Προσωρινό κείμενο
ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (τέταρτο τμήμα)
της 22ας Οκτωβρίου 2026 (*)
« Παράβαση κράτους μέλους – Άρθρο 258 ΣΛΕΕ – Χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης – Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις – Οδηγία 2013/48/ΕΕ – Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας – Άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ – Δικαίωμα των υπόπτων και των κατηγορουμένων να ζητούν την παρουσία και την αποτελεσματική συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους – Έννοια των όρων “παρουσία” και “αποτελεσματική συμμετοχή” – Άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ – Προσωρινή παρέκκλιση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο – Εθνική νομοθεσία η οποία επιτρέπει την εξέταση υπόπτων και προσώπων για τα οποία υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχουν τελέσει αξιόποινη πράξη χωρίς τον δικηγόρο τους στην περίπτωση που αυτός δεν εμφανιστεί εντός ορισμένης προθεσμίας – Μη ορθή μεταφορά στο εθνικό δίκαιο – Άρθρο 9 – Παραίτηση από το δικαίωμα στην παρουσία ή τη συνδρομή δικηγόρου – Ενημέρωση σχετικά με το περιεχόμενο του συγκεκριμένου δικαιώματος και τις ενδεχόμενες συνέπειες της παραίτησης από αυτό – Μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο »
Στην υπόθεση C‑660/24,
με αντικείμενο προσφυγή δυνάμει του άρθρου 258 ΣΛΕΕ, η οποία ασκήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2024,
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον C. Kovács, τον P. Ondrůšek και τον M. Wasmeier,
προσφεύγουσα,
κατά
Ουγγαρίας, εκπροσωπούμενης από την Zs. Biró-Tóth, τον M. Z. Fehér και τον G. Koós,
καθής,
υποστηριζόμενης από:
την Τσεχική Δημοκρατία, εκπροσωπούμενη, αρχικώς μεν, από τον T. Müller, την A. Pagáčová, τον M. Smolek και τον J. Vláčil, και στη συνέχεια από τον T. Müller, την J. Očková, την A. Pagáčová και τον J. Vláčil,
παρεμβαίνουσα,
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (τέταρτο τμήμα),
συγκείμενο από τους I. Jarukaitis, πρόεδρο τμήματος, R. Frendo (εισηγήτρια), N. Jääskinen, M. Condinanzi, και A. Kornezov, δικαστές,
γενική εισαγγελέας: T. Ćapeta
γραμματέας: E. Sartori, διοικητική υπάλληλος,
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία και κατόπιν της επ’ ακροατηρίου συζητήσεως της 10ης Δεκεμβρίου 2025,
αφού άκουσε τη γενική εισαγγελέα, που ανέπτυξε τις προτάσεις της κατά τη συνεδρίαση της 12ης Μαρτίου 2026,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Με την προσφυγή της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητεί από το Δικαστήριο να διαπιστώσει ότι η Ουγγαρία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθεί, πρώτον, προς το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της [ελευθερίας] και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας (ΕΕ 2013, L 294, σ. 1), ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, και, δεύτερον, προς το άρθρο 9 της ίδιας οδηγίας, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την εν λόγω οδηγία.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
2 Οι αιτιολογικές σκέψεις 4, 6, 8, 23 έως 25, 28, 30 έως 32, 44, 52 και 54 της οδηγίας 2013/48 διαλαμβάνουν τα εξής:
«(4) Η εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης αποφάσεων επί ποινικών υποθέσεων προϋποθέτει ότι τα κράτη μέλη έχουν αμοιβαία εμπιστοσύνη στα συστήματα απονομής ποινικής δικαιοσύνης καθενός από αυτά. Ο βαθμός της αμοιβαίας αναγνώρισης εξαρτάται κατά πολύ από μια σειρά παραγόντων που περιλαμβάνουν μηχανισμούς προστασίας των δικαιωμάτων των υπόπτων ή των κατηγορουμένων και τον καθορισμό κοινών ελάχιστων κανόνων, αναγκαίων για τη διευκόλυνση της εφαρμογής της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης.
[...]
(6) Η αμοιβαία αναγνώριση αποφάσεων επί ποινικών θεμάτων μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά μόνο σε κλίμα εμπιστοσύνης, ώστε όχι μόνο οι δικαστικές αρχές αλλά και όλοι οι συντελεστές της ποινικής διαδικασίας να θεωρούν τις αποφάσεις των δικαστικών αρχών άλλων κρατών μελών ισοδύναμες με τις δικές τους, γεγονός που προϋποθέτει εμπιστοσύνη όχι μόνο στην επάρκεια των κανόνων άλλων κρατών μελών, αλλά και στην ορθή εφαρμογή τους. Η ενδυνάμωση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης προϋποθέτει την ύπαρξη λεπτομερών κανόνων για την προστασία των δικονομικών δικαιωμάτων και εγγυήσεων που απορρέουν από τον [Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης)], την [Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ)] και το [Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, το οποίο εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 16 Δεκεμβρίου 1966 και τέθηκε σε ισχύ στις 23 Μαρτίου 1976]. Απαιτεί επίσης την περαιτέρω ανάπτυξη στο πλαίσιο της [Ευρωπαϊκής] Ένωσης, μέσω της παρούσας οδηγίας και άλλων μέτρων, των ελάχιστων προδιαγραφών που ορίζονται στο Χάρτη και την ΕΣΔΑ.
[...]
(8) Οι κοινοί ελάχιστοι κανόνες θα πρέπει να οδηγήσουν στην τόνωση της εμπιστοσύνης στα συστήματα ποινικής δικαιοσύνης όλων των κρατών μελών και, κατ’ επέκταση, στην αύξηση της αποτελεσματικότητας της δικαστικής συνεργασίας, σε κλίμα αμοιβαίας εμπιστοσύνης, καθώς και στην προαγωγή μιας νοοτροπίας υπέρ των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση. Τέτοιοι κοινοί ελάχιστοι κανόνες θα πρέπει επίσης να οδηγήσουν στην άρση των εμποδίων στην ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών σε ολόκληρη την επικράτεια των κρατών μελών. Τέτοιοι κοινοί ελάχιστοι κανόνες θα πρέπει να θεσπίζονται όσον αφορά στο δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας, το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της ελευθερίας και το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας.
[...]
(23) Οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί. Αυτή η επικοινωνία μπορεί να πραγματοποιείται σε οιοδήποτε στάδιο, μεταξύ άλλων πριν από κάθε άσκηση του δικαιώματος κατ’ ιδίαν επικοινωνίας με τον εν λόγω δικηγόρο. Τα κράτη μέλη μπορούν επίσης να καθορίζουν πρακτικές ρυθμίσεις σχετικά με τη διάρκεια, τη συχνότητα και τον τρόπο της εν λόγω επικοινωνίας, μεταξύ άλλων όσον αφορά στη χρήση της τηλεδιάσκεψης και άλλης τεχνολογίας επικοινωνιών προς διεξαγωγή αυτής της επικοινωνίας. Αυτές οι πρακτικές ρυθμίσεις δεν θα πρέπει να θίγουν την πραγματική άσκηση και την ουσία του δικαιώματος των εκζητούμενων να επικοινωνούν και να διαβουλεύονται με τον δικηγόρο τους.
(24) Ως προς ορισμένες ήσσονος σημασίας παραβάσεις, η οδηγία δεν θα πρέπει να εμποδίζει τα κράτη μέλη να ρυθμίζουν το δικαίωμα πρόσβασης των υπόπτων ή κατηγορουμένων σε δικηγόρο μέσω τηλεφώνου. Ωστόσο, ο περιορισμός του δικαιώματος κατά τον τρόπο αυτό θα πρέπει να αφορά μόνο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν πρόκειται να εξετασθεί από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή.
(25) Τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητούν να παρίσταται ο δικηγόρος τους και να συμμετέχει αποτελεσματικά κατά την εξέταση τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή, μεταξύ άλλων και κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας. Αυτή η συμμετοχή θα πρέπει να είναι σύμφωνη με τις διαδικασίες που προβλέπει το εθνικό δίκαιο οι οποίες μπορούν να ρυθμίζουν τη συμμετοχή δικηγόρου κατά τη διάρκεια της εξέτασης του υπόπτου ή του κατηγορουμένου από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή και κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, υπό τον όρο ότι αυτές οι διαδικασίες δεν θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία του συγκεκριμένου δικαιώματος. Κατά τη διάρκεια της εξέτασης του υπόπτου ή του κατηγορουμένου από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή ή κατά την ακροαματική διαδικασία, ο δικηγόρος δύναται μεταξύ άλλων, σύμφωνα με τις εν λόγω διαδικασίες, να υποβάλλει ερωτήσεις, να ζητεί διευκρινίσεις και να προβαίνει σε δηλώσεις, οι οποίες θα πρέπει να καταγράφονται σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο.
[...]
(28) Στις περιπτώσεις στέρησης της ελευθερίας υπόπτων ή κατηγορουμένων, τα κράτη μέλη θα πρέπει να προβαίνουν στους αναγκαίους διακανονισμούς ώστε να διασφαλίζουν ότι τα πρόσωπα αυτά είναι σε θέση να ασκήσουν πράγματι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, μεταξύ άλλων φροντίζοντας να εξασφαλίσουν τη συνδρομή δικηγόρου όταν ο ενδιαφερόμενος δεν έχει, εκτός εάν έχει παραιτηθεί από το δικαίωμα αυτό. Αυτές οι πρακτικές ρυθμίσεις μπορεί να προβλέπουν, μεταξύ άλλων, ότι οι αρμόδιες αρχές κανονίζουν τη συνδρομή δικηγόρου βάσει καταλόγου διαθέσιμων δικηγόρων από τον οποίον μπορεί να επιλέξει ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος. Οι ρυθμίσεις αυτές μπορούν να περιλαμβάνουν ενδεχομένως ρυθμίσεις για το ευεργέτημα της πενίας.
[...]
(30) Σε περιπτώσεις γεωγραφικής απομόνωσης του υπόπτου ή κατηγορουμένου, για παράδειγμα σε υπερπόντια εδάφη ή όταν το κράτος μέλος αναλαμβάνει ή συμμετέχει σε στρατιωτικές επιχειρήσεις εκτός του εδάφους του, τα κράτη μέλη επιτρέπεται να παρεκκλίνουν προσωρινά από το δικαίωμα του υπόπτου ή του κατηγορούμενου να έχει πρόσβαση σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας. Κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας προσωρινής παρέκκλισης, οι αρμόδιες αρχές δεν θα πρέπει να εξετάσουν το ενδιαφερόμενο πρόσωπο ή να επιχειρήσουν οποιαδήποτε από τις ανακριτικές πράξεις ή πράξεις συλλογής αποδεικτικών στοιχείων που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία. Όταν η άμεση πρόσβαση σε δικηγόρο δεν είναι εφικτή λόγω της γεωγραφικής απομόνωσης του υπόπτου ή κατηγορούμενου, τα κράτη μέλη οφείλουν να οργανώσουν την επικοινωνία μέσω τηλεφώνου ή τηλεδιάσκεψης, εκτός αν αυτό είναι ανέφικτο.
