Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Vierde kamer)
22 oktober 2026 (*)
„ Niet-nakoming – Artikel 258 VWEU – Ruimte van vrijheid, veiligheid en recht – Justitiële samenwerking in strafzaken – Richtlijn 2013/48/EU – Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure – Artikel 3, lid 3, onder b) – Recht van verdachten en beklaagden op de aanwezigheid van hun advocaat en op diens daadwerkelijke deelname aan hun verhoor – Begrippen ‚aanwezigheid’ en ‚daadwerkelijke deelname’ – Artikel 3, lid 6, onder b) – Tijdelijke afwijking van het recht op toegang tot een advocaat – Nationale wetgeving op grond waarvan verdachten en personen van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat zij een strafbaar feit hebben begaan kunnen worden verhoord zonder hun advocaat indien deze niet binnen een bepaald tijdsbestek verschijnt – Onjuiste omzetting – Artikel 9 – Afstand van het recht op aanwezigheid of bijstand van een advocaat – Informatie over de inhoud van dit recht en de eventuele gevolgen van afstand van dat recht – Niet-omzetting ”
In zaak C‑660/24,
betreffende een beroep wegens niet-nakoming krachtens artikel 258 VWEU, ingesteld op 10 oktober 2024,
Europese Commissie, vertegenwoordigd door C. Kovács, P. Ondrůšek en M. Wasmeier als gemachtigden,
verzoekster,
tegen
Hongarije, vertegenwoordigd door Zs. Biró-Tóth, M. Z. Fehér en G. Koós als gemachtigden,
verweerder,
ondersteund door:
Tsjechische Republiek, aanvankelijk vertegenwoordigd door T. Müller, A. Pagáčová, M. Smolek en J. Vláčil als gemachtigden, vervolgens door T. Müller, J. Očková, A. Pagáčová en J. Vláčil als gemachtigden,
interveniënte,
wijst
HET HOF (Vierde kamer),
samengesteld als volgt: I. Jarukaitis, kamerpresident, R. Frendo (rapporteur), N. Jääskinen, M. Condinanzi en A. Kornezov, rechters,
advocaat-generaal: T. Ćapeta,
griffier: E. Sartori, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 10 december 2025,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 12 maart 2026,
het navolgende
Arrest
1 Met haar verzoekschrift verzoekt de Europese Commissie het Hof vast te stellen dat Hongarije zijn verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (PB 2013, L 294, blz. 1) niet is nagekomen door niet de noodzakelijke maatregelen vast te stellen om te voldoen aan ten eerste artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van deze richtlijn, en ten tweede artikel 9 van deze richtlijn.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
2 De overwegingen 4, 6, 8, 23 tot en met 25, 28, 30 tot en met 32, 44, 52 en 54 van richtlijn 2013/48 luiden als volgt:
„(4) De toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning van strafrechtelijke beslissingen veronderstelt wederzijds vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtstelsels. De omvang van die wederzijdse erkenning hangt nauw samen met het bestaan en de inhoud van bepaalde parameters, waaronder regelingen voor de bescherming van de rechten van verdachten of beklaagden en gemeenschappelijke minimumnormen, die noodzakelijk zijn om de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning te vergemakkelijken.
[...]
(6) Wederzijdse erkenning van beslissingen in strafzaken kan alleen effectief functioneren in een geest van vertrouwen, waarbij niet alleen de gerechtelijke autoriteiten, maar alle bij de strafprocedure betrokken actoren beslissingen van de gerechtelijke autoriteiten van de andere lidstaten als gelijkwaardig aan hun eigen beslissingen beschouwen; daarbij gaat het niet alleen om het vertrouwen dat de regels van de andere lidstaten adequaat zijn, maar ook om het vertrouwen dat die regels correct worden toegepast. Versterking van wederzijds vertrouwen vereist gedetailleerde regels inzake de bescherming van de procedurele rechten en waarborgen die voortvloeien uit het [Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: ‚Handvest’)], het [op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM)] en het [op 16 december 1966 door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties goedgekeurde en op 23 maart 1976 in werking getreden Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten]. Versterking van wederzijds vertrouwen vereist evenzeer, middels deze richtlijn en andere maatregelen, een verdere ontwikkeling binnen de [Europese] Unie van de in het Handvest en in het EVRM vastgelegde minimumnormen.
[...]
(8) Gemeenschappelijke minimumvoorschriften moeten leiden tot meer vertrouwen in de strafrechtstelsels van alle lidstaten, hetgeen op zijn beurt moet leiden tot efficiëntere justitiële samenwerking in een klimaat van wederzijds vertrouwen, en tot bevordering van een cultuur van grondrechten in de Unie. Dergelijke gemeenschappelijke minimumvoorschriften moeten ook belemmeringen voor het vrije verkeer van burgers wegnemen op het gehele grondgebied van de lidstaten. Dergelijke gemeenschappelijke minimumvoorschriften dienen te worden vastgelegd op het gebied van het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures, het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en het recht om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens die vrijheidsbeneming.
[...]
(23) Verdachten of beklaagden dienen het recht te hebben om te communiceren met de advocaat die hen vertegenwoordigt. Dergelijke communicatie kan in elke fase plaatsvinden, inclusief voorafgaand aan de uitoefening van het recht die advocaat te ontmoeten. De lidstaten kunnen praktische regelingen treffen betreffende de duur en de frequentie van dergelijke communicatie en de daarbij gebruikte middelen, met inbegrip van het gebruik van videoconferenties en andere communicatietechnologie om dergelijke communicatie te doen plaatsvinden. Dergelijke praktische regelingen dienen de daadwerkelijke uitoefening of de essentie van het recht van de verdachten of beklaagden om te communiceren met hun advocaat onverlet te laten.
(24) Deze richtlijn mag de lidstaten niet beletten voor bepaalde lichte strafbare feiten het recht van de verdachte of beklaagde op toegang tot een advocaat per telefoon te organiseren. Het aldus inperken van dit recht dient evenwel beperkt te blijven tot gevallen waarin een verdachte of beklaagde niet door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit wordt verhoord.
(25) De lidstaten dienen ervoor te zorgen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat aanwezig is en daadwerkelijk kan deelnemen aan het verhoor door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, inclusief tijdens de hoorzittingen voor de rechtbank. Die deelname dient te worden uitgeoefend overeenkomstig de procedures in het nationale recht die mogelijk de deelname van een advocaat regelen tijdens het verhoor van de verdachte of de beklaagde door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, alsmede tijdens de hoorzittingen voor de rechtbank, mits die procedures de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten. De advocaat kan tijdens een verhoor van de verdachte of de beklaagde door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, alsmede tijdens een hoorzitting voor de rechtbank, overeenkomstig die procedures onder meer vragen stellen, verduidelijking vragen en verklaringen afleggen, die dienen te worden geregistreerd overeenkomstig het nationale recht.
[...]
(28) De lidstaten dienen de noodzakelijke regelingen te treffen om ervoor te zorgen dat, wanneer verdachten of beklaagden hun vrijheid wordt ontnomen, zij hun recht op toegang tot een advocaat daadwerkelijk kunnen uitoefenen, mede doordat in bijstand van een advocaat wordt voorzien als de betrokkene er geen heeft, tenzij zij afstand hebben gedaan van dat recht. Dergelijke regelingen kunnen bijvoorbeeld inhouden dat de bevoegde autoriteiten in de bijstand van een advocaat voorzien aan de hand van een lijst van beschikbare advocaten waaruit de verdachte of beklaagde zou kunnen kiezen. Dergelijke regelingen kunnen, in voorkomend geval, de regels betreffende rechtsbijstand omvatten.
[...]
