Eagrán sealadach

BREITHIÚNAS NA CÚIRTE (an Ceathrú Dlísheomra)

22 Deireadh Fómhair 2026 (*)

(Mainneachtain Bhallstáit ina chuid oibleagáidí a chomhlíonadh – Airteagal 258 CFAE – Limistéar saoirse, slándála agus ceartais – Comhar breithiúnach in ábhair choiriúla – Treoir 2013/48/AE – An ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla – Airteagal 3(3)(b) – Ceart daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach ina gceistiú – Na coincheapa ‘láithreacht’ agus ‘rannpháirtíocht éifeachtach’ – Airteagal 3(6)(b) – Maolú sealadach ar an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir – Reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna siad cion coiriúil gan a ndlíodóir a cheistiú mura dtagann an dlíodóir sin i láthair laistigh de thréimhse shonraithe – Trasuí mícheart – Airteagal 9 – Láithreacht dlíodóra nó cúnamh dlíodóra a tharscaoileadh – Faisnéis faoi ábhar an chirt sin agus faoi na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoileadh – Mainneachtain trasuite)

I gCás C‑660/24,

IMEACHTAÍ mar gheall ar mhainneachtain in oibleagáidí a chomhlíonadh faoi Airteagal 258 CFAE, a tionscnaíodh an 13 Márta 2024,

an Coimisiún Eorpach, dá ndéanann C. Kovács, P. Ondrůšek agus M. Wasmeier, i gcáil Gníomhairí, ionadaíocht,

iarratasóir,

an Ungáir, dá ndéanann Zs. Biró-Tóth, M.Z. Fehér agus G. Koós, i gcáil Gníomhairí, ionadaíocht,

cosantóir,

le tacaíocht ó:

Poblacht na Seice, dá ndéanann T. Müller, A. Pagáčová, M. Smolek agus J. Vláčil, i gcáil Gníomhairí, ionadaíocht ar dtús, agus dá ndéanann T. Müller, J. Očková, A. Pagáčová agus J. Vláčil, i gcáil Gníomhairí, ionadaíocht ina dhiaidh sin,

idiragraí,

tugann AN CHÚIRT (an Ceathrú Dlísheomra),

agus í comhdhéanta mar seo a leanas: I. Jarukaitis, Uachtarán Dlísheomra, R. Frendo (Rapóirtéir), N. Jääskinen, M. Condinanzi agus A. Kornezov, Breithiúna,

Abhcóide Ginearálta: T. Ćapeta,

Cláraitheoir: E. Sartori, Riarthóir,

ag féachaint don nós imeachta i scríbhinn agus tar éis éisteacht an 10 Nollaig 2025,

tar éis éisteacht le Tuairim an Abhcóide Ghinearálta ag éisteacht an 12 Márta 2026,

an Breithiúnas seo a leanas:

Breithiúnas

1 Lena iarratas, iarrann an Coimisiún Eorpach ar an gCúirt a dhearbhú, trí mhainneachtain na forálacha is gá a ghlacadh chun bheith i gcomhréir, ar an gcéad dul síos, le hAirteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí a bhaineann le barántas gabhála Eorpach, agus maidir leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas ar chailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalacha nuair a chailltear an tsaoirse (IO 2013 L 294, lch. 1), arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) den Treoir sin, agus, ar an dara dul síos, le hAirteagal 9 den Treoir sin, gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoin Treoir sin a chomhlíonadh.

An dlí lena mbaineann

Dlí an Aontais Eorpaigh

2 Luaitear an méid seo a leanas in aithrisí 4, 6, 8, 23 go 25, 28, 30 go 32, 44, 52 agus 54 de Threoir 2013/48:

‘(4) Le cur chun feidhme phrionsabal an aitheantais fhrithpháirtigh do chinntí in ábhair choiriúla, glactar leis go bhfuil muinín fhrithpháirteach ag na Ballstáit ina gcórais cheartais choiriúil faoi seach. Tá méid an aitheantais fhrithpháirtigh ag brath go mór ar roinnt paraiméadar, lena n‑áirítear sásraí chun cearta daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a chosaint agus íoschaighdeáin choiteanna is gá chun cur i bhfeidhm phrionsabal an aitheantais fhrithpháirtigh a éascú.

[...]

(6) Ní féidir le haitheantas frithpháirteach na gcinntí in ábhair choiriúla feidhmiú go héifeachtach ach amháin de mheon muiníne ina measann ní hamháin na húdaráis bhreithiúnacha ach na gníomhaithe uile sa phróiseas coiriúil go bhfuil cinntí ó údaráis bhreithiúnacha na mBallstát eile coibhéiseach lena gcuid cinntí féin, rud a thugann le tuiscint ní hamháin go bhfuil muinín acu as leordhóthanacht rialacha Ballstát eile, ach go bhfuil muinín acu freisin go bhfuil na rialacha sin á gcur i bhfeidhm i gceart. Chun an mhuinín fhrithpháirteach a neartú, tá gá le rialacha mionsonraithe maidir le cearta nós imeachta agus ráthaíochtaí a eascraíonn as an [gCairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh (‘an Chairt’)], as an [gCoinbhinsiún Eorpach chun Cearta an Duine agus Saoirsí Bunúsacha a Chosaint, a síníodh sa Róimh an 4 Samhain 1950, ‘ECHR’] agus as an [gCúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla, a ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an 16 Nollaig 1966 agus a tháinig i bhfeidhm an 23 Márta 1976] a chosaint. Ceanglaítear leis freisin go ndéanfar na híoschaighdeáin a chumhdaítear sa Chairt agus in ECHR a fhorbairt tuilleadh laistigh den Aontas [Eorpach] tríd an Treoir seo agus trí bhearta eile.

[...]

(8) Le rialacha íosta comhchoiteanna, ba cheart muinín as córais cheartais choiriúil na mBallstát uile a mhéadú, rud a d’fhágfadh go mbeadh comhar breithiúnach níos éifeachtaí ann i dtimpeallacht muiníne frithpháirtí agus cur chun cinn cultúir um chearta bunúsacha laistigh den Aontas. Leis na rialacha íosta comhchoiteanna sin, ba cheart deireadh a chur le bacainní ar shaorghluaiseacht saoránach ar fud chríoch na mBallstát. Ba cheart na rialacha íosta comhchoiteanna sin a bhunú a mhéid a bhaineann leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla, leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas ar chailleadh saoirse agus leis an gceart atá ag daoine cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalacha nuair a chailltear an tsaoirse.

[...]

(23) Ba cheart é a bheith de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu. Féadfar cumarsáid den sórt sin a dhéanamh tráth ar bith, lena n‑áirítear sula bhfeidhmeofar an ceart chun bualadh leis an dlíodóir sin. Féadfaidh na Ballstáit socruithe praiticiúla a ghlacadh maidir le fad, minicíocht agus modhanna na cumarsáide sin, lena n‑áirítear físchomhdháil agus teicneolaíocht chumarsáide eile a úsáid chun cumarsáid den sórt sin a chumasú. Níor cheart do na socruithe praiticiúla sin difear a dhéanamh d’fheidhmiú éifeachtach ná do bhunbhrí an chirt atá ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe cumarsáid a dhéanamh lena ndlíodóir.

(24) Maidir le mionchionta áirithe, níor cheart go gcuirfeadh an Treoir seo cosc ar na Ballstáit feidhmiú an chirt atá ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir ar an nguthán a eagrú. Mar sin féin, ba cheart teorainn an chirt sin a fhorchoimeád do chásanna nach gceisteoidh na póilíní ná údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnach eile an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe.

(25) Ba cheart do na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach nuair a cheistíonn na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnacha eile iad, lena n‑áirítear le linn éisteachtaí cúirte. Ba cheart an rannpháirtíocht sin a bheith i gcomhréir le haon nós imeachta faoin dlí náisiúnta a d’fhéadfadh rannpháirtíocht dlíodóra a rialáil le linn do na póilíní nó d’údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnach eile duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a cheistiú, lena n‑áirítear le linn éisteachtaí cúirte, ar choinníoll nach gcuireann na nósanna imeachta sin isteach ar fheidhmiú éifeachtach agus ar bhunbhrí an chirt lena mbaineann. Le linn do na póilíní nó d’údarás forfheidhmithe dlí eile nó breithiúnach eile an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a cheistiú nó le linn éisteacht os comhair cúirte, féadfaidh an dlíodóir, inter alia, i gcomhréir leis na forálacha sin, ceisteanna a chur, soiléiriú a iarraidh agus ráitis a dhéanamh, ar cheart iad a thaifeadadh i gcomhréir leis an nós imeachta taifeadta faoin dlí náisiúnta.

[...]

(28) I gcás ina mbaintear an tsaoirse de dhaoine atá faoi dhrochamhras nó de dhaoine atá cúisithe, ba cheart do na Ballstáit na socruithe is gá a dhéanamh chun a áirithiú go mbeidh na daoine sin in ann an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a fheidhmiú go héifeachtach, lena n‑áirítear trí chúnamh dlíodóra a thabhairt dóibh i gcás nach bhfuil dlíodóir acu, mura rud é go bhfuil an ceart sin tarscaoilte acu. D’fhéadfaí a fhoráil leis na forálacha sin, go háirithe, go ndéanfaidh na húdaráis inniúla na bearta is gá chun cúnamh a sholáthar ó dhlíodóir ar bhonn liosta dlíodóirí atá ar fáil, óna bhféadfadh an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe a rogha a dhéanamh. D’fhéadfadh socruithe maidir le cúnamh dlíthiúil a bheith san áireamh sna socruithe sin, i gcás inarb iomchuí.

[...]

