Voorlopige editie
ARREST VAN HET HOF (Grote kamer)
16 juli 2026 (*)
„ Prejudiciële verwijzing – Mededinging – Mededingingsregelingen – Misbruik van machtspositie – Artikelen 101 en 102 VWEU – Uitvoering door de nationale mededingingsautoriteiten – Besluit van een nationale mededingingsautoriteit waarbij een inspectie wordt gelast – Doorzoeking in de bedrijfsruimten van de betrokken ondernemingen – Inbeslagneming van zakelijke documenten afkomstig uit communicatie per e-mail – Door het openbaar ministerie afgegeven volmacht – Artikelen 7 en 8 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie – Recht op eerbiediging van het privéleven en communicatie – Recht op bescherming van persoonsgegevens – Procedurele vereisten – Geen voorafgaande toestemming door een rechter ”
In de gevoegde zaken C‑258/23 tot en met C‑260/23,
betreffende drie verzoeken om een prejudiciële beslissing krachtens artikel 267 VWEU, ingediend door de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (rechter voor mededinging, regulering en toezicht, Portugal) bij beslissing van 21 april 2023, ingekomen bij het Hof op 24 april 2023, in de procedures
IMI – Imagens Médicas Integradas S. A. (C‑258/23),
Synlabhealth II S. A. (C‑259/23),
SIBS – Sociedade Gestora de Participações Sociais S. A.,
SIBS, Cartões – Produção e Processamento de Cartões S. A.,
SIBS Processos – Serviços Interbancários de Processamento S. A.,
SIBS International S. A.,
SIBS Pagamentos S. A.,
SIBS Gest S. A.,
SIBS Forward Payment Solutions S. A.,
SIBS MB S. A. (C‑260/23)
tegen
Autoridade da Concorrência,
wijst
HET HOF (Grote kamer),
samengesteld als volgt: K. Lenaerts, president, T. von Danwitz, vicepresident, K. Jürimäe, C. Lycourgos, I. Jarukaitis, O. Spineanu-Matei, M. Condinanzi en F. Schalin, kamerpresidenten, S. Rodin (rapporteur), E. Regan, N. Piçarra, A. Kumin, N. Jääskinen, S. Gervasoni en N. Fenger, rechters,
advocaat-generaal: L. Medina,
griffier: L. Carrasco Marco, administrateur,
gezien de stukken en na de terechtzitting op 3 juni 2025,
gelet op de opmerkingen van:
– IMI – Imagens Médicas Integradas S. A., vertegenwoordigd door A. Dias Henriques, R. Oliveira, M. Rodrigues Caldeira en M. Valente, advogados,
– Synlabhealth II S. A., vertegenwoordigd door A. Martins Ferreira, advogado,
– SIBS – Sociedade Gestora de Participações Sociais S.A. e.a., vertegenwoordigd door M. de Abreu Castelo Branco, J. Pateira Ferreira en C. Pinto Correia, advogados,
– de Autoridade da Concorrência, vertegenwoordigd door D. Cardoso, A. Cruz Nogueira en S. Parodi, advogadas,
– de Portugese regering, vertegenwoordigd door C. Alves, P. Barros da Costa en A. Oliveira Santos als gemachtigden,
– de Tsjechische regering, vertegenwoordigd door L. Halajová, M. Smolek en J. Vláčil als gemachtigden,
– de Griekse regering, vertegenwoordigd door K. Boskovits als gemachtigde,
– de Finse regering, vertegenwoordigd door H. Leppo als gemachtigde,
– de Zweedse regering, vertegenwoordigd door F.‑L. Göransson als gemachtigde,
– de Europese Commissie, vertegenwoordigd door P. Berghe, P. Caro de Sousa en E. Rousseva als gemachtigden,
– de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA, vertegenwoordigd door C. Simpson, E. Gromnicka, en M.‑M. Joséphidès als gemachtigden,
gehoord de conclusie van de advocaat-generaal ter terechtzitting van 23 oktober 2025,
het navolgende
Arrest
1 De verzoeken om een prejudiciële beslissing betreffen de uitlegging van artikel 7 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: „Handvest”).
2 Deze verzoeken zijn ingediend in het kader van drie gedingen tussen verschillende ondernemingen en de Autoridade da Concorrência (mededingingsautoriteit, Portugal) over de rechtmatigheid van maatregelen tot doorzoeking, onderzoek, verzameling en inbeslagneming van bewijsmateriaal in de bedrijfsruimten van deze ondernemingen in het kader van door deze autoriteit verrichte onderzoeken betreffende mededingingsbeperkende praktijken als bedoeld in de artikelen 101 en 102 VWEU.
Toepasselijke bepalingen
Unierecht
VWEU
3 Artikel 101 VWEU bepaalt:
„1. Onverenigbaar met de interne markt en verboden zijn alle overeenkomsten tussen ondernemingen, alle besluiten van ondernemersverenigingen en alle onderling afgestemde feitelijke gedragingen welke de handel tussen lidstaten ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging binnen de interne markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst en met name die welke bestaan in:
a) het rechtstreeks of zijdelings bepalen van de aan- of verkoopprijzen of van andere contractuele voorwaarden;
b) het beperken of controleren van de productie, de afzet, de technische ontwikkeling of de investeringen;
c) het verdelen van de markten of van de voorzieningsbronnen;
d) het ten opzichte van handelspartners toepassen van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmede nadeel berokkenend bij de mededinging;
e) het afhankelijk stellen van het sluiten van overeenkomsten van de aanvaarding door de handelspartners van bijkomende prestaties welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.
2. De krachtens dit artikel verboden overeenkomsten of besluiten zijn van rechtswege nietig.
[...]”
4 Artikel 102 VWEU luidt als volgt:
„Onverenigbaar met de interne markt en verboden, voor zover de handel tussen lidstaten daardoor ongunstig kan worden beïnvloed, is het, dat een of meer ondernemingen misbruik maken van een machtspositie op de interne markt of op een wezenlijk deel daarvan.
Dit misbruik kan met name bestaan in:
a) het rechtstreeks of zijdelings opleggen van onbillijke aan- of verkoopprijzen of van andere onbillijke contractuele voorwaarden;
b) het beperken van de productie, de afzet of de technische ontwikkeling ten nadele van de verbruikers;
c) het toepassen ten opzichte van handelspartners van ongelijke voorwaarden bij gelijkwaardige prestaties, hun daarmede nadeel berokkenend bij de mededinging;
d) het feit dat het sluiten van overeenkomsten afhankelijk wordt gesteld van het aanvaarden door de handelspartners van bijkomende prestaties, welke naar hun aard of volgens het handelsgebruik geen verband houden met het onderwerp van deze overeenkomsten.”
Handvest
5 Artikel 7 van het Handvest luidt:
„Eenieder heeft recht op eerbiediging van zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn communicatie.”
6 Artikel 8 van het Handvest bepaalt:
„1. Eenieder heeft recht op bescherming van zijn persoonsgegevens.
2. Deze gegevens moeten eerlijk worden verwerkt, voor bepaalde doeleinden en met toestemming van de betrokkene of op basis van een andere gerechtvaardigde grondslag waarin de wet voorziet. Eenieder heeft recht van inzage in de over hem verzamelde gegevens en op rectificatie daarvan.
[...]”
Verordening nr. 1/2003
7 Overweging 26 van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101 en 102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1) luidt:
„Voorts heeft de ervaring geleerd dat zakelijke bescheiden soms in de woning van bestuurders en medewerkers van ondernemingen worden bewaard. Met het oog op de doeltreffendheid van de inspecties dient het de functionarissen en andere door de [Europese] Commissie gemachtigde personen daarom te worden toegestaan alle ruimten waar zakelijke bescheiden mogelijk kunnen worden bewaard, met inbegrip van privéwoningen, te betreden. Voor de uitoefening van deze laatste bevoegdheid is evenwel machtiging door een rechterlijke instantie nodig.”
8 Artikel 3, lid 1, van deze verordening bepaalt dat „[w]anneer de mededingingsautoriteiten van de lidstaten of de nationale rechterlijke instanties nationaal mededingingsrecht toepassen op overeenkomsten, besluiten van ondernemersverenigingen of onderling afgestemde feitelijke gedragingen in de zin van artikel [101 VWEU] welke de handel tussen de lidstaten in de zin van die bepaling kunnen beïnvloeden, [zij] [...] tevens artikel [101 VWEU] [toepassen] op deze overeenkomsten, besluiten of onderling afgestemde feitelijke gedragingen. Wanneer de mededingingsautoriteiten van de lidstaten of de nationale rechterlijke instanties het nationale mededingingsrecht toepassen op door artikel [102 VWEU] verboden misbruiken, passen zij ook artikel [102 VWEU] toe.”
9 In artikel 5 van die verordening is bepaald:
„De mededingingsautoriteiten van de lidstaten zijn in individuele gevallen bevoegd tot toepassing van de artikelen [101] en [102 VWEU]. Zij kunnen te dien einde, ambtshalve of naar aanleiding van een klacht, de volgende besluiten nemen:
de beëindiging van een inbreuk bevelen;
voorlopige maatregelen opleggen;
toezeggingen aanvaarden;
geldboeten, dwangsommen of overeenkomstig hun nationaal recht andere sancties opleggen.
Wanneer op grond van de inlichtingen waarover zij beschikken niet aan de voorwaarden voor een verbod is voldaan, kunnen zij ook beslissen dat er voor hen geen reden bestaat om op te treden.”
10 Artikel 20 („Bevoegdheid van de Commissie tot inspectie”) van die verordening luidt als volgt:
„1. Ter vervulling van de haar bij deze verordening opgedragen taken kan de Commissie bij ondernemingen en ondernemersverenigingen alle noodzakelijke inspecties verrichten.
2. De door de Commissie tot het verrichten van een inspectie gemachtigde functionarissen en andere begeleidende personen beschikken over de volgende bevoegdheden:
a) het betreden van alle lokalen, terreinen en vervoermiddelen van ondernemingen en ondernemersverenigingen;
b) het controleren van de boeken en alle andere bescheiden in verband met het bedrijf, ongeacht de aard van de drager van die bescheiden;
c) het maken of verkrijgen van afschriften of uittreksels, in welke vorm ook, van die boeken en bescheiden;
[...]
3. De door de Commissie tot het verrichten van een inspectie gemachtigde functionarissen en andere begeleidende personen oefenen hun bevoegdheden uit op vertoon van een schriftelijke machtiging waarin het voorwerp en het doel van de inspectie worden vermeld en waarin wordt gewezen op de sanctie, bedoeld in artikel 23, ingeval de gevraagde boeken of andere bescheiden in verband met het bedrijf niet volledig worden getoond of de antwoorden op de overeenkomstig lid 2 gestelde vragen onjuist of misleidend zijn. De Commissie stelt de mededingingsautoriteit van de lidstaat op het grondgebied waarvan de inspectie zal worden verricht, geruime tijd vóór de inspectie hiervan in kennis.
4. Wanneer de Commissie bij beschikking een inspectie gelast, zijn de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen verplicht zich aan die inspectie te onderwerpen. In de beschikking wordt vermeld wat het voorwerp en het doel van de inspectie zijn en op welke datum de inspectie een aanvang neemt, en wordt gewezen op de sancties bedoeld in de artikelen 23 en 24, alsook op het recht om bij het Hof van Justitie beroep tegen de beschikking in te stellen. De Commissie geeft de beschikking na de mededingingsautoriteit van de lidstaat op het grondgebied waarvan de inspectie zal worden verricht, te hebben gehoord.