(30) Ingeval de verdachte of de beklaagde zich op grote geografische afstand bevindt, bijvoorbeeld in overzees gebied of tijdens een buitenlandse militaire operatie die door de lidstaat wordt ondernomen of waaraan deze deelneemt, mogen de lidstaten tijdelijk afwijken van het recht van de verdachte of de beklaagde op toegang tot een advocaat zonder onnodig uitstel na de vrijheidsbeneming. Tijdens een dergelijke tijdelijke afwijking mogen de bevoegde autoriteiten de betrokkene niet verhoren of geen onderzoekshandelingen of procedures voor het vergaren van bewijsmateriaal krachtens deze richtlijn uitvoeren. Indien de grote geografische afstand van de verdachte of beklaagde de onmiddellijke toegang tot een advocaat onmogelijk maakt, dienen de lidstaten in communicatie via telefoon of videoconferentie te voorzien, tenzij dit onmogelijk is.
(31) De lidstaten dienen tijdelijk te kunnen afwijken van het recht op toegang tot een advocaat in de fase van het voorbereidende onderzoek om, in dringende gevallen, ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen. Zolang een tijdelijke afwijking op die grond van kracht is, kunnen de bevoegde autoriteiten verdachten of beklaagden verhoren zonder dat een advocaat aanwezig is, op voorwaarde dat de verdachten of beklaagden van hun zwijgrecht op de hoogte zijn gebracht en dat zij dat recht kunnen uitoefenen, en dat dergelijk verhoor de rechten van de verdediging, inclusief het recht van de betrokkene om zichzelf niet te beschuldigen, niet schaadt. Het verhoor dient te worden uitgevoerd met als enig doel en voor zover noodzakelijk om informatie te verkrijgen die essentieel is om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen. Elk misbruik van deze afwijking zorgt in beginsel voor een onherstelbare schending van de rechten van de verdediging.
(32) De lidstaten dienen tevens tijdelijk te kunnen afwijken van het recht op toegang tot een advocaat in de fase van het voorbereidende onderzoek, indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat strafprocedures substantiële schade wordt toegebracht, in het bijzonder om te voorkomen dat essentieel bewijs wordt vernietigd of veranderd, of dat getuigen worden beïnvloed. Zolang een tijdelijke afwijking op deze grond van kracht is, kunnen de bevoegde autoriteiten verdachten of beklaagden verhoren zonder dat een advocaat aanwezig is, op voorwaarde dat zij van hun zwijgrecht op de hoogte zijn gebracht en dat zij dat recht kunnen uitoefenen, en dat dergelijk verhoor de rechten van de verdediging, inclusief het recht van de betrokkene om zichzelf niet te beschuldigen, niet schendt. Het verhoor dient te worden uitgevoerd met als enig doel en voor zover noodzakelijk om informatie te verkrijgen die van essentieel belang is om te voorkomen dat strafprocedures substantiële schade wordt toegebracht. Elk misbruik van deze afwijking zorgt in beginsel voor een onherstelbare schending van de rechten van de verdediging.
[...]
(44) De gezochte personen dienen het recht te hebben om te communiceren met de advocaat die hen in de uitvoerende lidstaat vertegenwoordigt. Dergelijke communicatie kan in elke fase plaatsvinden, inclusief voorafgaand aan de uitoefening van het recht die advocaat te ontmoeten. De lidstaten kunnen praktische regelingen treffen betreffende de duur en de frequentie van de communicatie tussen de gezochte personen en hun advocaat en de daarbij gebruikte middelen, met inbegrip van het gebruik van videoconferenties en andere communicatietechnologie om dergelijke communicatie te doen plaatsvinden. Dergelijke praktische regelingen dienen de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het recht van de gezochte personen om te communiceren met hun advocaat onverlet te laten.
[...]
(52) Deze richtlijn eerbiedigt de door het Handvest erkende grondrechten en beginselen, zoals [...] het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op een eerlijk proces, het vermoeden van onschuld en de rechten van de verdediging. Deze richtlijn dient overeenkomstig deze rechten en beginselen te worden toegepast.
[...]
(54) In deze richtlijn worden minimumvoorschriften vastgesteld. De lidstaten kunnen de in deze richtlijn vastgestelde rechten uitbreiden om een hoger beschermingsniveau te bieden. Een dergelijk hoger beschermingsniveau mag geen belemmering vormen voor de wederzijdse erkenning van rechterlijke beslissingen die die minimumvoorschriften beogen te bevorderen. Het beschermingsniveau mag nooit lager zijn dan de normen die opgenomen zijn in het Handvest en in het EVRM, zoals uitgelegd in de jurisprudentie van het Hof van Justitie [van de Europese Unie] en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens [(EHRM)].”
3 Artikel 3 van deze richtlijn heeft als opschrift „Recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure” en bepaalt:
„1. De lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat de betrokken personen hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen.
2. De verdachten of beklaagden hebben zonder onnodig uitstel toegang tot een advocaat. In elk geval, hebben de verdachten of beklaagden toegang tot een advocaat vanaf de volgende momenten, ongeacht welk moment het vroegste is:
a) voordat zij door de politie of door een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie worden verhoord;
b) wanneer de onderzoeks- of andere bevoegde autoriteiten een tot onderzoek of andere vorm van bewijsgaring strekkende handeling verrichten, overeenkomstig lid 3, onder c);
c) zonder onnodig uitstel na de vrijheidsbeneming;
d) indien zij voor een in strafzaken bevoegde rechtbank zijn opgeroepen, binnen een redelijke termijn voordat zij voor deze rechtbank in rechte verschijnen.
3. Het recht op toegang tot een advocaat houdt het volgende in:
a) de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en met hem te communiceren, ook voordat zij door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie worden verhoord;
b) de lidstaten zorgen ervoor dat de verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen. Deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht, mits die procedures de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten. Wanneer een advocaat aan het verhoor deelneemt, wordt het feit dat dergelijke deelname heeft plaatsgevonden, geregistreerd door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat;
[...]
4. De lidstaten spannen zich ervoor in algemene informatie ter beschikking te stellen om verdachten of beklaagden te helpen een advocaat te vinden.
Onverminderd de bepalingen van het nationale recht betreffende de verplichte aanwezigheid van een advocaat, treffen de lidstaten de noodzakelijke regelingen om ervoor te zorgen dat verdachten of beklaagden [van] wie de vrijheid is ontnomen in staat zijn om hun recht op toegang tot een advocaat daadwerkelijk uit te oefenen, tenzij zij afstand hebben gedaan van dat recht overeenkomstig artikel 9.
5. In uitzonderlijke omstandigheden kunnen de lidstaten, uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek, tijdelijk afwijken van de toepassing van lid 2, onder c), indien de geografische afstand waarop een verdachte of beklaagde zich bevindt het onmogelijk maakt om het recht op toegang tot een advocaat onverwijld na de vrijheidsbeneming te kunnen waarborgen.
6. In uitzonderlijke omstandigheden kunnen de lidstaten, uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek, tijdelijk afwijken van de toepassing van de in lid 3 vastgestelde rechten, indien en voor zover, gelet op de bijzondere omstandigheden van het geval, een of meer van de volgende dwingende redenen zulks rechtvaardigen:
a) indien er sprake is van een dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen;
b) indien onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht.”
4 Artikel 8 van richtlijn 2013/48, met als opschrift „Algemene voorwaarden voor de toepassing van tijdelijke afwijkingen”, luidt:
„1. Een tijdelijke afwijking op grond van artikel 3, lid 5 of 6, [...]:
a) heeft een evenredig karakter en gaat niet verder dan noodzakelijk;
b) heeft een strikt beperkte geldigheidsduur;
c) wordt niet uitsluitend gebaseerd op de soort of de ernst van het vermeende strafbare feit, en
d) doet geen afbreuk aan het globale eerlijke verloop van de procedure.
2. Tijdelijke afwijkingen op grond van artikel 3, lid 5 of 6, kunnen alleen toegestaan worden bij een naar behoren gemotiveerde en per geval genomen beslissing, die ofwel uitgaat van een rechterlijke instantie of van een andere bevoegde autoriteit op voorwaarde dat de beslissing kan worden onderworpen aan rechterlijke toetsing. De naar behoren gemotiveerde beslissing wordt geregistreerd door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat.
