W niniejszej opinii przywołuję orzecznictwo Trybunału dotyczące Konwencji z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych 4 – Dz.U. 1972, L 299, s. 32. , zmienionej na mocy kolejnych konwencji dotyczących przystąpienia do owej konwencji nowych państw członkowskich (zwanej dalej „konwencją brukselską”), przy czym w zakresie, w jakim rozporządzenie nr 44/2001 zastępuje konwencję brukselską, wykładania dokonana przez Trybunał w odniesieniu do pierwotnych postanowień tej konwencji pozostaje aktualna także w odniesieniu do przepisów rozporządzenia, gdy przepisy konwencji brukselskiej i rozporządzenia nr 44/2001 można uznać za ekwiwalentne 5 – Wyrok TNT Express Nederland, C‑533/08, EU:C:2010:243, pkt 36 i przytoczone tam orzecznictwo. . Przepis, który jest kluczowy dla niniejszej sprawy, a mianowicie art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, jest bowiem zredagowany w sposób niemalże identyczny jak odpowiadające mu postanowienie konwencji brukselskiej, na którego systematyce jest zresztą oparty. Wobec tej ekwiwalencji przepisów należy zapewnić, zgodnie z motywem 19 rozporządzenia nr 44/2001, ciągłość wykładni tych dwóch instrumentów 6 – Zobacz także, właśnie w odniesieniu do art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001, wyrok Zuid-Chemie, C‑189/08, EU:C:2009:475, pkt 19. .

Za pomocą pytania pierwszego sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że za „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” można uznać to miejsce w państwie członkowskim, w którym szkoda zaistniała, gdy szkoda ta jest wyłącznie szkodą czysto ekonomiczną będącą bezpośrednim następstwem czynu niedozwolonego popełnionego w innym państwie członkowskim.

Sąd odsyłający dąży zatem zasadniczo do ustalenia, czy szkoda czysto ekonomiczna poniesiona w państwie członkowskim stanowi łącznik wystarczający dla ustalenia sądu właściwego na podstawie art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001.

Wyłącznie na zasadzie odstępstwa od podstawowej zasady ustanowionej w art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, przyznającej jurysdykcję sądom państwa członkowskiego miejsca zamieszkania pozwanego, sekcja 2 rozdziału II tego rozporządzenia przewiduje pewną ilość wypadków jurysdykcji szczególnej, wśród których figuruje ten przewidziany w art. 5 pkt 3 omawianego rozporządzenia 7 – Zobacz w szczególności wyroki: Coty Germany, C‑360/12, EU:C:2014:1318, pkt 44; Melzer, C‑228/11, EU:C:2013:305, pkt 23. . Jako że właściwość sądu miejsca, w którym nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę, stanowi zasadę jurysdykcji szczególnej, podlega ona wykładni autonomicznej i ścisłej 8 – Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem. Zobacz w szczególności wyroki: Holterman Ferho Exploitatie i in., C‑47/14, EU:C:2015:574, pkt 72; CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 37; Kolassa, C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 43. , co nie pozwala na interpretację, która wykraczałaby poza wypadki wyraźnie określone we wspomnianym rozporządzeniu 9 – Zobacz, w szczególności, wyroki: Coty Germany, C‑360/12, EU:C:2014:1318, pkt 45; Melzer, C‑228/11, EU:C:2013:305, pkt 24. .

Podstawowa racja istnienia zasady wyrażonej w art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 jest oparta – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału – na istnieniu łącznika wynikającego ze szczególnie ścisłego związku pomiędzy roszczeniem a sądem miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, który to łącznik uzasadnia przyznanie jurysdykcji temu sądowi ze względu na prawidłowe administrowanie wymiarem sprawiedliwości oraz sprawną organizację postępowania 10 – Zobacz wyrok Zuid-Chemie, C‑189/08, EU:C:2009:475, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo. . W istocie sąd miejsca, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę, jest zwykle predestynowany do orzeczenia w sprawie, w szczególności z powodu bliskości względem sporu i łatwości w przeprowadzeniu postępowania dowodowego 11 – Zobacz wyrok Zuid-Chemie, C‑189/08, EU:C:2009:475, pkt 24 i przytoczone tam orzecznictwo. .

Artykuł 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 stanowi zatem, że osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim, jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony, przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę.