(30) I gcásanna iargúltacht gheografach an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe, mar shampla i gcríocha thar lear nó i gcás ina ndéanann Ballstát oibríochtaí míleata lasmuigh dá chríoch nó ina nglacann sé páirt iontu, féadfaidh na Ballstáit maolú sealadach a dhéanamh ar cheart an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe rochtain a fháil ar dhlíodóir gan moill mhíchuí tar éis chailleadh na saoirse. Le linn an mhaolaithe shealadaigh sin, níor cheart do na húdaráis inniúla an duine lena mbaineann a cheistiú ná aon bheart imscrúdaitheach nó bailithe fianaise dá bhforáiltear sa Treoir seo a dhéanamh. I gcás nach féidir rochtain láithreach a fháil ar dhlíodóir mar gheall ar iargúltacht gheografach an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe, ba cheart do na Ballstáit na bearta is gá a dhéanamh chun cumarsáid a dhéanamh ar an teileafón nó trí fhíschomhdháil, ach amháin mura féidir sin.

(31) Ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann maolú sealadach a dhéanamh ar an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir sa chéim réamhthrialach, i gcás inar gá, i gcás éigeandála, chun díobháil thromchúiseach do bheatha, do shaoirse nó d’iomláine choirp duine a chosc. Ar feadh maolú sealadach ar an bhforas sin, féadfaidh na húdaráis inniúla daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a cheistiú in éagmais a ndlíodóra, ar choinníoll gur cuireadh ar an eolas iad faoina gceart bheith ina dtost agus go bhfuil siad in ann an ceart sin a fheidhmiú agus ar choinníoll nach ndéanann an ceistiú sin dochar do chearta na cosanta, lena n‑áirítear an ceart gan tú féin a ionchoiriú. Féadfar ceistiú a dhéanamh chun na críche sin amháin agus a mhéid is gá chun faisnéis a fháil atá fíor-riachtanach chun díobháil thromchúiseach do bheatha, do shaoirse nó d’iomláine choirp duine a chosc. Dá mbainfí mí-úsáid as an maolú sin, dhéanfaí dochar doleigheasta, i bprionsabal, do chearta na cosanta.

(32) Ba cheart do na Ballstáit a bheith in ann maolú sealadach a dhéanamh ar an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir sa chéim réamhthrialach i gcás ina bhfuil gá le gníomhaíocht láithreach ó na húdaráis imscrúdúcháin chun cur i mbaol tromchúiseach d’imeachtaí coiriúla a sheachaint, go háirithe chun scriosadh nó athrú fianaise riachtanaí a sheachaint nó chun cur isteach ar fhinnéithe a sheachaint. Ar feadh maolú sealadach ar an bhforas sin, féadfaidh na húdaráis inniúla daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a cheistiú in éagmais a ndlíodóra, ar choinníoll gur cuireadh ar an eolas iad faoina gceart bheith ina dtost agus go bhfuil siad in ann an ceart sin a fheidhmiú agus ar choinníoll nach ndéanann an ceistiú sin dochar do chearta na cosanta, lena n‑áirítear an ceart gan tú féin a ionchoiriú. Féadfar ceistiú a dhéanamh chun faisnéis a fháil atá riachtanach ionas nach gcuirfear imeachtaí coiriúla i mbaol tromchúiseach agus a mhéid is gá chun na críche sin, agus chun na críche sin amháin. Dá mbainfí mí-úsáid as an maolú sin, dhéanfaí dochar doleigheasta, i bprionsabal, do chearta na cosanta.

[...]

(44) Ba cheart an ceart a bheith ag daoine iarrtha cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu sa Bhallstát forghníomhaitheach. Ba cheart é a bheith indéanta cumarsáid den sórt sin a dhéanamh tráth ar bith, lena n‑áirítear sula bhfeidhmeofar aon cheart chun bualadh leis an dlíodóir. Féadfaidh na Ballstáit socruithe praiticiúla a leagan síos maidir le fad, minicíocht agus modhanna cumarsáide idir daoine iarrtha agus a ndlíodóir, lena n‑áirítear físchomhdháil agus teicneolaíocht chumarsáide eile a úsáid chun cumarsáid den sórt sin a dhéanamh. Ba cheart na socruithe praiticiúla sin a bheith gan dochar d’fheidhmiú éifeachtach agus do bhunbhrí cheart na ndaoine iarrtha cumarsáid a dhéanamh lena ndlíodóir.

[...]

(52) Leis an Treoir seo, urramaítear na cearta bunúsacha agus comhlíontar na prionsabail a aithnítear sa Chairt, lena n‑áirítear [...] an ceart chun leigheas éifeachtach a fháil agus an ceart chun triail chóir a fháil, toimhde na neamhchiontachta agus cearta na cosanta. Ba cheart an Treoir seo a chur chun feidhme i gcomhréir leis na cearta agus leis na prionsabail sin.

[...]

(54) Leis an Treoir seo bunaítear rialacha íosta. Féadfaidh na Ballstáit na cearta a leagtar amach sa Treoir seo a leathnú chun leibhéal níos airde cosanta a sholáthar. Níor cheart an leibhéal níos airde cosanta sin a bheith ina bhac ar aitheantas frithpháirteach cinntí breithiúnacha a bhfuil sé d’aidhm ag na rialacha íosta sin iad a éascú. Níor cheart go dtitfeadh an leibhéal cosanta sin riamh faoi na caighdeáin a bhunaítear leis an gCairt nó le ECHR, mar a léirmhínítear iad i gcásdlí [Chúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh] agus na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine [(‘ECtHR’)].’

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

3 Foráiltear le hAirteagal 3 den Treoir sin, dar teideal ‘An ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla’:

‘1. Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe laistigh de theorainn ama agus ar bhealach lena gcuirtear ar chumas na ndaoine lena mbaineann a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach.

2. Beidh rochtain ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe ar dhlíodóir gan moill mhíchuí. In aon chás, beidh rochtain ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe ar dhlíodóir ó cibé ceann de na pointí ama seo a leanas is luaithe:

(a) sula gceisteoidh na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnach eile iad;

(b) tar éis d’údaráis imscrúdúcháin nó d’údaráis inniúla eile beart imscrúdaitheach nó beart bailithe fianaise eile a dhéanamh i gcomhréir le mír 3(c);

(d) i gcás inar toghaireadh iad chun láithriú os comhair cúirt a bhfuil dlínse aici in ábhair choiriúla, in am trátha sula dtagann siad os comhair na cúirte sin.

3. Beidh an méid seo a leanas ag gabháil leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir:

(a) Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe teacht le chéile go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu, lena n‑áirítear sula gceisteoidh na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnach eile iad;

(b) Áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach le linn an cheistithe. Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta, ar choinníoll nach ndéantar dochar leis na nósanna imeachta sin d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach an chirt lena mbaineann. I gcás ina mbeidh dlíodóir rannpháirteach le linn an cheistithe, tabharfar faoi deara gur tharla an rannpháirtíocht sin trí úsáid a bhaint as an nós imeachta taifeadta i gcomhréir le dlí an Bhallstáit lena mbaineann;

[...]

4. Féachfaidh na Ballstáit le faisnéis ghinearálta a chur ar fáil ionas go mbeidh deis ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe dlíodóir a fháil.

D’ainneoin fhorálacha an dlí náisiúnta maidir le láithreacht riachtanach dlíodóra, déanfaidh na Ballstáit na socruithe is gá chun a áirithiú go mbeidh daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe agus a bhfuil a saoirse bainte díobh in ann a gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a fheidhmiú go héifeachtach, mura rud é gur tharscaoil siad an ceart sin i gcomhréir le hAirteagal 9.

5. In imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin, féadfaidh na Ballstáit maolú sealadach a dhéanamh ar chur i bhfeidhm mhír 2(c) i gcás nach féidir, mar gheall ar iargúltacht gheografach duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe, an ceart chun dlíodóir a rochtain a áirithiú gan moill mhíchuí tar éis cailleadh saoirse.

6. In imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin, féadfaidh na Ballstáit maolú go sealadach ar chur i bhfeidhm na gceart dá bhforáiltear i mír 3 a mhéid atá bonn cirt leis sin i bhfianaise imthosca sonracha an cháis, ar bhonn ceann amháin de na cúiseanna láidre seo a leanas:

(a) i gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint;

(b) i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ngníomhóidh na húdaráis imscrúdúcháin láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol.’

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

4 Foráiltear le hAirteagal 8 den Treoir sin, dar teideal ‘Coinníollacha ginearálta maidir le maoluithe sealadacha a chur i bhfeidhm’:

‘1. Maidir le maolú sealadach dá bhforáiltear in Airteagal 3(5) nó (6) [...]:

(a) beidh sé comhréireach agus ní rachaidh sé thar a bhfuil riachtanach;

(b) beidh sé teoranta go docht ó thaobh ama de;

(d) ní dhéanfaidh sé dochar do chothroime fhoriomlán na n‑imeachtaí.

2. Ní fhéadfar maoluithe sealadacha dá bhforáiltear in Airteagal 3(5) nó (6) a údarú ach amháin le cinneadh cuí-réasúnaithe, arna dhéanamh ar bhonn cás ar chás, ag údarás breithiúnach nó ag údarás inniúil eile, ar choinníoll gur féidir an cinneadh a bheith faoi réir athbhreithniú breithiúnach. Déanfar an cinneadh cuí-réasúnaithe a thaifeadadh i gcomhréir leis an nós imeachta taifeadta dá bhforáiltear le dlí an Bhallstáit lena mbaineann.

[...]’

5 Foráiltear le hAirteagal 9 den Treoir sin, dar teideal ‘Tarscaoileadh’:

‘1. Gan dochar don dlí náisiúnta lena gceanglaítear go héigeantach dlíodóir a bheith i láthair nó cúnamh a thabhairt, áiritheoidh na Ballstáit, i ndáil le haon tarscaoileadh cirt dá dtagraítear in Airteagail 3 agus 10:

(a) gur cuireadh faisnéis shoiléir leordhóthanach ar fáil don duine atá faoi dhrochamhras nó don duine atá cúisithe, ó bhéal nó i scríbhinn, i bhfriotal simplí intuigthe maidir le hinneachar an chirt lena mbaineann agus maidir leis na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoilfí é; agus

(b) tugtar an tarscaoileadh go deonach agus go haonchiallach.