(31) Τα κράτη μέλη θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να παρεκκλίνουν προσωρινά από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο στάδιο της προδικαστικής διαδικασίας εφόσον είναι αναγκαίο, σε επείγουσες περιπτώσεις, να αποτραπούν σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις στη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα ενός προσώπου. Κατά τη διάρκεια προσωρινής παρέκκλισης για αυτόν τον λόγο, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να εξετάσουν τους υπόπτους ή κατηγορουμένους χωρίς να παρίσταται ο δικηγόρος, υπό τον όρο ότι οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι έχουν ενημερωθεί σχετικά με το δικαίωμά τους στη σιωπή και ότι μπορούν να ασκήσουν αυτό το δικαίωμα, καθώς και ότι αυτή η εξέταση δεν θίγει τα δικαιώματα της υπεράσπισης, μεταξύ άλλων την αρχή της απαγόρευσης της αυτοενοχοποίησης. Η εξέταση μπορεί να πραγματοποιηθεί για τον μοναδικό σκοπό και στην αναγκαία έκταση προς απόκτηση πληροφοριών ουσιαστικής σημασίας για να αποτραπούν σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου. Οποιαδήποτε κατάχρηση αυτής της παρέκκλισης θα έθιγε καταρχήν ανεπανόρθωτα τα δικαιώματα υπεράσπισης.
(32) Τα κράτη μέλη θα πρέπει να επιτρέπεται επίσης να παρεκκλίνουν προσωρινά από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο προδικαστικό στάδιο, σε περίπτωση επιτακτικής ανάγκης να αναληφθεί άμεση δράση από τις αρχές που διενεργούν την έρευνα προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία, ιδίως προς αποτροπή καταστροφής ή αλλοίωσης σημαντικών αποδεικτικών στοιχείων, ή προς αποτροπή παρεμβάσεων στους μάρτυρες. Κατά τη διάρκεια προσωρινής παρέκκλισης για αυτόν τον λόγο, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να εξετάσουν τους υπόπτους ή κατηγορουμένους χωρίς να παρίσταται ο δικηγόρος, υπό τον όρο ότι οι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι έχουν ενημερωθεί σχετικά με το δικαίωμά τους στη σιωπή και ότι μπορούν να ασκήσουν αυτό το δικαίωμα, καθώς και ότι αυτή η εξέταση δεν θίγει τα δικαιώματα της υπεράσπισης, μεταξύ άλλων την αρχή της απαγόρευσης της αυτοενοχοποίησης. Η εξέταση μπορεί να πραγματοποιηθεί για τον μοναδικό σκοπό και στην αναγκαία έκταση προς απόκτηση πληροφοριών ουσιαστικής σημασίας για να αποτραπούν σοβαρές δυσμενείς επιπτώσεις για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου. Οποιαδήποτε κατάχρηση αυτής της παρέκκλισης θα έθιγε καταρχήν ανεπανόρθωτα τα δικαιώματα υπεράσπισης.
[...]
(44) Οι εκζητούμενοι θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί στο κράτος εκτέλεσης. Αυτή η επικοινωνία θα πρέπει να μπορεί να πραγματοποιείται σε οιοδήποτε στάδιο, μεταξύ άλλων πριν από κάθε άσκηση του δικαιώματος διαβούλευσης με τον δικηγόρο. Τα κράτη μέλη μπορούν να καθορίζουν πρακτικές ρυθμίσεις σχετικά με τη διάρκεια, τη συχνότητα και τον τρόπο της επικοινωνίας μεταξύ των εκζητούμενων και του δικηγόρου τους, μεταξύ άλλων όσον αφορά τη χρήση τηλεδιάσκεψης και άλλης τεχνολογίας επικοινωνιών προς διεξαγωγή αυτής της επικοινωνίας. Αυτές οι πρακτικές ρυθμίσεις δεν θα πρέπει να θίγουν την πραγματική άσκηση και την ουσία του δικαιώματος των εκζητούμενων να επικοινωνούν και να διαβουλεύονται με τον δικηγόρο τους.
[...]
(52) Η παρούσα οδηγία συνάδει με τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις αρχές που αναγνωρίζονται από τον Χάρτη, συμπεριλαμβανομέν[ου][[...] του δικαιώματος αποτελεσματικής προσφυγής και δίκαιης δίκης, του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος της υπεράσπισης. Η παρούσα οδηγία θα πρέπει να εφαρμόζεται σύμφωνα με τα εν λόγω δικαιώματα και αρχές.
[...]
(54) Η παρούσα οδηγία θεσπίζει ελάχιστους κανόνες. Τα κράτη μέλη μπορούν να διευρύνουν τα δικαιώματα που προβλέπονται στην παρούσα οδηγία με σκοπό την παροχή μεγαλύτερης προστασίας. Αυτό το υψηλότερο επίπεδο προστασίας δεν θα πρέπει να αποτελεί φραγμό στην αμοιβαία αναγνώριση των δικαστικών αποφάσεων την οποία οι εν λόγω ελάχιστοι κανόνες αποσκοπούν να διευκολύνουν. Ο βαθμός προστασίας δεν θα πρέπει ποτέ να υπολείπεται από τα πρότυπα του Χάρτη ή της ΕΣΔΑ, όπως αυτά έχουν ερμηνευθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου [της Ευρωπαϊκής Ένωσης] και του [Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (στο εξής: ΕΔΔΑ)]».
3 Το άρθρο 3 της οδηγίας 2013/48, το οποίο φέρει τον τίτλο «Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας», ορίζει τα εξής:
«1. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν το δικαίωμα των υπόπτων και κατηγορουμένων να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να επιτρέπει στους ενδιαφερομένους να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά.
2. Οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Σε κάθε περίπτωση, οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο από οποιαδήποτε από τις ακόλουθες χρονικές στιγμές, ανάλογα με το ποια προκύπτει πρώτη:
α) προτού εξεταστούν από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή·
β) κατά τη διενέργεια ερευνητικής πράξης ή άλλης πράξης συλλογής αποδεικτικών στοιχείων από ερευνητική ή άλλη αρμόδια αρχή σύμφωνα με την παράγραφο 3 στοιχείο γ)·
γ) χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας·
δ) όταν έχουν κλητευθεί ενώπιον δικαστηρίου με δικαιοδοσία σε ποινικές υποθέσεις, εγκαίρως πριν παραστούν ενώπιον του εν λόγω δικαστηρίου.
3. Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο συνεπάγεται τα ακόλουθα:
α) Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα κατ’ ιδίαν συνάντησης και επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί, μεταξύ άλλων πριν από την εξέτασή τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή.
β) Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους. Η συμμετοχή αυτή συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου, υπό τον όρο ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία του συγκεκριμένου δικαιώματος. Όταν συμμετέχει δικηγόρος κατά την εξέταση, το γεγονός ότι έλαβε χώρα αυτή η συμμετοχή σημειώνεται μέσω της διαδικασίας καταγραφής σύμφωνα με το δίκαιο του σχετικού κράτους μέλους.
[...]
4. Τα κράτη μέλη επιδιώκουν να διαθέτουν γενική ενημέρωση ώστε να διευκολύνουν τους υπόπτους και τους κατηγορούμενους να προσφεύγουν σε δικηγόρο.
Παρά τις διατάξεις εθνικού δικαίου που αφορούν την υποχρεωτική παράσταση δικηγόρου, τα κράτη μέλη καθορίζουν τις αναγκαίες ρυθμίσεις ώστε να διασφαλίζουν ότι ύποπτοι και κατηγορούμενοι που στερούνται της ελευθερίας τους είναι σε θέση να ασκούν αποτελεσματικά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, εκτός εάν έχουν παραιτηθεί από το δικαίωμα αυτό σύμφωνα με το άρθρο 9.
5. Σε εξαιρετικές περιστάσεις και μόνο κατά το στάδιο της προδικασίας, επιτρέπεται τα κράτη μέλη να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή της παραγράφου 2 στοιχείο γ), όταν, για λόγους γεωγραφικής απομόνωσης του υπόπτου ή κατηγορουμένου, είναι αδύνατη η διασφάλιση του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας.
6. Σε εξαιρετικές περιστάσεις και μόνο κατά το στάδιο της προδικασίας, τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή των προβλεπόμενων στην παράγραφο 3 δικαιωμάτων, στον βαθμό που ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης το δικαιολογούν, για έναν από τους ακόλουθους επιτακτικούς λόγους:
α) όταν υπάρχει επείγουσα ανάγκη να αποτραπούν σοβαρές συνέπειες για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου·
β) όταν είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία.»
4 Το άρθρο 8 της οδηγίας 2013/48, με τίτλο «Γενικοί όροι για την εφαρμογή προσωρινών παρεκκλίσεων», προβλέπει τα ακόλουθα:
«1. Οποιαδήποτε προσωρινή παρέκκλιση δυνάμει του άρθρου 3 παράγραφος 5 ή 6 [...]:
α) είναι αναλογική και δεν υπερβαίνει τα όρια του αναγκαίου·
β) είναι αυστηρά χρονικά καθορισμένη·
γ) δεν βασίζεται αποκλειστικά στον τύπο ή τη σοβαρότητα του καταγγελλόμενου αδικήματος· και
δ) δεν προσβάλλει τον συνολικότερο δίκαιο χαρακτήρα της διαδικασίας.
2. Οι προσωρινές παρεκκλίσεις δυνάμει του άρθρου 3 παράγραφος 5 ή 6 δύνανται να εγκρίνονται μόνο με προσηκόντως αιτιολογημένη κατά περίπτωση απόφαση, είτε δικαστικής αρχής είτε άλλης αρμόδιας αρχής, υπό τον όρο ότι η απόφαση μπορεί να υπαχθεί σε δικαστικό έλεγχο. Η προσηκόντως αιτιολογημένη απόφαση καταγράφεται μέσω της διαδικασίας καταγραφής σύμφωνα με το δίκαιο του σχετικού κράτους μέλους.
[...]»
5 Το άρθρο 9 της οδηγίας 2013/48, το οποίο επιγράφεται «Παραίτηση από δικαίωμα», έχει ως εξής:
«1. Με την επιφύλαξη διατάξεων εθνικού δικαίου που απαιτούν την υποχρεωτική παρουσία ή συνδρομή δικηγόρου, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι, σε σχέση με παραίτηση από δικαίωμα προβλεπόμενο στα άρθρα 3 και 10:
α) ο ύποπτος ή κατηγορούμενος έχει λάβει προφορικά ή εγγράφως σαφή και επαρκή ενημέρωση σε απλή και κατανοητή γλώσσα σχετικά με το περιεχόμενο του συγκεκριμένου δικαιώματος και τις ενδεχόμενες συνέπειες της παραίτησης από αυτό· και
β) η παραίτηση δίνεται ελεύθερα και χωρίς περιθώρια αμφιβολίας.
2. Η παραίτηση, η οποία μπορεί να είναι γραπτή ή προφορική, καθώς και οι περιστάσεις υπό τις οποίες δόθηκε η παραίτηση καταγράφονται, μέσω της διαδικασίας καταγραφής σύμφωνα με το δίκαιο του οικείου κράτους μέλους.
3. Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή ο κατηγορούμενοι μπορούν να ανακαλέσουν παραίτηση μεταγενέστερα, σε οποιαδήποτε στιγμή της ποινικής διαδικασίας, και ότι ενημερώνονται σχετικά με αυτήν τη δυνατότητα. Αυτή η ανάκληση τίθεται σε ισχύ από τη χρονική στιγμή της άσκησής της.»
6 Το άρθρο 11 της οδηγίας 2013/48 φέρει τον τίτλο «Ευεργέτημα πενίας» και ορίζει τα ακόλουθα:
«Η παρούσα οδηγία δεν θίγει το εθνικό δίκαιο περί του ευεργετήματος της πενίας, το οποίο είναι εφαρμοστέο σύμφωνα με τον Χάρτη και την ΕΣΔΑ.»
Το ουγγρικό δίκαιο
7 Το άρθρο 3, παράγραφοι 1 και 2, του a büntetőeljárásról szóló 2017. évi XC. törvény (νόμου XC του 2017 περί κώδικα ποινικής δικονομίας), της 26ης Ιουνίου 2017 (Magyar Közlöny 2017/99, στο εξής: κώδικας ποινικής δικονομίας), ορίζει τα εξής:
«(1) Ο κατηγορούμενος δικαιούται αποτελεσματικής προστασίας σε κάθε στάδιο της ποινικής διαδικασίας.
(2) Ο κατηγορούμενος δύναται τόσο να υπερασπιστεί ο ίδιος τον εαυτό του όσο και να αναθέσει την υπεράσπισή του σε συνήγορο.»
8 Το άρθρο 39 του κώδικα ποινικής δικονομίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«(1) Ο κατηγορούμενος έχει τα ακόλουθα δικαιώματα:
[...]
b) να του παρέχονται τα απαραίτητα χρονικά περιθώρια και να του διασφαλίζονται οι αναγκαίες συνθήκες από το δικαστήριο, την εισαγγελική αρχή και την ανακριτική αρχή, προκειμένου να μπορεί να προετοιμάζει την υπεράσπισή του,
c) να ενημερώνεται από το δικαστήριο, την εισαγγελική αρχή και την ανακριτική αρχή σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας,
d) να διορίσει ή να ζητήσει τον διορισμό συνηγόρου υπεράσπισης,
e) να συμβουλεύεται τον συνήγορό του, χωρίς η επικοινωνία τους να υπόκειται σε κανενός είδους έλεγχο,
[...]
(2) Ο υπό κράτηση κατηγορούμενος έχει τα ακόλουθα δικαιώματα:
[...]
c) να επικοινωνεί με τον συνήγορό του και, εάν πρόκειται για αλλοδαπό, με τον εκπρόσωπο της προξενικής αρχής του κράτους προέλευσής του, είτε με φυσική παρουσία, είτε ταχυδρομικώς, είτε με ηλεκτρονικά μέσα, χωρίς η επικοινωνία αυτή να υπόκειται σε κανενός είδους έλεγχο,
[...]
[...]
(4) Το δικαστήριο, η εισαγγελική αρχή ή η ανακριτική αρχή ενημερώνουν τον κατηγορούμενο σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του από την πρώτη στιγμή της εμπλοκής του στην ποινική διαδικασία. [...]
(5) Αν ο κατηγορούμενος τελεί υπό κράτηση, το δικαστήριο, η εισαγγελική αρχή ή η ανακριτική αρχή τον ενημερώνουν σχετικά με τα δικαιώματά του και εγγράφως. Οι παρεχόμενες πληροφορίες αφορούν τη μέγιστη δυνατή διάρκεια της κράτησης δυνάμει της αποφάσεως που την επέβαλε ή του νόμου, τους κανόνες που διέπουν την παράταση, τη συνέχιση και την επανεξέταση του μέτρου της κράτησης, το δικαίωμα άσκησης προσφυγής κατά των σχετικών αποφάσεων και το δικαίωμα υποβολής αιτήσεως για την άρση της κράτησης.
[...]»
9 Κατά το άρθρο 44, παράγραφος 3, του κώδικα ποινικής δικονομίας:
«Η συμμετοχή συνηγόρου στην ποινική διαδικασία είναι υποχρεωτική εφόσον:
a) η αξιόποινη πράξη τιμωρείται με στερητική της ελευθερίας ποινή έως πέντε ή περισσότερα έτη,
b) έχει επιβληθεί σε βάρος του κατηγορουμένου ή του προσώπου για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη μέτρο δικονομικού καταναγκασμού περιοριστικό της προσωπικής του ελευθερίας ή ο κατηγορούμενος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη έχει συλληφθεί σε άλλη υπόθεση ή του έχει επιβληθεί το μέτρο της προσωρινής ακούσιας νοσηλείας ή εκτίει στερητική της ελευθερίας ποινή ή βρίσκεται έγκλειστο σε εποπτευόμενο σωφρονιστικό κατάστημα νέων,
c) ο κατηγορούμενος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη πάσχει από ακουστική αναπηρία, τυφλοκώφωση, τυφλότητα ή αναπηρία λόγου, αδυνατεί να εκφραστεί για άλλους λόγους, περιορίζεται σημαντικά στην επικοινωνία του ή, ανεξαρτήτως της ικανότητάς του προς καταλογισμό, πάσχει από διατάραξη των πνευματικών του λειτουργιών,
d) ο κατηγορούμενος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη αγνοεί την ουγγρική γλώσσα,
e) ο κατηγορούμενος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη αδυνατεί για άλλους λόγους να υπερασπιστεί το ίδιο τον εαυτό του,
f) ο συνήγορος έχει διοριστεί από το δικαστήριο, την εισαγγελική αρχή ή την ανακριτική αρχή, είτε κατόπιν αιτήματος του κατηγορουμένου ή του προσώπου για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη, είτε επειδή ο διορισμός συνηγόρου κρίθηκε αναγκαίος για άλλους λόγους,
g) υπάρχει ειδική απαίτηση προς τούτο στον παρόντα νόμο.»
10 Το άρθρο 74, παράγραφος 1, του κώδικα ποινικής δικονομίας έχει ως εξής:
«Το δικαστήριο, η εισαγγελική αρχή και η ανακριτική αρχή ενημερώνουν το πρόσωπο το οποίο αφορά η ποινική διαδικασία σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του πριν από τη διενέργεια σε βάρος του κάποιας διαδικαστικής πράξης, εκτός αν ο παρών νόμος ορίζει διαφορετικά.»
11 Το άρθρο 274, παράγραφος 3, του κώδικα ποινικής δικονομίας προβλέπει τα ακόλουθα:
«Η κράτηση μπορεί να διαρκέσει μέχρι την έκδοση αποφάσεως σχετικά με το περιοριστικό της ατομικής ελευθερίας μέτρο δικονομικού καταναγκασμού, αλλά πάντως όχι περισσότερο από εβδομήντα δύο ώρες.»
12 Σύμφωνα με το άρθρο 385, παράγραφος 2, του κώδικα ποινικής δικονομίας:
«Εκείνος που κρατείται πρέπει να εξεταστεί εντός είκοσι τεσσάρων ωρών από την έναρξη της κράτησής του.»
13 Το άρθρο 387, παράγραφος 3, του κώδικα ποινικής δικονομίας έχει ως ακολούθως:
«Εάν ο ύποπτος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη επιθυμεί να διορίσει το ίδιο συνήγορο ή εάν διορίστηκε συνήγορος από την ανακριτική ή την εισαγγελική, η ανακριτική ή η εισαγγελική αρχή ενημερώνει αμελλητί τον δικηγόρο που διορίστηκε ως συνήγορος σχετικά με τον διορισμό του και αναβάλλει την εξέταση του υπόπτου έως την άφιξη του συνηγόρου και πάντως για δύο τουλάχιστον για δύο ώρες. Εάν μέχρι την παρέλευση της ανωτέρω προθεσμίας
a) ο συνήγορος δεν εμφανιστεί ή
b) ο ύποπτος ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη, έχοντας συμβουλευτεί τον συνήγορό του, συναινέσει στην έναρξη της εξέτασης,
η ανακριτική ή η εισαγγελική αρχή αρχίζει την εξέταση του υπόπτου.»
Η προ της ασκήσεως της προσφυγής διαδικασία και η διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου
14 Στις 19 Δεκεμβρίου 2016 η Ουγγαρία ενημέρωσε την Επιτροπή σχετικά με τη θέσπιση εθνικών μέτρων μεταφοράς της οδηγίας 2013/48 στην έννομη τάξη της.
15 Κατόπιν εξέτασης των κοινοποιηθέντων μέτρων η Επιτροπή έκρινε ότι αυτά δεν διασφάλιζαν τη συμμόρφωση του ουγγρικού δικαίου προς το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, το άρθρο 9 και το άρθρο 10 της οδηγίας 2013/48. Ως εκ τούτου, στις 12 Νοεμβρίου 2021 απηύθυνε στην Ουγγαρία σχετική προειδοποιητική επιστολή, καλώντας την να υποβάλει τις παρατηρήσεις της εντός προθεσμίας δύο μηνών.
16 Η Ουγγαρία απάντησε στην προειδοποιητική επιστολή της Επιτροπής με την από 12 Ιανουαρίου 2022 επιστολή της, στην οποία υποστήριζε ότι οι επίμαχες διατάξεις της οδηγίας 2013/48 είχαν ορθώς μεταφερθεί στην έννομη τάξη της.
17 Αφού εξέτασε τις απαντήσεις που δόθηκαν με την επιστολή της Ουγγαρίας, η Επιτροπή θεώρησε μη ικανοποιητικές μόνον εκείνες που αφορούσαν το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, και το άρθρο 9 της οδηγίας 2013/48. Κατά συνέπεια, στις 14 Ιουλίου 2023 η Επιτροπή απηύθυνε στην Ουγγαρία αιτιολογημένη γνώμη καλώντας την να συμμορφωθεί προς τις μνημονευόμενες σε αυτήν υποχρεώσεις εντός προθεσμίας δύο μηνών από την παραλαβή της αιτιολογημένης γνώμης.
18 Με την από 13 Σεπτεμβρίου 2023 απάντησή της στην αιτιολογημένη γνώμη η Ουγγαρία υποστήριξε εκ νέου ότι είχε μεταφέρει ορθώς στο εθνικό της δίκαιο το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48. Όσον αφορά την αιτίαση της Επιτροπής σχετικά με τη μη μεταφορά του άρθρου 9 της οδηγίας, η Ουγγαρία επισήμανε ότι η ουγγρική νομοθεσία θα μπορούσε να τροποποιηθεί προκειμένου να ανταποκριθεί στην απαίτηση αυτή.
19 Κατόπιν συνάντησης που πραγματοποιήθηκε στις 5 Απριλίου 2024 η Ουγγαρία ανακοίνωσε ότι θα παρέσχε το συντομότερο δυνατόν πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με τις πιθανές τροποποιήσεις της νομοθεσίας της, χωρίς κατ’ ανάγκη να κοινοποιήσει συγκεκριμένο κείμενο.