Pragnę zauważyć, że przepis ten nie mówi w ogóle o szkodzie, lecz o zdarzeniu wywołującym szkodę. Przepis art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 dotyczy zatem przede wszystkim nie szkody, lecz zdarzenia powodującego powstanie szkody. Logika tego przepisu jest moim zdaniem oczywista: zwykle sędzia będzie mógł najlepiej zgromadzić fakty, przesłuchać świadków i podjąć wszelkie czynności procesowe w miejscu, w którym szkoda została faktycznie spowodowana.

Niemniej jednak wiadomo, że od czasu sprawy, która zapoczątkowała utrwaloną linię orzecznictwa, w której wydano wyrok Bier, zwany „wyrokiem Mines de potasse d’Alsace” 12 – Wyrok 21/76, EU:C:1976:166. , Trybunał interpretuje pojęcie „miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” w taki sposób, że obejmuje ono dwa różne miejsca, czyli miejsce, w którym szkoda zaistniała 13 – Zwane w doktrynie niemieckiej „Erfolgsort”. , i miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody 14 – Zwane w doktrynie niemieckiej „Handlungsort”. , leżące u podstaw powstania tejże szkody 15 – Wyrok 21/76, EU:C:1976:166, pkt 24. Zobacz także wyroki: Zuid-Chemie, EU:C:2009:475, pkt 23; Kainz, C‑45/13, EU:C:2014:7, pkt 23. .

Jeśli chodzi o szkodę czysto ekonomiczną, Trybunał orzekł w wyroku Marinari 16 – Wyrok C‑364/93, EU:C:1995:289. , że pojęcie „miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie dotyczy miejsca, w którym poszkodowany, jak twierdzi, doznał szkody czysto ekonomicznej wskutek powstałej w innym państwie członkowskim i tam doznanej przez niego szkody pierwotnej 17 – Zobacz wyrok Marinari, C‑364/93, EU:C:1995:289, pkt 21. . W tej sprawie powód złożył w oddziale banku w Zjednoczonym Królestwie plik weksli własnych, natomiast pracownicy banku odmówili ich realizacji i powiadomili policję o zaistniałej sytuacji, twierdząc, że pochodzenie weksli jest podejrzane, co spowodowało zatrzymanie powoda i zajęcie owych weksli. Po zwolnieniu przez angielski wymiar sprawiedliwości powód wystąpił do sądu włoskiego o zobowiązanie banku do naprawienia szkód wyrządzonych przez jego pracowników. Powództwo dotyczyło zapłaty równowartości weksli i naprawienia szkody, jaką powód miał ponieść z powodu zatrzymania, jak również zerwania szeregu umów i uszczerbku dla jego reputacji.

W postępowaniu głównym umowa, w której zamieszczono klauzulę o błędnej treści, została wynegocjowana i podpisana w Republice Czeskiej. W tymże państwie członkowskim zostały określone prawa i obowiązki stron, włącznie z zobowiązaniem Universal Music do zapłaty kwoty wyższej niż to początkowo przewidziano w odniesieniu do pozostałych 30% udziałów. Owo zobowiązanie umowne, którego strony umowy nie miały zamiaru podjąć, powstało w Republice Czeskiej. Tak więc to w tym państwie członkowskim zobowiązanie do zapłaty ceny wyższej niż przewidziana stało się nieodwracalne i niewzruszalne i tam też moim zdaniem zaistniała szkoda.

Stwierdzenie to oznacza, że pytania pierwsze i drugie stają się hipotetyczne, ponieważ zgodnie z utrwalonym orzecznictwem „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” znajduje się w Republice Czeskiej.

Sąd odsyłający podnosi jednak, że nie znalazł w orzecznictwie Trybunału odpowiedzi na pytanie, czy sama szkoda czysto ekonomiczna może stanowić „Erfolgsort [miejsce, w którym szkoda zaistniała]”, a zatem czy może ona stanowić podstawę jurysdykcji na podstawie art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001. Innymi słowy, zastanawia się on, czy jurysdykcja na podstawie tego przepisu istnieje w sytuacji, gdy nie zaistniała szkoda pierwotna, tak jak w sprawie, która doprowadziła do wydania wyroku Marinari 18 – Wyrok C‑364/93, EU:C:1995:289. .

W takim przypadku, pomocniczo, zagadnienie kluczowe rozpatrywane w niniejszej sprawie polega zatem na tym, czy orzeczenie Trybunału w wyroku Mines de potasse d’Alsace 19 – Wyrok 21/76, EU:C:1976:166. , zgodnie z którym wyrażenie „miejsce, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” obejmuje obydwa miejsca, ma zastosowanie również wtedy, gdy mamy do czynienia ze szkodą czysto ekonomiczną.