2. Déanfar nóta den tarscaoileadh, a fhéadfar a dhéanamh i scríbhinn nó ó bhéal, chomh maith leis na himthosca faoinar tugadh an tarscaoileadh, agus úsáid á baint as an nós imeachta taifeadta i gcomhréir le dlí an Bhallstáit lena mbaineann.

3. Áiritheoidh na Ballstáit go bhféadfaidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe tarscaoileadh a chúlghairm ina dhiaidh sin ag aon phointe le linn na n‑imeachtaí coiriúla agus go gcuirfear ar an eolas iad faoin bhféidearthacht sin. Beidh éifeacht leis an gcúlghairm sin ón tráth a dhéanfar í.’

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

6 Is mar seo a leanas atá an fhoclaíocht in Airteagal 11 de Threoir 2013/48, dar teideal ‘Cúnamh dlíthiúil’:

‘Ní dochar an Treoir seo don dlí náisiúnta maidir le cúnamh dlíthiúil, a mbeidh feidhm aige i gcomhréir leis an gCairt agus le ECHR.’

[Aistriúchán neamhoifigiúil]

Dlí na hUngáire

7 Foráiltear mar seo a leanas le hAirteagal 3(1) agus (2) den büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (Dlí Uimh. XC de 2017 maidir leis an gCód um Nós Imeachta Coiriúil) an 26 Meitheamh 2017 (Magyar Közlöny 2017/99.; ‘an Cód um Nós Imeachta Coiriúil’):

‘(1) Tá sé de cheart ag an duine atá cúisithe cosaint éifeachtach a fháil ag gach céim de na himeachtaí coiriúla.

(2) Tá sé de cheart ag an duine atá cúisithe é féin nó í féin a chosaint go pearsanta agus dul i muinín dlíodóra chun é nó í féin a chosaint.’

8 Foráiltear le hAirteagal 39 den Chód um Nós Imeachta Coiriúil:

‘(1) Tá na cearta seo a leanas ag an duine atá cúisithe:

[...]

(b) tabharfaidh an chúirt, oifig an ionchúisitheora phoiblí agus an t‑údarás imscrúdúcháin an t‑am agus na coinníollacha is gá dóibh chun a gcosaint a ullmhú;

(c) faisnéis a fháil ón gcúirt, ó oifig an ionchúisitheora phoiblí agus ón údarás imscrúdúcháin maidir lena gcearta agus lena n‑oibleagáidí in imeachtaí coiriúla;

(d) treoir a thabhairt do dhlíodóir gníomhú chun é nó í a chosaint nó a iarraidh go gceapfaí dlíodóir;

(e) dul i gcomhairle lena dhlíodóir nó lena dlíodóir, gan mhaoirseacht;

[...]

(2) Tá na cearta seo a leanas ag an duine atá cúisithe atá faoi choimeád:

[...]

(c) dul i dteagmháil lena dhlíodóir – agus le hionadaí consalach a Stáit i gcás náisiúnach eachtrach – go pearsanta, tríd an bpost nó trí mhodhanna leictreonacha, gan mhaoirseacht;

[...]

(4) Ní mór don chúirt, d’oifig an ionchúisitheora phoiblí nó don údarás imscrúdúcháin an duine atá cúisithe a chur ar an eolas faoina chearta agus faoina oibleagáidí ó thús a rannpháirtíochta sna himeachtaí coiriúla. [...]

(5) I gcás ina gcoinneofar an duine cúisithe, cuirfidh an chúirt, oifig an ionchúisitheora phoiblí nó an t‑údarás imscrúdúcháin a chearta nó a cearta in iúl dó nó di i scríbhinn freisin. Cumhdóidh an fhaisnéis an uastréimhse choinneála a d’fhéadfadh a bheith ann faoin gcinneadh ábhartha nó faoin dlí, na rialacha maidir le síneadh, cothabháil agus athbhreithniú na coinneála, an ceart achomharc a dhéanamh in aghaidh cinntí den sórt sin agus an ceart iarratas a chur isteach chun deireadh a chur le coinneáil.

[...]’

9 Foráiltear le hAirteagal 44(3) den Chód sin:

‘Beidh rannpháirtíocht dlíodóra cosanta in imeachtaí coiriúla éigeantach sna cásanna seo a leanas:

(a) go bhféadfar pianbhreith choimeádta suas le 5 bliana nó níos mó a ghearradh mar phionós i leith an chiona;

(b) má tá an duine atá cúisithe nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil faoi réir beart comhéigneach lena sriantar an tsaoirse phearsanta, má gabhadh é nó í i gcás eile, má tá sé nó sí faoi réir beart liachta coisctheach éigeantach, má tá pianbhreith choimeádta á cur isteach aige nó aici, má imtheorannaítear é nó í nó má cuireadh é nó í in ionad oideachais faoi mhaoirseacht;

(c) tá an duine atá cúisithe nó duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil lagéisteachta, bodhardall nó dall, tá lagú urlabhra air nó uirthi, níl sé nó sí in ann é féin nó í féin a chur in iúl ar shlí eile, nó tá srian mór air nó uirthi maidir lena chumarsáid nó lena cumarsáid nó, gan beann ar a chumas nó ar a cumas é nó í féin a aithint, tá neamhoird mheabhracha air nó uirthi;

(d) níl a fhios ag an duine atá cúisithe ná ag an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil an Ungáiris;

(e) nach bhfuil an duine atá cúisithe nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil in ann é féin nó í féin a chosaint go pearsanta ar chúiseanna eile;

(f) tá dlíodóir ceaptha ag an gcúirt, ag oifig an ionchúisitheora phoiblí nó ag an údarás imscrúdúcháin arna iarraidh sin don duine atá cúisithe nó don duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil, nó toisc gur measadh go raibh gá leis ar chúiseanna eile;

(g) ceanglaítear é sin go sonrach leis an Dlí seo.’

10 Is mar seo a leanas atá an fhoclaíocht in Airteagal 74(1) den Chód sin:

‘Cuirfidh an chúirt, oifig an ionchúisitheora phoiblí agus an t‑údarás imscrúdaithe an duine atá faoi réir imeachtaí coiriúla ar an eolas faoina chearta nó faoina cearta agus faoina oibleagáidí nó faoin hoibleagáidí roimh an ngníomh nós imeachta a bhaineann leis nó léi – mura bhforáiltear a mhalairt sa Dlí seo.’

11 Luaitear an méid seo a leanas in Airteagal 274(3) den Chód sin:

‘Féadfaidh an coimeád póilíneachta maireachtáil go dtí go nglacfar cinneadh maidir le beart comhéigneach lena gcuirtear srian le saoirse phearsanta, ach ar feadh tréimhse nach faide ná 72 uair an chloig.’

12 Faoi Airteagal 385(2) den Chód um Nós Imeachta Coiriúil:

‘Ceisteofar an duine atá faoi choimeád póilíneachta laistigh de 24 uair an chloig ó thús a choinneála.’

13 Foráiltear don mhéid seo a leanas in Airteagal 387(3) den Chód sin:

‘Más mian leis an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil treoir a thabhairt do dhlíodóir, nó má cheapann an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an t‑ionchúisitheoir poiblí dlíodóir, cuirfidh an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an ionchúisitheora phoiblí an dlíodóir ar an eolas láithreach agus cuirfear ceistiú an duine atá faoi dhrochamhras siar go dtí go dtiocfaidh an dlíodóir nó, ar a laghad, ar feadh 2 uair an chloig. Más rud é, le linn na tréimhse sin,

(a) nach dtagann an dlíodóir i láthair, nó

(b) go dtoilíonn an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil, tar éis dul i gcomhairle lena dhlíodóir nó lena dlíodóir, tús a chur le ceistiú,

Tosóidh an t‑údarás imscrúdúcháin nó oifig an ionchúisitheora phoiblí ag ceistiú an duine atá faoi dhrochamhras.’An nós imeachta réamhdhlíthíochta agus an nós imeachta os comhair na Cúirte

14 An 19 Nollaig 2016, chuir an Ungáir an Coimisiún ar an eolas faoi ghlacadh beart náisiúnta lena dtrasuitear Treoir 2013/48 ina dlíchóras.

15 Tar éis dó scrúdú a dhéanamh ar na bearta ar tugadh fógra ina leith, bhí an Coimisiún den tuairim nár cuireadh an dlí náisiúnta i gcomhréir le hAirteagal 3(6)(b) agus le hAirteagail 9 agus 10 de Threoir 2013/48 leo. Dá bhrí sin, an 12 Samhain 2021, sheol an Coimisiún litir fógra fhoirmiúil chuig an Ungáir inar iarradh uirthi a barúlacha a thíolacadh laistigh de 2 mhí.

16 I litir dar dáta an 12 Eanáir 2022, thug an Ungáir freagra ar an litir fógra fhoirmiúil sin, á rá gur mheas sí go ndearna sí na forálacha sin de Threoir 2013/48 a thrasuí i gceart ina dlíchóras.

17 Tar éis dó anailís a dhéanamh ar na freagraí a tugadh ar an gcaoi sin, mheas an Coimisiún nach raibh siad sásúil, ach amháin a mhéid a bhain siad le hAirteagal 3(6)(b) agus le hAirteagal 9 de Threoir 2013/48. Dá bhrí sin, an 14 Iúil 2023, chuir an Coimisiún tuairim réasúnaithe chuig an Ungáir, inar iarradh uirthi na hoibleagáidí dá dtagraítear inti a chomhlíonadh laistigh de 2 mhí tar éis di í a fháil.