[...]
6. Wanneer de door de Commissie gemachtigde functionarissen en andere begeleidende personen vaststellen dat een onderneming zich tegen een op grond van dit artikel gelaste inspectie verzet, verleent de betrokken lidstaat hun de nodige bijstand om hen in staat te stellen hun inspectie te verrichten, zo nodig door een beroep te doen op de politie of een gelijkwaardige wetshandhavingsautoriteit.
7. Indien het nationale recht voorschrijft dat voor de in lid 6 bedoelde bijstand de toestemming van een rechterlijke instantie vereist is, moet die toestemming worden gevraagd. Een dergelijke toestemming kan tevens bij wijze van voorzorgsmaatregel worden gevraagd.
[...]”
11 Artikel 21 („Inspectie van andere lokalen”) van verordening nr. 1/2003 bepaalt:
„1. Indien er een redelijk vermoeden bestaat dat boeken of andere bescheiden in verband met het bedrijf en het voorwerp van de inspectie, die relevant kunnen zijn om een ernstige inbreuk op artikel [101] of artikel [102 VWEU] te bewijzen, worden bewaard in andere gebouwen, terreinen en vervoermiddelen, waaronder de woningen van directeuren, bestuurders en andere personeelsleden van de betrokken ondernemingen en ondernemersverenigingen, kan de Commissie bij beschikking een inspectie in deze andere gebouwen, terreinen en vervoermiddelen gelasten.
2. In de beschikking wordt vermeld wat het voorwerp en het doel van de inspectie zijn en op welke datum de inspectie een aanvang neemt, en wordt gewezen op het recht om bij het Hof van Justitie beroep tegen de beschikking in te stellen. In het bijzonder worden de redenen genoemd waaruit de Commissie heeft geconcludeerd dat er een vermoeden in de zin van lid 1 bestaat. De Commissie geeft de beschikking na de mededingingsautoriteit van de lidstaat op het grondgebied waarvan de inspectie zal worden verricht, te hebben gehoord.
3. Een krachtens lid 1 gegeven beschikking kan niet worden uitgevoerd zonder voorafgaande toestemming van de nationale rechterlijke instantie van de betrokken lidstaat. De nationale rechterlijke instantie toetst de beschikking van de Commissie op haar authenticiteit en gaat na of de voorgenomen dwangmaatregelen niet willekeurig zijn noch buitensporig in verhouding tot met name de ernst van de vermeende inbreuk, het belang van het gezochte bewijsmateriaal, de betrokkenheid van de betreffende onderneming en de redelijke kans dat boeken en bescheiden die verband houden met het voorwerp van de inspectie worden bewaard op de locaties waarvoor om toestemming is verzocht. De nationale rechterlijke instantie mag de Commissie rechtstreeks of via de mededingingsautoriteit van de lidstaat om nadere uitleg verzoeken over de elementen die zij nodig heeft om de proportionaliteit van de beoogde dwangmaatregelen te toetsen.
De nationale rechterlijke instantie mag evenwel niet de noodzakelijkheid van de inspectie in twijfel trekken, noch gegevens uit het Commissiedossier verlangen. De beschikking van de Commissie kan uitsluitend door het Hof van Justitie op haar legitimiteit getoetst worden.
[...]”
AVG
12 In artikel 9 („Verwerking van bijzondere categorieën van persoonsgegevens”) van verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB 2016, L 199, blz. 1; hierna: „AVG”) is bepaald:
„1. Verwerking van persoonsgegevens waaruit ras of etnische afkomst, politieke opvattingen, religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen, of het lidmaatschap van een vakbond blijken, en verwerking van genetische gegevens, biometrische gegevens met het oog op de unieke identificatie van een persoon, of gegevens over gezondheid, of gegevens met betrekking tot iemands seksueel gedrag of seksuele gerichtheid zijn verboden.
2. Lid 1 is niet van toepassing wanneer aan een van de onderstaande voorwaarden is voldaan:
[...]
g) de verwerking is noodzakelijk om redenen van zwaarwegend algemeen belang, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht, waarbij de evenredigheid met het nagestreefde doel wordt gewaarborgd, de wezenlijke inhoud van het recht op bescherming van persoonsgegevens wordt geëerbiedigd en passende en specifieke maatregelen worden getroffen ter bescherming van de grondrechten en de fundamentele belangen van de betrokkene;
[...]”
Richtlijn 2019/1
13 De overwegingen 30 tot en met 34 van richtlijn (EU) 2019/1 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 tot toekenning van bevoegdheden aan de mededingingsautoriteiten van de lidstaten voor een doeltreffendere handhaving en ter waarborging van de goede werking van de interne markt (PB 2019, L 11, blz. 3) luiden:
„(30) De onderzoeksbevoegdheden van nationale administratieve mededingingsautoriteiten [(NMA’s)] moeten afdoende zijn om opgewassen te zijn tegen de uitdagingen op handhavingsgebied die de digitale omgeving meebrengt. Zij moeten de NMA’s in staat stellen om alle, ook forensische, informatie die verband houdt met de onderzochte onderneming of ondernemersvereniging, in elektronische vorm te verkrijgen, ongeacht het medium waarop de informatie is opgeslagen, zoals laptops, mobiele telefoons, andere mobiele apparatuur of opslag in de cloud.
(31) [NMA’s] dienen de bevoegdheid te hebben om alle nodige inspecties uit te voeren van de bedrijfsruimten van ondernemingen en ondernemersverenigingen wanneer ze, conform de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie, kunnen aantonen dat er redelijke gronden zijn om een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU te vermoeden. Deze richtlijn mag de lidstaten niet beletten om voor dergelijke inspecties een voorafgaande machtiging van een nationale gerechtelijke autoriteit te vereisen.
(32) Om doeltreffend te zijn, moet de bevoegdheid van [NMA’s] om inspecties uit te voeren, hen in staat stellen inzage te krijgen in informatie die toegankelijk is voor de onderzochte onderneming, ondernemersvereniging of persoon die het voorwerp van de inspectie uitmaakt en die verband houdt met de onderzochte onderneming of ondernemersvereniging. Dit moet noodzakelijkerwijs de bevoegdheid omvatten om te zoeken naar documenten, bestanden of gegevens op dragers die vooraf niet nauwkeurig zijn omschreven. Zonder dergelijke bevoegdheid is het onmogelijk de nodige informatie voor het onderzoek te vergaren wanneer ondernemingen of ondernemersverenigingen het onderzoek belemmeren of weigeren mee te werken. De bevoegdheid om boeken en bescheiden te controleren moet alle vormen van correspondentie dekken, met inbegrip van elektronische berichten, ongeacht of ze ongelezen lijken te zijn of gewist.
(33) Om het nodeloos rekken van inspecties zo veel mogelijk te beperken, dienen de nationale administratieve mededingingsautoriteiten de bevoegdheid te hebben om in de ruimten van de mededingingsautoriteit of in andere aangewezen ruimten hun onderzoek voort te zetten en kopieën of uittreksels te selecteren uit boeken en bescheiden die verband houden met het bedrijf van de geïnspecteerde onderneming of ondernemersvereniging. Dergelijke onderzoeken worden verricht met voortdurende inachtneming van de rechten van verdediging van de onderneming.
(34) Uit de praktijk blijkt dat zakelijke bescheiden kunnen worden bewaard in de woning van directeuren, bestuurders en andere personeelsleden van ondernemingen of ondernemersverenigingen, met name omdat er steeds meer gebruik wordt gemaakt van flexibele werkregelingen. Om ervoor te zorgen dat inspecties doeltreffend zijn, moeten de nationale administratieve mededingingsautoriteiten de bevoegdheid hebben om alle gebouwen binnen te gaan, met inbegrip van particuliere woningen, als ze kunnen aantonen dat er een redelijk vermoeden bestaat dat in die gebouwen zakelijke bescheiden worden bewaard die relevant kunnen zijn om een inbreuk op artikel 101 of 102 VWEU te bewijzen. Deze bevoegdheid mag enkel worden uitgeoefend nadat de [NMA] hiervoor vooraf machtiging heeft gekregen van een nationale gerechtelijke autoriteit, waarbij het in bepaalde nationale rechtsstelsels ook om een openbaar aanklager kan gaan. Dit mag de lidstaten niet beletten in uiterst dringende gevallen de taken van een nationale gerechtelijke autoriteit toe te vertrouwen aan een nationale administratieve mededingingsautoriteit die optreedt als gerechtelijke autoriteit of bij wijze van uitzondering haar de bevoegdheid toe te vertrouwen om dergelijke inspecties uit te voeren met toestemming van de betrokkenen. [...]”
14 Artikel 6 („Bevoegdheid om inspecties uit te voeren in bedrijfsruimten”) van deze richtlijn bepaalt:
„1. De lidstaten zien erop toe dat nationale administratieve mededingingsautoriteiten in staat zijn alle noodzakelijke onaangekondigde inspecties van ondernemingen en ondernemersverenigingen voor de toepassing van de artikelen 101 en 102 VWEU uit te voeren. De lidstaten zien erop toe dat de ambtenaren en de andere door de nationale mededingingsautoriteiten tot het uitvoeren van dergelijke inspecties gemachtigde of aangewezen begeleidende personen ten minste de bevoegdheid hebben om:
a) alle bedrijfsruimten, terreinen en vervoermiddelen van ondernemingen en ondernemersverenigingen te betreden;
b) de boeken en alle andere bescheiden die verband houden met het bedrijf te controleren, ongeacht het medium waarop deze zijn opgeslagen, en recht op toegang hebben tot alle informatie die toegankelijk is voor de entiteit die onderwerp is van de inspectie;
c) in welke vorm ook kopieën van of uittreksels uit boeken of bescheiden te maken of te ontvangen en om, wanneer zij dat passend achten, verder dergelijk onderzoek naar informatie uit te voeren en om verder kopieën of uittreksels in de ruimten van de nationale mededingingsautoriteiten of andere aangewezen ruimten te selecteren;
[...]
2. De lidstaten zien erop toe dat ondernemingen en ondernemersverenigingen worden verplicht zich te onderwerpen aan de inspecties als bedoeld in lid 1. De lidstaten zorgen er tevens voor dat wanneer een onderneming of ondernemersvereniging zich verzet tegen een inspectie die door de nationale administratieve mededingingsautoriteit is gelast en/of door een nationale gerechtelijke autoriteit is toegestaan, de nationale mededingingsautoriteiten de nodige bijstand kunnen krijgen van de politie of van een gelijkwaardige handhavingsinstantie zodat zij de inspectie kunnen uitvoeren. Dergelijke bijstand kan tevens als voorzorgsmaatregel worden verkregen.
3. Dit artikel geldt onverminderd de vereisten uit hoofde van nationale wetgeving voor voorafgaande machtiging van dergelijke inspecties door een nationale gerechtelijke autoriteit.”
15 In artikel 7 („Bevoegdheid om inspecties uit te voeren in andere ruimten”) van die verordening is bepaald.
„1. De lidstaten zorgen ervoor dat de nationale mededingingsautoriteiten, indien er een redelijk vermoeden bestaat dat boeken of andere bescheiden in verband met het bedrijf en met het voorwerp van de inspectie, die relevant kunnen zijn om een inbreuk op artikel 101 of artikel 102 VWEU te bewijzen, worden bewaard in andere dan in artikel 6, lid 1, onder a), van deze richtlijn bedoelde ruimten, terreinen of vervoermiddelen, waaronder de woningen van directeuren, bestuurders en andere personeelsleden van ondernemingen of ondernemersverenigingen, in deze ruimten, op deze terreinen en in deze vervoermiddelen onaangekondigde inspecties kunnen uitvoeren.