20 Επειδή δεν ικανοποιήθηκε από την απάντηση της Ουγγαρίας, η Επιτροπή άσκησε την υπό κρίση προσφυγή ενώπιον του Δικαστηρίου στις 10 Οκτωβρίου 2024.
21 Με διάταξη του Προέδρου του Δικαστηρίου της 7ης Φεβρουαρίου 2025 επετράπη στην Τσεχική Δημοκρατία να παρέμβει υπέρ της Ουγγαρίας.
Επί της προσφυγής
22 Προς στήριξη της προσφυγής η Επιτροπή προβάλλει δύο αιτιάσεις, εκ των οποίων η μεν πρώτη οποία αφορά την πλημμελή μεταφορά στην ουγγρική έννομη τάξη του άρθρου 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, η δε δεύτερη τη μη μεταφορά του άρθρου 9 της εν λόγω οδηγίας.
Επί της πρώτης αιτιάσεως, η οποία αφορά την πλημμελή μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενου σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής
Επιχειρήματα των διαδίκων
23 Με την πρώτη αιτίασή της η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η Ουγγαρία μετέφερε κατά τρόπο μη ορθό στην έννομη τάξη της το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, στο μέτρο που το άρθρο 387, παράγραφος 3, του κώδικα ποινικής δικονομίας επιτρέπει, γενικώς, την εξέταση υπόπτων ή προσώπων για τα οποία υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχουν τελέσει αξιόποινη πράξη χωρίς την παρουσία δικηγόρου, αν ο τελευταίος, αφού ενημερωθεί, δεν εμφανιστεί στην εξέταση μετά την παρέλευση δύο τουλάχιστον ωρών.
24 Αναλυτικότερα, κατά την Επιτροπή, η επίμαχη εθνική ρύθμιση είναι ασύμβατη προς το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, το οποίο προβλέπει ότι στους υπόπτους και τους κατηγορουμένους πρέπει να παρέχεται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, και πιο συγκεκριμένα, προς το στοιχείο βʹ της εν λόγω διάταξης, με βάση το οποίο τα πρόσωπα αυτά δικαιούνται να ζητήσουν την παρουσία και την αποτελεσματική συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους. Ελλείψει παραίτησης από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 9 της οδηγίας, τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν από την εφαρμογή του δικαιώματος στην παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση των προαναφερθέντων προσώπων μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, οι οποίες καθορίζονται ρητώς στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας και μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται η μνημονευόμενη στο στοιχείο βʹ της τελευταίας αυτής διάταξης περίπτωση κατά την οποία είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία.
25 Η Επιτροπή προβάλλει ότι το δικαίωμα επικοινωνίας με τον δικηγόρο πριν από την εξέταση και το δικαίωμα εξέτασης παρισταμένου του δικηγόρου, όπως αυτά καθιερώνονται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχεία αʹ και βʹ, της οδηγίας 2013/48, είναι ανεπιφύλακτα, ενώ οι μόνες παρεκκλίσεις που επιτρέπονται σε σχέση με τα δικαιώματα αυτά προβλέπονται ρητώς στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας. Κατά συνέπεια, φρονεί ότι το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να εξασφαλίζουν την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση, εκτός εάν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας.
26 Κατά την Επιτροπή, ο όρος «παρουσία» στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 πρέπει να γίνεται αντιληπτός υπό την έννοια της φυσικής παρουσίας του δικηγόρου. Την ανωτέρω ερμηνεία επιβεβαιώνει η απορρέουσα από την ίδια διάταξη απαίτηση περί «αποτελεσματικής συμμετοχής» του δικηγόρου στην εξέταση. Η Επιτροπή επισημαίνει συναφώς ότι η παραπομπή στο εθνικό δίκαιο που περιέχεται στην εν λόγω διάταξη δεν αφορά την παρουσία του δικηγόρου, αλλά μόνον τον τρόπο συμμετοχής του. Εξάλλου, η αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2013/48 δεν κάνει καμία αναφορά σε τυχόν εξ αποστάσεως επικοινωνία με τον δικηγόρο όσον αφορά την εξέταση στην προδικασία ή κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας. Από τη δε αιτιολογική σκέψη 24 της οδηγίας προκύπτει ότι η εξ αποστάσεως, ήτοι μέσω τηλεφώνου, λήψη νομικής συνδρομής μπορεί να οργανωθεί μόνον κατ’ εξαίρεση, για ήσσονος σημασίας παραβάσεις. Ακόμη και τότε, η σχετική δυνατότητα αφορά αποκλειστικά τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο κατηγορούμενος δεν πρόκειται να εξεταστεί από κάποια αρχή επιβολής του νόμου.
27 Η Επιτροπή διαφωνεί επίσης με το επιχείρημα της Ουγγαρίας ότι αν το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 ερμηνευτεί όπως ανωτέρω, τούτο θα δημιουργούσε κινδύνους καταχρήσεων και καταστάσεις στις οποίες η εξέταση δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί εγκαίρως, γεγονός που θα οδηγούσε στην καθυστέρηση της ποινικής διαδικασίας και θα μπορούσε, ακόμη, να έχει επιπτώσεις στα λοιπά δικαιώματα του υπόπτου ή του κατηγορουμένου ή και άλλων εμπλεκόμενων προσώπων, περιλαμβανομένων των παθόντων. Κατά την άποψη της Επιτροπής, ο κίνδυνος κατάχρησης δικαιώματος δεν μπορεί να δικαιολογήσει το να εξαρτάται το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο από μια γενική προϋπόθεση αντίθετη προς το γράμμα και τον σκοπό του άρθρου 3 της οδηγίας 2013/48. Εκτιμά δε ότι, αντ’ αυτού, θα μπορούσε, προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος καταχρήσεων, να εξεταστεί το ενδεχόμενο του αυτεπάγγελτου διορισμού δικηγόρου για την παροχή νομικής συνδρομής στους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους.
28 Με το υπόμνημα αντικρούσεως, η Ουγγαρία αντιτείνει ότι η ουγγρική νομοθεσία είναι σύμφωνη προς τις διατάξεις της οδηγίας 2013/48. Όπως εξηγεί, κατά την άποψή της, το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας θέτει απλώς την απαίτηση οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι να έχουν, εφόσον το επιθυμούν, πρόσβαση σε δικηγόρο, χωρίς ωστόσο να πρέπει κατά την εξέταση να παρίσταται πάντοτε δικηγόρος με φυσική παρουσία. Επομένως, από τη διάταξη αυτή δεν προκύπτει ότι απαγορεύεται η διενέργεια εξέτασης αν ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν επιθυμεί να ασκήσει το δικαίωμά του να ζητήσει την παρουσία δικηγόρου κατά την εξέτασή του. Περαιτέρω, από το λεκτικό του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, και ειδικότερα από τη φράση «[ό]ταν συμμετέχει δικηγόρος κατά την εξέταση», προκύπτει ότι δεν υπάρχει απαίτηση στην εξέταση να συμμετέχει πάντοτε δικηγόρος.
29 Η Ουγγαρία προβάλλει ότι η ερμηνεία του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 την οποία υποστηρίζει η Επιτροπή θα συνεπαγόταν στην πράξη την υποχρεωτικότητα της παρουσίας δικηγόρου σε κάθε εξέταση, εκτός αν ο εξεταζόμενος παραιτούνταν από το δικαίωμά του σε αυτήν. Όμως, κατά την Ουγγαρία, η τυχόν μη προσέλευση του δικηγόρου κατά τη διενέργεια μιας διαδικαστικής πράξης δεν μπορεί να αποτελεί γενικό εμπόδιο που οπωσδήποτε κωλύει τη διενέργεια διαδικαστικών πράξεων σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας. Το δίκαιο της Ένωσης δεν μπορεί να συνεπάγεται την επιβολή στα κράτη μέλη υποχρέωσης η οποία θα είχε ως αποτέλεσμα την παρεμπόδιση της διενέργειας οποιασδήποτε διαδικαστικής πράξης στην περίπτωση που η απουσία του δικηγόρου οφείλεται σε σκόπιμη και κακόπιστη συμπεριφορά του υπόπτου ή του κατηγορουμένου. Κατά συνέπεια, το δικαίωμα στην παρουσία δικηγόρου δεν μπορεί να είναι απόλυτο, ενώ ούτε από τη νομολογία του ΕΔΔΑ προκύπτει ότι υφίσταται απόλυτη απαίτηση περί παρουσίας του δικηγόρου κατά την εξέταση.
30 Η Ουγγαρία θεωρεί ότι το άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, εισάγοντας εξαίρεση από το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας, δεν απαριθμεί τις περιπτώσεις στις οποίες επιτρέπεται παρέκκλιση από την υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου, αλλά εκείνες στις οποίες δεν υπάρχει απαίτηση για την παροχή στον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο της δυνατότητας πρόσβασης σε δικηγόρο. Επομένως, εφόσον στον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο παρασχέθηκε η δυνατότητα παράστασης με δικηγόρο, αλλά αυτός προτίμησε να μην ασκήσει το σχετικό δικαίωμά του, τότε η απουσία του δικηγόρου κατά την εξέταση, και δη ανεξαρτήτως της αιτίας της, δεν συνιστά παρέκκλιση η οποία πρέπει να πληροί τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48. Εκ τούτου έπεται ότι η επίμαχη ρύθμιση του ουγγρικού δικαίου δεν συνιστά παρέκκλιση, βάσει του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, από την αρχή που καθιερώνεται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, δεδομένου ότι δεν απαλλάσσει τις αρμόδιες αρχές από την υποχρέωση ενημέρωσης του δικηγόρου και δεν περιορίζει τη δυνατότητα των προσώπων στα οποία αναφέρεται να διορίσουν δικηγόρο της επιλογής τους ή να ζητήσουν να τους διοριστεί δικηγόρος σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας.
31 Η Ουγγαρία εκθέτει ότι ένας ύποπτος ή ένα πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη μπορεί να υποβληθεί σε εξέταση μόνον εάν παρασχέθηκε μεν στον δικηγόρο του η δυνατότητα συμμετοχής στη διαδικαστική αυτή πράξη, αλλά είτε ο δικηγόρος δεν θέλησε να κάνει χρήση της σχετικής δυνατότητας και να παρευρεθεί στην εξέταση, είτε ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος έκρινε ότι η συμμετοχή του δικηγόρου δεν ήταν απαραίτητη. Συγκεκριμένα, η ουγγρική νομοθεσία επιτρέπει, κατ’ εξαίρεση, την εξέταση χωρίς τη συνδρομή δικηγόρου του υπόπτου ή του προσώπου για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη, όταν ο δικηγόρος δεν εμφανίζεται στην εξέταση εντός προθεσμίας τουλάχιστον δύο ωρών από την ενημέρωσή του. Περαιτέρω, η παρέλευση της προθεσμίας δεν συνεπάγεται την έναρξη της εξέτασης, δεδομένου ότι τα ανωτέρω πρόσωπα τα οποία αφορά η ποινική διαδικασία μπορούν, αφού ενημερωθούν για τα δικαιώματά τους, να αρνηθούν να παράσχουν εξηγήσεις.