[...]”
5 Artikel 9 van die richtlijn heeft als opschrift „Afstand” en bepaalt:
„1. Onverminderd de bij het nationale recht voorgeschreven aanwezigheid of bijstand van een advocaat, zorgen de lidstaten ervoor dat, met betrekking tot afstand van een in de artikelen 3 en 10 bedoeld recht:
a) de verdachte of beklaagde mondeling of schriftelijk duidelijke en toereikende informatie in eenvoudige en begrijpelijke bewoordingen is gegeven over de inhoud van het betrokken recht en over de mogelijke gevolgen van het afstand doen daarvan, en
b) deze vrijwillig en ondubbelzinnig geschiedt.
2. De afstand, die schriftelijk of mondeling kan geschieden, wordt geregistreerd, alsmede de omstandigheden waaronder de afstand is gedaan door gebruik te maken van de registratieprocedure overeenkomstig het recht van de betrokken lidstaat.
3. De lidstaten zorgen ervoor dat deze afstand later op elk moment tijdens de strafprocedure door de verdachte of de beklaagde kan worden herroepen en dat de verdachte of beklaagde van die mogelijkheid op de hoogte gebracht wordt. Dergelijke herroeping van de afstand wordt van kracht vanaf het moment waarop zij heeft plaatsgevonden.”
6 Artikel 11 van richtlijn 2013/48, „Rechtsbijstand”, luidt:
„Deze richtlijn laat het nationale recht inzake rechtsbijstand, dat van toepassing is overeenkomstig het Handvest en het EVRM, onverlet.”
Hongaars recht
7 § 3 van de a büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (wet nr. XC van 2017 tot vaststelling van het wetboek van strafvordering) van 26 juni 2017 (Magyar Közlöny 2017/99; hierna: „wetboek van strafvordering”) bepaalt in de leden 1 en 2:
„(1) De verdachte heeft in elke fase van de strafprocedure recht op daadwerkelijke bescherming.
(2) De verdachte heeft het recht om zich persoonlijk te verdedigen of voor zijn verdediging een advocaat in te schakelen.”
8 § 39 van het wetboek van strafvordering luidt:
„(1) De verdachte heeft de volgende rechten:
[...]
b) van de rechtbank, het openbaar ministerie en de onderzoeksautoriteit de nodige tijd en voorwaarden krijgen om zijn verdediging voor te bereiden;
c) van de rechtbank, het openbaar ministerie en de onderzoeksautoriteit informatie over zijn rechten en plichten in de strafprocedure ontvangen;
d) een advocaat inschakelen voor zijn verdediging of verzoeken dat er een wordt aangewezen;
e) zijn advocaat onder vier ogen raadplegen;
[...]
(2) De verdachte die in hechtenis is geplaatst, heeft de volgende rechten:
[...]
c) persoonlijk, per brief of langs elektronische weg contact opnemen met zijn advocaat – en met de consulaire vertegenwoordiger van zijn land indien hij een buitenlandse onderdaan is – zonder controle daarop;
[...]
[...]
(4) De rechtbank, het openbaar ministerie of de onderzoeksautoriteit moet de verdachte van zijn rechten en plichten in kennis stellen van bij het begin van de strafprocedure. [...]
(5) Indien de verdachte in hechtenis zit, stelt de rechtbank, het openbaar ministerie of de onderzoeksautoriteit hem ook schriftelijk in kennis van zijn rechten. De informatie betreft de maximale duur van de hechtenis volgens de desbetreffende beslissing of de wet, de regels voor de verlenging, handhaving en herziening van de hechtenis, het recht om tegen de beslissingen beroep in te stellen en het recht om een verzoek tot beëindiging van de hechtenis in te dienen.
[...]”
9 § 44, lid 3, van dit wetboek luidt:
„De deelname van een advocaat aan een strafprocedure is verplicht indien:
a) op het strafbare feit strafbaar een vrijheidsstraf van ten hoogste vijf jaar of meer staat;
b) de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, een dwangmaatregel is opgelegd die de persoonlijke vrijheid beperkt, in een andere zaak is aangehouden, een preventieve medische maatregel is opgelegd, een vrijheidsstraf uitzit, is geïnterneerd of in een bewaakt onderwijscentrum is geplaatst;
c) de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan slechthorend is, doof en blind, of blind is, lijdt aan spraakstoornissen, om andere redenen niet in staat is zich uit te drukken of sterk beperkt is in zijn communicatie of, ongeacht zijn onderscheidingsvermogen, lijdt aan psychische stoornissen;
d) de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan de Hongaarse taal niet machtig is;
e) de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan zich om andere redenen niet persoonlijk kan verdedigen;
f) de rechtbank, het openbaar ministerie of de onderzoeksautoriteit een advocaat heeft aangesteld hetzij omdat de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, daar om heeft verzocht, hetzij omdat dit om andere redenen noodzakelijk is geacht;
g) deze wet dat specifiek vereist.”
10 § 74, lid 1, van dat wetboek luidt als volgt:
„De rechtbank, het openbaar ministerie en de onderzoeksautoriteit informeren de persoon tegen wie de strafprocedure is ingesteld, alvorens een procedurele handeling te stellen die hem betreft, over zijn rechten en plichten, tenzij deze wet anders bepaalt.”
11 § 274 van dat wetboek bepaalt in lid 3:
„De inverzekeringstelling kan duren totdat een beslissing wordt genomen over een dwangmaatregel die de persoonlijke vrijheid beperkt, maar niet langer dan 72 uur.”
12 § 385, lid 2, van het wetboek van strafvordering bepaalt:
„De in verzekering gestelde persoon moet binnen 24 uur na de start van zijn hechtenis worden verhoord.”
13 § 387, lid 3, van dit wetboek bepaalt:
„Indien de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, een beroep wenst te doen op een advocaat, of indien de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie een advocaat aanwijst, zal de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie de advocaat daarvan onmiddellijk in kennis stellen en het verhoor van de verdachte uitstellen tot de advocaat aankomt, of voor ten minste twee uur. Indien, tijdens die twee uur,
a) de advocaat niet verschijnt, of
b) de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan, na zijn advocaat te hebben geraadpleegd erin toestemt het verhoor te beginnen,
begint de onderzoekende autoriteit of het openbaar ministerie met het verhoor.”
Precontentieuze procedure en procedure bij het Hof
14 Op 19 december 2016 heeft Hongarije de Commissie in kennis gesteld van de maatregelen die het had vastgesteld om richtlijn 2013/48 in de interne rechtsorde om te zetten.
15 Na een onderzoek van de aangemelde maatregelen was de Commissie van mening dat het nationale recht nog steeds niet in overeenstemming was met artikel 3, lid 6, onder b), en de artikelen 9 en 10 van richtlijn 2013/48. Zij heeft Hongarije op 12 november 2021 een aanmaningsbrief gestuurd met een uitnodiging om binnen twee maanden opmerkingen in te dienen.
16 Bij brief van 12 januari 2022 heeft Hongarije daarop geantwoord dat het meende dat het richtlijn 2013/48 correct in de interne rechtsorde had omgezet.
17 Na analyse van de verstrekte antwoorden was de Commissie van oordeel dat deze onvoldoende waren waar het ging over artikel 3, lid 6, onder b), en artikel 9 van richtlijn 2013/48. Op 14 juli 2023 heeft die instelling Hongarije een met redenen omkleed advies gestuurd met het verzoek om binnen twee maanden na ontvangst ervan te voldoen aan de daarin genoemde verplichtingen.
18 In zijn antwoord van 13 september 2023 op het met redenen omkleed advies heeft Hongarije opnieuw aangevoerd dat het artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48 correct had omgezet in zijn interne rechtsorde. Wat de niet-omzetting van artikel 9 van deze richtlijn betreft, heeft het aangegeven dat de Hongaarse regeling kon worden aangepast om dit bezwaar te verhelpen.