2. Dergelijke inspecties worden niet uitgevoerd zonder voorafgaande machtiging van een nationale gerechtelijke autoriteit.
3. De lidstaten zien erop toe dat de ambtenaren en andere begeleidende personen die door nationale mededingingsautoriteiten zijn gemachtigd of aangewezen om overeenkomstig lid 1 van dit artikel een inspectie te verrichten, ten minste de in artikel 6, lid 1, onder a), b) en c), en in artikel 6, lid 2, vastgestelde bevoegdheden hebben.”
16 Overeenkomstig artikel 32 van die richtlijn „[zien] [d]e lidstaten [...] erop toe dat de soorten bewijsmateriaal die bij een nationale mededingingsautoriteit toelaatbaar zijn, documenten, mondelinge verklaringen, elektronische berichten, opnames en enige andere informatie bevattende voorwerpen omvatten, ongeacht de vorm ervan en het medium waarop informatie is opgeslagen.”
Portugees recht
17 Artikel 34 („Onschendbaarheid van de woning en van de correspondentie”) van de Constituição da República Portuguesa (grondwet van de Portugese Republiek) bepaalt:
„1. De woning en de geheimhouding van correspondentie alsmede van andere private communicatiemiddelen zijn onschendbaar.
[...]
4. Het is overheidsinstanties niet toegestaan om zich te mengen in de correspondentie, de telecommunicatie of enig ander communicatiemiddel, anders dan in de in het wetboek van strafvordering genoemde gevallen.”
18 Lei n.o 19/2012 que aprova o novo regime da concorrência, revogando as Leis n.os 18/2003, de 11 de junho, e 39/2006, de 25 de agosto, e procede à segunda alteração à Lei n.o 2/99, de 13 de janeiro (wet nr. 19/2012 houdende goedkeuring van een nieuwe juridische regeling van de mededinging, tot intrekking van de wetten nr. 18/2003 van 11 juni en nr. 39/2006 van 25 augustus, en tot doorvoering van de tweede wijziging van wet nr. 2/99 van 13 januari) van 8 mei 2012 (Diário da República, 1e serie, nr. 89 van 8 augustus 2012; hierna: „mededingingswet”) bepaalt in artikel 2, leden 3 en 5:
„3. Deze wet moet worden uitgelegd op een wijze die verenigbaar is met het recht van de Europese Unie, in het licht van de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Unie, inclusief op het gebied van mededingingsbeperkende praktijken die de handel tussen de lidstaten niet kunnen beïnvloeden.
[...]
5. In het kader van de artikelen 101 en 102 [VWEU] moeten bij de toepassing van deze wet de algemene beginselen van het recht van de Europese Unie en het [Handvest] in acht worden genomen.”
19 In artikel 18 van deze wet is bepaald:
„1. Bij de uitoefening van haar sanctiebevoegdheden heeft de mededingingsautoriteit via haar organen of personeelsleden de volgende rechten, namelijk om:
[...]
c) de ruimten, terreinen en vervoermiddelen van ondernemingen of ondernemersverenigingen te doorzoeken en er te zoeken naar uittreksels van stukken en andere documenten, alsmede deze te onderzoeken, te verzamelen en in beslag te nemen, ongeacht het medium waarop deze zijn opgeslagen, telkens wanneer dergelijke stappen noodzakelijk blijken om bewijs te vergaren;
[...]
2. Voor de in de punten c) en d) van het vorige lid bedoelde stappen is de toestemming van de bevoegde gerechtelijke autoriteit vereist.
[...]”
20 Overeenkomstig artikel 20, lid 1, van deze wet wordt de inbeslagneming van documenten, ongeacht de aard of de drager waarop deze zijn opgeslagen, bij beslissing van de gerechtelijke autoriteit toegestaan, bevolen of gevalideerd.
21 Volgens artikel 20, lid 6, van die wet is in geval van inbeslagneming bij banken of andere kredietinstellingen van documenten die onder het bankgeheim vallen, voorafgaande toestemming van de onderzoeksrechter vereist.
22 De oorspronkelijke versie van artikel 21 van de mededingingswet luidde als volgt:
„Voor de goedkeuring van de in artikel 18, lid 1, onder c) en d), artikel 19 en artikel 20 bedoelde stappen zijn het openbaar ministerie in het rechtsgebied waar de [mededingingsautoriteit] gevestigd is of, indien daarin uitdrukkelijk is voorzien, de onderzoeksrechter in dat rechtsgebied bevoegd.”
23 In artikel 21 van de mededingingswet, zoals gewijzigd bij Lei n.o 17/2022 (wet nr. 17/2022) van 17 augustus 2022, is bepaald:
„De gerechtelijke autoriteit die bevoegd is voor het rechtsgebied waar de [mededingingsautoriteit] gevestigd is, is bevoegd om toestemming te verlenen voor de in artikel 18, lid 1, [onder] a) tot en met d), artikel 19 en artikel 20 bedoelde stappen.”
Hoofdgedingen en prejudiciële vragen
24 De mededingingsautoriteit heeft in verschillende economische sectoren in Portugal onderzoeken geopend om vast te stellen of er sprake is van mededingingsbeperkende praktijken die met name in strijd zijn met de artikelen 101 en 102 VWEU. Meer in het bijzonder hadden deze onderzoeken respectievelijk betrekking op mogelijke onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen ondernemingen die hebben geleid tot een prijsverhoging bij de verrichting van teleradiologiediensten voor ziekenhuizen die deel uitmaken van de nationale gezondheidsdienst (zaak C‑258/23), een mogelijk kartel met betrekking tot de prijzen voor COVID-19-tests die aan de Portugese volksgezondheidsautoriteiten werden gevraagd (zaak C‑259/23) en het vermoeden van misbruik van een machtspositie op het gebied van de verwerking van betalingen (zaak C‑260/23).
25 Tegen deze achtergrond heeft de mededingingsautoriteit het noodzakelijk geacht inspecties in de bedrijfsruimten van de vennootschappen IMI – Imagens Médicas Integradas S. A. en Synlabhealth II S.A. en van de groep SIBS (hierna: „verzoeksters in het hoofdgeding”) uit te voeren om bewijselementen te onderzoeken, verzamelen en in beslag te nemen. De verzoeken die aan de bevoegde rechterlijke instantie, te weten het Portugese openbaar ministerie, waren gericht om voorafgaande toestemming te verkrijgen voor het verrichten van deze inspecties, werden ingewilligd.
26 Volgens de door het openbaar ministerie uitgevaardigde volmacht was de mededingingsautoriteit bevoegd om ten eerste alle documenten in beslag te nemen die rechtstreeks of indirect verband hielden met mededingingsbeperkende praktijken, met name e-mails en interne documenten die bestemd waren voor de uitwisseling van informatie tussen verschillende hiërarchische niveaus en de voorbereiding van besluiten inzake het commerciële beleid van ondernemingen, en ten tweede de daarin vervatte informatie te onderzoeken en te kopiëren. Wat specifiek de voorgenomen inspectiemaatregelen ten aanzien van IMI en Synlabhealth II betreft, was het op basis van die volmacht niet mogelijk om bewijsmateriaal in beslag te nemen in de ruimten die bestemd zijn voor gezondheidszorg en voor de archivering van documenten die onder het medisch beroepsgeheim vallen.
27 Tijdens de inspecties die van januari 2021 tot en met maart 2022 in de bedrijfsruimten van verzoeksters in het hoofdgeding zijn verricht, heeft de mededingingsautoriteit de e-mails van de werknemers van deze ondernemingen onderzocht en computerbestanden in beslag genomen waarvan zij het onderzoek relevant achtte. Zo werden respectievelijk 1 405, 731 en 10 797 computerbestanden in beslag genomen.
28 Deze ondernemingen hebben de rechtmatigheid van die inspecties betwist bij de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão (rechter voor mededinging, regulering en toezicht, Portugal), de verwijzende rechter.
29 Deze rechter merkt op dat de mededingingswet de mededingingsautoriteit de bevoegdheid verleent om documenten in beslag te nemen, ongeacht de drager waarop ze zijn opgeslagen, mits daarvoor vooraf toestemming is verleend door het openbaar ministerie. De verwijzende rechter merkt ook op dat volgens artikel 20 van de mededingingswet de voorafgaande rechterlijke toestemming alleen in bepaalde gevallen vereist is, te weten wanneer deze toestemming betrekking heeft op inspecties die worden verricht in de woning van een natuurlijke persoon, een bankinstelling, een advocatenkantoor of een artsenpraktijk.
30 Volgens die rechter sluiten de bepalingen van deze wet aan bij de logica die aan het strafrecht ten grondslag ligt, namelijk dat de tussenkomst van een onderzoeksrechter vereist is wanneer een bewijsmiddel de grondrechten kan schenden, terwijl het in de andere gevallen voldoende is dat goedkeuring voor een inspectie wordt verleend door het openbaar ministerie, als bevoegde gerechtelijke autoriteit.
31 In dit verband merkt de verwijzende rechter allereerst op dat volgens de rechtspraak van de ter zake bevoegde Portugese rechterlijke instanties een bij een onderneming uitgevoerde inspectie om het bestaan van mededingingsbeperkende praktijken te onderzoeken, niet van dien aard is dat afbreuk wordt gedaan aan de grondrechten. In het bijzonder kunnen berichten van werknemers van deze onderneming niet worden gekwalificeerd als „correspondentie”, die wordt beschermd door artikel 7 van het Handvest, wanneer zij via het functionele e-mailverkeer van de onderneming worden verzonden.
32 Die rechter verwijst vervolgens naar de bepalingen van verordening nr. 1/2003 betreffende de onderzoeksbevoegdheden van de Commissie. Hij merkt op dat de Commissie krachtens artikel 20 van deze verordening alle noodzakelijke inspecties kan verrichten bij ondernemingen en ondernemersverenigingen en in dat kader de boeken en alle andere „bescheiden in verband met het bedrijf” kan controleren, ongeacht de aard van de drager ervan. Op grond van artikel 21 van die verordening zijn inspecties in andere gebouwen, zoals de woningen van directeuren, bestuurders en personeelsleden, ook mogelijk, maar daarvoor is voorafgaande toestemming van de bevoegde rechterlijke instantie vereist. Bovendien worden in overweging 26 van die verordening de documenten die zich in de e-mails van ondernemingen bevinden als „zakelijke bescheiden” gekwalificeerd.
33 Voorts verwijst de verwijzende rechter naar richtlijn 2019/1 betreffende de bevoegdheden van de mededingingsautoriteiten van de lidstaten. Uit de overwegingen 30 en 32 en artikel 6 van deze richtlijn volgt dat deze autoriteiten bevoegd moeten zijn om alle informatie te verkrijgen over de onderneming waarop een onderzoeksmaatregel betrekking heeft, ongeacht de drager waarop die informatie is opgeslagen. Daartoe moeten die autoriteiten alle vormen van correspondentie, met inbegrip van elektronische berichten, in beslag kunnen nemen.
34 De verwijzende rechter merkt verder op dat de mededingingswet krachtens artikel 2, leden 3 en 5, in overeenstemming met het Unierecht moet worden uitgelegd. Dit geldt ook voor mededingingsbeperkende praktijken die de handel tussen de lidstaten niet ongunstig kunnen beïnvloeden. Deze wet dient tevens, voor zover laatstgenoemde bepalingen van toepassing zijn, met inachtneming van het Handvest te worden toegepast.