Nie sądzę by tak było.

W przypadku gdy mamy do czynienia ze szkodą czysto ekonomiczną, a mianowicie szkodą, która polega wyłącznie na zmniejszeniu aktywów finansowych 20 – Zgodnie z terminologią używaną przez sąd odsyłający: „vermogensschade”. , nie uważam, aby pojęcie „Erfolgsort” mogło w pełni znaleźć zastosowanie 21 – Jest oczywiście inaczej, gdy czyn niedozwolony dotyczy majątku jako takiego. W takiej sytuacji jest dla mnie oczywiste, że „Erfolgsort” może stanowić miejsce, w którym została poniesiona szkoda czysto ekonomiczna. Zobacz także podobnie P. Mankowski, w: U. Magnus, P. Mankowski, Brussels Ibis Regulation – Commentary, Verlag Dr. Otto Schmidt, Köln 2016, art. 7, pkt 328. . W pewnych sytuacjach nie można rozróżnić pojęć „Handlungsort” i „Erfolgsort”. Ustalenie ewentualnego „Erfolgsort” w takiej sytuacji zależy w całości od miejsca, w którym znajdują się aktywa finansowe, które to miejsce zazwyczaj pokrywa się z miejscem zamieszkania lub, w przypadku osoby prawnej, państwem jej siedziby. Czynnik ten jest często przypadkowy i uzależniony od względów niemających żadnego związku z okolicznościami faktycznymi sporu.

W konsekwencji byłbym ostrożny, jeśli chodzi o dosłowne zastosowanie orzecznictwa wynikającego z wyroku Mines de potasse d’Alsace 22 – Wyrok 21/76, EU:C:1976:166. do sytuacji, w której szkoda ma charakter czysto ekonomiczny. Jak słusznie podkreśla w swoich uwagach Komisja, w wyroku Mines de potasse d’Alsace 23 – Wyrok 21/76, EU:C:1976:166. Trybunał przewidział możliwość wyboru przez powoda między miejscem, w którym zaistniała szkoda, a miejscem, w którym nastąpiło zdarzenie będące przyczyną powstania szkody, nie po to, aby rozszerzyć zakres odstępstwa od ogólnej reguły jurysdykcyjnej. Przyczyną takiego rozstrzygnięcia była konieczność pozostania możliwie najbliżej okoliczności faktycznych sporu i wskazania sądu najbardziej odpowiedniego dla rozstrzygnięcia sprawy, a co za tym idzie – należytego zorganizowania postępowania, w tym zbierania dowodów i wysłuchania świadków.

Zatem, jak już widzieliśmy, wszystkie czynniki, które umożliwiają sądowi należyte zorganizowanie postępowania, są związane z Republiką Czeską.

Innymi słowy, sam fakt, że kwota będąca przedmiotem ugody obciążyła przedsiębiorstwo z siedzibą w Niderlandach, nie stanowi ze względów prawidłowego administrowania wymiarem sprawiedliwości i sprawnej organizacji postępowania wystarczającej podstawy dla przyznania jurysdykcji sądom niderlandzkim.

Nie wydaje mi się, aby analiza orzecznictwa Trybunału mogła przeczyć mojej propozycji.

W sprawie, w której wydano wyrok Kronhofer 24 – Wyrok C‑168/02, EU:C:2004:364. , osoba poszkodowana, mająca siedzibę w Austrii, przyjęła ofertę otwarcia w Niemczech rachunku, na który przeniosła pewien kapitał. Trybunał orzekł, że art. 5 pkt 3 konwencji brukselskiej należy interpretować w ten sposób, iż wyrażenie „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie oznacza miejsca siedziby powoda, w którym znajduje się „ośrodek jego interesów majątkowych”, wyłącznie z tego powodu, że poniósł on tam szkodę finansową w wyniku utraty składników własnego majątku, która miała miejsce w innym umawiającym się państwie 25 – Wyrok Kronhofer, C‑168/02, EU:C:2004:364, pkt 21. . Stwierdzenie to jest przekonujące, zważywszy, że miejsce to jest raczej przypadkowe i nie jest koniecznie użytecznym łącznikiem jurysdykcyjnym.

W sprawie, w której wydano wyrok Kolassa 26 – Wyrok C‑375/13, EU:C:2015:37. , inwestor powierzył bankowi w swoim kraju, Austrii, określoną kwotę. Zdaniem Trybunału szkoda zaistniała w miejscu, w którym inwestor jej doznał 27 – Wyrok Kolassa, C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 54. , a mianowicie w Austrii. Zdaniem Trybunału została ustalona jurysdykcja na podstawie art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 28 – Wyrok Kolassa, C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 57. .

