κατά την εξέταση του αν ένα έγγραφο της Επιτροπής πρέπει να θεωρηθεί ως οριστική απόρριψη μιας καταγγελίας. Στην υπόθεση αυτή το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι τα εν λόγω έγγραφα έθεταν τέρμα στην έρευνα, περιείχαν εκτίμηση των επίδικων συμφωνιών και εμπόδιζαν τις καταγγέλλουσες να ζητήσουν την επανέναρξη της έρευνας, εκτός αν μπορούσαν να προσκομίσουν νέα στοιχείαΑπόφαση της 17ης Νοεμβρίου 1987 στις συνεκδικασθείσες υποθέσεις 142/84 και 156/84, ΒΑΤ και Reynolds κατά Επιτροπής (Συλλογή 1987, σ. 4487, σκέψη 12).
.47.Η προσβαλλόμενη Διάταξη του Πρωτοδικείου δείχνει ότι η νομολογία αυτή ήταν γνωστή στο Πρωτοδικείο. Ετσι, το Πρωτοδικείο αναφέρει στις σκέψεις 42 και 43 της Διατάξεως του, ότι το προσβαλλόμενο έγγραφο δεν περιέχει κανένα χαρακτηρισμό των γεγονότων που προέβαλλαν οι καταγγέλλουσες και ότι δεν έχει ως αποτέλεσμα τον τερματισμό της διαδικασίας.48.Συνεπώς φρονώ ότι τα σημεία της Διατάξεως στα οποία το Πρωτοδικείο φαίνεται να συνάγει τον νομικό χαρακτήρα του εγγράφου από τη φάση της διαδικασίας στην οποία θεωρεί ότι εντασσόταν το έγγραφο αυτό αποτυπώνουν απλώς ένα δυσνόητο τρόπο εκφράσεως. Με βάση τις διαπιστώσεις που εκτίθενται ανωτέρωΒλ. σημείο 47.
, πρέπει να θεωρήσουμε ως δεδομένο ότι το Πρωτοδικείο γνώριζε τους εφαρμοστέους κανόνες δικαίου και ότι επίσης τους εφάρμοσε. Το γεγονός και μόνο ότι από τη διατύπωση της προσβαλλόμενης Διατάξεως γεννώνται ορισμένες αμφιβολίες δεν δικαιολογεί καθαυτό την ακύρωση της Διατάξεως αυτής. Το ακυρωτικό δικαστήριο οφείλει μόνο να ελέγξει αν το Πρωτοδικείο παραβίασε κανόνες δικαίου. Τέτοια παράβαση δεν μπορεί εν προκειμένω να διαπιστωθεί με βεβαιότητα. Στην προκειμένη περίπτωση πρέπει επιπλέον να ληφθεί υπόψη ότι η ερμηνεία του προσβαλλόμενου εγγράφου στην οποία προέβη το Πρωτοδικείο φαίνεται κατ' αρχήν καθ' όλο βάσιμη. Ως εκ τούτου δύσκολα θα μπορούσε να συμβιβάζεται με τις αρχές της οικονομίας της δίκης το να θεωρηθεί απόφαση, εξαιτίας ορισμένων δυσνόητων διατυπώσεων και μόνο, ως νομικά εσφαλμένη και να προταθεί η ακύρωση της.49.Πρέπει βέβαια να σημειωθεί ότι η Διάταξη περιέχει αναλυτικές εξηγήσεις για ένα ζήτημα (για την ερμηνεία του κειμένου της καταγγελίας της 21ης Δεκεμβρίου 1990), οι οποίες είναι προφανώς περιττέςΒλ. ανωτέρω, σημείο 26.
. Το γεγονός αυτό με υποχρεώνει να προβώ σε εξαιρετικά κριτικό έλεγχο των λοιπών αναλύσεων του Πρωτοδικείου. Αφού όμως η Διάταξη του Πρωτοδικείου δεν στηρίζεται τελικά στις επίμαχες αναλύσεις δεν μπορεί ούτε το γεγονός αυτό να δικαιολογήσει την ακύρωση της προσβαλλομένης Διατάξεως.