35 Ten slotte voert die rechter aan dat de in de onderhavige zaken aan de orde zijnde documenten betrekking hebben op de commerciële activiteiten van de ondernemingen waarop de inspectiemaatregelen betrekking hebben. In casu hebben alle e-mails een institutioneel karakter, aangezien die het exclusieve eigendom zijn van deze ondernemingen, die hun werknemers gedurende de duur van hun dienstbetrekking eenzijdig de voorwaarden opleggen voor het gebruik ervan. Bovendien zijn dergelijke e-mails overeenkomstig de interne reglementen van die ondernemingen beperkt tot functioneel gebruik. Het gebruik ervan voor persoonlijke doeleinden en privédoeleinden van de werknemer is dus verboden.
36 Verzoeksters in het hoofdgeding betogen daarentegen dat de e-mails van hun werknemers moeten worden beschermd als „correspondentie” en dat die documenten niet in beslag kunnen worden genomen in het kader van een onderzoek naar door de artikelen 101 en 102 VWEU verboden mededingingsbeperkende praktijken. Subsidiair stellen zij dat voor de inbeslagneming van deze e-mails in ieder geval voorafgaande toestemming van een onderzoeksrechter vereist is.
37 Tegen deze achtergrond heeft de Tribunal da Concorrência, Regulação e Supervisão de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:
„1) Zijn de in deze zaak aan de orde zijnde, per e-mail verzonden zakelijke documenten als correspondentie aan te merken voor de toepassing van artikel 7 van het [Handvest]?
2) Verzet artikel 7 van het [Handvest] zich ertegen dat zakelijke communicatie in het kader van e-mailverkeer tussen leidinggevenden en werknemers van ondernemingen in beslag wordt genomen in het kader van een onderzoek naar overeenkomsten en gedragingen die verboden zijn op grond van artikel 101 VWEU (oud artikel 81 EG)?
3) Verzet artikel 7 van het [Handvest] zich ertegen dat die zakelijke communicatie in beslag wordt genomen nadat daartoe toestemming is verleend door een gerechtelijke autoriteit, in dit geval het openbaar ministerie, dat tot taak heeft de staat te vertegenwoordigen, de bij de wet bepaalde belangen te verdedigen, op basis van het legaliteitsbeginsel strafvervolging in te stellen en, overeenkomstig hetgeen is bepaald in de grondwet [van de Portugese Republiek], de democratische rechtsstaat te verdedigen, en dat onafhankelijk van andere organen van de centrale, regionale en lokale overheid handelt?”
Procedure bij het Hof
38 Bij beslissing van 14 juni 2023 heeft de president van het Hof overeenkomstig artikel 54, lid 2, van het Reglement voor de procesvoering van het Hof besloten de zaken C‑258/23, C‑259/23 en C‑260/23 te voegen voor de schriftelijke en de mondelinge behandeling alsmede voor het arrest.
39 Op 5 maart 2024 zijn deze gevoegde zaken toegewezen aan de Vierde kamer van het Hof voor een uitspraak zonder pleitzitting, maar met een op de derde prejudiciële vraag gerichte conclusie.
40 Deze conclusie is op 20 juni 2024 genomen, waarna de mondelinge behandeling is gesloten.
41 Op 9 oktober 2024 heeft het Hof, gezien het vertrek van de rechter-rapporteur wegens het aflopen van zijn ambtstermijn, besloten de onderhavige gevoegde zaken toe te wijzen aan een nieuwe rechter-rapporteur.
42 Aangezien de Vierde kamer van het Hof met name van oordeel was dat de vraag naar de gevolgen van het arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens) (C‑548/21, EU:C:2024:830), voor het antwoord op de derde prejudiciële vraag in elk van de onderhavige zaken de aandacht van een uitgebreide kamer verdiende, heeft zij het Hof krachtens artikel 60, lid 3, van het Reglement voor de procesvoering verzocht om deze zaken naar de Grote kamer te verwijzen.
43 Op 18 maart 2025 heeft het Hof besloten die zaken naar de Grote kamer van het Hof te verwijzen en heeft het de mondelinge behandeling heropend.
Ontvankelijkheid
44 Verzoeksters in het hoofdgeding hebben de ontvankelijkheid van de verzoeken om een prejudiciële beslissing in hun geheel betwist.
45 In de eerste plaats betogen zij in essentie dat deze verzoeken niet voldoen aan de vereisten van artikel 94 van het Reglement voor de procesvoering en dat de gestelde vragen niet ter zake dienend zijn.
46 Allereerst is IMI in zaak C‑258/23 van mening dat de verwijzende rechter heeft nagelaten het Hof de gegevens te verstrekken die noodzakelijk zijn om het feitelijke en juridische kader van het hoofdgeding te begrijpen, alsook de rechtsvragen uiteen te zetten die aan de orde worden gesteld. Zij betoogt met name dat de verwijzende rechter het Hof niet in kennis heeft gesteld van arrest nr. 91/2023 van de Tribunal Constitucional (grondwettelijk hof, Portugal) van 16 maart 2023, dat is gewezen in zaak nr. 559/2020. Bij dit arrest heeft het grondwettelijk hof de regel dat de mededingingsautoriteit gemachtigd is om met toestemming van het openbaar ministerie geopende e-mails te doorzoeken en in beslag te nemen, namelijk ongrondwettig verklaard. Hierdoor is niet gewaarborgd dat het antwoord van het Hof op de gestelde vragen zo volledig en nuttig mogelijk is. Vervolgens is ook Synlabhealth II in zaak C‑259/23 van mening dat in het verzoek om een prejudiciële beslissing geen melding wordt gemaakt van verschillende feiten die essentieel zijn om het hoofdgeding te begrijpen, alsmede van de toepasselijke nationale bepalingen en het verband tussen die bepalingen en de bepalingen van het Unierecht waarvan om uitleg wordt verzocht. Ten slotte betogen de vennootschappen van de groep SIBS in zaak C‑260/23 dat de gestelde vragen niet relevant zijn voor het voorwerp van dit geding, dat inhoudt dat de rechtmatigheid van de betrokken maatregelen moet worden getoetst aan het Portugese recht en niet aan het Handvest.
47 In dit verband dient in herinnering te worden gebracht dat het vaste rechtspraak is dat het in het kader van de in artikel 267 VWEU geregelde samenwerking tussen het Hof en de nationale rechterlijke instanties uitsluitend een zaak is van de nationale rechter aan wie het geschil is voorgelegd en die de verantwoordelijkheid draagt voor de te geven rechterlijke beslissing, om gelet op de bijzonderheden van het geval zowel de noodzaak van een prejudiciële beslissing voor het wijzen van zijn vonnis als de relevantie van de door hem aan het Hof voorgelegde vragen te beoordelen. Wanneer de gestelde vragen betrekking hebben op de uitlegging van het Unierecht, is het Hof dan ook in beginsel verplicht daarop te antwoorden (arrest van 24 juli 2023, Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
48 Derhalve geldt voor vragen over het Unierecht een vermoeden van relevantie. Het Hof kan slechts weigeren uitspraak te doen op een prejudiciële vraag van een nationale rechter wanneer de gevraagde uitlegging van het Unierecht kennelijk geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, wanneer het vraagstuk van hypothetische aard is of wanneer het Hof niet beschikt over de feitelijke en juridische gegevens die noodzakelijk zijn om een nuttig antwoord te geven op de gestelde vragen (arrest van 24 juli 2023, Lin, C‑107/23 PPU, EU:C:2023:606, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
49 Tevens zij eraan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak waaraan thans uiting wordt gegeven in artikel 94, onder a) en b), van het Reglement voor de procesvoering, de nationale rechter wegens het vereiste om tot een voor hem nuttige uitlegging van het Unierecht te komen, een omschrijving dient te geven van het feitelijke en wettelijke kader waarin de gestelde vragen moeten worden geplaatst, of ten minste de feiten uiteen dient te zetten waarop die vragen zijn gebaseerd. Het is verder onontbeerlijk dat in het verzoek om een prejudiciële beslissing de redenen worden uiteengezet die de verwijzende rechter ertoe hebben gebracht om zich vragen te stellen over de uitlegging of de geldigheid van sommige bepalingen van het Unierecht, alsook dat het verband wordt aangegeven tussen die bepalingen en de op het hoofdgeding toepasselijke nationale wettelijke regeling, zoals is bepaald in artikel 94, onder c), van dat Reglement (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 59 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
50 Bovendien moeten de gegevens die in de verwijzingsbeslissing worden verstrekt niet alleen het Hof in staat stellen om een bruikbaar antwoord te geven, maar ook de regeringen van de lidstaten en de andere belanghebbende partijen de mogelijkheid bieden om opmerkingen in te dienen overeenkomstig artikel 23 van het Statuut van het Hof van Justitie van de Europese Unie (arrest van 21 december 2023, European Superleague Company, C‑333/21, EU:C:2023:1011, punt 60 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
51 In casu bevatten de verzoeken om een prejudiciële beslissing voldoende gegevens om het Hof in staat te stellen zowel het juridische en feitelijke kader van de hoofdgedingen als de betekenis en de reikwijdte van de gestelde prejudiciële vragen te begrijpen. Voorts heeft de verwijzende rechter verduidelijkt waarom hij die verzoeken bij het Hof heeft ingediend en welk verband volgens hem bestaat tussen de bepalingen van het Unierecht – de bepalingen van het Handvest daaronder begrepen – waarop die verzoeken betrekking hebben, en de bepalingen van het Portugese recht die op die gedingen van toepassing zijn.
52 In dit verband blijkt uit de verzoeken om een prejudiciële beslissing dat zij ertoe strekken van het Hof duidelijkheid te verkrijgen over de omvang van de bescherming die artikel 7 van het Handvest biedt tegen maatregelen tot inbeslagneming van zakelijke documenten die afkomstig zijn uit communicatie per e-mail tussen bestuurders en werknemers van ondernemingen, in een context die onder de toepassing van het Unierecht en met name van de artikelen 101 en 102 VWEU valt.
53 De uitlegging die het Hof zal geven aan de bepalingen van het Unierecht waarop de verzoeken om een prejudiciële beslissing betrekking hebben, zal invloed hebben op hoe de verwijzende rechter de rechtmatigheid gaat beoordelen van documenten die zonder voorafgaande toestemming van een rechter door de mededingingsautoriteit in beslag zijn genomen.
54 Bovendien blijkt uit de inhoud van zowel de schriftelijke opmerkingen als de opmerkingen tijdens de pleitzitting dat de betrokkenen geen enkele moeite hebben gehad om het feitelijke en juridische kader te begrijpen waarin de door de verwijzende rechter gestelde vragen moeten worden geplaatst, om de betekenis en de reikwijdte te begrijpen van de feitelijke uiteenzettingen die daaraan ten grondslag liggen, om de redenen te begrijpen waarom deze rechter het noodzakelijk achtte deze vragen te stellen, en uiteindelijk om hierover een volledig en zinvol standpunt in te nemen.