Uważam jednak, że ze sprawy tej nie można wyprowadzać ogólnej zasady, zgodnie z którą do celów przywołanego przepisu wystarcza jako łącznik szkoda czysto ekonomiczna. Stan faktyczny w sprawie, w której wydano wyrok Kolassa 29 – Wyrok C‑375/13, EU:C:2015:37. , był bowiem szczególny. Bank brytyjski, będący stroną pozwaną w tej sprawie, wydał prospekt dotyczący rozpatrywanych certyfikatów finansowych w Austrii 30 – Zobacz także moja opinia w sprawie Kolassa, C‑375/13, EU:C:2014:2135, pkt 64. i certyfikaty te (od)sprzedawał właśnie bank austriacki.

W sprawie, w której wydano wyrok CDC Hydrogen Peroxide, dotyczący prawa konkurencji, poszkodowani znajdowali się w kilku państwach członkowskich i Trybunał uznał, że jako łącznik mogą służyć te państwa 31 – Wyrok C‑352/13, EU:C:2015:335, pkt 52. . Trybunał orzekł, że „[j]eżeli chodzi o szkodę polegającą na nadpłacie z powodu sztucznie zawyżonej ceny, […] miejsce to można zidentyfikować jedynie w odniesieniu do każdego uważającego się za poszkodowanego z osobna i co do zasady będzie nim siedziba danego przedsiębiorstwa” 32 – Wyrok CDC Hydrogen Peroxide, C‑352/13, EU:C:2015:335. .

Nie sądzę, aby stwierdzenie to mogło stanowić podstawę do wyprowadzania ogólnej zasady, zgodnie z którą siedziba poszkodowanego przedsiębiorstwa stanowi miejsce zaistnienia szkody. Przeciwnie, również to stwierdzenie wynika ze szczególnych okoliczności przywołanej sprawy, w której szkody doznała znaczna liczba osób. Nie było zatem możliwe określenie jednego miejsca ani w odniesieniu do miejsca, w którym kartel został zawarty, ani miejsca, w którym nastąpiło zdarzenie powodujące powstanie szkody. Co więcej, wydaje mi się, że siedziba przedsiębiorstwa zazwyczaj powiązana jest z jego działalnością gospodarczą.

Podsumowując, nie widzę, w jaki sposób art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 mógłby stanowić podstawę dla jurysdykcji sądu znajdującego się w państwie członkowskim, którego jedynym łącznikiem ze sporem jest fakt, że poszkodowany poniósł w nim szkodę czysto ekonomiczną.

W konsekwencji proponuję, aby na pytanie pierwsze odpowiedzieć, iż art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że za „miejsce, gdzie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę” nie można – w braku innych powiązań – uznać miejsca w państwie członkowskim, w którym szkoda zaistniała, gdy szkoda ta jest wyłącznie szkodą czysto ekonomiczną będącą bezpośrednim następstwem czynu niedozwolonego popełnionego w innym państwie członkowskim.

Ze względu na treść tejże propozycji nie zachodzi potrzeba rozpatrywania pytania drugiego.

Za pomocą pytania trzeciego sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy interpretować w ten sposób, że sądy krajowe, które mają ustalić, czy mają one jurysdykcję na podstawie tego przepisu, są zobowiązane w ramach dokonywanej przez siebie oceny oprzeć się na argumentacji przedstawionej przez powoda, czy też w ten sposób, że powinny one uwzględnić również względy powoływane przez pozwanego celem podważenia wspomnianej argumentacji.

Chociaż sąd odsyłający zadaje to pytanie wyłącznie na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, uważam, że powinna na nie zostać udzielona odpowiedź, zważywszy, że kwestia ta ma charakter ogólny i odnosi się do oceny jurysdykcji, a nie tylko do tego, czy dla ustalenia jurysdykcji wystarcza wystąpienie szkody czysto ekonomicznej.

Tytułem wstępu należy przypomnieć 33 – Zobacz także moja opinia w sprawie Kolassa, C‑375/13, EU:C:2014:2135, pkt 69. , że właściwość sądu jest określona przez autonomiczne zasady ustanowione przez rozporządzenie nr 44/2001, podczas gdy sprawa jest rozstrzygana co do istoty zgodnie z właściwym prawem krajowym określonym za pomocą norm kolizyjnych odnoszących się do zobowiązań umownych 34 – Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. L 177, s. 6). lub pozaumownych 35 – Rozporządzenie (WE) nr 864/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. L 199, s. 40). .