32 Η Ουγγαρία επισημαίνει επίσης ότι ο κώδικας ποινικής δικονομίας τροποποιήθηκε με νόμο εκδοθέντα στις 26 Νοεμβρίου 2024 και δημοσιευθέντα στις 4 Δεκεμβρίου 2024, ο οποίος προσέθεσε στον κώδικα το άρθρο 387/A. Δεδομένου ότι σκοπός του νέου άρθρου είναι η ενίσχυση των εγγυήσεων που συνοδεύουν την εξέταση χωρίς την παρουσία δικηγόρου, αυτό αποβλέπει ακριβώς στην ευθυγράμμιση της ουγγρικής νομοθεσίας προς τις απαιτήσεις της Επιτροπής από την οδηγία 2013/48, έστω και αν, όπως ισχυρίζεται η Ουγγαρία, τέτοιες εγγυήσεις προβλέπονταν στο ουγγρικό δίκαιο και πριν από τη σχετική τροποποίηση του κώδικα ποινικής δικονομίας.
33 Με το υπόμνημά της απαντήσεως, η Επιτροπή προβάλλει ότι το νέο άρθρο 387/A του κώδικα ποινικής δικονομίας εξακολουθεί να μην είναι σύμφωνο προς την οδηγία 2013/48 και ουδόλως μεταβάλλει το γεγονός ότι το άρθρο 387, παράγραφος 6, του κώδικα επιτρέπει την εξέταση του υπόπτου ή του προσώπου για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη χωρίς την παρουσία δικηγόρου πέραν των προϋποθέσεων που θέτει το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ. Σε κάθε περίπτωση, δεδομένου ότι το άρθρο 387/A τέθηκε σε ισχύ στις 4 Δεκεμβρίου 2024, ήτοι σχεδόν δύο μήνες μετά την άσκηση της υπό κρίση προσφυγής, δεν μπορεί να ληφθεί υπόψη από το Δικαστήριο, καθόσον από πάγια νομολογία προκύπτει ότι η ύπαρξη παράβασης πρέπει να εκτιμάται αποκλειστικώς με βάση την κατάσταση του κράτους μέλους ως είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας.
34 Στο υπόμνημα παρεμβάσεως που υπέβαλε υπέρ της Ουγγαρίας, η Τσεχική Δημοκρατία διατυπώνει τη θέση ότι ο ισχυρισμός που προβάλλει η Επιτροπή προς στήριξη της προσφυγής ότι το δικαίωμα στην παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση μπορεί να περιοριστεί μόνο για επιτακτικούς λόγους δεν βρίσκει, στην πραγματικότητα, έρεισμα στη νομολογία του ΕΔΔΑ, στην οποία στηρίζεται το άρθρο 3 της οδηγίας 2013/48. Συναφώς, επισημαίνει ότι από την απόφαση του ΕΔΔΑ της 23ης Φεβρουαρίου 2010, Yoldaș κατά Τουρκίας (CE:ECHR:2010:0223JUD002750304, § 52), προκύπτει ότι κρίσιμο από την άποψη του σκοπού του άρθρου 6, παράγραφος 3, στοιχείο γʹ, της ΕΣΔΑ δεν είναι το αν πράγματι παρέστη δικηγόρος κατά την εξέταση, αλλά το αν παρασχέθηκε στον ενδιαφερόμενο η δυνατότητα να ασκήσει αποτελεσματικά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, να επιλέξει ελεύθερα το πρόσωπο του συνηγόρου του και να ενημερωθεί δεόντως για το δικαίωμα αυτό.
35 Επιπλέον, η Τσεχική Δημοκρατία υποστηρίζει ότι το επιχείρημα της Επιτροπής σύμφωνα με το οποίο ο προαναφερθείς κίνδυνος καταχρήσεων θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί μέσω του αυτεπάγγελτου διορισμού ενός διαθέσιμου προς παροχή νομικής συνδρομής δικηγόρου, σε περίπτωση μη διαθεσιμότητας του επιλεγέντος από τον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο συνηγόρου, συνεπάγεται ότι τα κράτη μέλη θα υπείχαν από την οδηγία 2013/48 την υποχρέωση να διορίζουν αυτεπαγγέλτως δικηγόρο.
36 Με την απάντησή της στο υπόμνημα παρεμβάσεως της Τσεχικής Δημοκρατίας, η Επιτροπή αντέτεινε ότι το ΕΔΔΑ εκτιμά, σε κάθε συγκεκριμένη υπόθεση επί της οποίας καλείται να αποφανθεί, τον εν γένει δίκαιο χαρακτήρα της εκάστοτε επίμαχης εθνικής διαδικασίας, κρίνοντας κατά περίπτωση. Το πράγμα έχει, όμως, διαφορετικά όσον αφορά τη διαδικασία λόγω παραβάσεως κράτους μέλους η οποία κινείται ενώπιον του Δικαστηρίου συνεπεία παράβασης του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48. Δεδομένου ότι η διάταξη αυτή ορίζει με σαφήνεια τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή των δικαιωμάτων που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας, πρέπει να θεωρείται ότι κάθε εθνική ρύθμιση η οποία δεν πληροί τις σχετικές προϋποθέσεις προσκρούει στο άρθρο 3, παράγραφος 6. Επομένως, κατά την Επιτροπή, η διαπίστωση ότι μια εθνική ρύθμιση αντίκειται προς την οδηγία αρκεί από μόνη της για τη θεμελίωση παράβασης της οδηγίας, χωρίς να πρέπει να εκτιμάται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση ο εν γένει δίκαιος χαρακτήρας της διαδικασίας που διεξήχθη κατ’ εφαρμογήν της εθνικής αυτής ρύθμισης.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
37 Το άρθρο 3, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48 θέτει τη θεμελιώδη αρχή κατά την οποία οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι έχουν δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο εντός προθεσμίας και κατά τρόπο που να τους επιτρέπει να ασκούν τα δικαιώματα υπεράσπισής τους πρακτικά και αποτελεσματικά (απόφαση της 14ης Μαΐου 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
38 Η ως άνω αρχή εξειδικεύεται στο άρθρο 3, παράγραφος 2, της οδηγίας, κατά το οποίο οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι πρέπει να έχουν πρόσβαση σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση, σε κάθε δε περίπτωση από όποιο από τα τέσσερα συγκεκριμένα χρονικά σημεία που απαριθμούνται στα στοιχεία αʹ έως δʹ της εν λόγω διάταξης επέλθει πρώτο. Επιπλέον, το άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας διευκρινίζει, υπό τα στοιχεία αʹ έως γʹ, το περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο (απόφαση της 14ης Μαΐου 2024, Stachev, C‑15/24 PPU, EU:C:2024:399, σκέψη 48).
39 Ειδικότερα, κατά το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητήσουν την παρουσία και τη συμμετοχή του δικηγόρου τους κατά την εξέτασή τους. Η συμμετοχή αυτή συνάδει με διαδικασίες του εθνικού δικαίου, υπό τον όρο ότι οι εν λόγω διαδικασίες δεν θίγουν την αποτελεσματική άσκηση και την ουσία του συγκεκριμένου δικαιώματος.
40 Όπως ορθώς επισημαίνει η Ουγγαρία, από το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, δεύτερη περίοδος, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 25 αυτής, προκύπτει ότι η «αποτελεσματική συμμετοχή» του δικηγόρου στην εξέταση λαμβάνει χώρα τηρουμένων των διαδικαστικών κανόνων του εθνικού δικαίου, η δε ρητή αυτή παραπομπή στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών αφορά μόνο την «αποτελεσματική συμμετοχή», και όχι την «παρουσία» του δικηγόρου.
41 Εκ τούτου έπεται, αφενός, όπως εξάλλου επισήμανε, εν συνόψει, η γενική εισαγγελέας στα σημεία 47 και 48 των προτάσεών της, ότι η παραπομπή του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48 στους εθνικούς διαδικαστικούς κανόνες αφορά αποκλειστικά την αποτελεσματική συμμετοχή του δικηγόρου στην εξέταση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου. Συνεπώς, σκοπός της παραπομπής στους εθνικούς διαδικαστικούς κανόνες δεν είναι, όπως θεωρεί η Ουγγαρία, να παρασχεθεί στα κράτη μέλη η ευχέρεια να περιορίζουν, πέραν των προϋποθέσεων που θέτει το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, την ίδια την παρουσία του δικηγόρου στην εξέταση, αλλά να τους παρασχεθεί η δυνατότητα να ρυθμίζουν τον τρόπο της συμμετοχής του στην εξέταση.
42 Αφετέρου, δεδομένου ότι η οδηγία 2013/48 δεν περιέχει κανέναν ορισμό της έννοιας της «παρουσίας», υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, η σημασία και το περιεχόμενο των όρων ως προς τους οποίους το δίκαιο της Ένωσης δεν παρέχει κανέναν ορισμό και δεν παραπέμπει στο δίκαιο των κρατών μελών πρέπει να προσδιορίζονται σύμφωνα με το σύνηθες νόημά τους στην καθημερινή γλώσσα, λαμβανομένων ταυτόχρονα υπόψη του πλαισίου εντός του οποίου χρησιμοποιούνται οι όροι και των σκοπών που επιδιώκει η ρύθμιση στην οποία εντάσσονται (απόφαση της 16ης Ιουλίου 2026, Knocknamona και Massey, C‑27/25 και C‑356/25, EU:C:2026:596, σημείο 40 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).
43 Συναφώς, επισημαίνεται, κατ’ αρχάς, ότι, κατά το σύνηθες νόημά του στην καθημερινή γλώσσα, ο όρος «παρουσία» υποδηλώνει την κατ’ αρχήν φυσική ή υλική εμφάνιση ενός προσώπου σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, ήτοι έχει την αντίθετη έννοια από τον όρο «απουσία».
44 Εν συνεχεία, όσον αφορά το πλαίσιο εντός του οποίου χρησιμοποιείται ο συγκεκριμένος όρος, επισημαίνεται, πρώτον, ότι αυτός απαντά, μεταξύ άλλων, στην αιτιολογική σκέψη 25 της οδηγίας 2013/48, η οποία διαλαμβάνει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να εξασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα να ζητούν να παρίσταται ο δικηγόρος τους και να συμμετέχει αποτελεσματικά κατά την εξέταση τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή, μεταξύ άλλων και κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας.
45 Δεύτερον, από το άρθρο 3, παράγραφος 5, της οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 30 αυτής, προκύπτει ότι σε περίπτωση γεωγραφικής απομόνωσης του υπόπτου ή του κατηγορουμένου, επιτρέπεται στα κράτη μέλη, κατά το στάδιο της προδικασίας και μόνον, να παρεκκλίνουν προσωρινά από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση μετά τη στέρηση της ελευθερίας, αλλά και ότι, κατά τη διάρκεια της προσωρινής παρέκκλισης, οι αρμόδιες αρχές δεν θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να προβαίνουν σε εξέταση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου. Επομένως, η κατά το άρθρο 3 της οδηγίας «πρόσβαση σε δικηγόρο» έχει την έννοια της φυσικής, κατ’ αρχήν, παρουσίας του δικηγόρου κατά την εξέταση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου.