55 De eerste door verzoeksters in het hoofdgeding aangevoerde niet-ontvankelijkheidsgrond moet dus worden afgewezen.
56 In de tweede plaats betoogt Synlabhealth II in zaak C‑259/23 dat in casu de mededingingsautoriteit de grenzen van de volmacht van het openbaar ministerie heeft overschreden door de inspecties en inbeslagnemingen in de bedrijfsruimten van deze vennootschap uit te voeren, alsmede dat zij, in strijd met de procedurele vereisten van het Portugese recht, niet is gehoord over de gestelde prejudiciële vragen, zodat zij beroep heeft ingesteld tegen de verwijzingsbeslissing. Aangezien nog niet alle omstandigheden van de zaak vaststaan, moet het Hof weigeren uitspraak te doen, of op zijn minst de behandeling van de zaak schorsen in afwachting van de beslissing van de Tribunal da Relação de Lisboa (rechter in tweede aanleg Lissabon, Portugal) in het beroep tegen de verwijzingsbeslissing. In zaak C‑260/23 voeren de vennootschappen van de groep SIBS ook aan dat de prejudiciële verwijzing heeft plaatsgevonden op een tijdstip waarop de feiten van het hoofdgeding nog niet waren vastgesteld of zelfs maar waren besproken.
57 In dit verband dient in herinnering te worden gebracht dat het aan de nationale rechter staat om te beslissen in welke stand van het geding hij het Hof een prejudiciële vraag dient voor te leggen (zie in die zin arrest van 17 juli 2008, Coleman, C‑303/06, EU:C:2008:415, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
58 Waar het Hof dus vragen van uitlegging van het Unierecht zijn gesteld waarvan niet is gebleken dat deze kennelijk geen verband houden met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, en gelet op het feit dat het Hof over de nodige gegevens beschikt om een nuttig antwoord te kunnen geven op de gestelde vragen, dient het die vragen te beantwoorden zonder zich bezig te houden met de juistheid van de feiten waarvan de verwijzende rechter is uitgegaan, welke feiten, indien nodig, later door die rechter zullen moeten worden geverifieerd (zie in die zin arrest van 17 juli 2008, Coleman, C‑303/06, EU:C:2008:415, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
59 Bijgevolg moet ook de tweede door verzoeksters in het hoofdgeding aangevoerde niet-ontvankelijkheidsgrond worden afgewezen.
60 Gelet op bovenstaande overwegingen zijn de door de verwijzende rechter gestelde prejudiciële vragen ontvankelijk.
Ten gronde
61 Vooraf zij eraan herinnerd dat, wat de handelingen van de lidstaten betreft, het toepassingsgebied van het Handvest wordt omschreven in artikel 51, lid 1, waarin is vastgesteld dat de bepalingen van het Handvest tot de lidstaten zijn gericht wanneer zij het recht van de Unie ten uitvoer brengen. Die bepaling bevestigt de vaste rechtspraak volgens welke de in de rechtsorde van de Unie gewaarborgde grondrechten toepassing vinden in alle situaties die door het Unierecht worden beheerst, maar niet daarbuiten [zie arresten van 26 februari 2013, Åkerberg Fransson, C‑617/10, EU:C:2013:105, punt 19, en 6 maart 2025, D. K. (Onttrekking van zaken aan een rechter), C‑647/21 en C‑648/21, EU:C:2025:143, punt 38].
62 Aangezien de hoofdgedingen betrekking hebben op de eerbiediging van de grondrechten bij inspecties die door een nationale mededingingsautoriteit worden verricht in het kader van onderzoeken naar inbreuken op de artikelen 101 en 102 VWEU, en dus op situaties waarin het Unierecht ten uitvoer wordt gebracht, zijn de bepalingen van het Handvest van toepassing.
Eerste vraag
63 Met zijn eerste prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter in essentie te vernemen of artikel 7 van het Handvest aldus moet worden uitgelegd dat onder het begrip „communicatie” in de zin van dat artikel zakelijke e-mails vallen die tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming worden uitgewisseld via het e-mailverkeer van die onderneming.
64 Hoewel de verwijzende rechter het begrip „correspondentie” heeft aangehaald, verwijst dit artikel thans naar het begrip „communicatie”. Zoals blijkt uit de toelichtingen bij het Handvest van de grondrechten (PB 2007, C 303, blz. 17), is het woord „correspondentie” vervangen door „communicatie” om rekening te houden met de technische ontwikkelingen.
65 Uit artikel 52, lid 3, van het Handvest blijkt dat, voor zover dit handvest rechten bevat die corresponderen met rechten die worden gewaarborgd door het op 4 november 1950 te Rome ondertekende Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), de inhoud en reikwijdte ervan dezelfde zijn als die welke er door dit verdrag aan worden toegekend. Deze bepaling verhindert echter niet dat het Unierecht een ruimere bescherming biedt.
66 In dit verband zij eraan herinnerd dat artikel 7 van het Handvest, dat ziet op de eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven, rechten bevat die corresponderen met de door artikel 8, lid 1, van het EVRM gegarandeerde rechten. Overeenkomstig artikel 52, lid 3, van het Handvest moeten aan dat artikel 7 dus dezelfde inhoud en reikwijdte worden toegekend als die welke aan artikel 8, lid 1, van het EVRM worden toegekend, zoals uitgelegd in de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) (zie in die zin arresten van 5 oktober 2010, McB., C‑400/10 PPU, EU:C:2010:582, punt 53; 15 november 2011, Dereci e.a., C‑256/11, EU:C:2011:734, punt 70, en 17 december 2015, WebMindLicenses, C‑419/14, EU:C:2015:832, punt 70).
67 Uit de rechtspraak van het EHRM blijkt dat communicatie vanuit bedrijfsruimten, net als communicatie vanuit de woning, onder de begrippen „privéleven” en „correspondentie” als bedoeld in artikel 8 EVRM kan vallen. Het EHRM heeft verduidelijkt dat, om te bepalen of deze begrippen van toepassing zijn, de redelijke verwachting inzake bescherming en eerbiediging van het privéleven een belangrijk, maar niet noodzakelijkerwijs doorslaggevend criterium is (zie EHRM, 5 september 2017, Bărbulescu tegen Roemenië, CE:ECHR:2017:0905JUD006149608, § 73 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
68 Aangezien het afluisteren van telefoongesprekken een inmenging vormt in de uitoefening van het door artikel 8, lid 1, van het EVRM gewaarborgde recht, vormt dit dus ook een beperking op de uitoefening van het in artikel 7 van het Handvest neergelegde overeenstemmende recht (arrest van 17 december 2015, WebMindLicenses, C‑419/14, EU:C:2015:832, punt 71).
69 Het Hof heeft reeds vastgesteld dat hetzelfde geldt voor de inbeslagneming van e-mails tijdens inspecties in de bedrijfs- of handelsruimte van een natuurlijke persoon of in de lokalen van een handelsvennootschap, die ook een inmenging in de uitoefening van het door artikel 8 van het EVRM gewaarborgde recht vormt (arrest van 17 december 2015, WebMindLicenses, C‑419/14, EU:C:2015:832, punt 72).
70 Zoals de advocaat-generaal in punt 31 van haar conclusie van 20 juni 2024 heeft opgemerkt, staat de kwalificatie van e-mails als „correspondentie” in de zin van artikel 8, lid 1, EVRM en dus als „communicatie” in de zin van artikel 7 van het Handvest bovendien los van de omstandigheid dat deze e-mails reeds door de geadresseerde ervan zijn ontvangen, zijn gelezen, niet zijn gelezen of zijn verwijderd, alsook van het feit dat de communicatie vanuit bedrijfsruimten of vanaf bedrijfsapparatuur is verzonden (EHRM, 11 januari 2024, Arregui tegen Spanje, CE:ECHR:2024:0111JUD004254118, § 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak) of via het zakelijke e-mailverkeer is verzonden (EHRM, 3 april 2007, Copland tegen Verenigd Koninkrijk, CE:ECHR:2007:0403JUD006261700, §§ 41 en 42), of het feit dat het adres van de afzender of de geadresseerde dat van een rechtspersoon is (EHRM, 14 maart 2013, Bernh Larsen Holding AS e.a. tegen Noorwegen, CE:ECHR:2013:0314JUD002411708, § 106), of zelfs van het antwoord op de vraag of de inhoud ervan al dan niet privé is (EHRM, 16 december 1992, Niemietz tegen Duitsland, CE:ECHR:1992:1216JUD001371088, § 32 in fine).
71 Het feit dat een e-mail, gelet op de vorm of de inhoud ervan, als „zakelijk” kan worden gekwalificeerd, betekent dus niet dat deze de bescherming kan worden ontzegd die artikel 7 van het Handvest aan communicatie garandeert. In dit verband werd in het arrest van het EHRM van 5 september 2017, Bărbulescu tegen Roemenië (CE:ECHR:2017:0905JUD006149608, § 74), betreffende een zaak waarin privéberichten waren verzonden vanaf een zakelijke computer, verduidelijkt dat een door de werkgever vastgestelde regel die werknemers verplicht zich te onthouden van elke persoonlijke activiteit op hun werkplek en hun verbiedt bedrijfsmiddelen voor privédoeleinden te gebruiken, niet relevant was voor de kwalificatie als „correspondentie” in de zin van artikel 8, lid 1, van het EVRM.
72 Ten slotte strekt deze bescherming zich ook uit tot de persoonsgegevens die door dergelijke zakelijke e-mails worden gegenereerd, die eveneens worden beschermd door artikel 8 van het Handvest (EHRM, 16 oktober 2007, Wieser en Bicos Beteiligungen GmbH tegen Oostenrijk, CE:ECHR:2007:1016JUD007433601, § 45).
73 Gelet op een en ander volgt dat artikel 7 van het Handvest aldus moet worden uitgelegd dat onder het begrip „communicatie” in de zin van dat artikel zakelijke e-mails vallen die tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming worden uitgewisseld via het e-mailverkeer van die onderneming.
Tweede en derde vraag
74 Met zijn tweede en derde vraag, die samen moeten worden onderzocht, wenst de verwijzende rechter te vernemen of artikel 7 van het Handvest aldus moet worden uitgelegd dat het zich ertegen verzet dat zakelijke e-mails die tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming zijn uitgewisseld, tijdens een inspectie door een mededingingsautoriteit in het kader van een onderzoek naar inbreuken op artikel 101 of artikel 102 VWEU in beslag worden genomen wanneer er voor die inbeslagneming vooraf toestemming is verleend door een gerechtelijke autoriteit zoals het Portugese openbaar ministerie, dat autonoom is en met name tot taak heeft strafvervolging in te stellen in het algemeen belang en de democratische rechtsstaat te verdedigen.
75 Volgens vaste rechtspraak is het, in het kader van de bij artikel 267 VWEU ingestelde procedure van samenwerking tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof, de taak van het Hof om de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven aan de hand waarvan deze het bij hem aanhangige geding kan beslechten. Daartoe dient het Hof de voorgelegde vragen indien nodig te herformuleren. Voorts kan het Hof bepalingen van het Unierecht in aanmerking nemen waarvan de nationale rechter in de formulering van zijn vragen geen melding heeft gemaakt [arresten van 20 maart 1986, Tissier, 35/85, EU:C:1986:143, punt 9, en 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 60].