18 Ina freagra an 13 Meán Fómhair 2023 ar an tuairim réasúnaithe, d’áitigh an Ungáir arís go raibh Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48 trasuite i gceart aici ina dlíchóras. Maidir leis an mainneachtain Airteagal 9 den Treoir sin a thrasuí, luaigh an Ballstát sin go bhféadfaí reachtaíocht na hUngáire a oiriúnú chun freagairt don ghearán sin.

19 Tar éis cruinniú a tionóladh an 5 Aibreán 2024, d’fhógair an Ungáir go gcuirfeadh sí faisnéis bhreise ar fáil maidir le hathruithe a d’fhéadfaí a dhéanamh ar a reachtaíocht a luaithe is féidir, gan gá téacs beacht a sholáthar.

20 Ós rud é nach raibh sé sásta leis an bhfreagra a thug an Ungáir, chinn an Coimisiún, an 10 Deireadh Fómhair 2024, an chaingean seo a thabhairt os comhair na Cúirte.

21 Le cinneadh ó Uachtarán na Cúirte an 7 Feabhra 2025, tugadh cead do Phoblacht na Seice idiragairt a dhéanamh chun tacú leis an ordú atá á lorg ag an Ungáir.

An chaingean

22 Mar thaca lena chaingean, maíonn an Coimisiún dhá ghearán lena n‑éilítear, ar an gcéad dul síos, nár trasuíodh i gceart i ndlí na hUngáire Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) di, agus, ar an dara dul síos, nár trasuíodh Airteagal 9 den Treoir sin.

An chéad ghearán lena n‑éilítear trasuí mícheart Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) den Treoir chéanna

Argóintí na bpáirtithe

23 Lena chéad ghearán, áitíonn an Coimisiún gur thrasuigh an Ungáir Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) di, go mícheart ina dlíchóras, a mhéid a cheadaítear le hAirteagal 387(3) den Chód um Nós Imeachta Coiriúil, go ginearálta, daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna siad cion coiriúil a cheistiú gan dlíodóir a bheith i láthair mura dtagann an dlíodóir sin i láthair ag an gceistiú laistigh de thréimhse 2 uair an chloig, ar a laghad, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas.

24 Tá an reachtaíocht sin ar neamhréir le hAirteagal 3(3) de Threoir 2013/48, faoina gcaithfear an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a dheonú do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe, agus go sonrach le pointe (b) den fhoráil sin, lena bhforáiltear go mbeidh sé de cheart ag na daoine sin a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach ina gceistiú. In éagmais tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gcomhréir leis na coinníollacha dá dtagraítear in Airteagal 9 den Treoir sin, ní fhéadfaidh na Ballstáit maolú ar chur i bhfeidhm an chirt chun dlíodóir a bheith i láthair le linn cheistiú na ndaoine lena mbaineann ach amháin in imthosca eisceachtúla, dá bhforáiltear go sainráite in Airteagal 3(6) den Treoir sin, agus go háirithe i bpointe (b) den fhoráil sin, eadhon i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ngníomhóidh na húdaráis imscrúdúcháin láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla i mbaol go tromchúiseach.

25 Áitíonn an Coimisiún go bhfuil an ceart chun cumarsáid a dhéanamh le dlíodóir roimh an gceistiú agus chun ceistiú a dhéanamh i láthair an dlíodóra sin, dá bhforáiltear in Airteagal 3(3)(a) agus (b) de Threoir 2013/48, neamhchoinníollach, agus nach bhforáiltear go sainráite in Airteagal 3(6) den Treoir sin ach do mhaoluithe ar na cearta sin. Dá bhrí sin, de réir na hinstitiúide sin, ceanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 ar na Ballstáit a áirithiú go mbeidh dlíodóir i láthair le linn an cheistithe, mura gcomhlíontar na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 3(6) den Treoir sin.

26 Measann an Coimisiún nach mór an téarma ‘láithreacht’ in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 a thuiscint mar thagairt do láithreacht fhisiciúil an dlíodóra. Deimhnítear an léiriú sin leis an gceanglas a bhaineann le ‘rannpháirtíocht éifeachtach’ an dlíodóra sa cheistiú a leagtar síos leis an bhforáil sin. I ndáil leis sin, ní bhaineann an tagairt don dlí náisiúnta leis an bhforáil sin le láithreacht an dlíodóra, ach leis na socruithe maidir lena rannpháirtíocht amháin. Thairis sin, maidir le ceistiú nó éisteacht, ní luaitear cianchumarsáid in aithris 25 de Threoir 2013/48. Is léir ó aithris 24 den Treoir sin nach féidir cúnamh dlíodóra go cianda, eadhon ar an nguthán, a shocrú ach go heisceachtúil, i gcás mionchionta. Mar sin féin, tá an fhéidearthacht sin teoranta go soiléir d’imeachtaí nach gceistíonn údarás forfheidhmithe dlí an duine atá cúisithe iontu.

27 Cuireann an Coimisiún i gcoinne argóint na hUngáire freisin go n‑eascródh riosca mí-úsáide as an léiriú sin ar Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 agus nach bhféadfaí ceistiú a dhéanamh in am, rud a chuirfeadh moill ar na himeachtaí coiriúla agus a d’fhéadfadh tionchar a imirt freisin ar chearta eile an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe nó ar chearta daoine eile lena mbaineann, amhail íospartaigh. Dar leis an gCoimisiún, ní féidir leis an riosca go mbainfí mí-úsáid as cearta bonn cirt a thabhairt leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a chur faoi réir coinníoll ginearálta atá contrártha d’fhoclaíocht agus do chuspóir Airteagal 3 de Threoir 2013/48. Chun an riosca mí-úsáide sin a mhaolú, measann an institiúid sin go bhféadfaí ceapadh ex officio dlíodóra chun cúnamh a thabhairt do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe a bheartú.

28 Ina cosaint, maíonn an Ungáir go bhfuil reachtaíocht na hUngáire i gcomhréir forálacha Threoir 2013/48. Ní cheanglaítear le hAirteagal 3(3)(b) den Treoir sin ach go mbeidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe in ann rochtain a fháil ar dhlíodóir más mian leo, gan, áfach, dlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil i gcónaí le linn an cheistithe. Dá bhrí sin, ní leanann sé ón bhforáil sin, mura mian leis an duine lena mbaineann brath ar a cheart nó a ceart chun dlíodóir a bheith i láthair le linn a cheistithe, nach féidir an ceistiú sin a dhéanamh sa chás sin. Ina theannta sin, is léir ó fhoclaíocht Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin, agus go sonrach ón nath ‘[i] gcás ina nglacann an dlíodóir páirt sa cheistiú ’, nach bhfuiltear ag súil i gcónaí go nglacfaidh an dlíodóir páirt sa cheistiú.

29 Tá an Ungáir den tuairim go bhfágfadh an léiriú ar Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 arna mholadh ag an gCoimisiún go mbeadh sé éigeantach i gcleachtas dlíodóir a bheith i láthair le linn an cheistithe, mura dtarscaoilfidh an duine lena mbaineann an ceart sin. Ní féidir leis an bhfíoras nach bhfuil an dlíodóir i láthair ag céim nós imeachta bac ginearálta a chur ar fheidhmiú céimeanna nós imeachta atá éigeantach ag céim ar bith de na himeachtaí. Ní féidir oibleagáid a fhorchur ar na Ballstáit a bheith mar thoradh ar dhlí an Aontais a mbeadh sé d’éifeacht aici cosc a chur ar fheidhmiú aon ghnímh nós imeachta i gcás inarb é is cúis le heaspa an dlíodóra gur ghníomhaigh an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe d’aon ghnó agus de mheon mímhacánta. Dá bhrí sin, ní féidir leis an gceart chun dlíodóir a bheith i láthair a bheith ina cheart absalóideach agus ní fhorchuirtear le cásdlí ECtHR ceanglas absalóideach go mbeadh an dlíodóir i láthair le linn ceistiú.

30 Measann an Ungáir nach liostaítear in Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48, mar eisceacht ar Airteagal 3(3) den Treoir sin, na cásanna ina bhféadfar maolú ar láithreacht éigeantach dlíodóra agus an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe á cheistiú, ach na cásanna sin nár cheart an deis a thabhairt don duine sin rochtain a fháil ar dhlíodóir. Dá bhrí sin, i gcás inar tugadh deis don duine sin a bheith i láthair, ach nár mhian leis brath ar an gceart sin, ní hionann neamhláithreacht an dlíodóra sin le linn an cheistithe, is cuma cén chúis atá leis, agus maolú nach mór dó na coinníollacha a leagtar amach in Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48 a chomhlíonadh. Dá bhrí sin, níor cheart reachtaíocht na hUngáire a mheas mar mhaolú, faoin bhforáil sin, ar an bprionsabal a leagtar síos in Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin, ós rud é nach scaoiltear léi na húdaráis ón oibleagáid an dlíodóir a chur ar an eolas agus nach gcuirtear teorainn léi leis an bhféidearthacht atá ag an duine lena mbaineann treoir a thabhairt do dhlíodóir dá rogha féin nó a iarraidh go gceapfaí dlíodóir dó nó di ag aon chéim de na himeachtaí.

31 De réir na hUngáire, is sa chás amháin gur tugadh an deis don dlíodóir a bheith rannpháirteach go héifeachtach sa ghníomh nós imeachta, ach nár mhian leis nó léi leas a bhaint as a cheart nó a ceart chun bheith i láthair, nó nár mheas an duine lena mbaineann gur ghá é nó í a bheith rannpháirteach, go bhféadfaí an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil a cheistiú. Dá bhrí sin, ceadaítear go heisceachtúil le reachtaíocht na hUngáire an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil a cheistiú in éagmais dlíodóra i gcás nach dtagann an dlíodóir sin i láthair lena cheistiú laistigh de thréimhse 2 uair an chloig, ar a laghad, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas. Thairis sin, ní chuirtear tús leis an gceistiú le dul in éag na tréimhse sin, ós rud é go bhféadfaidh an duine lena mbaineann diúltú ráiteas a dhéanamh tar éis dó nó di a bheith curtha ar an eolas faoina chearta nó faoina cearta.