Wydaje mi się, że już w dotychczasowym orzecznictwie można znaleźć szereg wskazówek pomocnych dla udzielenia odpowiedzi na to pytanie.

Rozporządzenie nr 44/2001 nie precyzuje zakresu obowiązków spoczywających na sądach krajowych w ramach ustalania przez nie ich jurysdykcji. Z utrwalonego orzecznictwa wynika, że konwencja brukselska nie ma na celu ujednolicenia przepisów proceduralnych umawiających się państw, lecz podział kompetencji sądów w zakresie rozstrzygania sporów w sprawach cywilnych i handlowych w stosunkach pomiędzy umawiającymi się państwami, a także ułatwienie wykonywania orzeczeń sądowych 36 – Zobacz w tym względzie wyroki: Shevill i in., C‑68/93, EU:C:1995:61, pkt 35; Italian Leather, C‑80/00, EU:C:2002:342, pkt 43; a także DFDS Torline, C‑18/02, EU:C:2004:74, pkt 23. . Z utrwalonego orzecznictwa wynika również, że jeśli chodzi o przepisy prawa procesowego, należy stosować przepisy krajowe podlegające stosowaniu przez sąd, przed którym wytoczono powództwo, z zastrzeżeniem, że stosowanie tych przepisów nie wpływa na skuteczność (effet utile) konwencji brukselskiej 37 – Wyroki: Hagen, C‑365/88, EU:C:1990:203, pkt 19, 20; a także Shevill i in., C‑68/93, EU:C:1995:61, pkt 36. .

Trybunał orzekł zatem, że skarżący korzystał z jurysdykcji sądu miejsca wykonania umowy zgodnie z art. 5 ust. 1 konwencji brukselskiej, nawet jeśli zawarcie umowy, która legła u podstaw sporu, było między stronami sporne 38 – Wyrok Effer, 38/81, EU:C:1982:79, pkt 8. . Wyjaśnił także, że umożliwienie sądowi krajowemu, przed którym wytoczono powództwo, łatwego rozstrzygnięcia w przedmiocie własnej jurysdykcji na podstawie postanowień tej konwencji, bez konieczności rozpoznawania sprawy co do istoty, jest zgodne z duchem pewności prawa 39 – Wyrok Benincasa, C‑269/95, EU:C:1997:337, pkt 27. .

Trybunał stwierdził również, że na etapie weryfikacji jurysdykcji krajowej sąd rozpoznający sprawę nie dokonuje oceny ani dopuszczalności, ani zasadności powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego lub prawa według przepisów prawa krajowego, ale jedynie identyfikuje łączniki z państwem sądu uzasadniające jego jurysdykcję na mocy art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 40 – Wyrok Folien Fischer i Fofitec, C‑133/11, EU:C:2012:664, pkt 50. . Uznał również, że dla celów stosowania art. 5 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 sąd, przed którym wytoczono powództwo, może uważać za ustalone – jedynie na potrzeby zweryfikowania swojej jurysdykcji na podstawie tego przepisu – uprawdopodobnione twierdzenia powoda dotyczące warunków odpowiedzialności za czyny niedozwolone lub podobne 41 – Wyrok Hi Hotel HCF, C‑387/12, EU:C:2014:215, pkt 20. . Wreszcie Trybunał orzekł, że w ramach ustalania jurysdykcji na podstawie rozporządzenia nr 44/2001 nie ma konieczności przeprowadzenia szczegółowego postępowania dowodowego w przedmiocie spornych okoliczności faktycznych, które mają znaczenie zarówno dla kwestii jurysdykcji, jak i dla istnienia podnoszonego prawa, i że sąd, przed którym wytoczono powództwo, może jednak ustalić swą jurysdykcję krajową w świetle wszystkich dostępnych mu informacji, w tym ewentualnie zastrzeżeń ze strony pozwanego 42 – Wyrok Kolassa, C‑375/13, EU:C:2015:37, pkt 65. .

Proponuję zatem, by na pytanie trzecie odpowiedzieć, że dla celów ustalenia swojej jurysdykcji na podstawie przepisów rozporządzenia nr 44/2001 sąd rozpoznający spór musi uwzględnić wszystkie informacje, jakimi dysponuje, w tym, w stosownych przypadkach, informacje przedstawione przez stronę pozwaną.