76 De omstandigheid dat een nationale rechterlijke instantie bij de formulering van een prejudiciële vraag formeel heeft verwezen naar bepaalde voorschriften van het Unierecht, staat immers niet eraan in de weg dat het Hof deze rechterlijke instantie alle uitleggingsgegevens verschaft die nuttig kunnen zijn voor de beslechting van de bij die rechterlijke instantie aanhangige zaak, ongeacht of deze voorschriften in de vragen worden genoemd. Het staat in dit verband aan het Hof om uit alle door die rechterlijke instantie verschafte gegevens, en met name uit de motivering van de verwijzingsbeslissing, de elementen van het Unierecht te putten die, gelet op het voorwerp van het geding, uitlegging behoeven [arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
77 In casu wenst de verwijzende rechter met zijn tweede en derde vraag te vernemen of het rechtmatig is dat e-mails die worden uitgewisseld tussen de werknemers en bestuurders van een onderneming in beslag worden genomen tijdens een inspectie die door de mededingingsautoriteit in de bedrijfs- of handelsruimten van die onderneming wordt uitgevoerd in het kader van een onderzoek wegens inbreuk op artikel 101 of artikel 102 VWEU. Meer in het bijzonder vraagt deze rechter zich af of dergelijke inbeslagnemingen kunnen worden toegestaan door een gerechtelijke autoriteit, zoals het Portugese openbaar ministerie, dan wel of hiervoor noodzakelijkerwijs voorafgaande toestemming van een rechter vereist is.
78 Hoewel de verwijzende rechter zich ertoe beperkt het Hof vragen te stellen over de uitlegging van artikel 7 van het Handvest, dat eenieder het recht toekent op eerbiediging van zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn communicatie, moet in die context worden opgemerkt dat er bij de documenten waarop de in het hoofdgeding aan de orde zijnde inbeslagnemingen betrekking hebben, niet alleen sprake kan zijn van „communicatie” in de zin van dat artikel 7, maar ook van persoonsgegevens, die door artikel 8 van het Handvest worden beschermd. De omstandigheid dat de verzamelde informatie behoort tot een zakelijke context doet immers niet af aan de kwalificatie ervan als persoonsgegevens [zie in die zin arrest van 3 april 2025, Ministerstvo zdravotnictví (Gegevens betreffende de vertegenwoordiger van een rechtspersoon), C‑710/23, EU:C:2025:231, punt 22 en aldaar aangehaalde rechtspraak].
79 In dit verband dient in herinnering te worden gebracht dat het recht op bescherming van persoonsgegevens nauw verband houdt met het in artikel 7 van het Handvest verankerde recht op eerbiediging van het privéleven en van het familie- en gezinsleven, en dat het dit recht aanvult (zie in die zin arresten van 9 november 2010, Volker und Markus Schecke en Eifert, C‑92/09 en C‑93/09, EU:C:2010:662, punt 47, en 18 december 2025, Storstockholms Lokaltrafik, C‑422/24, EU:C:2025:980, punt 40).
80 Tegen deze achtergrond moeten, om de verwijzende rechter een nuttig antwoord te geven, de tweede en de derde prejudiciële vraag worden geherformuleerd en moet worden aangenomen dat deze rechter daarmee in essentie vraagt of de artikelen 7 en 8 van het Handvest aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich ertegen verzetten dat e-mails die zijn uitgewisseld tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming, zonder voorafgaande toestemming van een rechter in beslag worden genomen tijdens een inspectie die door een nationale mededingingsautoriteit is uitgevoerd in de bedrijfs- of handelsruimte van ondernemingen die ervan worden verdacht inbreuken op artikel 101 of artikel 102 VWEU te hebben gepleegd.
81 Wat de reikwijdte betreft van de door het Handvest erkende rechten, moet eraan worden herinnerd dat de in de artikelen 7 en 8 verankerde grondrechten geen absolute gelding hebben, maar in relatie tot hun sociale functie moeten worden beschouwd (arresten van 21 juni 2022, Ligue des droits humains, C‑817/19, EU:C:2022:491, punt 112, en 22 november 2022, Luxembourg Business Registers, C‑37/20 en C‑601/20, EU:C:2022:912, punt 45).
82 In artikel 52, lid 1, van het Handvest wordt immers erkend dat aan de uitoefening van rechten zoals die welke in de artikelen 7 en 8 van het Handvest zijn neergelegd, beperkingen kunnen worden gesteld, voor zover deze beperkingen bij wet worden gesteld, de wezenlijke inhoud van deze rechten en vrijheden eerbiedigen, en, met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel, noodzakelijk zijn en daadwerkelijk beantwoorden aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen [arresten van 9 november 2010, Volker und Markus Schecke en Eifert, C‑92/09 en C‑93/09, EU:C:2010:662, punt 50, en 8 december 2022, Google (Verwijdering van links naar beweerdelijk onjuiste inhoud), C‑460/20, EU:C:2022:962, punt 57].
83 In casu moet worden geoordeeld dat de inbeslagneming van e-mails tijdens inspecties in bedrijfs- of handelsruimten van een natuurlijke persoon of in de lokalen van een handelsvennootschap een beperking vormt van de uitoefening van het in artikel 7 van het Handvest neergelegde recht op eerbiediging van het privéleven (zie in die zin arrest van 17 december 2015, WebMindLicenses, C‑419/14, EU:C:2015:832, punt 72).
84 Wat de tussen de bestuurders en werknemers van een onderneming uitgewisselde e-mails betreft, alsmede de daaruit voortvloeide zakelijke communicatie, blijkt bovendien dat de door een nationale mededingingsautoriteit in het kader van een onderzoek verrichte inbeslagneming ook een beperking vormt van de uitoefening van het door artikel 8 van het Handvest gewaarborgde recht, aangezien die e-mails en communicatie ook persoonsgegevens kunnen bevatten.
85 Dergelijke beperkingen zijn derhalve alleen mogelijk indien zij bij wet zijn voorzien, de wezenlijke inhoud van deze rechten eerbiedigen, daadwerkelijk beantwoorden aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang en het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen.
86 Wat in de eerste plaats het vereiste betreft dat het legaliteitsbeginsel nageleefd, lijkt in casu aan dit vereiste te zijn voldaan. Het staat immers vast dat de in de hoofdgedingen aan de orde zijnde maatregelen zijn gebaseerd op de artikelen 18 tot en met 21 van de mededingingswet, die de mededingingsautoriteit met name in staat stellen om in de bedrijfsruimten van ondernemingen die ervan worden verdacht inbreuk te hebben gemaakt op de artikelen 101 en 102 VWEU, „te zoeken naar uittreksels van stukken en andere documenten, alsmede deze te onderzoeken, te verzamelen en in beslag te nemen, ongeacht het medium waarop deze zijn opgeslagen, telkens wanneer dergelijke stappen noodzakelijk blijken om bewijs te vergaren”.
87 Wat in de tweede plaats de eerbiediging van de wezenlijke inhoud van de in de artikelen 7 en 8 van het Handvest neergelegde grondrechten betreft, moet worden opgemerkt dat maatregelen om te zoeken naar documenten en om documenten in beslag te nemen, zoals de maatregelen die in de hoofdgedingen zijn genomen, weliswaar toegang tot communicatie in de zin van artikel 7 van het Handvest impliceren, maar uitsluitend strekken tot het verkrijgen van toegang tot de inhoud van e-mails en e-mailsystemen die verband houden met het voorwerp van het onderzoek zoals omschreven in het inspectiebesluit. Bovendien hebben deze maatregelen betrekking op e-mails die worden uitgewisseld via het zakelijke e-mailverkeer van de betrokken ondernemingen, alsook op documenten en persoonsgegevens van natuurlijke personen die in dienst zijn van deze ondernemingen, waarbij die documenten en persoonsgegevens zich in beginsel beperken tot aspecten van het beroepsleven van deze natuurlijke personen, met uitsluiting van informatie over hun privé- en gezinsleven in de zin van dat artikel 7.
88 Voorts blijkt dat de inbeslagneming van de zakelijke communicatie van de bestuurders en de werknemers van een onderneming waartegen een onderzoek loopt, in de regel niet leidt tot het onbeperkt verzamelen van persoonsgegevens of tot algemene toegang daartoe, aangezien het verzamelen van deze in de communicatie vervatte gegevens beperkt is tot gegevens die verband houden met de mededingingsbeperkende gedragingen waarop het door de mededingingsautoriteit ingeleide onderzoek betrekking heeft. Verder mogen deze gegevens niet worden gebruikt voor andere doeleinden dan het vaststellen van die gedragingen. Hieruit volgt dat de inbeslagnemingen van de e-mails die in de hoofdgedingen aan de orde zijn, niet kunnen worden geacht de wezenlijke inhoud van artikel 8 van het Handvest te schenden, voor zover de nationale wetgeving – met inachtneming van de relevante bepalingen van het Unierecht, de AVG daaronder begrepen – de doeleinden van de verwerking van de verzamelde gegevens afbakent en regels vaststelt voor die verwerking, waaronder ook voor de bewaring en de doorgifte van de gegevens.
89 In die omstandigheden blijkt dat de inbeslagnemingen van de in de hoofdgedingen bedoelde documenten geen afbreuk doen aan de wezenlijke inhoud van de in de artikelen 7 en 8 van het Handvest verankerde grondrechten. Het staat niettemin aan de verwijzende rechter om de nodige verificaties te verrichten.
90 Wat in de derde plaats de vraag betreft of deze inmengingen in casu beantwoorden aan een door de Unie erkende doelstelling van algemeen belang in de zin van artikel 52, lid 1, van het Handvest, moet worden opgemerkt dat de inspecties en inbeslagnemingen van communicatie en andere documenten en dragers die de nationale mededingingsautoriteiten verrichten wanneer zij overeenkomstig artikel 3, lid 1, en artikel 5 van verordening nr. 1/2003 de artikelen 101 of 102 VWEU toepassen, tot doel hebben praktijken op te sporen die in strijd zijn met deze bepalingen. De onderzoeksbevoegdheden van de nationale mededingingsautoriteiten hebben dus tot doel deze autoriteiten in staat te stellen om hun taak te vervullen, die erin bestaat te waken over de naleving van de mededingingsregels in de interne markt, welke regels beogen te voorkomen dat de mededinging wordt vervalst ten nadele van het algemeen belang, de individuele ondernemingen en de verbruikers, en er aldus toe bijdragen het economisch welzijn in de Unie te waarborgen (zie in die zin en naar analogie arrest van 22 oktober 2002, Roquette Frères, C‑94/00, EU:C:2002:603, punt 42).
91 Zoals in essentie blijkt uit Protocol nr. 27 betreffende de interne markt en de mededinging, dat bij het VWEU en het VEU is gevoegd, omvat de interne markt, zoals omschreven in artikel 3 VEU en artikel 26, lid 2, VWEU, een stelsel dat waarborgt dat de mededinging niet wordt vervalst, wat onontbeerlijk is voor de werking van de interne markt en de mededinging (zie in die zin arresten van 17 februari 2011, TeliaSonera Sverige, C‑52/09, EU:C:2011:83, punt 20; 22 maart 2022, bpost, C‑117/20, EU:C:2022:202, punt 46, en 22 maart 2022, Nordzucker e.a., C‑151/20, EU:C:2022:203, punt 51). De rol van de nationale mededingingsautoriteiten bij de doeltreffendheid van dit stelsel en hun bijdrage aan de uitvoering van de artikelen 101 en 102 VWEU, die volgens vaste rechtspraak bepalingen van openbare orde zijn (zie in die zin arrest van 21 december 2023, International Skating Union/Commissie, C‑124/21 P, EU:C:2023:1012, punt 192 en aldaar aangehaalde rechtspraak), is in dit verband van wezenlijk belang. Het waarborgen van onvervalste mededinging moet derhalve worden beschouwd als een door de Unie erkend doel van algemeen belang in de zin van artikel 52, lid 1, van het Handvest.