19 Na een vergadering van 5 april 2024 heeft Hongarije aangekondigd dat het zo spoedig mogelijk aanvullende informatie zou verstrekken over de mogelijke wijzigingen van zijn wetgeving, doch zonder daarbij een concrete tekst mee te delen.
20 Daar de Commissie geen genoegen kon nemen met het antwoord van Hongarije, heeft zij op 10 oktober 2024 bij het Hof het onderhavige beroep ingesteld.
21 Bij beslissing van de president van het Hof van 7 februari 2025 is de Tsjechische Republiek toegelaten tot interventie aan de zijde van Hongarije.
Beroep
22 Ter ondersteuning van haar beroep voert de Commissie twee grieven aan, namelijk dat artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, ervan, niet correct is omgezet in de Hongaarse rechtsorde, en dat artikel 9 van deze richtlijn niet is omgezet.
Eerste grief: onjuiste omzetting van artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, ervan
Argumenten van partijen
23 Met haar eerste grief betoogt de Commissie dat Hongarije artikel 3, lid 6, onder b), van richtlijn 2013/48, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, ervan onjuist heeft omgezet in zijn interne rechtsorde voor zover § 387, lid 3, van het wetboek van strafvordering op algemene wijze toestaat dat verdachten of personen van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat zij een strafbaar feit hebben begaan worden verhoord zonder advocaat, indien deze na minstens twee uur nadat hij op de hoogte is gebracht nog niet is verschenen.
24 Deze wetgeving is volgens haar onverenigbaar met artikel 3, lid 3, van richtlijn 2013/48, op grond waarvan verdachten of beklaagden recht op toegang tot een advocaat hebben, en meer bepaald met punt b) van deze bepaling, waarin staat dat deze personen het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen. Indien geen afstand wordt gedaan van dit recht overeenkomstig de voorwaarden in artikel 9 van deze richtlijn, kunnen de lidstaten slechts in uitzonderlijke omstandigheden afwijken van dat recht, die uitdrukkelijk worden opgesomd in artikel 3, lid 6, van die richtlijn, waaronder in punt b), namelijk wanneer een onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht.
25 De Commissie betoogt dat het in artikel 3, lid 3, onder a) en b), van richtlijn 2013/48 neergelegde recht om voorafgaand aan het verhoor met een advocaat te communiceren en in aanwezigheid van die advocaat te worden verhoord, onvoorwaardelijk is, aangezien de enige afwijkingen van die rechten uitdrukkelijk zijn neergelegd in artikel 3, lid 6, van deze richtlijn. Zo moeten de lidstaten er volgens artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 voor zorgen dat er een advocaat op het verhoor aanwezig is, tenzij de voorwaarden van artikel 3, lid 6, van deze richtlijn vervuld zijn.
26 Volgens de Commissie moet „aanwezigheid” in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 worden begrepen als de fysieke aanwezigheid van de advocaat. Het in deze bepaling neergelegde vereiste dat de advocaat „daadwerkelijk kan deelnemen” aan het verhoor bevestigt deze uitlegging. De verwijzing naar het nationale recht in die bepaling ziet niet op de aanwezigheid als zodanig van de advocaat, maar enkel op de nadere regels daarvoor. Bovendien wordt in overweging 25 van richtlijn 2013/48 wat het verhoor of de terechtzitting betreft geen melding gemaakt van communicatie op afstand. Volgens de Commissie blijkt uit overweging 24 van deze richtlijn dat de bijstand van een advocaat slechts uitzonderlijk op afstand, en meer bepaald telefonisch, kan worden georganiseerd, voor lichte strafbare feiten. Deze mogelijkheid is bovendien duidelijk beperkt tot procedures waarin de beklaagde niet door een rechtshandhavingsautoriteit wordt verhoord.
27 De Commissie verzet zich ook tegen het argument van Hongarije dat deze uitlegging van artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 een risico op misbruik inhoudt en situaties creëert waarin het verhoor niet tijdig kan plaatsvinden, wat de strafprocedure vertraagt en ook een weerslag kan hebben op de andere rechten van de verdachte of beklaagde of op de rechten van andere betrokkenen zoals de slachtoffers. Volgens de Commissie kan een louter risico op rechtsmisbruik niet rechtvaardigen dat het recht op toegang tot een advocaat afhankelijk wordt gesteld van een algemene voorwaarde die indruist tegen de tekst en de doelstelling van artikel 3 van richtlijn 2013/48. Om dit risico op misbruik te ondervangen, kan namelijk een ambtshalve aanwijzing van een advocaat voor de bijstand van verdachten of beklaagden worden overwogen.
28 Hongarije betoogt in zijn verweerschrift dat de Hongaarse wetgeving in overeenstemming is met richtlijn 2013/48. Artikel 3, lid 3, onder b), van deze richtlijn vereist namelijk alleen dat verdachten of beklaagden toegang hebben tot een advocaat indien zij dat wensen, en dat een advocaat niet steeds fysiek aanwezig moet zijn bij het verhoor. Uit deze bepaling volgt dus niet dat indien de betrokkene geen gebruik wenst te maken van zijn recht op de aanwezigheid van een advocaat tijdens zijn verhoor, dit verhoor niet mag plaatsvinden. Bovendien blijkt uit de tekst van artikel 3, lid 3, onder b), van deze richtlijn, en met name uit de uitdrukking „[w]anneer een advocaat aan het verhoor deelneemt” dat de advocaat niet altijd aan het verhoor hoeft deel te nemen.
29 Hongarije is van mening dat de door de Commissie voorgestane uitlegging van artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 er in de praktijk op neerkomt dat er een advocaat aanwezig moet zijn bij het verhoor tenzij de betrokkene daarvan afziet. Het feit dat de advocaat niet daadwerkelijk aanwezig is bij een proceshandeling, kan echter geen algemeen beletsel vormen voor het verrichten van de procedurele handelingen die in om het even welk stadium van de procedure dwingend moeten worden verricht. Het Unierecht kan er niet toe leiden dat de lidstaten een verplichting wordt opgelegd die impliceert dat een proceshandeling wordt belemmerd in een situatie waarin de afwezigheid van de advocaat te wijten is aan het feit dat de verdachte of de beklaagde opzettelijk en te kwader trouw handelt. Bijgevolg kan het recht op aanwezigheid van een advocaat geen absoluut recht zijn, en de rechtspraak van het EHRM vereist trouwens niet in absolute termen dat er tijdens het verhoor een advocaat aanwezig is.
30 Hongarije is van mening dat artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48, als uitzondering op artikel 3, lid 3, van deze richtlijn, niet de gevallen opsomt waarin kan worden afgeweken van de verplichte aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor van de verdachte of beklaagde, maar de gevallen waarin die persoon geen toegang tot een advocaat hoeft te worden geboden. Wanneer die persoon de mogelijkheid heeft gekregen dat er een advocaat aanwezig is, maar van dit recht geen gebruik heeft willen maken, vormt de afwezigheid van een advocaat tijdens het verhoor ongeacht de oorzaak ervan dus geen afwijking die moet voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48. De Hongaarse wetgeving moet dus niet worden gezien als een afwijking op grond van deze bepaling op het beginsel dat is neergelegd in artikel 3, lid 3, onder b), van deze richtlijn, aangezien zij de autoriteiten niet van de verplichting ontslaat om de advocaat te informeren en de betrokkene niet beperkt in de mogelijkheid om in enig stadium van de procedure een advocaat naar keuze aan te stellen of te verzoeken dat er één wordt aangewezen.
31 Volgens Hongarije kan het verhoor van de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan alleen plaatsvinden indien de advocaat in de gelegenheid is gesteld daadwerkelijk aan de proceshandeling deel te nemen maar hij ofwel geen gebruik heeft willen maken van het recht om aanwezig te zijn ofwel de betrokkene zijn deelname niet noodzakelijk heeft geacht. Aldus staat de Hongaarse wetgeving bij wijze van uitzondering toe dat de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan zonder advocaat wordt verhoord indien deze na minstens twee uur nadat hij op de hoogte is gebracht nog niet is verschenen op het verhoor. Bovendien leidt het verstrijken van deze termijn niet automatisch tot het begin van het verhoor, aangezien de betrokkene kan weigeren een verklaring af te leggen na op de hoogte te zijn gesteld van zijn rechten.