32 Cuireann an Ungáir leis sin gur leasaíodh leis an reachtas náisiúnta an Cód um Nós Imeachta Coiriúil le dlí, a glacadh an 26 Samhain 2024 agus a foilsíodh an 4 Nollaig 2024, lenar cuireadh Airteagal 387/A isteach sa Chód sin. Tá sé beartaithe go sonrach leis an bhforáil nua sin ionchais an Choimisiúin maidir le Treoir 2013/48 a chomhlíonadh, sa mhéid is gurb é is cuspóir di na coimircí nach mór a bhaineann le ceistiú a tharlaíonn in éagmais dlíodóra a neartú, cé, de réir an Bhallstáit sin, go ndearnadh foráil cheana féin do choimircí den sórt sin le reachtaíocht na hUngáire roimh an leasú sin.

33 Ina fhreagra, measann an Coimisiún nach bhfuil Airteagal 387/A nua den Chód um Nós Imeachta Coiriúil i gcomhréir le Treoir 2013/48 fós agus nach n‑athraítear an fíoras leis go n‑údaraítear le hAirteagal 387(3) den Chód sin, lasmuigh de na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 6(3)(b) den Treoir sin, ceistiú duine atá faoi dhrochamhras nó duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil gan dlíodóir a bheith i láthair. In aon chás, ós rud é gur tháinig Airteagal 387/A i bhfeidhm an 4 Nollaig 2024, is é sin le rá, beagnach dhá mhí tar éis thionscnamh na caingne seo, ní féidir leis an gCúirt Bhreithiúnais é a chur san áireamh, ós rud é go leanann sé ó chásdlí socair nach mór an cheist ar mhainnigh Ballstát a oibleagáidí a chomhlíonadh a chinneadh faoi threoir na staide atá i réim sa Bhallstát lena mbaineann ag deireadh na tréimhse a leagtar síos sa tuairim réasúnaithe, agus faoi sin amháin.

34 Ina ráiteas idiragartha, áitíonn Poblacht na Seice, cé go n‑áitíonn an Coimisiún, mar thaca lena chaingean, nach féidir srian a chur leis an gceart chun dlíodóir a bheith i láthair le linn ceistithe ach amháin ar chúiseanna dosháraithe, nach dtacaítear leis an mbonn sin le cásdlí ECtHR, ar a bhfuil Airteagal 3 de Threoir 2013/48 bunaithe. Is léir, i ndáil leis sin, ó bhreithiúnas ECtHR an 23 Feabhra 2010, Yoldaș v an Tuirc (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, § 52), nach é an rud atá cinntitheach i bhfianaise chuspóir Airteagal 6(3)(c) ECHR dlíodóir a bheith i láthair go hiarbhír le linn an cheistithe, ach an fhéidearthacht don duine lena mbaineann a cheart nó a ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a fheidhmiú go héifeachtach, an dlíodóir a d’fhéadfadh a bheith i láthair le linn an cheistithe a roghnú gan bhac agus a bheith curtha ar an eolas go cuí faoin gceart sin.

35 De réir an Bhallstáit sin, is ionann argóint an Choimisiúin go bhféadfaí an baol mí-úsáide sin a leigheas trína áirithiú go gceapfar dlíodóir atá ar fáil ex officio chun cúnamh dlíthiúil a sholáthar mura bhfuil an dlíodóir arna roghnú ag an duine atá faoi dhrochamhras nó ag an duine atá cúisithe ar fáil agus oibleagáid a chur ar na Ballstáit, ar bhonn Threoir 2013/48, dlíodóir arna cheapadh ag an gcúirt a shannadh don duine sin.

36 Ina fhreagra ar an ráiteas idiragartha sin, áitíonn an Coimisiún, agus é ag déileáil le cás ar leith, go ndéanann ECtHR measúnú ar chothroime fhoriomlán na n‑imeachtaí náisiúnta ar bhonn cás ar chás. Tá an seasamh difriúil i gcás imeachtaí os comhair na Cúirte mar gheall ar mhainneachtain Bhallstáit a oibleagáidí a chomhlíonadh maidir le sárú ar Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48. Ós rud é go sainítear go beacht leis an bhforáil sin na coinníollacha faoina bhféadfaidh na Ballstáit maolú go sealadach ar chur i bhfeidhm na gceart dá bhforáiltear in Airteagal 3(3) den Treoir sin, tá aon reachtaíocht náisiúnta nach gcomhlíontar na coinníollacha sin léi contrártha d’Airteagal 3(6). Dá bhrí sin, is leor neamh-chomhoiriúnacht na reachtaíochta náisiúnta leis an Treoir sin ann féin chun sárú ar an Treoir sin a shuíomh, gan é a bheith riachtanach measúnú a dhéanamh, i ngach cás aonair, ar chothroime fhoriomlán an nós imeachta a dhéantar ar bhonn na reachtaíochta náisiúnta sin.

Measúnú na Cúirte Breithiúnais

37 Leagtar síos in Airteagal 3(1) de Threoir 2013/48 an prionsabal bunúsach go bhfuil an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe laistigh de theorainn ama agus ar bhealach a chuireann ar a gcumas a gcearta cosanta a fheidhmiú go praiticiúil agus go héifeachtach (breithiúnas an 14 Bealtaine 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, mír 47 agus an cásdlí dá dtagraítear).

38 Léirítear an prionsabal sin go sonrach in Airteagal 3(2) den Treoir sin, faoina gcaithfidh daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe rochtain a bheith acu ar dhlíodóir gan moill mhíchuí agus, in aon chás, ón gcéad cheann de cheithre teagmhais shonracha, a liostaítear i bpointí (a) go (d) den fhoráil sin. Ina theannta sin, sonraítear in Airteagal 3(3) den Treoir sin, i bpointí (a) go (c), an méid atá ag gabháil leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir (breithiúnas an 14 Bealtaine 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, mír 48).

39 Dá bhrí sin, faoi Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, áiritheoidh na Ballstáit go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach le linn an cheistithe. Beidh an rannpháirtíocht sin i gcomhréir leis na nósanna imeachta faoin dlí náisiúnta, ar choinníoll nach ndéantar dochar leis na nósanna imeachta sin d’fheidhmiú éifeachtach agus d’inneachar sár-riachtanach an chirt lena mbaineann.

40 Cé gur léir, mar sin, mar a áitíonn an Ungáir i gceart, ón dara habairt d’Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i bhfianaise aithris 25 den Treoir sin, go dtarlaíonn ‘rannpháirtíocht éifeachtach’ an dlíodóra sa cheistiú i gcomhréir leis na rialacha nós imeachta a leagtar síos leis an dlí náisiúnta, ní thagraíonn an tagairt shainráite sin do dhlíthe na mBallstát ach don ‘rannpháirtíocht éifeachtach’ sin agus ní don ‘láithreacht’.

41 Dá bhrí sin, ar an gcéad dul síos, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara, go bunúsach, i míreanna 47 agus 48 dá Tuairim, ní bhaineann an tagairt do rialacha nós imeachta náisiúnta a dhéantar le hAirteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 ach le rannpháirtíocht éifeachtach an dlíodóra i gceistiú an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe. Dá bhrí sin, tá sé i gceist leis an tagairt sin cead a thabhairt do na Ballstáit gan teorainn a chur, lasmuigh de na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 3(3)(b) den Treoir sin, le láithreacht iarbhír an dlíodóra ag an gceistiú sin, mar a mheasann an Ungáir, ach gan ach na rialacha mionsonraithe maidir lena rannpháirtíocht a leagan síos.

42 Ina theannta sin, ós rud é nach bhfuil aon sainmhíniú ar an téarma ‘láithreacht’ i dTreoir 2013/48, ba cheart a mheabhrú, de réir cásdlí socair, nach mór brí agus raon feidhme na dtéarmaí nach dtugtar aon sainmhíniú orthu le dlí an Aontais agus nach dtagraítear iontu do dhlí na mBallstát a chinneadh trí bhreithniú a dhéanamh ar a ngnáthbhrí sa ghnáthchaint, agus an comhthéacs ina dtarlaíonn siad agus na cuspóirí a shaothraítear leis na rialacha ar cuid díobh iad á gcur san áireamh (breithiúnas an 16 Iúil 2026, Knocknamona agus Massey, C‑27/25 agus C‑356/25, EU:C:2026:596, mír 40 agus an cásdlí dá dtagraítear).

43 I ndáil leis sin, ba cheart a thabhairt faoi deara, ar an gcéad dul síos, go n‑ainmnítear leis an téarma ‘láithreacht’, ina ghnáthbhrí sa ghnáthchaint, go bhfuil duine, i bprionsabal, i láthair go fisiciúil, go hábhartha in áit ar leith tráth ar leith, arb é frithchiallach an téarma sin ‘neamhláithreacht’.

44 Ina dhiaidh sin, maidir leis an gcomhthéacs ina n‑úsáidtear an téarma sin, ba cheart a thabhairt faoi deara, ar an gcéad dul síos, go bhfuil sé le feiceáil, go háirithe, in aithris 25 de Threoir 2013/48, ina luaitear gur cheart do na Ballstáit a áirithiú go mbeidh sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe a ndlíodóir a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach nuair a cheistíonn na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnacha eile iad, lena n‑áirítear le linn éisteachtaí cúirte.