92 Wat in de vierde plaats de eerbiediging van het evenredigheidsbeginsel betreft, vereist de evenredigheid van maatregelen waaruit een inmenging in de door de artikelen 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde rechten voortvloeit, volgens vaste rechtspraak dat die maatregelen passend, noodzakelijk en evenredig aan het nagestreefde doel zijn (arrest van 22 november 2022, Luxembourg Business Registers, C‑37/20 en C‑601/20, EU:C:2022:912, punt 63 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
93 De beperkingen die aan de in het Handvest verankerde rechten en vrijheden kunnen worden gesteld blijven binnen de grenzen van het strikt noodzakelijke, met dien verstande dat wanneer er een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen voor de verwezenlijking van de rechtmatig nagestreefde doelstellingen, de maatregel moet worden gekozen die het minst belastend is. Bovendien kan een doelstelling van algemeen belang niet worden nagestreefd zonder rekening te houden met het feit dat deze doelstelling moet worden verzoend met de door de betrokken maatregel aangetaste grondrechten, en zulks via een evenwichtige afweging tussen die doelstelling van algemeen belang en de op het spel staande rechten, om ervoor te zorgen dat de door die maatregel berokkende nadelen niet onevenredig zijn aan de nagestreefde doelen. Bijgevolg moet de mogelijkheid om een beperking van de door de artikelen 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde rechten te rechtvaardigen, worden beoordeeld door de ernst te bepalen van de inmenging die een dergelijke beperking meebrengt, en moet er worden nagegaan of het belang van de met die beperking nagestreefde doelstelling van algemeen belang in verhouding staat tot die ernst (arresten van 22 november 2022, Luxembourg Business Registers, C‑37/20 en C‑601/20, EU:C:2022:912, punt 64, en 8 december 2022, Orde van Vlaamse Balies e.a., C‑694/20, EU:C:2022:963, punt 41).
94 Voorts voldoet de betrokken regeling die de inmenging bevat slechts aan het evenredigheidsvereiste indien zij ook duidelijke en nauwkeurige regels over de reikwijdte en de toepassing van de daarin bepaalde maatregelen bevat en minimale eisen oplegt, zodat de betrokkenen over voldoende garanties beschikken dat hun persoonsgegevens doeltreffend worden beschermd tegen het risico van misbruik. Zij moet in het bijzonder aangeven onder welke omstandigheden en onder welke voorwaarden een maatregel die voorziet in de verwerking van dergelijke gegevens kan worden genomen, en aldus waarborgen dat de inmenging tot het strikt noodzakelijke wordt beperkt (zie in die zin arrest van 22 november 2022, Luxembourg Business Registers, C‑37/20 en C‑601/20, EU:C:2022:912, punt 65 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
95 Ten eerste zijn de in het onderhavige geval bedoelde bevoegdheden van de nationale mededingingsautoriteiten om onderzoek te verrichten en elektronische communicatie, documenten en andere bedrijfsgegevens in beslag te nemen bedoeld om mededingingsbeperkende praktijken die bij de artikelen 101 en 102 VWEU zijn verboden, op te sporen en zijn zij bijgevolg geschikt om bij te dragen tot de verwezenlijking van de in punt 91 van het onderhavige arrest genoemde doelstelling van algemeen belang, namelijk het behoud van een onvervalste mededinging op de interne markt. Het belang van deze doelstelling kan een inmenging in de door de artikelen 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde rechten rechtvaardigen.
96 Wat ten tweede het noodzakelijkheidsvereiste betreft, dient in herinnering te worden gebracht dat hieraan voldaan is wanneer de betrokken maatregelen niet redelijkerwijs even doeltreffend kunnen worden bereikt op een andere wijze, die minder inbreuk maakt op de grondrechten van de betrokkenen, met name het recht op eerbiediging van het privéleven en het recht op bescherming van persoonsgegevens, zoals die worden gewaarborgd door de artikelen 7 en 8 van het Handvest [arresten van 26 januari 2023, Ministerstvo na vatreshnite raboti (Politiële registratie van biometrische en genetische gegevens), C‑205/21, EU:C:2023:49, punt 126, en 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 88].
97 In dit verband blijkt dat bij de opsporing en bestrijding van mededingingsbeperkende praktijken die in strijd zijn met de artikelen 101 en 102 VWEU, geen enkel ander middel dat even doeltreffend is en minder ingrijpend is voor het recht op eerbiediging van communicatie en de bescherming van persoonsgegevens, een toereikend alternatief is voor de inbeslagneming van documenten afkomstig uit e-mails die zijn uitgewisseld tussen de bestuurders en de werknemers van de onderneming waarop de door een mededingingsautoriteit uitgevoerde inspectiemaatregelen betrekking hebben.
98 Zoals de advocaat-generaal in punt 21 van haar conclusie van 23 oktober 2025 in essentie heeft benadrukt, vormen e-mails die in een zakelijk kader via het e-mailverkeer worden uitgewisseld, een van de belangrijkste bronnen waarover de mededingingsautoriteiten beschikken om het bestaan van mededingingsbeperkende gedragingen op te sporen. Het recht van een mededingingsautoriteit om kopieën te maken van verzamelingen e-mails maakt dus deel uit van de controlebevoegdheid van die autoriteit [zie naar analogie, met betrekking tot de bij artikel 20, lid 2, onder b), van verordening nr. 1/2003 aan de Commissie verleende bevoegdheid, arrest van 16 juli 2020, Nexans France en Nexans/Commissie, C‑606/18 P, EU:C:2020:571, punt 63]. In dit verband worden in artikel 32 van richtlijn 2019/1 elektronische berichten opgenomen onder het bewijsmateriaal dat voor nationale mededingingsautoriteiten als toelaatbaar moet worden beschouwd. Indien deze autoriteiten uit principe de bevoegdheid wordt ontnomen om die zakelijke elektronische communicatie in beslag te nemen, zou dit afbreuk kunnen doen aan de doeltreffende handhaving van de door de artikelen 101 en 102 VWEU vereiste bestrijding van mededingingsregelingen en misbruik van machtspositie binnen de interne markt.
99 Maar ook al achten de lidstaten het noodzakelijk om doorzoekingen en inbeslagnemingen uit te voeren om materieel bewijs van onrechtmatig gedrag te verkrijgen, hun wetgeving en praktijk op dit gebied moeten passende en toereikende waarborgen bieden tegen misbruik (zie in die zin EHRM, 25 februari 1993, Funke tegen Frankrijk, CE:ECHR:1993:0225JUD001082884, § 57, en EHRM, 21 december 2010, Société Canal Plus e.a. tegen Frankrijk, CE:ECHR:2010:1221JUD002940808, § 54 in fine).
100 Wat ten derde de evenredigheid betreft van de beperking van de uitoefening van de in de artikelen 7 en 8 van het Handvest neergelegde rechten die voortvloeit uit de inbeslagneming van e-mails, moet er worden gekeken naar de context van die beperking, waarbij in elk afzonderlijk geval alle relevante elementen van het concrete geval tegen elkaar moeten worden afgewogen [zie in die zin arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 89].
101 Wat de beperking betreft die voortvloeit uit inbeslagnemingen in het kader van inspecties door een mededingingsautoriteit, behoren tot die elementen met name de ernst van de aldus opgelegde beperking van de uitoefening van het betrokken grondrecht en de omstandigheden waarin deze zich heeft voorgedaan.
102 Waar het gaat om de ernst van de beperking die voortvloeit uit de in het hoofdgeding aan de orde zijnde regeling, op grond waarvan de nationale mededingingsautoriteit zonder voorafgaande toestemming van een rechter e-mails in beslag kan nemen in het kader van een onderzoek naar praktijken die in strijd zijn met de artikelen 101 en 102 VWEU, dient te worden opgemerkt dat er bij de inbeslagneming van zakelijke correspondentie door een nationale mededingingsautoriteit in de regel sprake is van procedurele waarborgen die er onder meer op gericht zijn om te zorgen voor de veiligheid, integriteit en vertrouwelijkheid van die gegevens. Zoals de advocaat-generaal in punt 33 van haar conclusie van 23 oktober 2025 heeft opgemerkt, moet elk onderzoek door de nationale mededingingsautoriteiten worden gebaseerd op een naar behoren gemotiveerd inspectiebesluit, dat moet berusten op redelijke vermoedens dat een onderneming de mededingingsregels van het VWEU heeft geschonden. Wat de inbeslagneming van e-mails betreft moet, wanneer onderzoekers gebruikmaken van onderzoekssoftware, de indexeringsprocedure die voorafgaat aan het zoeken naar commerciële informatie die relevant is voor het onderzoek worden uitgevoerd door gebruik te maken van trefwoorden die zijn gedefinieerd aan de hand van het vooraf bepaalde onderwerp van het onderzoek.
103 Met betrekking tot de omstandigheden waarin de beperking op de uitoefening van het betrokken grondrecht heeft plaatsgevonden, zij erop gewezen dat in beginsel een onderscheid moet worden gemaakt tussen de situatie waarin de inspectie wordt verricht in de bedrijfsruimten van de betrokken ondernemingen of ondernemersverenigingen en de situatie waarin deze inspectie wordt verricht in andere ruimten, daaronder begrepen in de privéwoning van natuurlijke personen.
104 Het grondrecht op onschendbaarheid van de woning vormt weliswaar een algemeen beginsel van Unierecht, dat thans is neergelegd in artikel 7 van het Handvest, dat overeenkomt met artikel 8 EVRM, maar dit neemt niet weg dat de openbare inmenging tot een krachtiger ingrijpen kan leiden wanneer dat betrekking heeft op voor beroeps- of handelsdoeleinden gebruikte lokalen of activiteiten (zie in die zin arrest van 18 juni 2015, Deutsche Bahn e.a./Commissie, C‑583/13 P, EU:C:2015:404, punten 19 en 20 en aldaar aangehaalde rechtspraak).
105 De aan de mededingingsautoriteiten verleende bevoegdheden zijn in beginsel immers nauwkeurig afgebakend, met name door de uitsluiting van het onderzoeksterrein van de bescheiden die geen zakelijk karakter hebben, het recht op rechtsbijstand en het recht op eerbiediging van het vertrouwelijk karakter van de briefwisseling tussen advocaten en cliënten, en de verplichting om het inspectiebesluit te motiveren en de mogelijkheid om beroep in te stellen bij de Unierechter (zie in die zin arrest van 18 juni 2015, Deutsche Bahn e.a./Commissie, C‑583/13 P, EU:C:2015:404, punt 31 en aldaar aangehaalde rechtspraak). In dit verband zij eraan herinnerd dat de nationale mededingingsautoriteiten met name verplicht zijn om de AVG na te leven bij de onderzoeken die zij verrichten.
106 Bovendien blijkt uit de rechtspraak van het EHRM over met name artikel 8 EVRM dat, wat inspecties in de bedrijfsruimten van een onderneming betreft, het ontbreken van voorafgaande toestemming voor de inspectie door een rechter die de uitvoering van die inspectie had kunnen beperken of controleren, kan worden gecompenseerd door een rechterlijke controle achteraf van de rechtmatigheid en de noodzaak van een dergelijke onderzoeksmaatregel, mits die controle doeltreffend is in de specifieke omstandigheden van de betrokken zaak Dit houdt in dat voor de betrokkenen een effectieve rechterlijke toetsing, feitelijk en rechtens, van de litigieuze maatregel en van de uitvoering ervan beschikbaar moet zijn. Wanneer een als onregelmatig aangemerkte verrichting reeds heeft plaatsgevonden, moet met het beschikbare rechtsmiddel of de beschikbare rechtsmiddelen aan de betrokkene een passende genoegdoening kunnen worden geboden (zie in die zin arrest van 9 maart 2023, Casino, Guichard-Perrachon en AMC/Commissie, C‑690/20 P, EU:C:2023:171, punt 38 en aldaar aangehaalde rechtspraak van het EHRM).