32 Hongarije voegt hieraan toe dat de nationale wetgever het wetboek van strafvordering heeft gewijzigd bij een wet die is vastgesteld op 26 november 2024 en is bekendgemaakt op 4 december 2024, waarbij een § 387/A in dit wetboek is ingevoegd. Deze nieuwe bepaling is juist bedoeld om tegemoet te komen aan de verwachtingen van de Commissie rond richtlijn 2013/48, aangezien zij tot doel heeft de waarborgen te versterken die gelden voor verhoren die plaatsvinden in afwezigheid van een advocaat, ook al voorzag de Hongaarse wetgeving reeds vóór deze wijziging in dergelijke waarborgen, aldus die lidstaat.
33 De Commissie stelt in haar repliek dat het nieuwe § 387/A van het wetboek van strafvordering nog steeds niet in overeenstemming is met richtlijn 2013/48 en niets verandert aan het feit dat § 387, lid 3, van dit wetboek buiten de in artikel 3, lid 3, onder b), van deze richtlijn vastgestelde voorwaarden om toestaat dat de verdachte of persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft gepleegd, wordt verhoord zonder advocaat. Hoe dan ook is § 387/A in werking getreden op 4 december 2024, te weten bijna twee maanden na de instelling van het onderhavige beroep, en kan het Hof daar dus geen rekening mee houden, aangezien uit vaste rechtspraak volgt dat het bestaan van een niet-nakoming uitsluitend moet worden beoordeeld op basis van de situatie van de betrokken lidstaat zoals die zich voordeed op het einde van de termijn die in het met redenen omkleed advies werd gesteld.
34 De Tsjechische Republiek voert in haar memorie in interventie aan dat de Commissie ter ondersteuning van haar beroep betoogt dat het recht op aanwezigheid van een advocaat bij een verhoor slechts om dwingende redenen kan worden beperkt, maar dat deze veronderstelling niet wordt gestaafd door de rechtspraak van het EHRM, waarop artikel 3 van richtlijn 2013/48 is gebaseerd. Zo blijkt uit het arrest van het EHRM van 23 februari 2010, Yoldaș tegen Turkije (CE:ECHR:2010:0223JUD 002750304, § 52), dat in het licht van de doelstelling van artikel 6, lid 3, onder c), EVRM niet de daadwerkelijke aanwezigheid van een advocaat bij het verhoor doorslaggevend is, maar de mogelijkheid voor de betrokkene om zijn recht op toegang tot een advocaat daadwerkelijk uit te oefenen, deze vrij te kiezen en naar behoren over dit recht te worden geïnformeerd.
35 Volgens deze lidstaat komt het argument van de Commissie dat het risico op misbruik kan worden ondervangen door ervoor te zorgen dat ambtshalve een beschikbare advocaat wordt aangewezen die rechtsbijstand komt verlenen indien de door de verdachte of beklaagde gekozen advocaat niet beschikbaar is, erop neer dat richtlijn 2013/48 de lidstaten zou verplichten om die persoon ambtshalve een advocaat toe te wijzen.
36 De Commissie stelt in haar antwoord op deze memorie in interventie dat wanneer bij het EHRM een zaak aanhangig wordt gemaakt, het EHRM per geval beoordeelt of de nationale procedure in haar geheel beschouwd billijk is. Dit ligt anders in een niet-nakomingsprocedure voor het Hof wegens inbreuk door een lidstaat op artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48. In deze bepaling worden nauwkeurig de voorwaarden omschreven waaronder lidstaten tijdelijk mogen afwijken van de in artikel 3, lid 3, van deze richtlijn bedoelde rechten, zodat elke nationale regeling die niet aan deze voorwaarden voldoet in strijd is met voormeld artikel 3, lid 6. Het volstaat dus dat nationale wetgeving onverenigbaar is met deze richtlijn om te spreken van schending ervan, zonder dat in elk concreet geval hoeft te worden nagegaan of de volgens die nationale wetgeving gevoerde procedure in haar geheel genomen billijk is.
Beoordeling door het Hof
37 In artikel 3, lid 1, van richtlijn 2013/48 is het basisbeginsel vastgelegd dat verdachten of beklaagden recht hebben op toegang tot een advocaat, op een zodanig moment en op zodanige wijze dat zij hun rechten van verdediging in de praktijk daadwerkelijk kunnen uitoefenen (arrest van 14 mei 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 47 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
38 Dit beginsel is nader uitgewerkt in artikel 3, lid 2, van deze richtlijn, op grond waarvan de verdachten of beklaagden zonder onnodig uitstel toegang moeten hebben tot een advocaat, en in elk geval vanaf de vroegste van de vier in die bepaling, onder a) tot en met d), opgesomde specifieke gebeurtenissen. Bovendien wordt in artikel 3, lid 3, onder a) tot en met c), van deze richtlijn gepreciseerd welke elementen het recht op toegang tot een advocaat inhoudt (arrest van 14 mei 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, punt 48).
39 Zo staat in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 dat de lidstaten ervoor zorgen dat de verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen, en dat deze deelname geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht, mits die procedures de daadwerkelijke uitoefening en de essentie van het desbetreffende recht onverlet laten.
40 Hoewel uit artikel 3, lid 3, onder b), tweede volzin, van richtlijn 2013/48, gelezen in het licht van overweging 25 ervan, volgt dat de „[daadwerkelijke deelname]” van de advocaat aan het verhoor geschiedt overeenkomstig procedures in het nationale recht, zoals Hongarije terecht aanvoert, ziet deze uitdrukkelijke verwijzing naar het recht van de lidstaten uitsluitend op die „[daadwerkelijke deelname]” en niet op de „[aanwezigheid]”.
41 Hieruit volgt om te beginnen dat, zoals de advocaat-generaal in de punten 47 en 48 van haar conclusie in wezen heeft opgemerkt, de verwijzing naar de nationale proceduregels in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 enkel slaat op de daadwerkelijke deelname van de advocaat aan het verhoor van de verdachte of beklaagde. Die verwijzing is dus niet bedoeld om de lidstaten de mogelijkheid te geven om buiten de voorwaarden van artikel 3, lid 3, onder b), die aanwezigheid als zodanig te beperken, zoals Hongarije meent, maar enkel om hen de mogelijkheid te bieden nadere regels voor die aanwezigheid te bepalen.
42 Voorts bevat richtlijn 2013/48 geen enkele definitie van de term „aanwezigheid”. In dit verband zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak de betekenis en de draagwijdte van begrippen waarvoor het Unierecht geen definitie geeft en niet naar het recht van de lidstaten verwijst, moeten worden bepaald in overeenstemming met de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan, met inachtneming van de context waarin zij worden gebruikt en de doeleinden die worden nagestreefd door de regeling waarvan zij deel uitmaken (arrest van 16 juli 2026, Knocknamona en Massey, C‑27/25 en C‑356/25, EU:C:2026:596, punt 40 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
43 In dit verband moet om te beginnen worden opgemerkt dat de term „aanwezigheid” in de in de omgangstaal gebruikelijke betekenis ervan verwijst naar het feit dat een persoon zich, in beginsel fysiek of materieel op een bepaald moment op een bepaalde plaats bevindt, waarbij het antoniem ervan „afwezigheid” is.
44 Wat vervolgens de context betreft waarin dat begrip wordt gebruikt, zij er ten eerste op gewezen dat het onder meer in overweging 25 van richtlijn 2013/48 voorkomt, waarin staat dat de lidstaten ervoor moeten zorgen dat verdachten of beklaagden het recht hebben dat hun advocaat aanwezig is en daadwerkelijk kan deelnemen aan het verhoor door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie, inclusief tijdens hoorzittingen voor de rechtbank.