45 Ar an dara dul síos, is léir ó Airteagal 3(5) den Treoir sin, arna léamh i bhfianaise aithris 30 di, go bhféadfaidh na Ballstáit, i gcás iargúltacht geografach an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe, maolú go sealadach ar cheart an duine sin chun rochtain a fháil ar dhlíodóir gan moill mhíchuí tar éis chailleadh na saoirse, agus le linn na céime réamhthrialach de na himeachtaí coiriúla amháin, ach, le linn an mhaolaithe shealadaigh sin, nár cheart do na húdaráis inniúla, inter alia, an duine sin a cheistiú. Dá bhrí sin, ceanglaítear le ‘rochtain a fháil ar dhlíodóir’, de réir bhrí Airteagal 3, go mbeadh an dlíodóir sin i láthair, i bprionsabal, go fisiciúil le linn cheistiú an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe.

46 Ina theannta sin, luaitear in Airteagal 3(3)(a) den Treoir sin, arna léamh i bhfianaise aithrisí 23 agus 44 di, go bunúsach, nach mór an ceart a bheith ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe teacht le chéile go príobháideach agus cumarsáid a dhéanamh leis an dlíodóir a dhéanann ionadaíocht orthu, tráth ar bith, lena n‑áirítear sula gceisteoidh na póilíní nó údarás forfheidhmithe dlí nó breithiúnach eile iad. Dá bhrí sin, bhí sé beartaithe ag reachtas an Aontais idirdhealú a dhéanamh idir ‘ceart cumarsáide’ na ndaoine sin lena ndlíodóir, a d’fhéadfaí a fheidhmiú trí theileachumarsáid, agus a ‘gceart teacht le chéile’ leis an dlíodóir sin, lena gceanglaítear, os a choinne sin, láithreacht fhisiciúil an dlíodóra sin, i bprionsabal. Is amhlaidh atá i gcás láithreacht an dlíodóra le linn an cheistithe, ina gcaithfidh sé a bheith in ann a bheith rannpháirteach go héifeachtach.

47 Ar deireadh, maidir le cuspóirí Threoir 2013/48, is léir ó aithrisí 4, 6 agus 54 di go bhfuil sé d’aidhm ag an Treoir sin, inter alia, cur chun feidhme phrionsabal an aitheantais fhrithpháirtigh do chinntí in ábhair choiriúla, lena nglactar leis go bhfuil muinín fhrithpháirteach ag na Ballstáit ina gcórais cheartais choiriúil faoi seach. Is léir freisin gur chuir reachtas an Aontais san áireamh go bhfuil gá le rialacha mionsonraithe maidir le cearta nós imeachta agus ráthaíochtaí a eascraíonn go háirithe as an gCairt agus as ECHR a chosaint chun an mhuinín fhrithpháirteach sin a neartú.

48 I ndáil leis sin, chinn ECtHR nach mór don duine atá faoi dhrochamhras tairbhe a bhaint as láithreacht fhisiciúil a dhlíodóra le linn na n‑agallamh tosaigh a rinne na póilíní agus le linn an cheistithe ina dhiaidh sin a rinneadh le linn na n‑imeachtaí roimh chéim an bhreithiúnais. Leis an láithreacht sin, ní mór a chur ar chumas an dlíodóra cúnamh a thabhairt don duine sin nach bhfuil teibí, ach éifeachtach agus nithiúil, agus go háirithe chun a áirithiú nach sáraítear cearta cosanta an duine atá faoi dhrochamhras a cuireadh faoi agallamh (féach, chuige sin, ECtHR, 9 Samhain 2018, Beuze v an Bheilg, CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134; ECtHR, 23 Bealtaine 2019, Doyle v Éire, CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74; ECtHR, 4 Meitheamh 2019, Farrugia v Málta, CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97, agus ECtHR, 18 Eanáir 2022, Atristain Gorosabel v an Spáinn, CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).

49 Sna himthosca sin, ní mór a mheas go gciallaíonn an coincheap ‘láithreacht’ dlíodóra, de réir bhrí Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, go bhfuil sé de cheart ag daoine atá faoi dhrochamhras agus ag daoine atá cúisithe, i bprionsabal, a ndlíodóir a bheith i láthair go fisiciúil le linn an cheistithe.

50 É sin ráite, ní féidir a chur as an áireamh, in imthosca eisceachtúla áirithe, go bhféadfar láithreacht an dlíodóra a áirithiú trí mhodhanna eile, go háirithe trí mhodhanna digiteacha, ar choinníoll go ráthaíonn siad feidhmiú iomlán agus éifeachtach chearta na cosanta.

51 Mar sin féin, d'fhéadfadh an ceart chun dlíodóir a bheith i láthair le linn an cheistithe a bheith faoi réir maoluithe sealadacha. Dá bhrí sin, i gcomhréir le hAirteagal 3(6) de Threoir 2013/48, in imthosca eisceachtúla agus ag an gcéim réamhthrialach amháin, féadfaidh na Ballstáit maolú go sealadach ar chur i bhfeidhm na gceart dá bhforáiltear in Airteagal 3(3) den Treoir sin, a mhéid atá bonn cirt leis sin i bhfianaise imthosca sonracha an cháis, ar bhonn ceann amháin ar a laghad den dá ‘chúis láidre’ dá dtagraítear i bpointí (a) agus (b) d’Airteagal 3(6). Baineann an chéad cheann de na cúiseanna sin leis an ‘gcás ina bhfuil géarghá le hiarmhairtí díobhálacha tromchúiseacha do bheatha, do shaoirse nó do shláine coirp duine a sheachaint’. D’fhéadfadh an dara cúis teacht chun cinn ‘i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ndéanfaidh na húdaráis imscrúdúcháin gníomhaíocht láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol’.

52 Sa chás seo, ba cheart a thabhairt faoi deara go bhforáiltear le reachtaíocht na hUngáire go bhféadfaidh an t‑údarás imscrúdaithe nó oifig an ionchúisitheora phoiblí tús a chur le ceistiú an duine atá faoi dhrochamhras i gcás nach dtagann an dlíodóir roghnaithe nó ceaptha i láthair laistigh de thréimhse 2 uair an chloig, ar a laghad, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas.

53 Dá bhrí sin, murab ionann agus na ceanglais a eascraíonn as Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, ní ráthaítear leis an reachtaíocht sin go mbeidh dlíodóir i láthair ná go mbeidh sé rannpháirteach go héifeachtach i gceistiú.

54 Is gá fós a chinneadh an bhféadfar an reachtaíocht sin a mheas mar mhaolú sealadach ar an oibleagáid dá dtagraítear in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48, lena gcomhlíontar na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 3(6) den Treoir sin. I ndáil leis sin, ní mór a mheas go maolaítear leis an reachtaíocht sin, go ginearálta, ar cheart daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna siad cion coiriúil a bheith ceistithe i láthair dlíodóra i gcás nach dtagann an dlíodóir sin i láthair ag an gceistiú laistigh de thréimhse 2 uair an chloig, ar a laghad, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas, gan an maolú sin a chur faoi réir na gcoinníollacha a leagtar amach in Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48, agus go háirithe, faoi réir ceann amháin den dá chúis láidre dá dtagraítear, faoi seach, i bpointí (a) agus (b) d’Airteagal 3.

55 Is léir ó scéim agus ó chuspóirí na Treorach sin go liostaítear go huileghabhálach in Airteagal 3(5) agus (6) de na maoluithe sealadacha a fhéadfaidh na Ballstáit a fhoráil don cheart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir (breithiúnas an 12 Márta 2020, VW (Ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú), C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 42).

56 Maidir le scéim Threoir 2013/48, ní mór Airteagal 3(6) di, mar fhoráil de mhaolú ar na prionsabail a leagtar síos in Airteagal 3(1) go (3) di, a léiriú go docht. Thairis sin, ní thagraíonn Airteagal 8 den Treoir sin, dar teideal ‘Coinníollacha ginearálta maidir le maoluithe sealadacha a chur i bhfeidhm’, ach amháin, maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, do na maoluithe dá bhforáiltear in Airteagal 3(5) nó (6) di. Ní thagraíonn aithrisí 30 go 32 de Threoir 2013/48 ach do na maoluithe sin freisin (breithiúnas an 12 Márta 2020, VW (Ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú), C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 43).

57 Maidir le cuspóirí Threoir 2013/48, is léir, ar an gcéad dul síos, ó aithrisí 4 agus 6 di go bhféachann sí, inter alia, le muinín fhrithpháirteach na mBallstát ina gcórais cheartais choiriúil faoi seach a neartú chun prionsabal an aitheantais fhrithpháirtigh do chinntí in ábhair choiriúla a chur chun feidhme, a mbraitheann a raon feidhme go dlúth ar pharaiméadair áirithe, lena n‑áirítear na sásraí chun cearta daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a chosaint. Ina theannta sin, is léir ó aithrisí 8 agus 52 den Treoir sin go bhféachann sí freisin le leibhéal coiteann den cheart chun triail chóir a fháil a áirithiú do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe ar fud an Aontais, go háirithe maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla.

58 Dá ndéanfaí Airteagal 3 de Threoir 2013/48 a léiriú mar Airteagal lena gceadaítear do na Ballstáit foráil a dhéanamh do mhaoluithe ar an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir seachas iad siúd a liostaítear go cuimsitheach in Airteagal 3, shárófaí na cuspóirí sin chomh maith le scéim na Treorach sin agus foclaíocht Airteagal 3 agus bhainfí a éifeachtacht den cheart sin (breithiúnas an 12 Márta 2020, VW (Ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir i gcás neamhláithriú), C‑659/18, EU:C:2020:201, mír 45).

59 Sna himthosca sin, ní mór a mheas nach dtagann reachtaíocht náisiúnta lena gceadaítear, go ginearálta, daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna siad cion coiriúil a cheistiú in éagmais dlíodóra mura dtagann an dlíodóir sin i láthair tar éis tréimhse dhá uair an chloig, ar a laghad, tar éis dó a bheith curtha ar an eolas, faoi na forais le haghaidh maolú sealadach ar an gceart sin a liostaítear go huileghabhálach i dTreoir 2013/48 agus, dá bhrí sin, go sáraítear léi Airteagal 3(6)(b) den Treoir sin, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) di, a mhéid nach bhfuil an maolú sin ar cheart an dlíodóra a bheith i láthair agus a bheith rannpháirteach go héifeachtach sa cheistiú faoi réir an chinnidh nach mór do na húdaráis imscrúdúcháin gníomhú láithreach chun cur i mbaol tromchúiseach imeachtaí coiriúla a sheachaint.