107 Verder moet worden opgemerkt dat, overeenkomstig de hierboven genoemde aanwijzingen met betrekking tot de artikelen 7 en 8 van het Handvest, de Unierechtelijke bepalingen inzake de uitvoering van de mededingingsregels niet vereisen dat een rechter vooraf toestemming verleent voor een inspectie in bedrijfsruimten. In dit verband vereisen artikel 20, leden 6 en 7, van verordening nr. 1/2003 en artikel 6, lid 3, van richtlijn 2019/1, die betrekking hebben op inspecties in de bedrijfsruimten van ondernemingen door respectievelijk de Commissie en de nationale mededingingsautoriteiten, geen voorafgaande toestemming van een nationale rechterlijke instantie of een onafhankelijke bestuurlijke instantie, ook niet wanneer e-mails in beslag worden genomen, maar verwijzen die bepalingen in dit verband naar de verplichtingen die zijn vastgelegd in het nationale recht, waarbij de lidstaten kunnen bepalen dat voor de uitoefening van de inspectiebevoegdheden van de nationale mededingingsautoriteiten toestemming van een gerechtelijke autoriteit vereist is.
108 Uit een en ander volgt dat de artikelen 7 en 8 van het Handvest zich in beginsel er niet tegen verzetten dat een regeling van een lidstaat het voor de nationale mededingingsautoriteit bij een onderzoek naar een vermeende inbreuk op artikel 101 of artikel 102 VWEU mogelijk maakt om in bedrijfs- of handelsruimten e-mails waarvan de inhoud verband houdt met het voorwerp van de inspectie, in beslag te nemen zonder over een voorafgaande toestemming van een rechter te beschikken.
109 Niettemin moet er ten eerste op worden gewezen dat het, bij gebreke van een dergelijke voorafgaande toestemming van een rechter, voor de bescherming van individuen tegen willekeurige inbreuken door de openbare macht op de door de artikelen 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde rechten vereist is dat er wordt voorzien in een wettelijk kader voor en een strikte beperking van de betrokken maatregelen. Zowel de inspectie als de inbeslagneming kan dus slechts met die bepalingen verenigbaar zijn indien de nationale wetgeving en praktijk passende en toereikende waarborgen tegen misbruik en willekeurig optreden bieden (zie in die zin arrest van 17 december 2015, WebMindLicenses, C‑419/14, EU:C:2015:832, punt 77). Deze waarborgen moeten de vorm aannemen van een volledige rechterlijke toetsing achteraf van de maatregelen in kwestie. Zoals blijkt uit de in punt 106 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte vaste rechtspraak, moet deze toetsing de betrokkenen een passende genoegdoening geven, zodat ook de toelaatbaarheid van de verzamelde bewijselementen kan worden beoordeeld.
110 In casu blijkt uit de verwijzingsbeslissing dat de inspecties en inbeslagnemingen niet hebben plaatsgevonden zonder enige procedure van voorafgaande toestemming. Zij zijn namelijk goedgekeurd door een gerechtelijke autoriteit, te weten het Portugese openbaar ministerie, dat overeenkomstig de grondwet van de Portugese Republiek autonoom is ten opzichte van de andere lichamen van de centrale, regionale en lokale overheden en met name tot taak heeft om in het algemeen belang strafvervolging in te stellen en de democratische rechtstaat te verdedigen. De door deze gerechtelijke autoriteit verleende toestemming lijkt te kunnen bijdragen aan een strikt wettelijk kader voor de door de nationale mededingingsautoriteit verrichte inspecties en inbeslagnemingen, met name wat de vaststelling van de noodzakelijkheid, de duur en de materiële omvang ervan betreft.
111 Wanneer, zoals in de hoofdgedingen, de voorafgaande toestemming niet is verleend door een rechter maar door het openbaar ministerie, is het dus van wezenlijk belang dat voor de betrokkenen achteraf een procedure van rechterlijke toetsing openstaat en dat die procedure volledig voldoet aan de in de punten 106 en 109 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte vereisten.
112 Ten tweede moet een voorbehoud worden gemaakt met betrekking tot de inspecties die leiden tot inbeslagneming van mobiele telefoons, computers of andere informatiedragers die niet toebehoren aan de ondernemingen waarvan de bedrijfsruimten worden geïnspecteerd, maar aan natuurlijke personen zoals de bestuurders en de werknemers van die ondernemingen.
113 In casu heeft de verwijzende rechter aangegeven dat het in de hoofdgedingen aan de orde zijnde e-mailsysteem „beperkt is tot functioneel gebruik” en dat het gebruik ervan voor persoonlijke en privédoeleinden van de werknemers „verboden” is op grond van de interne regels van de betrokken ondernemingen. Hoewel in de verzoeken om een prejudiciële beslissing melding wordt gemaakt van een doorzoeking van de e-mail of de mailbox van de werknemers, wordt daarin niet gespecificeerd op welke dragers de betrokken e-mails werden bewaard en waartoe de inspecteurs toegang hebben gehad. Gezien de machtiging van het Portugese openbaar ministerie, waarin wordt verwezen naar „alle informatiedragers of computers”, kan dus niet worden uitgesloten dat het bij de betrokken dragers ook ging om mobiele telefoons, computers of andere informatiedragers die niet aan deze ondernemingen, maar aan hun bestuurders en werknemers toebehoren.
114 Moeten de onderzoekers naar aanleiding van inspecties door een mededingingsautoriteit in bedrijfsruimten van een onderneming de mobiele telefoons, computers of andere informatiedragers die niet aan deze onderneming maar aan haar bestuurders en werknemers toebehoren in beslag nemen, dan moet de toegang tot de gegevens in die apparaten, in voorkomend geval na verzegeling ervan, worden onderworpen aan voorafgaande toetsing door een rechter of een onafhankelijke bestuurlijke instantie.
115 Aangezien dergelijke apparaten zowel voor privédoeleinden als voor professionele of zakelijke doeleinden kunnen worden gebruikt, kan de toegang tot deze apparaten, afhankelijk van de inhoud ervan, immers niet alleen betrekking hebben op verkeers- en locatiegegevens, maar ook op foto’s en de browsergeschiedenis ervan, en zelfs op de inhoud van de via die apparaten uitgewisselde communicatie [zie in die zin arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 92].
116 De toegang tot al die gegevens maakt het dus mogelijk om zeer nauwkeurige conclusies te trekken over het privéleven van de betrokkene, zoals zijn dagelijkse gewoonten, zijn permanente of tijdelijke verblijfplaats, zijn dagelijkse of andere verplaatsingen, de activiteiten die hij uitoefent, zijn sociale relaties en de sociale kringen waarin hij verkeert. Voorts kan niet worden uitgesloten dat die gegevens onder bijzondere categorieën van persoonsgegevens vallen in de zin van artikel 9 AVG. De toegang tot de gegevens die in dergelijke apparaten zijn opgeslagen, kan dus leiden tot een ernstige of zelfs bijzonder ernstige inmenging in de door de artikelen 7 en 8 van het Handvest gewaarborgde grondrechten [zie in die zin arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punten 93‑95].
117 Om er met name voor te zorgen dat het evenredigheidsbeginsel in elk concreet geval wordt geëerbiedigd door middel van een afweging van alle relevante elementen, is het essentieel dat, wanneer de toegang van de bevoegde nationale autoriteiten tot de persoonsgegevens het risico van een ernstige of zelfs zeer ernstige inmenging in de grondrechten van de betrokkene met zich meebrengt, deze toegang afhankelijk wordt gesteld van een voorafgaande toetsing door een rechter of een onafhankelijke bestuurlijke instantie [arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 102].
118 Die voorafgaande toetsing vereist dat de rechter of de onafhankelijke bestuurlijke instantie die belast is met die toetsing, over alle bevoegdheden beschikt en alle noodzakelijke waarborgen biedt om ervoor te zorgen dat de verschillende betrokken legitieme belangen en betrokken rechten met elkaar in overeenstemming worden gebracht. Wat meer in het bijzonder een inspectie door een mededingingsautoriteit betreft, vereist een dergelijke toetsing dat die rechter of instantie in staat is om een juist evenwicht te verzekeren tussen, enerzijds, de legitieme belangen die verband houden met de behoeften van het onderzoek en, anderzijds, de fundamentele rechten op eerbiediging van het privéleven en op bescherming van de persoonsgegevens van de personen op wier gegevens de toegang betrekking heeft [zie in die zin en naar analogie arrest van 4 oktober 2024, Bezirkshauptmannschaft Landeck (Poging tot het verkrijgen van toegang tot op een mobiele telefoon opgeslagen persoonsgegevens), C‑548/21, EU:C:2024:830, punt 103].
119 In dit verband moet hieraan worden toegevoegd dat het in beginsel uitsluitend een zaak van het nationale recht is om de regels vast te stellen met betrekking tot de toelaatbaarheid van het verzamelde bewijsmateriaal, op voorwaarde evenwel dat die regels niet ongunstiger zijn dan die welke voor soortgelijke situaties naar nationaal recht gelden (gelijkwaardigheidsbeginsel) en de uitoefening van de door het Unierecht verleende rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk maken (doeltreffendheidsbeginsel) (zie in die zin arrest van 6 oktober 2020, La Quadrature du Net e.a., C‑511/18, C‑512/18 en C‑520/18, EU:C:2020:791, punten 222‑225).
120 Gelet op een en ander volgt dat de artikelen 7 en 8 van het Handvest aldus moeten worden uitgelegd dat zij zich er niet tegen verzetten dat e-mails die zijn uitgewisseld tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming, zonder voorafgaande toestemming van een rechter in beslag worden genomen tijdens een inspectie die door een nationale mededingingsautoriteit wordt uitgevoerd in de bedrijfs- of handelsruimte van ondernemingen die ervan worden verdacht inbreuken op artikel 101 of artikel 102 VWEU te hebben gepleegd, mits is voorzien in een strikt wettelijk kader voor de bevoegdheden van die autoriteit, alsmede in passende en toereikende waarborgen tegen misbruik en willekeur, zoals een effectieve rechterlijke toetsing achteraf van de betrokken maatregelen.
Kosten
121 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.
Het Hof (Grote kamer) verklaart voor recht:
1) Artikel 7 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie
moet aldus worden uitgelegd dat
onder het begrip „communicatie” in de zin van dat artikel zakelijke e-mails vallen die tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming worden uitgewisseld via het e-mailverkeer van die onderneming.
2) De artikelen 7 en 8 van het Handvest
moeten aldus worden uitgelegd dat
zij zich er niet tegen verzetten dat e-mails die zijn uitgewisseld tussen de werknemers en de bestuurders van een onderneming, zonder voorafgaande toestemming van een rechter in beslag worden genomen tijdens een inspectie die door een nationale mededingingsautoriteit wordt uitgevoerd in de bedrijfs- of handelsruimte van ondernemingen die ervan worden verdacht inbreuken op artikel 101 of artikel 102 VWEU te hebben gepleegd, mits is voorzien in een strikt wettelijk kader voor de bevoegdheden van die autoriteit, alsmede in passende en toereikende waarborgen tegen misbruik en willekeur, zoals een effectieve rechterlijke toetsing achteraf van de betrokken maatregelen.
ondertekeningen
* Procestaal: Portugees.