45 Ten tweede blijkt uit artikel 3, lid 5, van de richtlijn, gelezen in het licht van overweging 30 ervan, dat wanneer de verdachte of beklaagde zich op grote geografische afstand bevindt, de lidstaten tijdelijk mogen afwijken van zijn recht op toegang tot een advocaat, zonder onnodig uitstel na de vrijheidsbeneming en uitsluitend in de fase van het voorbereidend onderzoek, en dat de bevoegde autoriteiten hem gedurende die tijdelijke afwijking met name niet mogen verhoren. Hieruit volgt dat „toegang tot een advocaat” in de zin van artikel 3 vereist dat de advocaat in beginsel fysiek aanwezig is bij het verhoor van de verdachte of beklaagde.
46 Verder staat in artikel 3, lid 3, onder a), van deze richtlijn junctis de overwegingen 23 en 44 ervan in essentie dat verdachten en beklaagden het recht moeten hebben om de advocaat die hen vertegenwoordigt onder vier ogen te ontmoeten en in elke fase met hem te communiceren, ook voordat zij door de politie of een andere rechtshandhavingsautoriteit of rechterlijke instantie worden verhoord. Hieruit volgt dat de Uniewetgever een onderscheid heeft willen maken tussen hun „recht op communicatie” met hun advocaat, dat via telecommunicatie kan worden uitgeoefend, en hun „recht om die advocaat te ontmoeten”, dat, integendeel, vereist dat de advocaat in beginsel fysiek aanwezig is. Hetzelfde geldt voor diens aanwezigheid tijdens het verhoor, waaraan hij daadwerkelijk moet kunnen deelnemen.
47 Wat tot slot de doelstellingen van richtlijn 2013/48 betreft, komt uit de overwegingen 4, 6 en 54 ervan naar voren dat deze richtlijn onder meer uitvoering wil geven aan het beginsel van wederzijdse erkenning van strafrechtelijke beslissingen, wat wederzijds vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtstelsels veronderstelt. Hieruit blijkt ook dat de Uniewetgever rekening heeft gehouden met het feit dat de versterking van dit wederzijds vertrouwen gedetailleerde regels vereist ter bescherming van de procedurele waarborgen en rechten die met name voortvloeien uit het Handvest en het EVRM.
48 Het EHRM heeft in dit verband geoordeeld dat de verdachte tijdens de eerste verhoren door de politie en de daaropvolgende verhoren in de fase vóór het proces recht heeft op de fysieke aanwezigheid van zijn advocaat. Dit moet de advocaat in staat stellen de betrokkene niet louter abstracte maar daadwerkelijke en concrete bijstand te verlenen, en er met name op toe te zien dat zijn rechten van verdediging niet worden geschonden tijdens het verhoor (zie in die zin EHRM, 9 november 2018, Beuze tegen België, CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134; EHRM, 23 mei 2019, Doyle tegen Ierland, CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74; EHRM, 4 juni 2019, Farrugia tegen Malta, CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97, en EHRM, 18 januari 2022, Atristain Gorosabel tegen Spanje, CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
49 Derhalve moet worden aangenomen dat het begrip „aanwezigheid” van een advocaat in de zin van artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 betekent dat verdachten en beklaagden in beginsel recht hebben op de fysieke aanwezigheid van hun advocaat tijdens hun verhoor.
50 Dit wil evenwel niet zeggen dat in bepaalde uitzonderlijke omstandigheden de aanwezigheid van de advocaat niet op een andere, met name digitale, wijze kan worden verzorgd, mits die andere wijze de volledige en daadwerkelijke uitoefening van de rechten van de verdediging waarborgt.
51 Er kan hoe dan ook tijdelijk worden afgeweken van het recht op de aanwezigheid van een advocaat tijdens het verhoor. Zo kunnen de lidstaten overeenkomstig artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 in uitzonderlijke omstandigheden en uitsluitend in de fase van het voorbereidende onderzoek tijdelijk afwijken van de toepassing van de in artikel 3, lid 3, vastgestelde rechten, indien en voor zover een of meer van de in de punten a) en b), van artikel 3, lid 6, genoemde „dwingende redenen” dat gelet op de bijzondere omstandigheden van het geval rechtvaardigen. De eerste van deze redenen houdt verband met het bestaan van een „dringende noodzaak om ernstige negatieve gevolgen voor het leven, de vrijheid of de fysieke integriteit van een persoon te voorkomen”. De tweede reden bestaat erin dat „onmiddellijk optreden door de onderzoeksautoriteiten noodzakelijk is om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht”.
52 In casu moet worden geconstateerd dat de Hongaarse regeling bepaalt dat de onderzoeksautoriteit of het openbaar ministerie de verdachte kan beginnen verhoren wanneer de gekozen of aangewezen advocaat na minstens twee uur na op de hoogte te zijn gebracht nog niet is verschenen.
53 Hieruit volgt dat deze regeling niet garandeert dat een advocaat bij het verhoor aanwezig is en daaraan daadwerkelijk kan deelnemen, in tegenstelling tot wat artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 vereist.
54 Dan rest de vraag of die wetgeving kan worden begrepen als een tijdelijke afwijking van de verplichting, als bedoeld in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48, die voldoet aan de voorwaarden van artikel 3, lid 6, ervan. In dit verband zij geconstateerd dat de genoemde wetgeving op algemene wijze afwijkt van het recht van verdachten of personen van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat zij een strafbaar feit hebben begaan om te worden verhoord in aanwezigheid van een advocaat, indien deze na minstens twee uur na in kennis te zijn gesteld nog niet is verschenen, zonder dat deze afwijking moet voldoen aan de voorwaarden van artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 en met name overeenstemmen met een van de twee dwingende redenen in de punten a) en b) van dit artikel.
55 Uit de systematiek en de doelstellingen van die richtlijn volgt dat de tijdelijke afwijkingen waarin de lidstaten met betrekking tot het recht op toegang tot een advocaat kunnen voorzien, in artikel 3, leden 5 en 6, uitputtend zijn opgesomd [arrest van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning), C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 42].
56 Wat de systematiek van richtlijn 2013/48 betreft, moet artikel 3, lid 6, ervan als afwijking van de in artikel 3, leden 1 tot en met 3, neergelegde beginselen restrictief worden uitgelegd. Verder is er in artikel 8 van de richtlijn, dat als opschrift „Algemene voorwaarden voor de toepassing van tijdelijke afwijkingen” heeft, met betrekking tot het recht op toegang tot een advocaat uitsluitend sprake van afwijkingen op grond van artikel 3, lid 5 of 6, van die richtlijn. Ook de overwegingen 30 tot en met 32 van richtlijn 2013/48 vermelden slechts die afwijkingen [arrest van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning), C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 43].
57 Wat de doelstellingen van richtlijn 2013/48 betreft, blijkt om te beginnen uit de overwegingen 4 en 6 ervan dat de richtlijn met name beoogt het wederzijdse vertrouwen van de lidstaten in elkaars strafrechtstelsels te versterken, om op die manier uitvoering te geven aan het beginsel van wederzijdse erkenning van strafrechtelijke beslissingen, waarvan de omvang nauw samenhangt met het bestaan en de inhoud van bepaalde parameters, waaronder regelingen voor de bescherming van de rechten van verdachten of beklaagden. Voorts blijkt uit de overwegingen 8 en 52 ervan dat deze richtlijn ook wil verzekeren dat verdachten of beklaagden in de hele Unie een gemeenschappelijk niveau van recht op een eerlijk proces genieten, met name wat het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures betreft.
58 Artikel 3 van richtlijn 2013/48 aldus uitleggen dat de lidstaten op grond daarvan andere dan de daarin limitatief opgesomde afwijkingen op het recht op toegang tot een advocaat kunnen bepalen, zou indruisen tegen die doelstellingen, alsook tegen de systematiek van die richtlijn en de bewoordingen van die bepaling, waardoor dat recht zijn nuttige werking zou verliezen [arrest van 12 maart 2020, VW (Recht op toegang tot een advocaat bij niet-verschijning), C‑659/18, EU:C:2020:201, punt 45].