60 Ní féidir le haon cheann d’argóintí na hUngáire amhras a chaitheamh ar an gconclúid sin.

61 Ar thaobh amháin, ní mór diúltú d’argóint na hUngáire go bhfuil bonn cirt leis an teorannú ar an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir dá dtagraítear i mír 59 den bhreithiúnas seo i gcás ina bhfuil an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil faoi choimeád póilíneachta, a mhéid, i gcomhréir le reachtaíocht na hUngáire, nach mór an duine sin a cheistiú laistigh de 24 uair an chloig ó thús an choimeádta póilíneachta agus nach bhféadfaidh sé a bheith níos faide ná 72 uair an chloig. De réir an Bhallstáit sin, tá baol ann, dá bhrí sin, go gcuirfí bac ar na himeachtaí coiriúla lena dtugtar bonn cirt le ceistiú i gcás nach roghnaítear an dlíodóir nó nach dtagann sé i láthair laistigh den tréimhse fhorordaithe.

62 Is fíor gur léir ó aithris 28 de Threoir 2013/48, i gcás ina mbaintear an tsaoirse de dhaoine atá faoi dhrochamhras nó de dhaoine atá cúisithe, go raibh sé beartaithe ag reachtas an Aontais go ndéanfadh na Ballstáit na socruithe is gá chun a áirithiú go mbeidh na daoine sin in ann an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a fheidhmiú go héifeachtach, go háirithe trí chúnamh dlíodóra a thabhairt dóibh i gcás nach bhfuil dlíodóir acu, mura rud é go bhfuil an ceart sin tarscaoilte acu.

63 Mar sin féin, mar a áitíonn an Coimisiún i gceart, tá roinnt roghanna, lena gcomhlíontar ceanglais Threoir 2013/48, ar fáil don Bhallstát lena mbaineann chun aghaidh a thabhairt ar an mbaol go gcuirfí bac ar imeachtaí coiriúla a eascraíonn as easpa rogha dlíodóra ag an duine atá faoi dhrochamhras nó ag an duine atá cúisithe nó as an bhfíoras nach raibh an dlíodóir a roghnaíodh i láthair laistigh den tréimhse fhorordaithe. Ar an gcéad dul síos, sna himthosca eisceachtúla dá dtagraítear in Airteagal 3(6) de Threoir 2013/48, go háirithe i gcás ina bhfuil sé ríthábhachtach go ngníomhóidh na húdaráis imscrúdúcháin láithreach chun nach gcuirfear imeachtaí coiriúla go mór i mbaol, féadfaidh na húdaráis sin ceistiú a dhéanamh in éagmais dlíodóra. Ina dhiaidh sin, mura gcomhlíontar na coinníollacha sin agus má mheasann na húdaráis inniúla gur gá, mar sin féin, an ceistiú a dhéanamh, féadfaidh siad, chun leigheas a fháil ar easpa rogha dlíodóra ag an duine atá faoi dhrochamhras nó ag an duine atá cúisithe nó ar dhodhéantacht an dlíodóra a roghnaíodh a bheith i láthair le linn an cheistithe sin, dlíodóir atá ar fáil a cheapadh ex officio. Ar deireadh, i gcás ina dtarscaoilfidh an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe a cheart nó a ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir faoi na coinníollacha a leagtar síos in Airteagal 9 den Treoir sin, féadfar an ceistiú a dhéanamh freisin in éagmais dlíodóra.

64 Tugann na roghanna éagsúla sin le fios nach gciallaíonn urraim don cheart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir dá bhforáiltear in Airteagal 3(3)(b) de Threoir 2013/48 go dosheachanta go bhfuil oibleagáid ar an mBallstát lena mbaineann foráil a dhéanamh maidir le dlíodóir a cheapadh ex officio chun cúnamh a thabhairt don duine a cuireadh i gcoimeád le linn a cheistithe.

65 Dá bhrí sin, ní féidir a áitiú go bhféadfadh bonn cirt a bheith leis an gceistiú leanúnach in éagmais an dlíodóra toisc go bhféadfadh mainneachtain an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine a bhfuil amhras réasúnach ann go ndearna sé nó sí cion coiriúil dlíodóir a cheapadh nó toisc nach raibh an dlíodóir sin i láthair laistigh den tréimhse fhorordaithe a bheith ina oirbheart moillithe ar thaobh an duine atá faoi dhrochamhras sin nó an duine sin agus go bhféadfadh sé nó sí bac a chur ar na himeachtaí coiriúla.

66 Ina theannta sin, maidir le hargóint na hUngáire atá bunaithe ar Airteagal 387/A nua a ghlacadh sa Chód um Nós Imeachta Coiriúil, ba cheart a mheabhrú, i gcomhréir le cásdlí socair, nach mór an cheist ar mhainnigh Ballstát a oibleagáidí a chomhlíonadh a mheas trí thagairt a dhéanamh don staid atá i réim sa Bhallstát ag deireadh na tréimhse a leagtar síos sa tuairim réasúnaithe, agus nach féidir leis an gCúirt aon athruithe ina dhiaidh sin a chur san áireamh (breithiúnas an 1 Lúnasa 2025, an Coimisiún v an Spáinn (an Treoir maidir le cothromaíocht oibre is saoil), C‑70/24, EU:C:2025:615, mír 58 agus an cásdlí dá dtagraítear).

67 Sa chás seo, le tuairim réasúnaithe an 14 Iúil 2023, d’iarr an Coimisiún ar an Ungáir a hoibleagáidí dá dtagraítear sa tuairim sin a chomhlíonadh laistigh de 2 mhí tar éis di í a fháil.

68 Dá bhrí sin, sa chás seo, ní féidir leis an Ungáir agóid éifeachtach a dhéanamh i gcoinne mainneachtain a hoibleagáidí a chomhlíonadh trí bheith ag brath ar leasú ar an gCód um Nós Imeachta Coiriúil a foilsíodh an 4 Nollaig 2024, is é sin le rá, tar éis dhul in éag na tréimhse sin.

69 Leanann sé ó na breithnithe go léir roimhe seo, trí mhainneachtain na forálacha is gá a ghlacadh chun Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) di, a chomhlíonadh, gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoin Treoir sin a chomhlíonadh.

An dara gearán lena n‑éilítear mainneachtain Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí

Argóintí na bpáirtithe

70 Ina iarratas, maíonn an Coimisiún gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoi Threoir 2013/48 a chomhlíonadh, ós rud é nár thrasuigh sí Airteagal 9 den Treoir sin ina dlíchóras. Ní fhoráiltear le dlí na hUngáire nach mór daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a chur ar an eolas faoi na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá dtarscaoilfí an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, dá bhforáiltear in Airteagal 9(1)(a) den Treoir sin, agus/nó faoin bhféidearthacht a gcinneadh tosaigh a chúlghairm, i gcomhréir le hAirteagal 9(3) den Treoir sin.

71 De réir na hinstitiúide sin, tá na hiarmhairtí céanna ag an bhféidearthacht a thugtar le dlí na hUngáire do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine atá cúisithe gan a gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a fheidhmiú agus atá ag tarscaoileadh foirmiúil an chirt sin, agus mar thoradh air sin ba cheart an fhéidearthacht sin a bheith faoi réir na gceanglas a bhaineann le haon tarscaoileadh, go háirithe, ar an gceart sin, a leagtar síos in Airteagal 9 de Threoir 2013/48, agus dá uireasa sin rachfaí timpeall ar na ceanglais sin nó, ar a laghad, chuirfí i mbaol tromchúiseach iad.

72 Ba cheart an téarma ‘tarscaoileadh’ in Airteagal 9 a léiriú sa chaoi go gcumhdaítear leis tarscaoileadh foirmiúil agus tarscaoileadh neamhfhoirmiúil an chirt sin araon.

73 De réir an Choimisiúin, ní mór na cearta a thugtar le Treoir 2013/48 a ráthú ar bhealach nithiúil agus éifeachtach agus, ar an gcaoi sin, a chur ar chumas daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe cinneadh eolasach a dhéanamh maidir lena gcosaint ag gach céim de na himeachtaí. Chuige sin, ba cheart do chóras dlí na hUngáire, ina dtagraítear, maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, do cheart doshannta a bhfuil an duine atá faoi dhrochamhras nó atá cúisithe saor lena fheidhmiú nó gan é a fheidhmiú, coimircí leordhóthanacha a sholáthar do na daoine sin nuair a chinneann siad gan an ceart sin a fheidhmiú, ós rud é go bhfuil sé d’éifeacht ag cinneadh den sórt sin cosaint éifeachtach dlíodóra a bhaint díobh.

74 Ina cosaint, áitíonn an Ungáir go bhforáiltear le forálacha an Chóid um Nós Imeachta Coiriúil go gcuirfear an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe go hiomlán ar an eolas faoina chearta nó faoina cearta agus faoina oibleagáidí nó faoina hoibleagáidí. I ndáil leis sin, áitíonn an Ballstát sin nach féidir le daoine atá faoi dhrochamhras agus daoine atá cúisithe, i ndáiríre, a gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a tharscaoileadh, ar ceart doshannta é faoi dhlí na hUngáire. Dá bhrí sin, i gcás ina bhfuil ionadaíocht dhlíthiúil éigeantach, cheapfadh na húdaráis inniúla dlíodóir chun cúnamh a thabhairt dóibh. Ar an taobh eile, i gcás nach bhfuil ionadaíocht dhlíthiúil éigeantach, bheadh sé de shaoirse ag daoine atá faoi dhrochamhras nó ag daoine atá cúisithe cinneadh a dhéanamh an mian leo cúnamh a fháil ó dhlíodóir nó a iarraidh go gceapfaí dlíodóir. Dá bhrí sin, ní hionann an cinneadh gan cúnamh a fháil ó dhlíodóir agus tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, ach ciallaíonn sé nach mian le daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe an ceart sin a fheidhmiú.