46 Περαιτέρω, το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο αʹ, της οδηγίας, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα των αιτιολογικών της σκέψεων 23 και 44, προβλέπει, κατ’ ουσίαν, ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι πρέπει να έχουν το δικαίωμα κατ’ ιδίαν συνάντησης και επικοινωνίας με τον δικηγόρο που τους εκπροσωπεί σε οποιοδήποτε στάδιο, μεταξύ άλλων πριν από την εξέτασή τους από την αστυνομία ή άλλη αρχή επιβολής του νόμου ή δικαστική αρχή. Συνάγεται, επομένως, ότι ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε να διακρίνει το «δικαίωμα επικοινωνίας» των υπόπτων ή των κατηγορουμένων με τον δικηγόρο τους, το οποίο μπορεί να ασκηθεί με τη χρήση τηλεπικοινωνιακών μέσων, από το «δικαίωμα συνάντησης» με τον δικηγόρο, το οποίο, αντιθέτως, συνεπάγεται την κατ’ αρχήν φυσική παρουσία του δικηγόρου. Το ίδιο ισχύει και σε σχέση με την παρουσία του δικηγόρου κατά την εξέταση, στην οποία αυτός πρέπει να μπορεί να συμμετέχει αποτελεσματικά.
47 Τέλος, όσον αφορά τους σκοπούς της οδηγίας 2013/48, από τις αιτιολογικές της σκέψεις 4, 6 και 54 προκύπτει ότι αυτή αποβλέπει, ιδίως, στο να θέσει σε εφαρμογή την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης αποφάσεων επί ποινικών υποθέσεων, η οποία προϋποθέτει ότι τα κράτη μέλη έχουν αμοιβαία εμπιστοσύνη στα συστήματά τους απονομής ποινικής δικαιοσύνης. Με βάση τις ίδιες αιτιολογικές σκέψεις είναι επίσης φανερό ότι ο νομοθέτης της Ένωσης έλαβε υπόψη το γεγονός ότι η ενδυνάμωση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης στον συγκεκριμένο τομέα προϋποθέτει την ύπαρξη λεπτομερών κανόνων για την προστασία των δικονομικών δικαιωμάτων και εγγυήσεων που απορρέουν από τον Χάρτη και την ΕΣΔΑ.
48 Το ΕΔΔΑ έχει κρίνει συναφώς ότι οι ύποπτοι πρέπει να μπορούν να απολαύουν της φυσικής παρουσίας του δικηγόρου τους τόσο κατά την πρώτη εξέτασή τους από τις αστυνομικές αρχές όσο και κατά τη διάρκεια των μετέπειτα εξετάσεων στις οποίες υποβάλλονται στο πλαίσιο της προδικασίας. Η παρουσία του δικηγόρου πρέπει να του επιτρέπει να παράσχει στον εξεταζόμενο ύποπτο όχι αφηρημένη, αλλά αποτελεσματική και συγκεκριμένη νομική συνδρομή, και ιδίως να μεριμνήσει ώστε να μη θιγούν τα δικαιώματα υπεράσπισης του εντολέα του (πρβλ. αποφάσεις του ΕΔΔΑ της 9ης Νοεμβρίου 2018, Beuze κατά Βελγίου, CE:ECHR:2018:1109JUD007140910, § 134, της 23ης Μαΐου 2019, Doyle κατά Ιρλανδίας, CE:ECHR:2019:0523JUD005197917, § 74, της 4ης Ιουνίου 2019, Farrugia κατά Μάλτας, CE:ECHR:2019:0604JUD006304113, § 97, και της 18ης Ιανουαρίου 2022, Atristain Gorosabel κατά Ισπανίας, CE:ECHR:2022:0118JUD001550815, § 49).
49 Υπό τα δεδομένα αυτά, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η «παρουσία» του δικηγόρου, όπως ο όρος αυτός χρησιμοποιείται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, έχει την έννοια ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι έχουν το δικαίωμα ο δικηγόρος τους να παρίσταται, κατ’ αρχήν με φυσική παρουσία, στην εξέτασή τους.
50 Τούτου λεχθέντος, δεν μπορεί να αποκλειστεί η εκδοχή, εφόσον συντρέχουν ορισμένες εξαιρετικές περιστάσεις, η παρουσία του δικηγόρου να επιτρέπεται να εξασφαλιστεί με άλλα μέσα, ιδίως ψηφιακά, υπό την προϋπόθεση ότι τα μέσα αυτά εγγυώνται την πλήρη και αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης.
51 Πάντως, το δικαίωμα στην παρουσία δικηγόρου κατά την εξέταση επιδέχεται προσωρινές παρεκκλίσεις. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, σε εξαιρετικές περιστάσεις και μόνον κατά το στάδιο της προδικασίας τα κράτη μέλη μπορούν να παρεκκλίνουν προσωρινά από την εφαρμογή των δικαιωμάτων που προβλέπονται στο άρθρο 3, παράγραφος 3, της οδηγίας, στον βαθμό που ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης το δικαιολογούν, για έναν τουλάχιστον από τους δύο «επιτακτικούς λόγους» που μνημονεύονται στα στοιχεία αʹ και βʹ του άρθρου 3, παράγραφος 6. Ο μεν πρώτος από τους λόγους αυτούς συνδέεται με την ύπαρξη «επείγουσας ανάγκης να αποτραπούν σοβαρές συνέπειες για τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα προσώπου». Ο δε δεύτερος συντρέχει «όταν είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία».
52 Εν προκειμένω, διαπιστώνεται ότι η ουγγρική νομοθεσία προβλέπει ότι η ανακριτική ή η εισαγγελική αρχή μπορούν να αρχίσουν την εξέταση του υπόπτου, εάν ο διορισθείς από τον ίδιο ή αυτεπαγγέλτως δικηγόρος δεν εμφανιστεί εντός προθεσμίας τουλάχιστον δύο ωρών από την ενημέρωσή του.
53 Επομένως, μη εγγυώμενη την παρουσία και την αποτελεσματική συμμετοχή δικηγόρου κατά την εξέταση του συλληφθέντος, η ουγγρική νομοθεσία δεν συμβιβάζεται προς τις απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48.
54 Απομένει να ερευνηθεί μήπως η επίμαχη ρύθμιση του ουγγρικού δικαίου μπορεί να θεωρηθεί ως προσωρινή παρέκκλιση από την υποχρέωση του άρθρου 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, πληρούσα τις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας. Ως προς το ζήτημα αυτό παρατηρείται ότι η εν λόγω εθνική ρύθμιση εισάγει γενική παρέκκλιση από το δικαίωμα εξέτασης των υπόπτων ή των προσώπων για τα οποία υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχουν τελέσει αξιόποινη πράξη παρουσία δικηγόρου στην περίπτωση που ο τελευταίος δεν εμφανιστεί στην εξέταση εντός προθεσμίας τουλάχιστον δύο ωρών από την ενημέρωσή του, χωρίς η προβλεπόμενη παρέκκλιση να υπόκειται στις προϋποθέσεις του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, δηλαδή χωρίς να εξαρτάται από έναν από τους δύο επιτακτικούς λόγους που μνημονεύονται στα στοιχεία αʹ και βʹ του άρθρου 3, παράγραφος 6, της οδηγίας.
55 Από την όλη οικονομία και τους σκοπούς της οδηγίας 2013/48 προκύπτει, εντούτοις, ότι οι προσωρινές παρεκκλίσεις που τα κράτη μέλη μπορούν να προβλέψουν από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο απαριθμούνται κατά τρόπο περιοριστικό στο άρθρο 3, παράγραφοι 5 και 6, της οδηγίας [απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης), C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψη 42].
56 Όσον αφορά την οικονομία της οδηγίας 2013/48, το άρθρο 3, παράγραφοι 3 και 6, αυτής πρέπει να ερμηνεύονται στενά, δεδομένου ότι πρόκειται για διατάξεις οι οποίες εισάγουν παρεκκλίσεις από τις αρχές που θεσπίζονται στο άρθρο 3, παράγραφοι 1 έως 3, της οδηγίας. Επιπροσθέτως, το άρθρο 8 της οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Γενικοί όροι για την εφαρμογή προσωρινών παρεκκλίσεων», αναφέρει, ως προς το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, μόνον τις παρεκκλίσεις του άρθρου 3, παράγραφοι 5 ή 6. Τέλος, οι αιτιολογικές σκέψεις 30 έως 32 της οδηγίας επίσης παραπέμπουν αποκλειστικά στις παρεκκλίσεις αυτές [απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης), C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψη 43].
57 Σε σχέση με τους σκοπούς της οδηγίας 2013/48, αφενός, από τις αιτιολογικές της σκέψεις 4 και 6 προκύπτει, ότι αυτή αποβλέπει, μεταξύ άλλων, στην ενδυνάμωση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης των κρατών μελών στα συστήματά τους απονομής ποινικής δικαιοσύνης και, συνακόλουθα, στην εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας αναγνώρισης αποφάσεων επί ποινικών υποθέσεων, ενώ ο βαθμός της αμοιβαίας αναγνώρισης εξαρτάται κατά πολύ από μια σειρά παραγόντων, στους οποίους περιλαμβάνονται οι μηχανισμοί προστασίας των δικαιωμάτων των υπόπτων ή των κατηγορουμένων. Αφετέρου, από τις αιτιολογικές σκέψεις 8 και 52 της οδηγίας προκύπτει ότι σκοπός της είναι επίσης η διασφάλιση ενός κοινού επιπέδου προστασίας του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη για τους υπόπτους και τους κατηγορουμένους σε ολόκληρη την Ένωση, ιδίως όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στις ποινικές διαδικασίες.
58 Συνεπώς, τυχόν ερμηνεία του άρθρου 3 υπό την έννοια ότι επιτρέπει στα κράτη μέλη να προβλέψουν και άλλες παρεκκλίσεις από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο πέραν εκείνων που απαριθμούνται περιοριστικά στο άρθρο αυτό θα αντέβαινε τόσο στους προεκτεθέντες σκοπούς, όσο και στο σύστημα της οδηγίας 2013/48, αλλά και στο ίδιο το γράμμα του άρθρου 3, ενώ επιπλέον θα καθιστούσε το δικαίωμα αυτό άνευ πρακτικής αποτελεσματικότητας [απόφαση της 12ης Μαρτίου 2020, VW (Δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο σε περίπτωση μη εμφάνισης), C‑659/18, EU:C:2020:201, σκέψη 45].
59 Από τα ανωτέρω συνάγεται ότι εθνική ρύθμιση που επιτρέπει, γενικώς, την εξέταση υπόπτων ή προσώπων για τα οποία υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχουν τελέσει αξιόποινη πράξη χωρίς την παρουσία δικηγόρου στην περίπτωση που ο τελευταίος δεν εμφανιστεί στην εξέταση εντός προθεσμίας τουλάχιστον δύο ωρών από την ενημέρωσή του, δεν καλύπτεται από τους λόγους προσωρινής παρέκκλισης από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο οι οποίοι απαριθμούνται περιοριστικά στην οδηγία 2013/48 και, ως εκ τούτου, στοιχειοθετεί παράβαση της υποχρέωσης που απορρέει από το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, εφόσον η επίμαχη παρέκκλιση από το δικαίωμα στην παρουσία του δικηγόρου και την αποτελεσματική συμμετοχή του στην εξέταση δεν εξαρτάται από την προϋπόθεση να έχει διαπιστωθεί ότι είναι επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία.