59 In die omstandigheden moet worden vastgesteld dat nationale wetgeving op grond waarvan verdachten of personen van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat zij een strafbaar feit hebben begaanin het algemeen zonder advocaat kunnen worden verhoord indien deze na minstens twee uur na op de hoogte te zijn gebracht nog niet is verschenen, niet valt onder de in richtlijn 2013/48 limitatief opgesomde redenen voor een tijdelijke afwijking van dit recht en derhalve in strijd is met de in artikel 3, lid 6, onder b) van deze richtlijn neergelegde verplichting, gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, ervan, aangezien deze afwijking van het recht op aanwezigheid van een advocaat en diens daadwerkelijke deelname aan het verhoor niet afhankelijk is van het vereiste dat onderzoeksautoriteiten onmiddellijk moeten kunnen handelen om te voorkomen dat een strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht.
60 Geen enkel van de argumenten van Hongarije kan aan deze conclusie afdoen.
61 Ten eerste moet het argument van Hongarije worden afgewezen dat de in punt 59 van dit arrest bedoelde beperking van het recht op toegang tot een advocaat gerechtvaardigd is wanneer de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan in verzekering is gesteld omdat volgens de Hongaarse wetgeving het verhoor in dat geval moet plaatsvinden binnen 24 uur na de aanvang van de inverzekeringstelling en deze niet langer dan 72 uur mag duren. Volgens deze lidstaat bestaat er dan een risico op belemmering van de strafprocedure dat rechtvaardigt dat de persoon toch wordt verhoord indien er geen advocaat wordt gekozen of de advocaat niet binnen de gestelde termijn verschijnt.
62 Uit overweging 28 van richtlijn 2013/48 volgt dat de Uniewetgever heeft gewild dat de lidstaten de noodzakelijke regelingen treffen om ervoor te zorgen dat, wanneer verdachten of beklaagden hun vrijheid wordt ontnomen, zij hun recht op toegang tot een advocaat daadwerkelijk kunnen uitoefenen, mede door in bijstand van een advocaat te voorzien indien zij er geen hebben, tenzij zij afstand hebben gedaan van dat recht.
63 Zoals de Commissie terecht stelt, hebben de lidstaten evenwel verschillende opties, die alle voldoen aan de vereisten van richtlijn 2013/48, om het risico te ondervangen dat de strafprocedure wordt belemmerd wanneer de verdachte of beklaagde geen advocaat heeft gekozen of de gekozen advocaat niet binnen de gestelde termijn is verschenen. Om te beginnen kunnen de onderzoeksautoriteiten in de in artikel 3, lid 6, van richtlijn 2013/48 bedoelde uitzonderlijke omstandigheden, met name wanneer zij onmiddellijk moeten optreden om te voorkomen dat de strafprocedure substantiële schade wordt toegebracht, overgaan tot een verhoor in afwezigheid van een advocaat. Vervolgens kunnen die autoriteiten, indien niet aan deze voorwaarden is voldaan en zij het verhoor toch noodzakelijk achten, ambtshalve een beschikbare advocaat aanwijzen om te verhelpen dat de verdachte of beklaagde geen advocaat heeft gekozen of de gekozen advocaat niet aanwezig kan zijn bij het verhoor. Indien de verdachte of beklaagde, ten slotte, onder de voorwaarden van artikel 9 van die richtlijn afstand doet van zijn recht op toegang tot een advocaat, kan hij ook zonder advocaat worden verhoord.
64 Het bestaan van deze verschillende opties wijst erop dat het voor de naleving van het in artikel 3, lid 3, onder b), van richtlijn 2013/48 neergelegde recht op toegang tot een advocaat niet per se vereist is dat de betrokken lidstaat voorziet in een ambtshalve aanwijzing van een advocaat die de in verzekering gestelde persoon tijdens zijn verhoor bijstaat.
65 Bijgevolg kan niet met succes worden gesteld dat een verhoor zonder advocaat gerechtvaardigd is wanneer de verdachte of de persoon van wie redelijkerwijs wordt vermoed dat hij een strafbaar feit heeft begaan geen advocaat heeft gekozen of de gekozen advocaat niet binnen de gestelde termijn is verschenen, waardoor die persoon de strafprocedure zou kunnen vertragen en in gevaar brengen.
66 Wat ten tweede het argument van Hongarije betreft over het nieuwe § 387/A van het wetboek van strafvordering, moet worden herinnerd aan de vaste rechtspraak dat de vraag of een lidstaat zijn verplichtingen niet is nagekomen moet worden beoordeeld aan de hand van de situatie waarin de lidstaat zich bevond aan het einde van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn, en dat het Hof geen rekening kan houden met daarna opgetreden wijzigingen [arrest van 1 augustus 2025, Commissie/Spanje (Richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven), C‑70/24, EU:C:2025:615, punt 58 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
67 In casu heeft de Commissie Hongarije in het met redenen omkleed advies van 14 juli 2023 verzocht om binnen twee maanden na ontvangst ervan aan zijn in dat advies genoemde verplichtingen te voldoen.
68 Bijgevolg kan Hongarije de niet-nakoming van de op hem rustende verplichtingen niet met succes betwisten door zich te beroepen op een wijziging van het wetboek van strafvordering die is bekendgemaakt op 4 december 2024, dus na het verstrijken van die termijn.
69 Uit een en ander volgt dat Hongarije zijn verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2013/48 niet is nagekomen door niet de noodzakelijke maatregelen vast te stellen om te voldoen aan artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van deze richtlijn.
Tweede grief: niet-omzetting van artikel 9 van richtlijn 2013/48
Argumenten van partijen
70 De Commissie betoogt in haar verzoekschrift dat Hongarije zijn verplichtingen krachtens richtlijn 2013/48 niet is nagekomen door artikel 9 van deze richtlijn niet in de interne rechtsorde te hebben omgezet. Hongaarse recht schrijft namelijk niet voor dat verdachten of beklaagden moeten worden geïnformeerd over de mogelijke gevolgen van een afstand van het recht op toegang tot een advocaat, nochtans bepaald in artikel 9, lid 1, onder a), van deze richtlijn, en/of over de mogelijkheid om hun oorspronkelijke beslissing te herroepen, die is neergelegd in artikel 9, lid 3, ervan.
71 Volgens die instelling heeft de mogelijkheid die het Hongaarse recht verdachten en beklaagden biedt om hun recht op toegang tot een advocaat niet uit te oefenen, dezelfde gevolgen als een formele afstand van dit recht, en moet die mogelijkheid dus onderworpen zijn aan de vereisten die gelden voor elke afstand van dit recht, die zijn neergelegd in artikel 9 van richtlijn 2013/48. Anders worden deze vereisten omzeild of op zijn minst ernstig ondermijnd.
72 De term „afstand” in artikel 9 moet immers in die zin worden uitgelegd dat het zowel om formele als om informele afstand gaat.
73 Volgens de Commissie moeten de door richtlijn 2013/48 verleende rechten concreet en doeltreffend worden gewaarborgd, zodat verdachten en beklaagden in alle fasen van de procedure met kennis van zaken een beslissing over hun verdediging kunnen nemen. Het Hongaarse rechtsstelsel spreekt wat het recht op toegang tot een advocaat betreft over een onvervreemdbaar recht dat de verdachte of beklaagde al dan niet kan uitoefenen, en zou dan ook moeten voorzien in voldoende waarborgen wanneer die personen beslissen om dat recht niet uit te oefenen, aangezien een dergelijke beslissing tot gevolg heeft dat zij geen doeltreffende bescherming van een advocaat zullen hebben.