75 Dá bhrí sin, ní gá Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí i ndlí na hUngáire, ós rud é nach bhfuil aon chás ann ina bhféadfadh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir a tharscaoileadh go bailí agus lena gceanglófaí iad a chur ar an eolas faoin bhféidearthacht sin.

76 Ina theannta sin, áitíonn an Ungáir, cé gur ceadaíodh cheana féin le forálacha an Chóid um Nós Imeachta Coiriúil daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe a chur ar an eolas go hiomlán faoina gcearta cosanta, gur sonraíodh raon feidhme na faisnéise nach mór a sholáthar dóibh in Airteagal 387/A nua den Chód sin. Is léir ón bhforáil sin nach mór na daoine sin a chur ar an eolas faoina gceart diúltú ráitis a dhéanamh, go háirithe in éagmais a ndlíodóra, agus a iarraidh go mbeadh dlíodóir i láthair tráth ar bith. Dá bhrí sin, má dhearbhaíonn an duine lena mbaineann nach mian leis ráiteas a dhéanamh, foráiltear leis an Airteagal 387/A nua sin go bhfoirceannfar an ceistiú. Os a choinne sin, má dhéanann an duine sin, gan cúnamh a fháil ó dhlíodóir, ráiteas tar éis dó nó di a bheith curtha ar an eolas go raibh sé de cheart aige nó aici staonadh ón méid sin a dhéanamh, sonraítear san fhoráil nua sin go dtarscaoileann sé nó sí ar an gcaoi sin, agus láneolas aige nó aici ar na fíorais, dlíodóir a bheith i láthair agus, dá bhrí sin, go bhfuil sé de cheart aige nó aici gan ceisteanna a fhreagairt ach amháin i láthair an dlíodóra sin. Dá bhrí sin, tá sé de chuspóir ag Airteagal 387/A nua den Chód um Nós Imeachta Coiriúil na coimircí do dhaoine atá faoi dhrochamhras nó do dhaoine atá cúisithe a neartú le linn ceistithe a dhéantar in éagmais dlíodóra, ionas go gcomhlíonfaidh reachtaíocht na hUngáire ceanglais an Choimisiúin ar bhealach níos fearr.

Measúnú na Cúirte Breithiúnais

77 Mar réamhphointe, ar na cúiseanna céanna leo siúd a leagtar amach i míreanna 66 go 68 den bhreithiúnas seo, ní mór diúltú d’argóint na hUngáire atá bunaithe ar ghlacadh Airteagal 387/A nua den Chód um Nós Imeachta Coiriúil.

78 Dá bhrí sin, ní gá ach an reachtaíocht náisiúnta a bhí i bhfeidhm roimh dhul in éag na tréimhse a leagtar síos sa tuairim réasúnaithe a chur san áireamh.

79 Leagtar síos in Airteagal 9(1) de Threoir 2013/48 dhá choinníoll nach mór a rialú go dtarscaoilfidh an duine atá faoi dhrochamhras nó an duine atá cúisithe a cheart nó a ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir.

80 Dá bhrí sin, faoi phointe (a) den fhoráil sin, ní mór faisnéis a bheith faighte ag an duine atá faoi dhrochamhras nó ag an duine atá cúisithe maidir le hinneachar an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir agus maidir leis na hiarmhairtí a d’fhéadfadh a bheith ann dá ndéanfaí an ceart sin a tharscaoileadh, agus é á shonrú nach mór an fhaisnéis sin, a fhéadfar a sholáthar ó bhéal nó i scríbhinn, a bheith soiléir agus leordhóthanach agus nach mór í a chur in iúl i bhfriotal simplí intuigthe. Thairis sin, i gcomhréir le pointe (b) den fhoráil sin, ní mór an tarscaoileadh a thabhairt go deonach agus go haonchiallach.

81 Faoi Airteagal 9(3) de Threoir 2013/48, áiritheoidh na Ballstáit go bhféadfaidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe tarscaoileadh a chúlghairm ina dhiaidh sin ag aon phointe le linn na n‑imeachtaí coiriúla agus go gcuirfear ar an eolas iad faoin bhféidearthacht sin.

82 I ndáil leis sin, cé go meastar, faoi dhlí na hUngáire, gur ceart doshannta é an ceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir, tá comhthuiscint ann go bhféadfaidh daoine atá faoi dhrochamhras nó daoine atá cúisithe cinneadh a dhéanamh gan an ceart sin a fheidhmiú. Mar a d’áitigh an Coimisiún, agus an ceart aige, tá sé mar thoradh ar chinneadh duine atá cúisithe gan an ceart sin a fheidhmiú nach mór don duine sin é nó í féin a chosaint gan cúnamh ó dhlíodóir. Dá bhrí sin, mar a thug an tAbhcóide Ginearálta faoi deara i míreanna 90 agus 91 dá Tuairim, sa chleachtas, tá an éifeacht chéanna ag cinneadh den sórt sin agus atá ag tarscaoileadh, de réir bhrí Airteagal 9 de Threoir 2013/48.

83 Maidir le hargóint na hUngáire nach n‑aithnítear tarscaoileadh an chirt chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla go foirmiúil sa Bhallstát sin, ní mór a mheabhrú nach féidir le heaspa coincheap dlíthiúil áirithe, i mBallstát ar leith, an Ballstát sin a scaoileadh óna oibleagáid bearta reachtacha, rialála agus riaracháin a ghlacadh chun trasuí cuí fhorálacha uile na Treorach sin a áirithiú. Ceanglaítear le prionsabal na deimhneachta dlíthiúla agus leis an ngá atá lena áirithiú go gcuirfear treoracha i bhfeidhm go hiomlán sa dlí agus ní hamháin sna fíorais, ceanglaítear ar na Ballstáit go léir ceanglais na treorach atá i gceist a ionchorprú i gcreat dlíthiúil soiléir, beacht agus trédhearcach lena bhforáiltear d’fhorálacha ceangailteacha sa réimse a chumhdaítear léi. Tá oibleagáid den sórt sin ar na Ballstáit chun aon athrú ar an staid atá ann ag am ar leith sna Stáit sin a chosc agus chun a áirithiú go mbeidh a fhios go soiléir agus go beacht ag gach ábhar dlí san Aontas, lena n‑áirítear iad siúd i mBallstáit nach ann do choincheap áirithe a chumhdaítear le treoir, cad iad na cearta atá acu agus cad iad na hoibleagáidí atá orthu i ngach cás (féach, de réir analaí, breithiúnas an 1 Lúnasa 2025, an Coimisiún v an Spáinn (an Treoir maidir le cothromaíocht oibre is saoil), C‑70/24, EU:C:2025:615, mír 64).

84 Dá bhrí sin, ní mór a mheas, trí mhainneachtain, ar dhul in éag na tréimhse a leagtar síos sa tuairim réasúnaithe, na forálacha reachtacha is gá a ghlacadh chun Airteagal 9 de Threoir 2013/48 a thrasuí ina dlíchóras, gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoin Treoir sin a chomhlíonadh.

85 Leanann sé ó na breithnithe go léir roimhe seo, trí mhainneachtain na forálacha is gá a ghlacadh chun, ar an gcéad dul síos, Airteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) den Treoir sin a chomhlíonadh agus, ar an dara dul síos, trí mhainneachtain Airteagal 9 den Treoir sin a chomhlíonadh, gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoin Treoir sin a chomhlíonadh.

Costais

86 Faoi Airteagal 138(1) de na Rialacha Nós Imeachta na Cúirte Breithiúnais, ordaítear don pháirtí nár éirigh leis na costais a íoc má iarrtar iad i bpléadálacha an pháirtí a n‑éireoidh leis. Ós rud é go ndearna an Coimisiún iarratas ar chostais agus nár éirigh leis an Ungáir, ní mór a ordú don Ungáir a costais féin agus na costais arna dtabhú ag an institiúid sin a íoc.

87 Faoi Airteagal 140(1) de na Rialacha Nós Imeachta sin, íocfaidh na Ballstáit agus institiúidí a bhfuil idiragairt sna himeachtaí déanta acu a gcostais féin. Dá bhrí sin, ní mór do Phoblacht na Seice a costais féin a íoc.

Ar na forais sin, dearbhaíonn agus rialaíonn an Chúirt (an Ceathrú Dlísheomra) mar seo a leanas:

1. Trí mhainneachtain na bearta is gá a ghlacadh chun bheith i gcomhréir, ar an gcéad dul síos, le hAirteagal 3(6)(b) de Threoir 2013/48/AE ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 22 Deireadh Fómhair 2013 maidir leis an gceart chun rochtain a fháil ar dhlíodóir in imeachtaí coiriúla agus in imeachtaí a bhaineann le barántas gabhála Eorpach, agus maidir leis an gceart chun tríú páirtí a chur ar an eolas ar chailleadh saoirse agus chun cumarsáid a dhéanamh le tríú daoine agus le húdaráis chonsalacha nuair a chailltear an tsaoirse, arna léamh i gcomhar le hAirteagal 3(3) den Treoir sin, agus, ar an dara dul síos, le hAirteagal 9 den Treoir sin, gur mhainnigh an Ungáir a hoibleagáidí faoin Treoir sin a chomhlíonadh.

2. Ordaítear don Ungáir a costais féin agus na costais arna dtabhú ag an gCoimisiún Eorpach a íoc.

3. Ordaítear do Phoblacht na Seice a costais féin a íoc.

Sínithe

* Teanga an cháis: an Ungáiris.