60 Το ανωτέρω συμπέρασμα δεν αναιρείται από κανένα από τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ουγγαρία.
61 Πρώτον, είναι απορριπτέο το επιχείρημα της Ουγγαρίας σύμφωνα με το οποίο ο περιορισμός του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο που περιγράφεται στη σκέψη 59 της παρούσας αποφάσεως παρίσταται δικαιολογημένος σε περίπτωση κράτησης του υπόπτου ή του προσώπου για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη, στο μέτρο που, κατά το ουγγρικό δίκαιο, η εξέτασή τους πρέπει να πραγματοποιηθεί εντός 24 ωρών από την έναρξη της κράτησης, η δε διάρκεια της κράτησης δεν μπορεί να υπερβεί τις 72 ώρες. Επομένως, κατά το εν λόγω κράτος μέλος, εάν δεν έχει επιλεγεί δικηγόρος ή εάν ο δικηγόρος δεν εμφανιστεί εμπροθέσμως, γεννάται κίνδυνος παρακώλυσης της ποινικής διαδικασίας, ο οποίος δικαιολογεί τη διενέργεια της εξέτασης.
62 Είναι, βεβαίως, αληθές ότι, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη 28 της οδηγίας 2013/48, ο νομοθέτης της Ένωσης θέλησε, στις περιπτώσεις στέρησης της ελευθερίας υπόπτων ή κατηγορουμένων, τα κράτη μέλη να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα ώστε να διασφαλίζουν ότι τα πρόσωπα αυτά είναι σε θέση να ασκήσουν πράγματι το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, φροντίζοντας μεταξύ άλλων να παρασχεθεί στα πρόσωπα αυτή η συνδρομή δικηγόρου, εάν δεν έχουν διορίσει δικηγόρο ή εάν έχουν παραιτηθεί από το δικαίωμα αυτό.
63 Όπως, όμως, ορθώς επισημαίνει η Επιτροπή, το οικείο κράτος μέλος δύναται να επιλέξει μεταξύ πλειόνων μέτρων τα οποία πληρούν τις απαιτήσεις της οδηγίας 2013/48 προκειμένου να αντιμετωπίσει τον κίνδυνο παρακώλυσης της ποινικής διαδικασίας λόγω της μη επιλογής δικηγόρου από τον ύποπτο ή τον κατηγορούμενο ή λόγω της μη εμπρόθεσμης εμφάνισης του επιλεγέντος δικηγόρου. Κατ’ αρχάς, εφόσον συντρέχουν οι εξαιρετικές περιστάσεις για τις οποίες γίνεται λόγος στο άρθρο 3, παράγραφος 6, της οδηγίας 2013/48, περιλαμβανομένης της περίπτωσης όπου παρίσταται επιτακτική η ανάληψη άμεσης δράσης από τις αρχές έρευνας προς αποτροπή σημαντικού κινδύνου για την ποινική διαδικασία, οι αρχές αυτές δύνανται να διενεργήσουν εξέταση χωρίς την παρουσία δικηγόρου. Επιπλέον, αν οι ανωτέρω προϋποθέσεις δεν πληρούνται και οι αρμόδιες αρχές θεωρούν ότι εξακολουθεί να υφίσταται ανάγκη υποβολής του υπόπτου ή του κατηγορουμένου σε εξέταση, μπορούν, προκειμένου να δώσουν λύση στο ζήτημα της μη επιλογής δικηγόρου ή της αδυναμίας του επιλεγέντος δικηγόρου να παραστεί στην εξέταση, να διορίσουν αυτεπαγγέλτως κάποιον διαθέσιμο δικηγόρο. Τέλος, η εξέταση μπορεί επίσης να διεξαχθεί χωρίς δικηγόρο εάν ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος έχει παραιτηθεί από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 9 της οδηγίας.
64 Το γεγονός ότι προβλέπονται πλείονες επιλογές δείχνει ότι τα κράτη μέλη δεν υποχρεούνται, στο πλαίσιο της διασφάλισης του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο σύμφωνα με το άρθρο 3, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, να προβλέπουν οπωσδήποτε στο εθνικό τους δίκαιο τον αυτεπάγγελτο διορισμό δικηγόρου για να συνδράμει το πρόσωπο που κρατείται κατά την εξέτασή του.
65 Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να γίνει δεκτό το επιχείρημα ότι η διενέργεια εξέτασης χωρίς την παρουσία δικηγόρου θα μπορούσε να δικαιολογηθεί από το γεγονός ότι ο μη διορισμός δικηγόρου από τον ύποπτο ή το πρόσωπο για το οποίο υπάρχουν εύλογες υπόνοιες ότι έχει τελέσει αξιόποινη πράξη ή η μη εμφάνιση του διορισθέντος από αυτόν δικηγόρου εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας θα μπορούσε να συνιστά παρελκυστική τακτική του υπόπτου ή του κατηγορουμένου και να ενέχει κίνδυνο παρακώλυσης της ποινικής διαδικασίας.
66 Δεύτερον, ως προς το επιχείρημα της Ουγγαρίας περί προσθήκης του νέου άρθρου 387/A στον κώδικα ποινικής δικονομίας, υπενθυμίζεται ότι, κατά πάγια νομολογία, η ύπαρξη παράβασης πρέπει να εκτιμάται με βάση την κατάσταση του κράτους μέλους ως είχε κατά τη λήξη της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας, οι δε επελθούσες στη συνέχεια μεταβολές δεν μπορούν να ληφθούν υπόψη από το Δικαστήριο [απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Οδηγία για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής), C‑70/24, EU:C:2025:615, σκέψη 58 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία].
67 Στην υπό κρίση υπόθεση, με την αιτιολογημένη γνώμη της 14ης Ιουλίου 2023 η Επιτροπή κάλεσε την Ουγγαρία να συμμορφωθεί προς τις περιγραφείσες στη γνώμη αυτήν υποχρεώσεις εντός προθεσμίας δύο μηνών από την παραλαβή της.
68 Επομένως, εν προκειμένω, η Ουγγαρία δεν μπορεί να αμφισβητήσει κατά τρόπο λυσιτελή ότι παρέβη τις σχετικές υποχρεώσεις της επικαλούμενη τον τροποποιητικό του κώδικα ποινικής δικονομίας εθνικό νόμο που δημοσιεύτηκε στις 4 Δεκεμβρίου 2024, ήτοι μετά τη λήξη της ταχθείσας προθεσμίας.
69 Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι η Ουγγαρία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθεί προς το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την εν λόγω οδηγία.
Επί της δεύτερης αιτιάσεως, η οποία αφορά τη μη μεταφορά στο εθνικό δίκαιο του άρθρου 9 της οδηγίας 2013/48
Επιχειρήματα των διαδίκων
70 Η Επιτροπή υποστηρίζει με το δικόγραφο της προσφυγής ότι η Ουγγαρία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία 2013/48 καθόσον παρέλειψε να μεταφέρει στην έννομη τάξη της το άρθρο 9 της οδηγίας. Όπως ειδικότερα αναφέρει, το ουγγρικό δίκαιο δεν προβλέπει ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι πρέπει να ενημερώνονται για τις ενδεχόμενες συνέπειες της παραίτησης από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο, όπως απαιτεί το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, της οδηγίας, και/ή για τη δυνατότητά τους να ανακαλέσουν την αρχική τους απόφαση, σύμφωνα με τις απαιτήσεις του άρθρο 9 παράγραφος 3, της οδηγίας.
71 Κατά την Επιτροπή, η δυνατότητα που παρέχει η ουγγρική νομοθεσία στους υπόπτους και στους κατηγορουμένους να μην ασκήσουν το δικαίωμά τους για πρόσβαση σε δικηγόρο έχει τις συνέπειες που θα είχε και μια τυπική παραίτηση από το συγκεκριμένο δικαίωμα, οπότε η δυνατότητα αυτή θα πρέπει να υπόκειται στις απαιτήσεις που ισχύουν σύμφωνα με το άρθρο 9 της οδηγίας 2013/48 για κάθε παραίτηση, ιδίως από το εν λόγω δικαίωμα, ειδάλλως οι σχετικές απαιτήσεις θα καταστρατηγούνταν ή, τουλάχιστον, θα διακυβεύονταν σοβαρά.
72 Θα πρέπει, δηλαδή, ο όρος «παραίτηση» στο άρθρο 9 της οδηγίας να ερμηνευτεί υπό την έννοια ότι καλύπτει τόσο την τυπική, όσο και την άτυπη παραίτηση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.
73 Η Επιτροπή τονίζει ότι τα δικαιώματα που απονέμει η οδηγία 2013/48 πρέπει να διασφαλίζονται κατά τρόπο συγκεκριμένο και αποτελεσματικό και, ως εκ τούτου, να καθιστούν δυνατό για τους υπόπτους και τους κατηγορουμένους να αποφασίζουν μετά λόγου γνώσεως σχετικά με την υπεράσπισή τους σε όλα τα στάδια της οικείας διαδικασίας. Προς τούτο, το ουγγρικό δίκαιο, στο οποίο το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο έχει τον χαρακτήρα ενός αναπαλλοτρίωτου δικαιώματος που ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος είναι ελεύθερος να ασκήσει ή όχι, θα έπρεπε να προβλέπει υπέρ των προσώπων αυτών επαρκείς εγγυήσεις όταν λαμβάνουν την απόφαση να απόσχουν από την άσκηση του εν λόγω δικαιώματος, δεδομένου ότι μια τέτοια απόφαση έχει ως συνέπεια αυτοί να στερούνται την αποτελεσματική προστασία που θα τους εξασφάλιζε ένας δικηγόρος.
74 Με το υπόμνημα αντικρούσεως, η Ουγγαρία προβάλλει ότι οι διατάξεις του κώδικα ποινικής δικονομίας επιβάλλουν την πλήρη ενημέρωση του υπόπτου ή του κατηγορουμένου σχετικά με τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του. Επισημαίνει, συναφώς, ότι οι ύποπτοι και οι κατηγορούμενοι δεν έχουν, στην πραγματικότητα, τη δυνατότητα να παραιτηθούν από το δικαίωμά τους για πρόσβαση σε δικηγόρο, δεδομένου ότι το δικαίωμα αυτό είναι στο ουγγρικό δίκαιο αναπαλλοτρίωτο. Έτσι, στις περιπτώσεις όπου είναι υποχρεωτική η εκπροσώπηση από συνήγορο, οι αρμόδιες αρχές θα διορίσουν κάποιον δικηγόρο ο οποίος θα παράσχει στα ανωτέρω πρόσωπα την απαραίτητη νομική συνδρομή. Αντιθέτως, όταν η εκπροσώπηση από συνήγορο δεν είναι υποχρεωτική, οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι είναι ελεύθεροι να αποφασίσουν αν επιθυμούν ή όχι να τους συνδράμει δικηγόρος και, ενδεχομένως, να ζητήσουν τον διορισμό δικηγόρου. Επομένως, κατά την Ουγγαρία, η απόφαση περί μη λήψης νομικής συνδρομής δεν ισοδυναμεί με παραίτηση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και σημαίνει, απλώς, ότι ο ύποπτος ή ο κατηγορούμενος δεν επιθυμεί να προβεί σε άσκηση του συγκεκριμένου δικαιώματος.