74 Hongarije voert in zijn verweerschrift aan dat het wetboek van strafvordering erin voorziet dat de verdachte of beklaagde volledig wordt geïnformeerd over zijn rechten en plichten. Verdachten en beklaagden kunnen in werkelijkheid geen afstand doen van hun recht op toegang tot een advocaat, aangezien dit recht in het Hongaars recht onvervreemdbaar is. Indien een vertegenwoordiging in rechte verplicht is, wijzen de bevoegde autoriteiten dus een advocaat aan die bijstand zal verlenen. Is vertegenwoordiging in rechte daarentegen niet verplicht, dan staat het de verdachten of beklaagden vrij om te beslissen of zij al dan niet door een advocaat willen worden bijgestaan of willen vragen dat er één wordt aangewezen. Wanneer een verdachte of beklaagde beslist om zich niet door een advocaat te laten bijstaan, betekent dit dus niet dat hij afstand doet van het recht op toegang tot een advocaat, maar gewoon dat hij geen gebruik wenst te maken van dit recht.
75 Artikel 9 van richtlijn 2013/48 hoeft dus niet te worden omgezet in de Hongaarse rechtsorde, aangezien er geen enkele situatie is waarin verdachten of beklaagden rechtsgeldig afstand zouden kunnen doen van het recht op toegang tot een advocaat waarin zij over deze mogelijkheid zouden moeten worden geïnformeerd.
76 Hongarije betoogt verder dat het wetboek van strafvordering weliswaar reeds voorschreef dat verdachten of beklaagden volledig over hun rechten van verdediging moeten worden geïnformeerd, maar dat in het nieuwe § 387/A van dat wetboek de omvang van de te verstrekken informatie wordt verduidelijkt. Zo blijkt uit deze bepaling dat zij in kennis moeten worden gesteld van hun recht om te weigeren verklaringen af te leggen, met name in afwezigheid van hun advocaat, en van hun recht om op elk moment om de aanwezigheid van een advocaat te verzoeken. Indien de betrokkene verklaart geen verklaring te willen afleggen, moet het verhoor volgens het nieuwe § 387/A worden beëindigd. Ingeval die persoon daarentegen in afwezigheid van een advocaat een verklaring aflegt nadat hem is meegedeeld dat hij het recht heeft om dit niet te doen, verduidelijkt de nieuwe bepaling dat hij daarmee met volle kennis van zaken afziet van de aanwezigheid van een advocaat en bijgevolg ook van het recht om alleen in diens aanwezigheid vragen te beantwoorden. Het nieuwe § 387/A van het wetboek van strafvordering heeft dus tot doel de waarborgen voor verdachten of beklaagden tijdens verhoren die plaatsvinden in afwezigheid van een advocaat te versterken, zodat de Hongaarse wetgeving beter voldoet aan de eisen van de Commissie.
Beoordeling door het Hof
77 Om te beginnen moet het argument van Hongarije over de vaststelling van het nieuwe § 387/A van het wetboek van strafvordering worden afgewezen om dezelfde redenen als die welke in de punten 66 tot en met 68 van dit arrest zijn uiteengezet.
78 Alleen de nationale regeling die vóór het verstrijken van de termijn in het met redenen omkleed advies van kracht was, moet in aanmerking worden genomen.
79 Artikel 9, lid 1, van richtlijn 2013/48 bepaalt twee voorwaarden voor een eventuele afstand door de verdachte of beklaagde van zijn recht op toegang tot een advocaat.
80 Ten eerste moet de verdachte of beklaagde krachtens artikel 9, lid 1, onder a), informatie hebben ontvangen over de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat en de mogelijke gevolgen van een afstand daarvan, met dien verstande dat deze informatie, die mondeling of schriftelijk kan worden verstrekt, duidelijk en toereikend moet zijn en in eenvoudige en begrijpelijke bewoordingen moet worden gegeven. Ten tweede moet de afstand volgens artikel 9, lid 1, onder b), vrijwillig en ondubbelzinnig geschieden.
81 Volgens artikel 9, lid 3, van richtlijn 2013/48 moeten de lidstaten ervoor zorgen dat de afstand later op elk moment tijdens de strafprocedure door de verdachte of de beklaagde kan worden herroepen en dat die persoon op de hoogte gebracht wordt van deze mogelijkheid.
82 Hoewel het recht op toegang tot een advocaat in het Hongaarse recht als een onvervreemdbaar recht wordt beschouwd, staat vast dat verdachten of beklaagden kunnen beslissen om dit recht niet uit te oefenen. Zoals de Commissie terecht heeft aangevoerd, heeft een dergelijke beslissing tot gevolg dat die persoon zich moet verdedigen zonder de bijstand van een advocaat. Zoals de advocaat-generaal in de punten 90 en 91 van haar conclusie heeft opgemerkt, heeft een dergelijke beslissing in de praktijk dan ook hetzelfde effect als een afstand in de zin van artikel 9 van richtlijn 2013/48.
83 Wat het argument van Hongarije betreft dat een afstand van het recht op toegang tot een advocaat in een strafprocedure niet formeel wordt erkend in deze lidstaat, zij eraan herinnerd dat het niet is omdat in een bepaalde lidstaat een bepaald juridisch concept niet bestaat, dat die lidstaat wordt ontslaan van zijn verplichting om wettelijke en bestuursrechtelijke maatregelen te nemen om een adequate omzetting van alle bepalingen van de richtlijn te verzekeren. Zowel het rechtszekerheidsbeginsel als de noodzaak om de volledige toepassing van richtlijnen rechtens en niet alleen feitelijk te waarborgen, vereist immers dat de lidstaten de voorschriften van de betrokken richtlijn overnemen in een duidelijk, nauwkeurig en transparant rechtskader dat voorziet in bindende wettelijke bepalingen op het gebied waarop zij betrekking heeft. Een dergelijke verplichting rust op de lidstaten om vooruit te lopen op elke wijziging van de daarin op een gegeven moment bestaande situatie en om te waarborgen dat alle rechtssubjecten in de Unie, daaronder begrepen die in de lidstaten waarin een bepaald juridisch concept waarop een richtlijn betrekking heeft niet bestaat, in alle omstandigheden duidelijk en nauwkeurig hun rechten en verplichtingen kennen [zie naar analogie arrest van 1 augustus 2025, Commissie/Spanje (Richtlijn betreffende het evenwicht tussen werk en privéleven), C‑70/24, EU:C:2025:615, punt 64].
84 Derhalve moet worden geconstateerd dat Hongarije de krachtens richtlijn 2013/48 op hem rustende verplichtingen niet is nagekomen door vóór het verstrijken van de in het met redenen omkleed advies gestelde termijn niet de noodzakelijke wettelijke bepalingen te hebben vastgesteld om artikel 9 ervan om te zetten in zijn interne rechtsorde.
85 Uit alle voorgaande overwegingen volgt dat Hongarije zijn verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2013/48 niet is nagekomen door niet de noodzakelijke maatregelen vast te stellen om te voldoen aan artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van deze richtlijn, en artikel 9 ervan.
Kosten
86 Overeenkomstig artikel 138, lid 1, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof wordt de in het ongelijk gestelde partij verwezen in de kosten, voor zover dat is gevorderd. Aangezien Hongarije in het ongelijk is gesteld, dient deze lidstaat overeenkomstig de vordering van de Commissie te worden verwezen in zijn eigen kosten en in die van de Commissie.
87 Volgens artikel 140, lid 1, van dat Reglement voor de procesvoering dragen de lidstaten en de instellingen die in het geding hebben geïntervenieerd, hun eigen kosten. De Tsjechische Republiek zal dus haar eigen kosten dragen.
Het Hof (Vierde kamer) verklaart:
1) Hongarije is zijn verplichtingen uit hoofde van richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming, niet nagekomen door niet de noodzakelijke maatregelen vast te stellen om te voldoen aan artikel 3, lid 6, onder b), gelezen in samenhang met artikel 3, lid 3, van deze richtlijn, en artikel 9 ervan.
2) Hongarije wordt verwezen in zijn eigen kosten en in die van de Europese Commissie.
3) De Tsjechische Republiek draagt haar eigen kosten.
ondertekeningen
* Procestaal: Hongaars.