75 Με βάση τα ανωτέρω, η Ουγγαρία συμπεραίνει ότι η μεταφορά του άρθρου 9 της οδηγίας 2013/48 στην ουγγρική έννομη τάξη παρέλκει, καθόσον δεν μπορεί να υπάρξει κατάσταση στην οποία οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι θα μπορούσαν να παραιτηθούν εγκύρως από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο και στην οποία θα απαιτούνταν να τους παρασχεθεί ενημέρωση σε σχέση με την παραίτηση από το δικαίωμα αυτό.
76 Η Ουγγαρία προβάλλει επίσης ότι, ενώ οι διατάξεις του κώδικα ποινικής δικονομίας όπως ίσχυε πριν από την τροποποίησή του αναγνώριζαν ήδη στους υπόπτους ή τους κατηγορουμένους τη δυνατότητα να ενημερωθούν πλήρως για τα δικαιώματα υπεράσπισής τους, με το νέο άρθρο 387/A του κώδικα ο Ούγγρος νομοθέτης προέβη στην εξειδίκευση των πληροφοριών που πρέπει να τους παρέχονται. Από το νέο άρθρο προκύπτει ότι τα εν λόγω πρόσωπα πρέπει να ενημερώνονται για το δικαίωμά τους να αρνηθούν να παράσχουν εξηγήσεις, ιδίως σε περίπτωση απουσίας του δικηγόρου τους, καθώς και να ζητήσουν την παρουσία δικηγόρου ανά πάσα στιγμή. Στο πλαίσιο αυτό, το ίδιο άρθρο προβλέπει ότι αν ο εξεταζόμενος δηλώσει ότι δεν επιθυμεί να παράσχει εξηγήσεις, η εξέταση περατώνεται. Αν, αντιθέτως, ο εξεταζόμενος, αφού ενημερωθεί για το δικαίωμά του να αρνηθεί την παροχή εξηγήσεων, προβεί, εντούτοις, σε εξηγήσεις χωρίς τη συνδρομή δικηγόρου, το νέο άρθρο προβλέπει ότι μια τέτοια πράξη σημαίνει τη μετά λόγου γνώσεως παραίτηση του εξεταζόμενου από το δικαίωμα στην παρουσία δικηγόρου και, κατά συνέπεια, στην παροχή απαντήσεων στις ερωτήσεις που του τίθενται παρισταμένου του δικηγόρου του και μόνον. Επομένως, σκοπός του νέου άρθρου 387/A του κώδικα ποινικής δικονομίας είναι η ενίσχυση των εγγυήσεων υπέρ των υπόπτων ή των κατηγορουμένων όταν αυτοί εξετάζονται χωρίς την παρουσία δικηγόρου, ούτως ώστε η ουγγρική νομοθεσία να ανταποκρίνεται πληρέστερα στις απαιτήσεις της Επιτροπής.
Εκτίμηση του Δικαστηρίου
77 Κατ’ αρχάς πρέπει να επισημανθεί ότι η επιχειρηματολογία της Ουγγαρίας η οποία συνδέεται με τη θέσπιση του νέου άρθρου 387/A είναι απορριπτέα για τους λόγους που προεκτέθηκαν στις σκέψεις 66 έως 68 της παρούσας αποφάσεως.
78 Επομένως, πρέπει να ληφθούν υπόψη αποκλειστικά οι εθνικές ρυθμίσεις που ίσχυαν πριν από την εκπνοή της ταχθείσας με την αιτιολογημένη γνώμη προθεσμίας.
79 Το άρθρο 9, παράγραφος 1, της οδηγίας 2013/48 προβλέπει δύο προϋποθέσεις οι οποίες πρέπει να πληρούνται για την ενδεχόμενη παραίτηση του υπόπτου ή κατηγορουμένου από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο.
80 Ειδικότερα, αφενός, σύμφωνα με το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο αʹ, ο ύποπτος ή κατηγορούμενος πρέπει να έχει ενημερωθεί σχετικά με το περιεχόμενο του δικαιώματος πρόσβασης σε δικηγόρο και τις ενδεχόμενες συνέπειες της παραίτησης από το δικαίωμα αυτό, η δε ενημέρωση, η οποία μπορεί γίνει είτε προφορικώς είτε εγγράφως, πρέπει να είναι σαφής και επαρκής και να παρέχεται σε απλή και κατανοητή γλώσσα. Αφετέρου, κατά το άρθρο 9, παράγραφος 1, στοιχείο βʹ, η παραίτηση πρέπει να δίνεται ελεύθερα και χωρίς περιθώρια αμφιβολίας.
81 Περαιτέρω, κατά το άρθρο 9, παράγραφος 3, της οδηγίας 2013/48, τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι οι ύποπτοι ή ο κατηγορούμενοι μπορούν να ανακαλέσουν την παραίτησή τους μεταγενέστερα, σε οποιαδήποτε στιγμή της ποινικής διαδικασίας, και ότι ενημερώνονται σχετικά με τη δυνατότητα αυτήν.
82 Σε σχέση με τα ανωτέρω, μολονότι, κατά το ουγγρικό δίκαιο, το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο θεωρείται αναπαλλοτρίωτο, δεν αμφισβητείται ότι οι ύποπτοι ή οι κατηγορούμενοι δύνανται να αποφασίσουν να μην το ασκήσουν. Όπως, δε, ορθώς παρατήρησε η Επιτροπή, η απόφαση του κατηγορουμένου να μην ασκήσει το συγκεκριμένο δικαίωμα συνεπάγεται ότι αυτός πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό του χωρίς τη συνδρομή δικηγόρου. Ως εκ τούτου, όπως επισήμανε η γενική εισαγγελέας στα σημεία 90 και 91 των προτάσεών της, μια τέτοια απόφαση έχει στην πράξη το ίδιο αποτέλεσμα με την κατά το άρθρο 9 της οδηγίας 2013/48 παραίτηση.
83 Όσον αφορά, τέλος, το επιχείρημα της Ουγγαρίας ότι η παραίτηση από το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας δεν αναγνωρίζεται τυπικώς στο εν λόγω κράτος μέλους, υπενθυμίζεται ότι η ανυπαρξία, στο δίκαιο κράτους μέλος, ορισμένης νομικής έννοιας δεν μπορεί να απαλλάξει το κράτος μέλος από την υποχρέωση να λάβει νομοθετικά, κανονιστικά και διοικητικά μέτρα προκειμένου να διασφαλίσει την προσήκουσα μεταφορά του συνόλου των διατάξεων της οικείας οδηγίας στο εσωτερικό δίκαιο. Πράγματι, τόσο η αρχή της ασφάλειας δικαίου όσο και η ανάγκη να διασφαλιστεί η πλήρης εφαρμογή των οδηγιών κατά νόμον και όχι απλώς στην πράξη απαιτούν από όλα τα κράτη μέλη να μεταφέρουν τους κανόνες κάθε οδηγίας σε ένα σαφές, συγκεκριμένο και διαφανές πλαίσιο, το οποίο περιλαμβάνει δεσμευτικές νομικές διατάξεις στον τομέα που αφορά η οδηγία. Η υποχρέωση αυτή βαρύνει τα κράτη μέλη προκειμένου να προληφθεί οποιαδήποτε μεταβολή της κατάστασης που εκάστοτε ισχύει σε αυτά και προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι κοινωνοί του δικαίου στην Ένωση, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται σε κράτη μέλη στο δίκαιο των οποίων δεν απαντά ορισμένη νομική έννοια που χρησιμοποιείται σε μια οδηγία, θα γνωρίζουν, εν πάση περιπτώσει, με σαφήνεια τα ακριβή δικαιώματα και τις ακριβείς υποχρεώσεις τους [βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Επιτροπή κατά Ισπανίας (Οδηγία για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής), C‑70/24, EU:C:2025:615, σκέψη 64].
84 Διαπιστώνεται, συνεπώς, ότι, παραλείποντας να θεσπίσει τις αναγκαίες νομοθετικές διατάξεις για τη μεταφορά του άρθρου 9 της οδηγίας 2013/48 στην έννομη τάξη της έως τη λήξη της προθεσμίας που τάχθηκε με την αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής, η Ουγγαρία παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία.
85 Από το σύνολο των ανωτέρω σκέψεων προκύπτει ότι η Ουγγαρία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθεί, πρώτον, προς το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, και, δεύτερον, προς το άρθρο 9 της ίδιας οδηγίας, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την οδηγία.
Επί των δικαστικών εξόδων
86 Κατά το άρθρο 138, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας του Δικαστηρίου, ο ηττηθείς διάδικος καταδικάζεται στα έξοδα, εφόσον υπάρχει σχετικό αίτημα του νικήσαντος διαδίκου. Δεδομένου ότι η Ουγγαρία ηττήθηκε, πρέπει να φέρει, πέραν των δικών της δικαστικών εξόδων, και τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Επιτροπή, σύμφωνα με το σχετικό αίτημα της τελευταίας.
87 Κατά το άρθρο 140, παράγραφος 1, του Κανονισμού Διαδικασίας, τα κράτη μέλη και τα όργανα που παρεμβαίνουν στη δίκη φέρουν τα δικαστικά τους έξοδα. Κατά συνέπεια, η Τσεχική Δημοκρατία φέρει τα δικαστικά έξοδά της.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (τέταρτο τμήμα) αποφασίζει:
1) Η Ουγγαρία, παραλείποντας να λάβει τα αναγκαία μέτρα για να συμμορφωθεί, πρώτον, προς το άρθρο 3, παράγραφος 6, στοιχείο βʹ, της οδηγίας 2013/48/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Οκτωβρίου 2013, σχετικά με το δικαίωμα πρόσβασης σε δικηγόρο στο πλαίσιο ποινικής διαδικασίας και διαδικασίας εκτέλεσης του ευρωπαϊκού εντάλματος σύλληψης, καθώς και σχετικά με το δικαίωμα ενημέρωσης τρίτου προσώπου σε περίπτωση στέρησης της [ελευθερίας] και με το δικαίωμα επικοινωνίας με τρίτα πρόσωπα και με προξενικές αρχές κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας, ερμηνευόμενο σε συνδυασμό με το άρθρο 3, παράγραφος 3, αυτής, και, δεύτερον, προς το άρθρο 9 της ίδιας οδηγίας, παρέβη τις υποχρεώσεις που υπέχει από την εν λόγω οδηγία.
2) Η Ουγγαρία φέρει, πέραν των δικών της δικαστικών εξόδων, και τα δικαστικά έξοδα στα οποία υποβλήθηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή
3) Η Τσεχική Δημοκρατία φέρει τα δικαστικά έξοδά της.
(υπογραφές)
* Γλώσσα διαδικασίας: η ουγγρική.